# فتل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فتل

فتله يفتله، من حد ضرب فتلا: لواه، كلي الحبل والفتيلة، كفتله تفتيلا، فهو فتيل، ومفتول، وأنشد أبو حنيفة:
  لونها أحمر صـاف                      وهي كالمسك الفتيل قال: وهو كالفتيل، قال أبو الحسن: وهذا يدل على أنه شعر غير معروف، إذ لو كان معروفا لما اختلف في قافيته، فتفهمه جيدا. وقد انفتل وتفتل. فتل وجهه عنهم فتلا: صرفه، كلفته، وهو مقلوب، فانفتل: انصرف، وهو مجاز. والفتيل، كأمير: حبل دقيق من خزم أو ليف أو عرق أو قد، وقد يشد على العنان، وهي الحلقة التي عند ملتقى الدجرين، وهو مذكور في موضعه. الفتيل: السحاة التي تكون في شق النواة، وبه فسر قوله تعالى:  ولا يظلمون فتيلا  أي مقدار تلك السحاة التي في شق النواة. الفتيل أيضا: ما فتلته بين أصابعك من الوسخ، وبه فسر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الآية، وقال ابن السكيت: النقير: النكتة في ظهر النواة، والفتيل: ما كان في شق النواة، والقطمير: القشرة الرقيقة على النواة، قال الأزهري: وهذه الأشياء يضرب بها مثلا للشيء التافه الحقير القليل، كالفتيلة. يقال: ما أغني عنك فتيلا ولا فتلة، بالفتح، هذه عن ثعلب، ويحرك، وهذه عن ابن الأعرابي: أي ما أغني عنك شيئا، مقدار تلك السحاة التي بشق النواة. والفتلة: وعاء حب السلم والسمر خاصة، وهو الذي يشبه قرون الباقلا، وذلك أول ما يطلع، وقد أفتل، السلم والسمر. قيل: الفتلة: حمل السمر والعرفط، وقيل: نور العضاه إذا انعقد، وقد أفتلت: إذا أخرجت الفتلة، وقيل: برمة العرفط خاصة، ويحرك، رواه أبو حنيفة عن بعض الرواة، قال: لأن هيادبها كأنها قطن، وهي بيضاء مثل زر القميص أو أشف. الفتلة، بالفتح: واحد الفتل، وهو ما يكون مفتولا من ورق الشجر، كورق الطرفاء والأثل، ونحوهما. أو هو ما ليس بورق ولكن يقوم مقامه، عن أبي حنيفة. قيل: ما لم ينبسط من النبات لكنه يفتل فكان كالهدب. من المجاز: الفتل، بالتحريك: اندماج في مرفق الناقة وبيون عن الجنب، وهو الوظيف والفرسن عيب، والنعت مرفق أفتل بين الفتل، وهي فتلاء، وفي الصحاح: هو ما بين المرفقين عن جنبي البعير، وقوم فتل الأيدي، قال طرفة:
  لها مرفقان أفتلان كأنما                      أمرا بسلمي دالج متشدد

  وناقة فتلاء: في ذراعها بيون عن الجنب، أو الفتلاء: الناقة الثقيلة المتأطرة الرجلين كأنهما فتلا فتلا، وهو مجاز. الفتال كشداد: البلبل. والفتل: صياحه ولهذا فهو مصدر، قاله ابن الأعرابي، وهو مجاز. ويفتل، كيجعل: د، بطخيرستان من أواخرها، نقله الصاغاني. من المجاز: فتل في ذؤابته: إذا أزاله عن رأيه، وذلك إذا خدعه، ويقال: جاء وقد فتلت ذؤابته: أي خدع وصرف عن رأيه. والفتيلة: الذبالة، وذبال مفتل، كمعظم: شدد للكثرة، قال امرؤ القيس:
  وشحم كهداب الدمقس المفتل من المجاز أيضا: ما زال يفتل من فلان في الذروة والغارب، أي يدور من وراء خديعته. ومنه حديث الزبير رضي الله تعالى عنه أنه سأل عائشة رضي الله تعالى عنها الخروج إلى البصرة فأبت عليه: فما زال يفتل في الذروة والغارب حتى أجابته، قال الصاغاني: الفتل فيهما يفعله خاطم الصعب من الإبل، يختله بذلك، فجعله مثلا للمخادعة والإزالة عن الرأي. ومما يستدرك عليه: رجل مفتول الساعد، كأنه فتل فتلا لقوته. وفتلت الناقة، كفرح، فتلا: املس جلد إبطها فلم يكن فيه عرك ولا حاز ولا خالع، وهذا إذا استرخى جلد إبطها وتبخبخ. وأبو الحسن علي بن الحسن بن ناصر، يعرف بابن مفتلة كمرحلة، عن عمر بن إبراهيم الزيدي، وعنه الدبيثي. وأبو بكر محمد بن عبد الله الأصبهاني المفتولي، روى عنه أبو بكر بن مردويه الحافظ. وإبراهيم بن منصور الفتال، الحنفي الدمشقي، أخذ عن أيوب الخلوتي، وغيره، وعنه أبو المواهب الحنبلي، توفي سنة 1097 عن اثنتين وسبعين سنة بدمشق. وفتائل الرهبان: نبت ورقه كالسنا، وزهره أصفر. وابن فتيل، كأمير هو: هبة الله بن موسى بن الحسن الموصلي المحدث عن أبي يعلى الموصلي، وعنه أبو جعفر السمناني وغيره. وفتيلة: لقب بشر بن مبشر الواسطي، عن الحكم بن فصيل.

### Türkçe

**فتله** **يفتله**، “**فتلا**” (şiddetli vurma)dan: büktü; ipi ve fitili bükmek gibi; **كفتله تفتيلا**; o hâlde o **فتيل** ve **مفتول**dur. Ebû Hanîfe şu beyti okudu:
  Rengi saf kırmızıdır                      ve o, misk gibi **الفتيل**dir
Dedi ki: ve o, **الفتيل** gibidir. Ebû’l-Hasen dedi ki: Bu, onun bilinmeyen bir şiir olduğuna delâlet eder; zira eğer bilinen olsaydı kafiyesinde ihtilâf edilmezdi; onu iyice anla. Ve **انفتل** ve **تفتل** etti. **فتل** yüzünü onlardan “**فتلا**”: onu çevirdi; onu döndürdü; ve o, ters çevrilmiştir; böylece **انفتل**: döndü; ve bu mecazdır. Ve **الفتيل**, **كأمير**: **خزم**dan yahut liften yahut sinirden yahut deriden ince bir ip; ve dizgine bağlanabilir; ve o, **الدجرين**in birleştiği yerdeki halkadır; ve o, yerinde zikredilmiştir. **الفتيل**: çekirdeğin yarığında bulunan **السحاة**; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **ولا يظلمون فتيلا**; yani çekirdeğin yarığındaki o **السحاة** miktarı. **الفتيل** ayrıca: parmakların arasında büktüğün kirden olan şey; ve onunla İbn Abbâs (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) âyeti tefsir etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **النقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta; **الفتيل**: çekirdeğin yarığında olan şey; **القطمير**: çekirdeğin üzerindeki ince kabuk. el-Ezherî dedi ki: Bu şeyler, değersiz, hakir, az şeye misal olarak vurulur; **كالفتيلة** gibi. Denir: “Sana **فتيلا** da **فتلة** de (fetha ile) fayda vermedim”; bu Sa‘leb’dendir; ve harekelenir; bu da İbnü’l-A‘râbî’dendir: yani sana hiçbir şey fayda vermedim; çekirdeğin yarığındaki o **السحاة** miktarı. Ve **الفتلة**: özellikle **السلم** ve **السمر** tanesinin kabı; ve o, bakla boynuzlarına benzeyen şeydir; ve bu, ilk çıktığı zamandır; ve **أفتل** etti: **السلم** ve **السمر**. Denildi: **الفتلة**: **السمر** ve **العرفط**ın meyvesi; ve denildi: düğümlendiği zaman **العضاه**ın çiçeği; ve **أفتلت**: **الفتلة**yi çıkardığı zaman; ve denildi: özellikle **العرفط**ın küpü; ve harekelenir; Ebû Hanîfe bunu bazı râvilerden rivayet etti; dedi ki: çünkü onun püskülleri sanki pamuktur; ve o, gömlek düğmesi gibi yahut daha beyazdır. **الفتلة**, fetha ile: **الفتل**in bir tanesi; ve o, ağaç yaprağından bükülmüş olan şeydir; **الطرفاء** ve **الأثل** yaprağı gibi ve benzerleri. Yahut o, yaprak olmayan fakat onun yerini tutan şeydir; Ebû Hanîfe’den. Denildi: bitkiden yayılmamış olan fakat bükülür de püskül gibi olan şey. Mecazdan: **الفتل**, hareke ile: dişi devenin dirseğinde içe gömülme ve yanlardan ayrılma; ve o, **الوظيف** ve **الفرسن**de bir ayıptır; sıfat: **مرفق أفتل بين الفتل**; ve o **فتلاء**dır. Ve **الصحاح**ta: o, devenin iki yanından dirseklerin arasındaki şeydir; ve “elleri **فتل** olan kavim”. Tarafe dedi ki:
  Onun iki dirseği **أفتلان**dır, sanki                      sıkılaşmış bir gece yürüyüşçüsü iki **سلمى** ile emrolunmuş gibidir

Ve **ناقة فتلاء**: kolunda yandan ayrılma vardır; yahut **الفتلاء**: bacakları çarpık ağır deve; sanki ikisi “**فتلا فتلا**”dır; ve bu mecazdır. **الفتال** **كشداد**: bülbül. Ve **الفتل**: onun ötüşü; bu yüzden o bir mastardır; İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve bu mecazdır. Ve **يفتل** **كيجعل**: **د**; **بطخيرستان**’ın son taraflarından; es-Sâgânî nakletti. Mecazdan: **فتل** onun perçeminde: onu görüşünden uzaklaştırdığı zaman; ve bu, onu aldattığı zaman olur. Ve denir: “Geldi, hâlbuki onun perçemi **فتلت** edilmişti”: yani aldatıldı ve görüşünden çevrildi. Ve **الفتيلة**: fitil; ve **ذبال مفتل** **كمعظم**: çokluk için şeddelendi. İmru’ul-Kays dedi ki:
  Ve yağ, bükülmüş **الدمقس** püskülleri gibi
Mecazdan ayrıca: “Falan hakkında tepede ve hörgüçte **يفتل** etmeyi sürdürdü”; yani hilesinin arkasından dolaşır. Ve ondan, Zübeyr’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisi: Âişe’ye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Basra’ya çıkmayı sordu da o ona karşı çıktı; derken tepede ve hörgüçte **يفتل** etmeyi sürdürdü, nihayet ona cevap verdi. es-Sâgânî dedi ki: ikisinde **الفتل**i, develerden inatçı olanı yularlayan yapar; onunla onu aldatır; böylece onu aldatmaya ve görüşten uzaklaştırmaya misal kıldı. Ve ona ilâve olarak: **رجل مفتول الساعد**; sanki kuvveti için “**فتلا**” bükülmüş gibidir. Ve **فتلت** dişi deve, **كفرح**: “**فتلا**”; koltuk altı derisi pürüzsüz oldu; onda ne sürtünme ne kıvrım ne de gevşeklik olmadı; ve bu, koltuk altı derisi gevşeyip yumuşadığı zaman olur. Ve Ebû’l-Hasen Ali b. el-Hasen b. Nâsır, **ابن مفتلة** diye bilinir, **كمرحلة**; Ömer b. İbrâhîm ez-Zeydî’den; ondan da ed-Dübeysî. Ve Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah el-İsfahânî **المفتولي**; ondan Ebû Bekr b. Merdûye el-Hâfız rivayet etti. Ve İbrâhîm b. Mansûr **الفتال**, ed-Dımaşkî el-Hanefî; Eyyûb el-Halvetî’den ve başkalarından aldı; ondan Ebû’l-Mevâhib el-Hanbelî; 1097 yılında, yetmiş iki yaşında Şam’da vefat etti. Ve **فتائل الرهبان**: yaprağı **السنا** gibi, çiçeği sarı olan bir bitki. Ve **ابن فتيل**, **كأمير**: Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’den hadis rivayet eden muhaddis Hibetullâh b. Mûsâ b. el-Hasen el-Mevsılî; ondan Ebû Ca‘fer es-Semnânî ve başkaları. Ve **فتيلة**: Bişr b. Mubeşşir el-Vâsıtî’nin lakabı; el-Hakem b. Fudayl’den.
