# فتي (ف-ت-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kepçe, kefe demektir

- Harfler: ف - ت - ي
- Kur'an'da: 21 geçiş · 19 ayet · 17 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فتى

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفْتُونِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | أَفْعِلُونِي | Bana fikir verin | 2 | 2 | [12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:43.md) |
| [فَاسْتَفْتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَاسْتَفْعِلْهُمْ | Onlara fikrini sor | 2 | 2 | [37:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/37:11.md) |
| [لِفَتَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%84%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | لِفَعَلِهِ | Onun genç erkeği | 2 | 2 | [18:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:60.md) |
| [يُفْتِيكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يُفْعِلُكُمْ | Size fikir verir | 2 | 2 | [4:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/4:127.md) |
| [أَفْتِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعِلْنَا | Bize fikir ver | 1 | 1 | [12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:46.md) |
| [الْفِتْيَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D8%AA%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفِعْلَةُ | Genç erkekler | 1 | 1 | [18:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:10.md) |
| [تَسْتَفْتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%90.md) | تَسْتَفْعِلْ | Fikir sorma | 1 | 1 | [18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:22.md) |
| [تَسْتَفْتِيَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | تَسْتَفْعِلَانِ | İkiniz fikir sorarsınız | 1 | 1 | [12:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:41.md) |
| [فَتًى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8B%D9%89.md) | فَعَلًا | Genç erkek | 1 | 1 | [21:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/21:60.md) |
| [فَتَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَهَا | Onun genç erkeği | 1 | 1 | [12:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:30.md) |
| [فَتَيَاتِكُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | فَعَلَاتِكُمُ | Sizin genç kızlarınız | 1 | 1 | [4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/4:25.md) |
| [فَتَيَاتِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَاتِكُمْ | Sizin genç kızlarınız | 1 | 1 | [24:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/24:33.md) |
| [فَتَيَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | فَعَلَانِ | İki genç erkek | 1 | 1 | [12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:36.md) |
| [فِتْيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%81%D9%90%D8%AA%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فِعْلَةٌ | Genç erkekler | 1 | 1 | [18:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:13.md) |
| [لِفِتْيَانِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%84%D9%90%D9%81%D9%90%D8%AA%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%87%D9%90.md) | لِفِعْلَانِهِ | Onun genç erkekleri için | 1 | 1 | [12:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:62.md) |
| [وَيَسْتَفْتُونَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | وَيَسْتَفْعِلُونَكَ | Sana fikrini sorarlar | 1 | 1 | [4:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/4:127.md) |
| [يَسْتَفْتُونَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | يَسْتَفْعِلُونَكَ | Sana fikrini sorarlar | 1 | 1 | [4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/4:176.md) |

## Mücavir kökler — 150 mücavir (182 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Cılızlar
2. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · Nikah
3. [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Yağ
4. [سنبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Başaklar
5. [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Kurular
6. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Yırtıcı hayvan demektir
7. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
8. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Yarısı
9. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 12 ortak ayet · G² 15 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
10. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Hudr : Sebzedir
11. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Ekel pas demektir
12. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Sığır
13. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
14. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
15. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Kadınlar
16. [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hubz ekmek demektir
17. [شغف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ona sızdı
18. [لزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Zamktır
19. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Baş demektir
20. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Tayr” kuş demektir
21. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sülle çokluk demektir
22. [حقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hagab kolan (atın göğsüne bağlanan kayışın ipi, heybenin…
23. [خدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Gizli dost demektir
24. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
25. [برح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Berah ağaçsız, nebatsız geniş yer, boş saha demektir
26. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
27. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Uhur ense demektir
28. [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Rıhle : “Hayvan eğeri” demektir
29. [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
30. [عفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haramdan kaçınırlar
31. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onların köpeği
32. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biçim gibi
33. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
34. [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit…
35. [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Yusr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
36. [عنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sıkıntıya düştünüz
37. [مضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Geçip gitmek
38. [بضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bud parça et demektir
39. [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kovuk
40. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Tanınan ile
41. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sağ yandır
42. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huzve atışlardaki hedef demektir
43. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
44. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Hayr : At sürüsü demektir
45. [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hams : Beş kişilik topluluktur
46. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
47. [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
48. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
49. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
50. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Dağın sivri noktası demektir
51. [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
52. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Yavru” demektir
53. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · سندس Hint kumaşıdır
54. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sufur” süpürgedir
55. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Döllenmiş yumurta
56. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Murar acı bir ağacın adıdır
57. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet olarak kullanılan taştır
58. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
59. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
60. [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katın

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتي |
| Yapı | Üçlü (nakıs) |
| Özel Durum | Lam harfi illetli (yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%A8.md), [غلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%85.md), [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md), [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [شيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AE.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tazelik, gençlik, dinamizm ve kapalı bir meseleyi açıp taze bir beyanla açıklığa kavuşturma |
| Çekirdek Özet 2 | Olgunlaşma çağındaki atılgan fertler ile çözümsüz kalan karmaşık hallerde verilen aydınlatıcı hüküm ve görüş |
| Çekirdek Özet 3 | Tazeleyici ilmi ve ahlaki dirilik; körü körüne taklitten arınmış dinamik hakikat beyanı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik yaşa veya fıkhi görüş sormaya indirgeyip kökteki tazelik, dinamik adalet ve çözüm üretme bağını koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Açma, ufalanma, aralama ve ilk ortaya çıkış; nitekim [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) örtülü olanı açmayı, [فتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%82.md) bitişik olanı yarmayı, [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) bükerek yeni bir form vermeyi, [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) gerginliğin gevşeyip açılmasını, [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) ise cevherin ortaya çıkması için madeni ateşte eritmeyi anlatır | ي | İkili çekirdekteki açılma ve ortaya çıkış fiiline süreklilik, tazelik ve esneklik katarak biyolojik açıdan taze gençliği, zihni açıdan ise tıkalı ve kapalı bir meselenin taze bir açıklamayla çözüme kavuşturulmasını (fetva) sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İfadeye dökülme, dışa vurulma, kapalılığın yarılarak açılması |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Bir duruma işaret koyma, sınır belirleme, karara varma |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Fiili eylem, dinamizm, müdahale etme ve güç aktarımı |
| فتي | Ağızdan çıkan beyanla (ف) sınırları belirlenip tescil edilen (ت) ve dinamik bir güçle fiiliyata dökülen (ي) bütünsel hareket | Canlı, taze, henüz yıpranmamış güç ile bir belirsizliğe son verip açık hüküm koyma eyleminin birleşimi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin henüz kartlaşmamış, taze, kuvvetli ve diri olanına Arapça الفَتيّ denir; kökün ilk bedensel ve somut kullanımı etin ve kemiğin tazeliğini, yaşın körpeliğini ifade eder |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yaşlılığın zıddı olarak gençlik tazeliğini anlatan şu beyit şahittir: إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً / فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ (Kişi iki yüz yıl yaşayacak olursa güler yüzlülük de gençlik ve tazelik de elden gitmiş olur) |
| Erken Arapça kullanım | Abdurrahman b. Hassân'a ait beyitte fütüvvet, biyolojik yaştan ziyade cömertlik ve asalet vasfı olarak zikredilir: إن الفتى لفتى المكارم والعلى / ليس الفتى بمغملج الصبيان |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça فتي kökü, Sami dil ailesinde genellikle gençlik, körpelik, tazelik ve delikanlılık semantik dairesiyle örtüşür. İbranicede yer alan ve genç, tecrübesiz yahut açık fikirli kimseyi niteleyen soydaş kök biçimleri (İbranice p-t-y / patah: açık olmak, saf veya genç olmak) ile semantik bir rezonans görülür. Arapçada kök çift yönlü bir ayrışma göstermiştir: Bir yandan biyolojik ve ahlaki diriliği (delikanlılık, fütüvvet, köle/hizmetli genç), diğer yandan zihni kapalılığı taze ve açık bir ifadeyle yarmayı (fetva, istifta) ifade eden soyut bir terime dönüşmüştür. Erken Sami katmanındaki "açılma, saf ve taze olma" çekirdeği, Klasik Arapçada fıkhi ve içtimai bir kurumun adlandırmasına zemin hazırlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طراوة ve تبيين حكم | Taze ve körpe olmak kökünden hem delikanlılık ve cömertlik hem de kapalı bir hükmün tazeleyici açıklamayla beyanı türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פתה / p-t-h | Açılmak, saf olmak, zihni henüz dolmamış genç kimse ile fonetik ve semantik akrabalık taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında kökün açık ve düzenli bir izomofu kesin olarak tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتي | Anlamlı | Tazelik, gençlik, fetva | Taze, diri ve dinamik olmak; kapalı meseleyi beyanla aydınlatmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فيت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [تفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D9%89.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| تيف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يفت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يتف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتي | Merkez | Tazelik, dinamik güç, fetva verme | Yaşın tazeliğini, ahlaki atılganlığı ve kapalı bir meseleye getirilen taze çözümü aynı anda içerir | Hem şahsı (genç) hem ilmi faaliyeti (fetva) kapsayan dinamik köktür |
| [شبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Gençlik, alevlenme | Biyolojik olarak büyümenin ve kuvvetin zirvesine, ateşin parlamasına odaklanır; ilmi beyan anlamı taşımaz | Yalnızca bedensel ve yaşsal parlamayı ifade eder |
| [غلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Çocukluktan ergenliğe geçiş | Şehevi arzuların uyanmaya başladığı bıyığı yeni terleyen çağı vurgular; ahlaki yetkinlik şartı aramaz | Yaş dönemi olarak ergenliği anlatır |
| [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) | Komşu | Hüküm verme, sonuca bağlama | Meseleyi bağlayıcı ve icrai olarak kesin biçimde bitirmeyi ifade eder; fetva gibi fikri aydınlatma değil bağlayıcı hükümdür | Yargısal ve cebri bağlayıcılık içerir |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Hükmetme, engelleme | Meseleyi hikmetle zapturapt altına alıp fesadı önlemektir; fetvadaki istişari ve aydınlatıcı boyut yerine doğrudan otoriteyi vurgular | Hukuki ve ahlaki otorite merkezlidir |
| [شيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AE.md) | Zıt | Yaşlılık, kartlaşma | Yaşın ilerlemesi, bedeni tazeliğin ve esnekliğin kaybolması, durağanlaşma halidir | Biyolojik ve dinamik yönden fütüvvetin tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتي | Gençlik, delikanlılık; hüküm beyanı | Hem taze bireyi hem de müşkil meseleyi aydınlatan fetvayı ifade eder | Kesin |
| Latince | Iuvenis; Responsum | Genç; hukuki görüş veya mütalaa | Iuvenis kelimesi sadece biyolojik gençliği karşılar; responsum ise kökün fıkhi fetva yönünü karşılar fakat ikisini birleştiren bir Latince kelime yoktur | Güçlü |
| İngilizce | Youth, young man; Legal opinion, edict | Gençlik, delikanlı; hukuki mütalaa | Kökün "feta" boyutunu youth, "fetva" boyutunu ise legal ruling veya advisory opinion karşılar | Güçlü |
| Almanca | Jüngling; Rechtsgutachten | Delikanlı; hukuki danışma mütalaası | Jüngling tazelik ve gençliği karşılarken, fatwa karşılığı olarak Rechtsgutachten kullanılır | Güçlü |
| Fransızca | Jeune homme; Consultation juridique | Delikanlı; hukuki istişare mütalaası | Kelime hem yaşsal tazeliği hem de istişari hukuki fikri ayrı ayrı terimlerle ifade etmek zorundadır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتًى, الْفِتْيَةُ | İman ve ahlakta dinamik genç, yiğit fert | Putperest topluma tek başına başkaldıran Hz. İbrahim bağlamında (Enbiyâ [21:60](https://lisan.digital/tr/ayet/21:60.md)); mağaraya sığınan iman ehli gençler bağlamında (Kehf [18:10](https://lisan.digital/tr/ayet/18:10.md)) |
| فَتَاهَا, لِفَتَاهُ | Yardımcı, hizmetinde bulunan genç yoldaş | Hz. Yusuf'un saraydaki konumu bağlamında (Yûsuf [12:30](https://lisan.digital/tr/ayet/12:30.md)); Hz. Musa'nın yol arkadaşı bağlamında (Kehf [18:60](https://lisan.digital/tr/ayet/18:60.md), [18:62](https://lisan.digital/tr/ayet/18:62.md)) |
| فَتَيَاتِكُمُ | Hür olmayan veya genç himaye altındaki kadınlar | Evlilik hukuku ve mehir bağlamında mümin genç cariyeler (Nisâ [4:25](https://lisan.digital/tr/ayet/4:25.md)); fuhşa zorlanmama bağlamında (Nûr [24:33](https://lisan.digital/tr/ayet/24:33.md)) |
| أَفْتُونِي, أَفْتِنَا | Rüya tabiri ve bilinmez hallerde görüş isteme | Hükümdarın ve yöneticilerin içinden çıkamadığı rüya ve olaylarda ehil kimselerden görüş istemesi bağlamında (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md), Neml [27:32](https://lisan.digital/tr/ayet/27:32.md), Yûsuf [12:46](https://lisan.digital/tr/ayet/12:46.md)) |
| يُفْتِيكُمْ, يَسْتَفْتُونَكَ | İlahi hükmün, miras ve kadın hukukunun açıklanması | Yetim kadınların hakları ve kelale miras hukuku gibi girift meselelerde Allah'ın kesin hükmü açıklaması bağlamında (Nisâ [4:127](https://lisan.digital/tr/ayet/4:127.md), Nisâ [4:176](https://lisan.digital/tr/ayet/4:176.md)) |
| فَاسْتَفْتِهِمْ, تَسْتَفْتِ | Sorgulama, zihni çelişkilerini yüzlerine vurma | Müşriklerin melekleri kız çocuğu saymaları veya yaratılış gerçeği karşısındaki tutarsızlıklarını sorgulama bağlamında (Sâffât [37:11](https://lisan.digital/tr/ayet/37:11.md), Sâffât [37:149](https://lisan.digital/tr/ayet/37:149.md), Kehf [18:22](https://lisan.digital/tr/ayet/18:22.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstifta ve akıl yürütme | İnsanın aklına ve vicdanına danışması; taklitten uzaklaşıp delile dayalı dinamik inanç oluşturması | Dogmatik kabulün aksine vicdani ve zihni tatmin arayışı |
| Fıkıh | Fetva ve ifta müessesesi | Kaza (yargı) ile fetva arasındaki fark; fetvanın bağlayıcı cebir değil, şer'i hükmün ehil fakih tarafından açıklanması oluşu | Hukuki olayın taze ve dinamik bir ilmi ictihad ile aydınlatılması |
| Tefsir | Eshâb-ı Kehf ve İbrahim kıssaları | Fütüvvet kavramının tefsiri; yaşça genç olmanın ötesinde nefsani arzulara karşı koyabilen faziletli birey tasviri | Ahlaki direnç, tevhidi cesaret ve istiklal bilinci |
| Hadis | İstifta ve ahlak rivayetleri | "Müftüler sana fetva verse de kalbine danış" (استفت قلبك) rivayetinde olduğu gibi ferdi vicdanın kontrol mekanizması olması | Dışsal formalitenin ötesinde içsel tazelik ve ahlaki duyuş |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve taklidin reddi | Fütüvvet (taze imânî cesaret) | Ataların putperest mirasını kırıp hakikate doğrudan yönelme | Hz. İbrahim'in putları kırmasında olduğu gibi dinin fosilleşmiş hurafelerden arındırılmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | İctihad ve fetva kurumu | İfta (aydınlatıcı görüş) | Donuklaşan kuralların yeni vakıalara taze çözümlerle uygulanması | Bilginin statik bir dogma olmaktan çıkıp hayatın taze meselelerine yol göstermesini temin eder | Kesin |
| Siyasi | Müşavereli idare ve danışma | İstifta (istişare ve ehliyet arayışı) | İdarecinin mutlak buyurganlık yerine meseleleri ehline sorarak yönetmesi | Belkıs'ın kavminin ileri gelenlerine akıl danışmasında (Neml [27:32](https://lisan.digital/tr/ayet/27:32.md)) görülen katılımcı yönetim esasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Emek gücü ve sömürünün önlenmesi | Himaye altındaki emek ve genç nüfus | Üretimde genç dinamizmin korunması ve istismarın yasaklanması | Cariyelerin fuhşa zorlanmasının yasaklanması (Nûr [24:33](https://lisan.digital/tr/ayet/24:33.md)) ve zayıf emeğin hukuki koruma altına alınmasıdır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi karşıtı dinamizm ve tekillik çözümü (resolving singularities) | Kapalı, belirsiz veya düğüm noktasına gelmiş bir sistemin (singularite) yeni bir parametre veya taze enerji girdisiyle kararlı ve açık hale getirilmesi | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Hukuki danışmanlık ve sivil ahlaki inisiyatif (fütüvvet) | Toplumsal tıkanıklık anlarında bürokratik yargı aygıtı dışından gelen esnek, tazeleyici ve vicdani kanaat mekanizması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فتي kökünü yalnızca biyolojik takvim yaşına veya fıkhın sadece "resmi fetva belgesi" bürokrasisine hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bireyde put kırıcı ahlaki cesareti, idrakte taklidi aşan tazeliği, toplumda genç emeğin himayesini ve ilimde tıkanmış meseleleri açan vahyani çözümü kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Gençlik salt fiziksel bir evre sanılır, ahlaki ve tevhidi boyutu (fütüvvet) unutulur; fetva ise yaşayan dinamik bir hakikat beyanı olmaktan çıkıp donuk kalıplara dönüşür |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fertten beklediği dirençli duruşun (Eshâb-ı Kehf, Hz. İbrahim) ve toplumsal krizlerde hakikatin ortaya konuluş biçiminin (istifta/fetva) zihni ve ahlaki tazelikle kurulduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim kıssasında (Enbiyâ [21:60](https://lisan.digital/tr/ayet/21:60.md)), Kehf kıssasında (Kehf [18:10](https://lisan.digital/tr/ayet/18:10.md), [18:60](https://lisan.digital/tr/ayet/18:60.md)), Yusuf kıssasındaki rüya ve yönetim süreçlerinde (Yûsuf suresi) ve miras/aile ahkâmında (Nisâ [4:127](https://lisan.digital/tr/ayet/4:127.md), [4:176](https://lisan.digital/tr/ayet/4:176.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın durağan, yaşlı ve pasif bir teslimiyet olduğu algısını yıkar; dinin aksine en taze zihin, en atılgan cesaret ve en diri ilmi çözüm arayışıyla kaim olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının henüz pörsümemiş, körpe, taze ve esnek hali; devenin veya insanın gençlik çağı.
- Soyut anlam: Belirsizlik ve kapalılık arz eden bir vakıanın zihni bir tazelikle aydınlatılması, taze fikir ve beyan ile çıkmazın çözülmesi.
- Sistematik karşılık: Kör taklit ve çürümeye karşı bireysel dinamizm (fütüvvet); hukuki ve fikri kilitlenmelere karşı dinamik çözüm üretme (ifta).
- LaTeX modeli: $$\Delta \Phi = \frac{\partial \Psi}{\partial t} \cdot \left( \Omega \setminus K \right) \to R$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Psi$ donuklaşmış veya kapalı mevcut bilgi/toplum durumunu, $\frac{\partial \Psi}{\partial t}$ zamana bağlı taze yönelimi ve dinamik yenilenmeyi, $\Omega$ karşılaşılan karmaşık problem alanını, $K$ bu alan içindeki tıkanıklığı veya kapalılığı, $\left( \Omega \setminus K \right)$ kapalılıktan arındırılmış aydınlık durumu, $R$ ise kökün ürettiği taze çözümü, yani beyan edilen fetvayı veya ortaya konan genç iradeyi temsil eder.

## Geçtiği ayetler (19 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/4:25.md) — فَتَيَاتِكُمُ

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nisa 4:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/4:127.md) — وَيَسْتَفْتُونَكَ · يُفْتِيكُمْ

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا

Meal (IK): Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlara dair fetvayı size Allah veriyor. Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve nikahlamayı istemediğiniz yetim kızlar hakkında, mağdur çocuklar hakkında ve yetimlere insafla bakmanız hakkında kitabda sizlere okunan ayetler var. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah, onu bilicidir.

### [Nisa 4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/4:176.md) — يَسْتَفْتُونَكَ · يُفْتِيكُمْ

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Senden fetva isterler. De ki: Size babası ve çocuğu olmayanın mirası hakkında fetvayı Allah veriyor. Çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan erkek ölürse; bıraktığının yarısı kız kardeşine kalır. Fakat kız kardeşinin çocuğu yoksa; kendisi ona tamamen varis olur. Eğer iki kız kardeş kalmışsa; bıraktığının üçte ikisi onlaradır. Eğer erkekli kadınlı bir çok kardeşi varsa; erkeğe iki kadının hissesi kadar pay vardır. Şaşırasınız diye Allah, size açıklıyor. Allah; her şeyi hakkıyla bilendir.

### [Yusuf 12:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:30.md) — فَتَاهَا

وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Şehirde bir takım kadınlar dediler ki: Aziz’in karısı delikanlısını kendine ram etmek istiyormuş, sevgisi bağrını yakmış. Görüyoruz ki; o, apaçık bir sapıklıktadır.

### [Yusuf 12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:36.md) — فَتَيَانِ

وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Onunla beraber iki kişi daha zindana girdi. Bunlardan biri dedi ki: Ben rüyamda kendimi şarap sıkıyor gördüm. Öbürü de: Ben de başımın üzerinde kuşların yediği bir ekmek taşıdığımı gördüm, dedi. Bize onun yorumunu bildir, çünkü senin gerçekten iyilik edenlerden olduğunu görüyoruz.

### [Yusuf 12:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:41.md) — تَسْتَفْتِيَانِ

يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ

Meal (IK): Ey zindan arkadaşlarım; biriniz efendisine şarab içirecek, diğeri de asılacak, kuşlar onun başından yiyecektir. İşte sorduğunuz iş, böylece olup bitmiştir.

### [Yusuf 12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:43.md) — أَفْتُونِي

وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.

### [Yusuf 12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:46.md) — أَفْتِنَا

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.

### [Yusuf 12:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/12:62.md) — لِفِتْيَانِهِ

وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Yusuf uşaklarına dedi ki: Karşılık olarak getirdiklerini de yüklerinin içine koyun. Olur ki ailelerine dönünce bunu anlarlar da geri dönerler.

### [Kehf 18:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:10.md) — الْفِتْيَةُ

إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا

Meal (IK): Hani o yiğitler; mağaraya sığınmışlardı da: Rabbımız; bize katından rahmet ver, işlerimizde başarılı kıl, demişlerdi.

### [Kehf 18:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:13.md) — فِتْيَةٌ

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًى

Meal (IK): Sana; onların kıssalarını gerçek olarak anlatalım: Doğrusu onlar; Rabblarına inanmış, genç yiğitlerdi. Biz de onların hidayetini artırmıştık.

### [Kehf 18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:22.md) — تَسْتَفْتِ

سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Karanlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

### [Kehf 18:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:60.md) — لِفَتَاهُ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا

Meal (IK): Hani Musa delikanlısına demişti ki: Ben iki denizin birleştiği yere ulaşmaya, yahut yıllarca yürümeye kararlıyım.

### [Kehf 18:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/18:62.md) — لِفَتَاهُ

فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا

Meal (IK): Oradan uzaklaştıkları vakit Musa delikanlısına; azığımızı çıkar, bu yolculuğumuzdan andolsun ki yorgun düştük, dedi.

### [Enbiya 21:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/21:60.md) — فَتًى

قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ

Meal (IK): Dediler ki: Kendisine İbrahim denilen bir gencin bunları diline doladığını duymuştuk.

### [Nur 24:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/24:33.md) — فَتَيَاتِكُمْ

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Evlenemeyenler de; kendilerini Allah, lutfuyla zenginleştirinceye kadar iffetli davransınlar. Kölelerinizden hür olmak için bedel vermek isteyenlerin bedel vermelerini kabul edin. Şayet onlarda bir hayır görüyorsanız Ve Allah’ın size verdiği maldan onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatını elde etmek için iffetli olmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa şüphesiz ki Allah, onların zorlamalarından sonra da Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Neml 27:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/27:32.md) — أَفْتُونِي

قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ

Meal (IK): Dedi ki: Ey ileri gelenler, vereceğim emir hakkında bana görüşünüzü söyleyin. Siz, benim yanımda bulunmadıkça bir iş hakkında kesin bir hüküm veremem.

### [Saffat 37:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/37:11.md) — فَاسْتَفْتِهِمْ

فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ

Meal (IK): Onlara sor; yaratış bakımından kendileri mi daha zordur, yoksa bizim yaratmış olduklarımız mı? Doğrusu Biz; onları cıvık bir çamurdan yarattık.

### [Saffat 37:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/ayet/37:149.md) — فَاسْتَفْتِهِمْ

فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ

Meal (IK): Şimdi sen, onlara sor, kızlar senin Rabbının da, oğlanlar onların mı?

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kepçe, kefe demektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: فتى

الفَتى: الشابُّ. والفتاةُ: الشابَّة. وقد فَتِيَ بالكسر يَفْتى فتًى، فهو فتِيُّ السنّ بيِّن الفتاءِ. وقد ولد له في فتاءِ سنِّه أولاد. والأفْتاءُ من الدوابّ: خِلاف المسانّ، واحدها فَتِيٌّ. ويقال: لفلان بنتٌ تَفَتَّتْ، أي تشبَّهت بالفتياتِ، وهي أصغرهنّ. وفُتِّيَت الجاريةُ تَفْتِيَةً، إذا خدِّرت وسترت ومُنعت اللعب مع الصبيان. والفَتى: السخيّ الكريمُ. يقال: هو فَتًى بيِّن الفتوّةِ. وقد تَفَتَّى وتَفاتى، والجمع فِتْيانٌ وفِتْيَةٌ وفُتُوٌّ وفُتِيٌّ. ويقال: لا أفعله ما اختلف الفَتَيانِ، يعني الليل والنهار، كما يقال: ما اختلف الأجدَّان والجديدان. واستفْتَيْتُ الفقيه في مسألةٍ فأفْتاني. والاسم الفُتْيا والفَتْوى. وتَفاتَوْا إلى الفقيه، إذا ارتفعوا إليه في الفُتْيا.

##### Türkçe

**الفَتى**: genç. Ve **الفتاةُ**: genç kız. Ve (fiil) **فَتِيَ** (kesre ile) **يَفْتى** (şeklinde gelir), **فتًى** (masdarıyla); o hâlde o, yaşça **فتِيُّ السنّ**’dir; **الفتاءِ**’si (gençliği) açık (belli)dir. Ve onun, yaşının **فتاءِ**’sinde (gençliğinde) çocuklar doğdu. Ve binek hayvanlarından **الأفْتاءُ**: yaşlıların zıddıdır; onun teki **فَتِيٌّ**’dir. Ve denilir: falanın bir kızı vardır, **تَفَتَّتْ**; yani genç kızlara benzerlik gösterdi; ve o, onların en küçüğüdür. Ve cariye **فُتِّيَت** (olundu), **تَفْتِيَةً** (ile), eğer uyuşturuldu, örtüldü ve oğlanlarla oynamaktan men olunduysa. Ve **الفَتى**: cömert, kerim. Denilir: o, **فَتًى**dır; **الفتوّةِ**’si (yiğitliği) açık (belli)dir. Ve **تَفَتَّى** etti ve **تَفاتى** etti; ve cem‘i **فِتْيانٌ** ve **فِتْيَةٌ** ve **فُتُوٌّ** ve **فُتِيٌّ**’dir. Ve denilir: iki **الفَتَيانِ** ihtilaf ettikçe (değişip durdukça) onu yapmam; gece ve gündüzü kastediyor; nitekim denildiği gibi: iki **الأجدَّان** ve iki **الجديدان** ihtilaf ettikçe. Ve bir meselede fakihi **استفْتَيْتُ** (fetva istedim) de o bana **أفْتاني** (fetva verdi). Ve isim: **الفُتْيا** ve **الفَتْوى**. Ve fakihin yanına **تَفاتَوْا** (fetva için yükselip çıktılar), eğer **الفُتْيا** hususunda ona yükselip çıktılarsa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار. واستفتحت: استَنْصَرت. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وسلم كان يَستفتحُ بصَعاليك المهاجرين والأنصار. وفَواتحُ القُرآنِ: أوائل السُّوَر. وبابٌ فُتُحٌ، أي واسع مفتوح.
(فتخ) الفاء والتاء والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشَّيء.
فالفَتَخ: لِينٌ في جناح الطَّائر. وعُقابٌ فَتخاءُ، إذا انكسر جَناحُها في طَيَرانها. وفَتَخَ أصابِعَ رِجلِهِ في جلوسه، إذا ليّنها. وفي الحديث "أنَّه كان عليه السلام إذا سَجَد جافَى عَضُدَيه عن جنبيه، وفَتَخَ أصابِعَ رِجلَيه". ويقال إنَّ الفَتَخَ: عِرَضُ الكتف والقَدَم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتَخ، جمع فَتَخة، وهي كالحلْقة تُلبَس لُبْس الخاتم. قال:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *
(فتر) الفاء والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعفٍ في الشَّيء. من ذلك: فَتَر الشّيءُ يَفْتُر فُتُوراً. والطّرْف الفاتر: الذي ليس بحديدٍ شَزْر. وفَتَّرت الشَّيءَ وأفْتَرته. قال الله تعالى:﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75]، أي لا يُضْعَف.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الفِتْر: ما بين طَرَف الإبهام وطرَف السبّابة إذا فتحتَهما. وفَِتْر([4]) : اسم امرأة، في قوله:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *
(فتش) الفاء والتاء والشين كلمةٌ واحدة تدلُّ على بحثٍ عن شيء. تقول: فتَشْت فَتْشاً، وفتّشت تفتيشا.
(فتق) الفاء والتاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على فتحٍ في شيء. من ذلك: فتَقت الشّيء فتْقاً. والفَتْق: شقُّ عصا الجماعة. والفَتْق: الصُّبح. وأعوام الفَتَق: أعوام الخِصْب. قال:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
ويقال: أفتَقَ القمر، إذا صادَفَ فَتقاً من سَحابٍ وطَلَع منه. وأفْتَقَ القومُ، إذا انفتَقَ عنهم الغَيم.
قال الأصمعيّ: جملٌ فتيق، إذا تفتَّقَ سِمَنا. ويقال: فَتِقَ يَفْتَق فَتَقاً. والفَيْتق: النَّجَّار، في قول الأعشى:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *
(فتك) الفاء والتاء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خلاف النُّسك والصَّلاح. من ذلك الفَتْك، وهو الغَدْر، وهو الفِتْك أيضاً([8]) . يقال: فتَكَ به: اغتالَه. وفي الحديث: "الإيمان قَيْد الفَتْك". وقال الشَّاعر([9]) :
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])
(فتل) الفاء والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ليِّ شيء. من ذلك: فتَلت الحبلَ وغيرَه. والفَتيل: ما يكون في شِقِّ النَّواة كأنّه قد فتِل. قال:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
ويقال: بل الفَتيل ما يُفتَل بين الإصبَعَين. والفَتَل: تباعُد الذِّراعين عن جنْبَيِ البعير، كأنَّهما لُوِيا لَيّا وفُتِلا حتى لُوِيا. قال طَرَفة:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
ومن أمثالهم: "فلان يَفْتِل في ذِرْوةِ فُلانٍ"، أي يدور من وراء خَديعته.
(فتن) الفاء والتاء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على ابتلاء واختبار. من ذلك الفِتْنة. يقال: فتَنْتُ أفتِنُ فَتْناً. وفَتَنْتُ الذّهبَ بالنّار، إذا امتحنتَه. وهو مفتونٌ وفَتِين. والفَتَّان: الشَّيطان. ويقال: فتنه وأفْتَنَه. وأنكر الأصمعيُّ أفتنَ. وأنشُدوا في أفتِن:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
ويقال: قلبٌ فاتن، أي مفتون. قال:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
قال الخليل: الفَتْن: الإحراق. وشيءٌ فتين: أي مُحْرَق. ويقال للحَرَّة: فَتين، كأنَّ حجارتَها مُحرَقة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِتَان: جِلدة الرَّحْل. وقولهم* العيش فَِتْنان([15]) ، أي لونان. وهذه يجوز أن تُحمل على القياس، لأنّه يقول:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
ويمكن أن يُختَبَر ابنُ آدمَ بكلِّ واحدٍ منهما.
(فتي) الفاء والتاء والحرف المعتل أصلانِ: أحدهما يدلُّ على طَرَاوة وجِدّة، والآخرة على تبيين حكم.
الفَتيّ: الطَّرِيّ من الإبل، والفَتَى من الناس: واحد الفِتْيان. والفَتاء([17]) : الشباب، يقال فتىً بيِّن الفَتاء. قال:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
والأصل الآخر الفُتْيا. يقال: أفتى الفقيه في المسألةِ، إذا بيَّن حكمَها. واستفتَيت، إذا سألتَ عن الحكم، قال الله تعالى: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. ويقال منه فَتْوى وفُتْيا.
وإذا هُمِز خَرَج عن البابين جميعاً. يقال ما فَتِئْتُ وفَتَأتُ أذكرُه، أي مازِلت. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85]، أي لا تزالُ تَذكرُ.
---------------------
([1]) هو الأسحر الجعفي كما في اللسان (فتح).
([2]) رواية اللسان: "ألا من مبلغ عمرا رسولا".
([3]) الرجز للدهناء بنت مسحل زوج العجاج، كما في اللسان (فتخ، زعزع) .
([4]) يقال بفتح الراء وكسرها، والأشهر فيها الفتح.
([5]) للمسيب بن علس، ويروى للأعشى، انظر اللسان (فتر). وعجزه:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) لرؤبة في ديوانه 107 واللسان (فتق). وقبله:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) البيت بتمامه كما في ديوانه 149 واللسان (فتق، سكك):
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
          لكن في الديوان: "يجيز سبيلها كما جوز".
([8]) الحق أنه مثلث الفاء، كما في اللسان والقاموس.
([9]) هو ابن أبي مياس المرادي، كما في تاريخ الطبري (6: 87) في حوادث سنة 40.
([10]) رواية الطبري: "ولا قتل إلا دون قتل". وقبله:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي، يهجو النعمان بن المنذر، كما في الحيوان (4: 379) والأغاني  (9: 158). ونسب في الشعر والشعراء 112، 117 إلى النابغة في هجاء النعمان.
([12]) من معلقة طرفة.
([13]) البيت لأعشى همدان، وقيل لابن قيس الرقيات، كما في اللسان (فتن). وذكر أنه قيل في سعيد بن جبير، وبعده:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) وفي المجمل، "أمسى فؤادي به"، وذلك بعود الضمير في "به" إلى الكلام. ورواية اللسان: "أمسى فؤادي بها".
([15]) يقال بفتح الفاء وكسرها.
([16]) لعمرو بن أحمر الباهلي، في اللسان (فتن). وصدره:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) في الأصل: "والفتيان"، صوابه في المجمل.
([18]) للربيع بن ضبع الفزاري، كما في المعمرين للسجستاني 7 وأمالي القالي (3: 215) والخزانة (3: 306). وسيبويه (1: 106، 293) واللسان (فتا) وكذا جاءت روايته في المجمل. ويروى: "فقد ذهب اللذاذة"، و "فقد أودى المسرة".

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **التاء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**فـتح**) **الفاء** ve **التاء** ve **الحاء**; kapanmanın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır.
Denir: Kapıyı ve başkasını açtım; açma olarak. Sonra bu bina içindeki geri kalan her şey bunun üzerine taşınır. Şu hâlde **الفَتْح** ve **الفُِتاحة**: hüküm(dür). Ve Allah Teâlâ **الفاتح**’tır; yani hükmeden. Şair([1]) **الفُِتاحة** hakkında dedi ki:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً  *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
Ve **الفَتح**: bir pınardan yahut başkasından çıkan sudur. Ve **الفَتْح**: zafer ve galebe. Ve **استفتحت**: yardım istedim (zafer istedim). Hadiste: onun (sallallahu aleyhi ve sellem) muhacirlerin ve ensarın yoksullarıyla **يَستفتحُ** olduğu (onlarla zafer dilediği) vardır. Ve **فَواتحُ القُرآنِ**: sûrelerin evvelleridir. Ve **بابٌ فُتُحٌ**: yani geniş, açılmış.

(**فتخ**) **الفاء** ve **التاء** ve **الخاء**; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır.
Şu hâlde **الفَتَخ**: kuşun kanadında yumuşaklıktır. Ve **عُقابٌ فَتخاءُ**: uçuşunda kanadı kırıldığı zaman. Ve oturuşunda ayağının parmaklarını yumuşattığı zaman: ayağının parmaklarını **فَتَخَ** etti. Hadiste: “O (aleyhisselâm) secde ettiği zaman iki pazusunu iki yanından uzaklaştırırdı ve iki ayağının parmaklarını **فَتَخَ** ederdi.” Ve denir ki **الفَتَخَ**: omuzun ve ayağın enidir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفَتَخ**; **فَتَخة**’nin cem‘i, o da yüzük gibi takılan halka gibidir. Dedi ki:
* تسقطُ منه فَتَخِي في كُمِّي([3]) *

(**فتر**) **الفاء** ve **التاء** ve **الراء**; şeyde bir zayıflığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: şey **فَتَر** eder; **يَفْتُر**; **فُتُوراً**. Ve **الطّرْف الفاتر**: keskin olmayan, yan bakışla (şezr) olmayan. Ve şeyi **فَتَّرت** ettim ve onu **أفْتَرته** ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ﴾ [الزخرف 75] yani zayıflatılmaz.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir: **الفِتْر**; iki başparmağın ucu ile iki işaret parmağının ucu arasındaki (mesafe), ikisini açtığın zaman. Ve **فَِتْر**([4]): bir kadının adıdır; şu sözde:
* أصَرَمْتَ حَبْلَ الوُدِّ من فَِتْر([5]) *

(**فتش**) **الفاء** ve **التاء** ve **الشين**; bir tek kelimedir, bir şey hakkında araştırmaya delâlet eder. Dersin: **فتَشْت**; **فَتْشاً**; ve **فتّشت**; **تفتيشا**.

(**فتق**) **الفاء** ve **التاء** ve **القاف**; bir şeyde açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: şeyi **فتَقت**; **فتْقاً**. Ve **الفَتْق**: cemaatin asasını yarmak (birliği bozmak). Ve **الفَتْق**: sabah. Ve **أعوام الفَتَق**: bolluk yılları. Dedi ki:
*لم تَرْجُ رِسْلاً بعد أعوامِ الفَتَق([6]) *
Ve denir: Ay **أفتَقَ** etti; buluttan bir **فَتق**’a rastladığı ve ondan doğduğu zaman. Ve kavim **أفْتَقَ** etti; bulut onlardan yarıldığı zaman.
**الأصمعيّ** dedi: **جملٌ فتيق**; semizliği yarılıp açıldığı (artıp kabardığı) zaman. Ve denir: **فَتِقَ**; **يَفْتَق**; **فَتَقاً**. Ve **الفَيْتق**: marangoz; **الأعشى**’nın sözünde:
* في الباب فَيْتَقُ([7]) *

(**فتك**) **الفاء** ve **التاء** ve **الكاف**; nüsük ve salâhın zıddına delâlet eden bir kelimedir. Bundan **الفَتْك**; o da hıyanettir; ve o **الفِتْك** de olur([8]). Denir: onunla **فتَكَ** etti: onu gizlice öldürdü. Hadiste: “İman, **الفَتْك**’in bağıdır.” Şair([9]) dedi ki:
لا مَهْرَ أغلَى من عليٍّ وإنْ غَلاَ *** ولا فَتْكَ إلاّ دُونَ فتكِ ابن مُلْجِم([10])

(**فتل**) **الفاء** ve **التاء** ve **اللام**; bir şeyi bükmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: ipi ve başkasını **فتَلت** ettim. Ve **الفَتيل**: çekirdeğin yarığında olan şeydir; sanki bükülmüş gibidir. Dedi ki:
يَجمع الجَيش ذا الألوفِ ويَغزُو  *** ثمَّ لا يرزَأ العدوَّ فَتِيلا([11])
Ve denir: bilakis **الفَتيل** iki parmak arasında bükülen şeydir. Ve **الفَتَل**: devenin iki yanından iki kolun uzaklaşmasıdır; sanki ikisi bükülmüş, bükülmüş ve **فُتِلا** edilince bükülmüş gibi. **طَرَفة** dedi ki:
لها عضُدانِ أفْتَلاَنِ كأنَّها  *** تمرُّ بسَلْمَىْ دالجٍ متشدِّدِ([12])
Ve onların darb-ı mesellerindendir: “Falan, falanın hörgücünün tepesinde **يَفْتِل** eder”; yani onun hilesinin arkasından döner.

(**فتن**) **الفاء** ve **التاء** ve **النون**; bir imtihan ve sınamaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الفِتْنة**. Denir: **فتَنْتُ**; **أفتِنُ**; **فَتْناً**. Ve altını ateşle **فَتَنْتُ** ettim; onu sınadığım zaman. Ve o **مفتونٌ** ve **فَتِين**’dir. Ve **الفَتَّان**: şeytandır. Ve denir: onu **فتنه** etti ve onu **أفْتَنَه** etti. **الأصمعيُّ** **أفتنَ**’i inkâr etti. Ve **أفتِن** hakkında inşâd ettiler:
لَئِنْ أفتنَتْني لَهْيَ بالأمسِ أفْتَنَت *** سعيداً فأضْحَى قد قَلى كلَّ مسلمِ([13])
Ve denir: **قلبٌ فاتن**; yani **مفتون**. Dedi ki:
رخِيمُ الكلامِ قَطِيع القيامِ  *** أضْحَى فؤادِي به فاتِنا([14])
**الخليل** dedi: **الفَتْن**: yakmadır. Ve **شيءٌ فتين**: yani yakılmış. Ve **الحَرَّة**’ye **فَتين** denir; sanki taşları yakılmıştır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفِتَان**: eyerin derisi. Ve onların sözü: * **العيش فَِتْنان**([15]) ; yani iki renk. Ve bu, kıyasa hamledilebilir; çünkü o şöyle der:
* والعيش فَِتْنان فحلوٌ ومُرّْ([16]) *
Ve Âdemoğlu bunların her biriyle sınanabilir.

(**فتي**) **الفاء** ve **التاء** ve illetli harf; iki asıldır: birisi tazelik ve yeniliğe delâlet eder; diğeri hükmü açıklamaya.
**الفَتيّ**: develerden taze olan. Ve insanlardan **الفَتَى**: **الفِتْيان**’ın biridir. Ve **الفَتاء**([17]): gençlik; denir: gençliği açık (belli) bir delikanlı. Dedi ki:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
Ve diğer asıl **الفُتْيا**’dır. Denir: fakih meselede **أفتى** etti; onun hükmünü açıkladığı zaman. Ve **استفتَيت**; hüküm hakkında sorduğum zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾  [النساء 176]. Ve ondan **فَتْوى** ve **فُتْيا** denir.
Ve hemzelendiği zaman iki bâbın hepsinden çıkar. Denir: **ما فَتِئْتُ** ve **فَتَأتُ** onu anıyorum; yani devam ettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾  [يوسف 85] yani sen hâlâ onu anıyorsun.

---------------------
([1]) O, **الأسحر الجعفي**’dir; **اللسان**’da (**فتح**)’ta olduğu gibi.
([2]) **اللسان** rivayeti: “ألا من مبلغ عمرا رسولا”.
([3]) Recez, **الدهناء بنت مسحل**’indir; **العجاج**’ın zevcesi; **اللسان**’da (**فتخ**، **زعزع**)’da olduğu gibi.
([4]) **الراء**’ın fethi ve kesriyle söylenir; onda en meşhur olan fetihtir.
([5]) **المسيب بن علس**’indir; ve **الأعشى**’ya da rivayet edilir; **اللسان** (**فتر**)’e bak. Ve onun ikinci mısraı:
* وهجرتها ولججت في الهجر *
([6]) **رؤبة**’nindir; divanında 107 ve **اللسان** (**فتق**)’ta. Ondan önce:
* يأوي إلى سفعاء كالثوب الخلق *
([7]) Beyit bütünüyle divanında 149 ve **اللسان** (**فتق**، **سكك**)’ta olduğu gibi:
ولا بد من جار يجير سبيلها  *** كما سلك السّكّيّ في الباب فيتق
Lâkin divanda: “يجيز سبيلها كما جوز”.
([8]) Hakikat şu ki o, **الفاء**’ın teslîsidir; **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu gibi.
([9]) O, **ابن أبي مياس المرادي**’dir; **تاريخ الطبري** (6: 87)’de 40 senesi olaylarında olduğu gibi.
([10]) **الطبري** rivayeti: “ولا قتل إلا دون قتل”. Ondan önce:
ولم أر مهراً ساقه ذو سماحة *** كمهر قطام من فصيح وأعجم
ثلاثة آلاف وعبد وقينة  *** وضرب على بالحسام المصمم
([11]) **عبد القيس بن خفاف البرجمي**’nindir; **النعمان بن المنذر**’i hicveder; **الحيوان** (4: 379) ve **الأغاني** (9: 158)’de olduğu gibi. **الشعر والشعراء** 112, 117’de **النابغة**’ya nisbet edildi; **النعمان**’ı hicvinde.
([12]) **طرفة**’nin muallakasındandır.
([13]) Beyit **أعشى همدان**’ındır; ve **ابن قيس الرقيات**’a da denildi; **اللسان** (**فتن**)’de olduğu gibi. Ve onun **سعيد بن جبير** hakkında söylendiği zikredildi; ve ondan sonra:
وألقى مصابيح القراءة واشترى  *** وصال الغواني بالكتاب المنمنم
([14]) Ve **المجمل**’de: “أمسى فؤادي به”; bu da “به”deki zamirin “الكلام”a dönmesi iledir. **اللسان** rivayeti: “أمسى فؤادي بها”.
([15]) **الفاء**’ın fethi ve kesriyle söylenir.
([16]) **عمرو بن أحمر الباهلي**’nindir; **اللسان** (**فتن**)’de. Ve onun ilk mısraı:
* إما على نفسي وإما لها *
([17]) Asılda: “والفتيان”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([18]) **الربيع بن ضبع الفزاري**’nindir; **المعمرين** (السجستاني) 7 ve **أمالي القالي** (3: 215) ve **الخزانة** (3: 306)’da olduğu gibi. Ve **سيبويه** (1: 106، 293) ve **اللسان** (**فتا**)’da; ve rivayeti **المجمل**’de de böyle geldi. Ve şöyle rivayet edilir: “فقد ذهب اللذاذة” ve “فقد أودى المسرة”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: فتى

- الفتى الطري من الشباب، والأنثى فتاة، والمصدر فتاء، ويكنى بهما عن العبد والأمة. قال تعالى: ﴿تراود فتاها عن نفسه﴾ [يوسف/30]. والفتي من الإبل كالفتى من الناس، وجمع الفتى فتية وفتيان، وجمع الفتاة فتيات، وذلك قوله: ﴿من فتياتكم المؤمنات﴾ [النساء/25]، أي: إمائكم، وقال: ﴿ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء﴾ [النور/33]، أي: إماءكم. ﴿وقال لفتيانه﴾ [يوسف/62]، أي: لمملوكيه وقال: ﴿إذ أوى الفتية إلى الكهف﴾ [الكهف/10]، ﴿إنهم فتية آمنوا بربهم﴾ [الكهف/13]. والفتيا والفتوى: الجواب عما يشكل من الأحكام، ويقال: استفتيته فأفتاني بكذا. قال: ﴿ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن﴾ [النساء/127]، ﴿فاستفتهم﴾ [الصافات/11]، ﴿أفتوني في أمري﴾ [النمل/ 32].

##### Türkçe

- **الفتى**: gençlerden taze (körpe) olan; dişisi **فتاة**’dır; mastarı **فتاء**’dır; ikisiyle de köle ve cariye hakkında kinayeli olarak adlandırılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿تراود **فتاها** عن نفسه﴾ [يوسف/30]. Develerden **الفتي** de insanlardan **الفتى** gibidir. **الفتى**’nın çoğulu **فتية** ve **فتيان**’dır; **الفتاة**’nın çoğulu **فتيات**’tır. Bu da O’nun sözüdür: ﴿من **فتياتكم** المؤمنات﴾ [النساء/25] yani: cariyeleriniz. Ve dedi ki: ﴿ولا تكرهوا **فتياتكم** على البغاء﴾ [النور/33] yani: cariyeleriniz. ﴿وقال **لفتيانه**﴾ [يوسف/62] yani: iki kölesine. Ve dedi ki: ﴿إذ أوى **الفتية** إلى الكهف﴾ [الكهف/10]، ﴿إنهم **فتية** آمنوا بربهم﴾ [الكهف/13]. **الفتيا** ve **الفتوى**: hükümlerden müşkil olan şey hakkında cevap. Ve denir: onu fetva için sordum da bana şöyle şöyle fetva verdi. Dedi ki: ﴿ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن﴾ [النساء/127]، ﴿فاستفتهم﴾ [الصافات/11]، ﴿أفتوني في أمري﴾ [النمل/ 32].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ت ي
هذا فتي بيّن الفتوة وهي الحرية والكرم‏.‏
قال عبد الرحمن بن حسان‏:‏ إن الفتى لفتى المكارم والعلى ليس الفتى بمغملج الصبيان وقال آخر‏:‏ يا عزّ هل لك في شيخ فتًى أبداً وقد يكون شبابٌ غير فتيان وتقول العرب‏:‏ فتًى من صفته كيت وكيت من غير تمييز بين الشيخ والشاب وهذا فتًى بيّن الفتاء وهو طراءة السنّ‏.‏
قال‏:‏ إذا عاش الفتى مائتين عاماً فقد ذهب البشاشة والفتاء وهذا ثور فتي وهذه بقرة فتية‏:‏ بيّنا الفتاء‏.‏
وهما فتاي وفتاتي أي غلامي وجاريتي وسئل أبو يوسف عمن قال‏:‏ أنا فتى فلانٍ فقال‏:‏ هو إقرار منه بالرق‏.‏
‏"‏ وقال لفتيته ‏"‏ و ‏"‏ لفتيانه ‏"‏‏.‏
قال قتادة‏:‏ لغلمانه‏.‏
وفتّيت بنت فلان‏:‏ منعت من الخروج وسترت وهي صغيرة وألحقت بالفتيات وتفتت هي‏.‏
وأبرد من شيخ يتفتّى أي يتشبّه بالفتيان‏.‏
وتقول‏:‏ هؤلاء فتوٌّ ما فيهم فتوة وهو جمع‏:‏ فتًى‏.‏
قال‏:‏ وفتوّ هجّروا ثم أروا ليلهم حتى إذا انجاب حلواً وفلان من أهل الفتوى والفتيا‏.‏
وتعالوا ففاتونا‏.‏
وتفاتوا إليه‏:‏ تحاكموا‏.‏
قال الطّرمّاح‏:‏ هلمّ إلى قضاة الغوث فاسأل برهطك والبيان لدى القضاة أنخ بفناء أشدق من عديّ ومن جرمٍ وهم أهل التّفاتي وقال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ فبتّ أفاتيها فلا هي ترعوي بجود ولا تبدي إباءً فتبخلا أي أسائلها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ لا أفعل ذلك ماكر الفتيان ‏"‏‏.‏
قال‏:‏ غدا فتياً دهرٍ وراحا عليهم نهار وليل يلحقان التواليا وهذا كقلوهم‏:‏ الجديدان‏.‏
وتقول‏:‏ بارك الله في فتوتك وفتائك وأدام مادام الفتيان بركة إفتائك‏.‏
وأقمت عنده فتًى من نهار أي صدرا منه‏.‏
قال‏:‏ فما لبثوا إلا فتًى من نهارهم مماصعةً حتى أبارهم القتل وشرب فلان بالفتيِّ وهو قدح الشطّار سمّي لصغره ويجوز أن يقال في الغمر‏:‏ هو من الصبيّ الغمر‏.‏
وأفتى الرجل‏:‏ شرب به‏.‏
وتقول‏:‏ فلان يظل مفتياً ويبيت مفتياً‏.‏

##### Türkçe

ف ت ي
Bu **فتي**; **الفتوة**’yi açıklar; o da hürriyet ve cömertliktir.‏
Abd الرحمن بن حسان dedi ki: Şüphesiz **الفتى** elbette faziletlerin ve yüceliğin **فتى**’sıdır; **الفتى** çocukların **مغملج**’i değildir. Başkası dedi ki: Ey عزّ, senin için ebediyen **فتًى** bir şeyh var mıdır? Hâlbuki **شبابٌ** olup **فتيان** olmayan da olur. Araplar der ki: **فتًى**; sıfatı şöyle şöyle olan (kimsedir); şeyh ile genç arasında ayırt etmeksizin. Bu **فتًى**; **الفتاء**’ı açıklar; o da yaşın tazeliğidir.‏
Dedi ki: **الفتى** iki yüz yıl yaşarsa, sevimlilik ve **الفتاء** gitmiştir. Bu **ثور فتي** ve bu **بقرة فتية**: **الفتاء**’ı açıklarlar.‏
Ve ikisi **فتاي** ve **فتاتي**’mdir; yani oğlanım ve câriyem. أبو يوسف’a “Ben falanın **فتى**’sıyım” diyen kimse hakkında soruldu; dedi ki: Bu, ondan köleliği ikrardır.‏
"Ve **لفتيته** dedi" ve " **لفتيانه** (dedi)".‏
قتادة dedi ki: **لغلمانه** (yani: oğlanlarına).‏
Ve “Falanın kızını **فتّيت**”: çıkmaktan men ettim ve o küçükken örttüm; ve onu **بالفتيات**’a ilhak ettim; o da **تفتت** etti.‏
Ve “**شيخ يتفتّى**”den daha soğuk (bir şey yoktur); yani **بالفتيان**’a benzerlik taslar.‏
Ve dersin ki: Bunlar **فتوٌّ**; içlerinde **فتوة** yoktur; ve o, **فتًى**’nın cem‘idir.‏
Dedi ki: Ve **فتوّ** erken gittiler; sonra gecelerini gösterdiler; nihayet (gece) tatlı olarak açılınca çözüldüler. Ve falan, **الفتوى** ve **الفتيا** ehlindendir.‏
Ve gelin; böylece bizi **ففاتونا** (geçtiler).‏
Ve ona **تفاتوا** ettiler: muhakeme oldular.‏
الطّرمّاح dedi ki:
Gel, الغوث’un kadılarına; sor, zümreni; ve beyan kadıların yanındadır.
عديّ’den ve جرمٍ’den **أشدق**’ın avlusuna çöktür; onlar **التّفاتي** ehlidir.
Ve عمر بن أبي ربيعة dedi ki:
Onunla geceleyin **أفاتيها** ettim; ne cömertlikle vazgeçer, ne de cimrilik etsin diye bir kaçınma gösterir; yani ona sorarım.‏
Mecazdan: "Bunu yapmam; **ماكر الفتيان** oldukça".‏
Dedi ki: Onlara karşı gündüz ve gece, ardı ardına yetişerek, zamanın iki **فتياً**’sı sabahladı ve akşamladı. Bu, onların şu sözleri gibidir: **الجديدان**.‏
Ve dersin ki: Allah **فتوتك**’te ve **فتائك**’te bereket versin; ve **الفتيان** durdukça, **إفتائك**’in bereketini daim kılsın.‏
Ve onun yanında, gündüzden bir **فتًى** ikamet ettim; yani onun baş tarafı (başlangıcı).‏
Dedi ki: Onlar, günlerinden bir **فتًى**’dan başka gecikmediler; (bu hâl üzere) **مماصعةً**; nihayet onları öldürme geçti. Ve falan **بالفتيِّ** ile içti; o, şatırların kadehidir; küçüklüğünden dolayı adlandırıldı. Ve **الغمر** hakkında şöyle denmesi caizdir: O, **الصبيّ الغمر**’dendir.‏
Ve adam **أفتى** etti: onunla içti.‏
Ve dersin ki: Falan, gündüz **مفتياً** olarak gölgelenir ve gece **مفتياً** olarak yatar.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ت ي * * الفَتَى * الشاب و * الفَتَاةُ * الشابة وقد * فَتَي * بالكسر * فَتَاءً * بالفتح والمد فهو * فَتِيُّ * السن بين * الفَتَاءِ * و * الفَتَى * أيضا السخي الكريم يقال هو فتى بين * الفُتُوةِ * وقد * تَفَتَّى * و * تَفَاتَى * والجمع * فِتْيَانٌ * و * فِتْيَةٌ * و * فُتُوٌّ * كفعول و * فُتِيٌّ * كعصي بالضم و * اسْتَفْتَاهُ * في مسألة * فَأفْتَاهُ * والاسم * الفُتْيَا * و * الفَتْوَى * و * تَفاتَوْا * اليه ارتفعوا اليه في الفُتْيَا

##### Türkçe

* ف ت ي * * **الفَتَى** * genç ve * **الفَتَاةُ** * genç kadın; ve gerçekten o, kesre ile **فَتَي** (oldu); fetha ve med ile **فَتَاءً** (oldu); artık o, yaşça **فَتِيُّ**’dir; **الفَتَاءِ** ile **الفَتَى** arasında. Ve ayrıca: **الفَتَى** cömert, kerim (kimsedir); “o, **الفُتُوةِ** içinde bir **فتى**dır” denir. Ve gerçekten o, **تَفَتَّى** etti ve **تَفَاتَى** etti. Çoğulu: **فِتْيَانٌ** ve **فِتْيَةٌ** ve فعول vezninde **فُتُوٌّ** ve ضم ile عصي gibi **فُتِيٌّ**. Ve onu bir meselede **اسْتَفْتَاهُ**; böylece ona **فَأفْتَاهُ**. İsim: **الفُتْيَا** ve **الفَتْوَى**. Ve ona doğru **تَفاتَوْا**: **الفُتْيَا**’da ona doğru yükseldiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!الفَتَاءُ ، كسَماءٍ : الشَّبابُ ) زِنَةً ومَعْنًى . يقالُ : قد وُلِدَ له في *!فَتاءِ سِنِّه أَوْلادٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للرَّبيعِ بنِ ضبع الفَزَارِي :
إذا عاشَ الفَتَى مائتَيْنِ عاماً
فقد ذَهَبَ اللَّذاذَةُ *!والفَتاءُ ( *!والفَتَى : الشَّابُّ ) ، يكونُ اسْماً وصفَةً .
وفي المِصْباح : *!الفَتَى في الأصْلِ يقالُ للشابِّ الحديثِ ثم اسْتُعِيرَ للعَبْدِ وإن كانَ شيْخاً مجازاً لتَسْمِيَتِه باسْمِ ما كانَ عليه . وقولُه تعالى : ﴿وإذ قالَ موسَى *!لفَتاهُ﴾ جاء في التَّفْسِير أَنَّه يُوشَعُ بن نُون ، سَمَّاهُ بذلكَ لأنَّه كانَ يَخْدمُه في سَفَرِه ، ودَلِيلُه قولُ : ﴿آتِنا غَدَاءَنا﴾ .
وقالَ الَّراغبُ : ويكنَى *!بالفَتَى *!والفَتاةِ عن العَبْدِ والأَمَةِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿تُراوِدُ *!فَتَاها عن نَفْسِه﴾ .
( و ) الفَتَى أَيْضاً : ( السَّخِيُّ الكَرِيمُ ) ، وهو مِن *!الفُتُوَّةِ ، يقالُ : *!فَتًى بيِّن الفُتُوَّةُ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( وهُما *!فَتَيانِ ) ، بالتَّحْريكِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿ودخَلَ معه السِّجْن فَتَيان﴾ ، ) جائِزٌ كَوْنهما حَدَثَيْن

أَو شَيْخَين لأنَّهم كانوا يسمّون المَمْلوكَ فَتًى .
( و ) يقالُ أَيْضاً : ( *!فَتَوانِ ) ، بالواوِ وبالتّحريكِ أَيْضاً ، ( ج *!فِتْيانٌ ) ، بالكَسْر ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿وقالَ *!لفِتْيانِه﴾ أَي لمَمَالِيكِه ؛ ( *!وفِتْوَةٌ ) ، بالكسْرِ أَيْضاً وهذه عن اللّحْياني ؛ ( *!وفُتُوٌّ ) ، على فُعُولٍ ، ( *!وفُتِيٌّ ) مِثْلُ عُصِيَ ؛ قالَ جَذيمة ( الأبرش :
في *!فُتُوِّ أَنا رابِئهُمْ
مِنْ كَلالِ غَزْوةٍ ماتُواوقالَ آخَرُ :
*!وفُتُوٌّ هَجَّرُوا ثم سَرَوْا
لَيْلَهُمْ حتى إذا انْجابَ حَلُّواقالَ سِيْبَوَيْه : أَبْدَلُوا الواوَ في الجَمْعِ والمَصْدر بَدَلاً شاذًّا ؛ كما في الصِّحاح .
ولم يَذْكرِ المصنِّفُ مِن جُموعِ الفَتَى فِتْيَة ، وكأَنَّه سَقْطٌ من قَلَمِ النسَّاخِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿إذا أَوَى *!الفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ ، ﴿إنَّهم *!فِتْيةٌ آمَنُوا بربّهم﴾ ؛ وهو مَوْجودٌ في الصِّحاح والمُحْكم .
وفي المُحْكم : قالَ سِيْبَوَيْه : ولم يقولوا *!أَفْتاء اسْتَغْنَوا عنه *!بفِتْيَةٍ .
( وهْيَ *!فَتَاةٌ ) وهي الشَّابَّةُ وتُطْلَقُ على الأَمَةِ والخادِمَةِ ؛ وقالَ الأسْود :

ما بَعْدَ زَيْد في فَتاةٍ فُرِّقُوا
قَتْلاً وسَبْياً بَعْدَ حُسْن تَآدِيأَي أَنَّهم قُتِلُوا بَسَبَبِ جارِيَةٍ وذلكَ أَنَّ بعضَ المُلوكِ خَطَبَ إلى زَيْدِ بنِ مالِكِ بنِ حَنْظَلَةَ بنِ مالِكٍ أَو إلى بعضِ ولدِه ابْنَةً له يقالُ لها أُمّ كَهْف ، فلم يُزَوِّجْه فغَزَاهُم وقَتَلَهم ، وزَيْد هنا قَبيلةٌ .
( ج *!فَتَياتً ) ، بالتّحْريكِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿ولا تُكْرِهُوا *!فَتَياتِكم على البغاءِ﴾ ، أَي إماءَكُم .
قالَ شيْخُنا : اخْتَلَفُوا في لامِ الفَتَى هل هي ياءٌ أَو واوٌ ، وكَلامُ المصنِّفِ يَقْتَضِي كلاًّ منهما . وأَمَّا الصّرفيُّون فخِلافُهم مَشْهورٌ ، فقيلَ : أَصْلُه الياءُ لقوْلِهم *!فَتَيان ، وعليه سِيْبَوَيْه *!ففَتَوان بالواوِ شاذّ ؛ وقيل : أصْلُه الواو ولجَمْعِه على *!فُتُوَ ولقوْلِهم في مَصْدرِه الفُتُوَّة ، وعليه *!ففَتَيان بالياءِ شاذّ انتَهَى .
قُلْت : الذي نقلَهُ الجَوْهرِي عن سِيْبَوَيْه أنَّهم أَبْدَلُوا الواوَ في الجَمْعِ والمَصْدرِ بَدَلاً شاذًّا ، وفي المُحْكم : والأصْلُ مِن الكُلِّ الفُتُوَّةَ انْقَلَبتِ الياءُ فيه واواً على حَدِّ انْقِلابِها في مُوقِنٍ وكفَضُوَ . وقالَ السِّيرافي : إنَّما قُلِبَتِ الواوُ فيه ياءً لأنَّ أَكْثَر هذا الضَّرْب مِن المصادِرِ على فُعولَةٍ إنَّما هو من الواوِ كالأُخُوَةِ ، فحَمَلُوا ما كانَ من الياءِ عليه فلَزِمَ القَلْب ، وأَمَّا الفُتُوُّ ، فشاذٌّ من وَجْهَيْن : أَحَدُهما : أَنَّه من الياءِ ، والثاني : أنَّه جَمْعٌ ، وهذا الضَّرْبُ مِن الجَمْع تُقْلَبُ فيه الواوُ ياءً كعِصِيَ ، ولكنَّه حملَ على مَصْدرِهِ ، انتَهَى . وبما ذَكَرْنا

يَظْهرُ لكَ ما في كَلامِ شيخِنا مِن المُخالَفَةِ .
( و ) *!الفَتِيُّ ، ( كغَنِيَ : الشَّابُّ من كلِّ شيءٍ ) ، وقد *!فَتِيَ *!يَفْتَى *!فَتًى فهو *!فَتِىُّ السِّنِّ بَيِّن *!الفَتاءِ .
وقالَ أَبو عبيدٍ : الفَتاء ، مَمْدودٌ ، هو مَصْدرُ الفَتِيِّ من السِّنِّ .
( وهي *!فَتِيَّةٌ ) ، قد نَسِيَ هنا اصْطِلاحَه ؛ ( ج *!فِتَاءٌ ) ، بالكسْر والمَدِّ ؛ قالَ عدِيُّ بنُ الرِّقاع :
يَحْسَبُ الناظِرُونَ ما لم يُفَرُّوا
أنها جِلَّةٌ وهُنَّ فِتَاءُ ( *!وفُتِّيَتِ البِنْتُ *!تَفْتِيَةً ) : ) إذا خُدِّرَتْ وسُتِرَتْ و ( مُنِعَتْ من اللّعِبِ مع الصِّبْيَانِ ) ، والعَدْوِ معهم ، ( *!فتَفَتَّتْ ) أَي تَشَبَّهَتْ *!بالفَتَياتِ وهي صغراهنَّ ؛ كما في الصِّحاحِ . ويَأْتي في قني ، في الصِّحاح إنْكَار ذلكَ عن أَبي سعيدٍ ، وأنَّ الجَوْهري سَأَله عن ذلكَ فلم يَعْرِفْهُ .
( و ) مِن المجازِ : لا أفْعَلَهُ ما كَرَّ ( *!الفَتَيانِ ) ، أَي ( اللّيْلُ والنّهارُ ) ؛ ) كما يقالُ لهما الأَجَدَّانِ والجَدِيدَانِ ، وهُما مُثَنّى الفَتَى .
ووُجِدَ بخطِّ أَبي سَهْلٍ الهَرَوي في نسخةِ الصِّحاحِ *!الفَتِيَّان كغَنِيَّان ، وغَلَّطَه أَبو زكريا وقالَ : الصَّحيحُ الفَتَيان بالتَّحْرِيكِ .
( *!وأَفْتاهُ ) الفَقِيهُ ( في الأمْرِ ) الذي يشكلُ : ( أَبَانَهُ له ) . ) ويقالُ : *!أَفْتَيْتُ فُلاناً في رُؤْيا رَآها : إذا عَبرْتها له .
*!وأَفْتَيْته في مَسْأَلَةٍ : إذا أَجَبْته عنها ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿قُلِ اللّهُ *!يُفْتِيكم في الكَلالةِ﴾ .
( *!والفُتْيَا *!والفُتْوَى ) بضمِّهِما ( وتُفْتَحُ ) ، أَي الأخيرَةُ : ( ما *!أَفْتَى

به الفَقِيهُ ) في مسأَلةٍ .
قال الراغبُ : هو الجَوابُ عمَّا يُشَكُّ فيه مِنَ الأحكامِ .
وقالَ الجَوْهرِي : هُما اسْمانِ مِن *!أَفْنَى ، واقْتَصَرَ على ضمِّ *!الفُتْيَا وفَتْح *!الفَتْوَى .
وفي المِصْباح : الفَتْوَى ، بالواوِ ، تُفْتَح الفاءُ وتُضَمُّ : اسْمٌ مِن أَفْتَى العالِمُ إذا بَيَّنَ الحُكْم .
ويقالُ : أَصْلُه مِن الفَتَى وهو الشابُّ القَوِيُّ ، والجَمْعُ *!الفَتاوِي ، بكسْرِ الواوِ على الأصْلِ ، وقيلَ يَجوزُ الفتْحُ للتَّخْفيفِ .
وقال شيْخُنا : الكَلمةُ الأُوْلى التي هي الفُتْيَا لا يُعْرَفُ ضَبْطها من كَلامِه ، والثانِيَة أَفْهم كَلامه أَنَّها بالضمِّ راجِحَة ، وأنَّ الفَتْح فيها مَرْجوحٌ ، وليسَ الأمْرُ كذلكَ ، بل المُصَرَّحُ به في أُمَّهاتِ اللُّغَةِ وأَكْثَر مُصنَّفاتِ الصَّرْف أَنَّ الفُتْيا بالياءِ لا تكونُ إلاَّ مَضْمومةً ، وأَنَّ الفَتْوَى بالواوِ لا تكونُ إلاَّ مَفْتوحةً على ما اقْتَضَتْه قَواعِدُ الصَّرْفِ . ففي كَلامِه نَظَرٌ وتقصيرٌ فتأَمَّل .
قُلْت : الأمْرُ في كوْنِ كَلامِ المصنِّف دلَّ على مَرْجُوحيَّةِ الفَتْح كما ذَكَرَه شيْخُنا ، وأَمَّا قوْلُه لا يُعْرَف ضَبْط الأُوْلى من كَلامِه ، فإنَّ قوْلَه فيمَا بَعْد وتُفْتَح هو يدلُّ على أَنَّهما بالضمِّ ، والمصنِّفُ يَفْعَلُ ذلكَ أَحْياناً مُراعاةً للاخْتِصارِ . وقولُه أنَّ الفُتْيا بالياءِ لا تكونُ إلاَّ مَضْمومةً هو صَحِيحٌ ، ولكنَّ قولَه وبالواوِ لا تكونُ إلاَّ مَفْتوحةً غَيْرُ صحيحٍ . فقد صَرَّحَ بالوَجْهَيْن صاحِبُ المِصْباح كما قدَّمْنا كَلامَه ، وابنُ سِيدَه فإنَّه ضَبَطَه بالوَجْهَيْن وقالَ : الفَتْح

لأَهْلِ المدِينَةِ ، أَي وما عَداهُم يضمُّون الفاءَ فلا تَقْصِير في كَلامِ المصنِّفِ ، فتأَمَّل .
( *!والفِتْيانُ ، بالكسْرِ : قَبيلةٌ من بَجِيلَةَ ) ، وهُم بَنُو *!فِتْيانِ بنِ مُعاوِيَةَ بنِ زيْدِ بنِ الغَوْثِ ، وفيهم يقولُ ابنُ مُقْبل :
إذا انْتَجَعَتْ فِتْيانُ أَصْبَح سرْبُهم
بخَدْجاءِ عَيْشٍ آمِناً أَن ينفرَا ( منهم ) : ) أَبو عاصمٍ ( ربيعَةُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ رفاعَةُ بنُ شدَّادِ بنِ عبدِ اللّهِ بنِ قَيْسِ بنِ حيالِ بنِ بَدَّا بنِ فِتْيان ( *!الفِتْيانِيُّ ) مِن أَصْحابِ عليَ ، رضِيَ اللّهُ عنه ؛ قالَهُ ابنُ الكَلْبي . وقالَ مُسْلم : سَمِعَ عمرو بن الحمْقِ ، وعنه السّدي ، وعبدُ الملِكِ بنُ عُمَير وبيانُ بنُ بِشْر .
( *!والفُتُوَّةُ ) ، بالضمِّ والتَّشديدِ ، وإنَّما أَعراهُ عن الضّبْطِ لشُهْرتِه ، وقد تقدَّمَ الكَلامُ على واوِه : ( الكَرَمُ ) والسَّخاءُ ، هذا لُغَة ؛ وفي عُرْفِ أَهْلِ التَّحْقِيقِ أَنْ يُؤْثرَ الخَلْقَ على نفْسِه بالدُّنْيا والآخِرَةِ .
وصاحِبُ *!الفُتُوَّة ، يقالُ له : الفَتَى ، ومنه : لا فَتَى إلاّ عليّ ؛ وقولُ الشاعِرِ :
فإنّ فتى *!الفتيان من رَاحَ واغْتَذَى
لضرّ عدوَ أو لنَفْعِ صَدِيقِوعُبِّرَ عنها في الشَّريعةِ بمكارِمِ الأخْلاقِ ، ولم يَجِىءْ لَفْظُ الفُتُوَّة في الكِتابِ والسُّنَّةِ ، وإنّما جاءَ في كَلامِ السَّلَفِ ، وأَقْدَمُ مَنْ تكلَّمَ فيها جَعْفَرُ الصّادِقِ ، ثم الفضيلُ ، ثم الإمامُ أَحمدُ وسهلُ والجُنَيدُ ،

ولهم في التَّعْبيرِ عنها أَلْفاظٌ مُخْتَلفَةٌ والمآلُ واحِدٌ .
ويقالُ : هو فَتًى بَيِّن الفُتُوَّةِ .
( وقد *!تَفَتَّى *!وتَفاتَى ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
( *!وفَتَوْتُهُمْ ) *!أَفْتُوهُم : ( غَلَبْتُهُمْ فيها ) ، أَي في الفُتُوَّةِ .
( *!والفُتَيُّ ، كسُمَيَ ) ؛ ) هكذا هو مَضْبوطٌ في نسخِ التَّهذيبِ ، وفي ياقوتة الغمر : بخَطِّ توزون مُسْتَمْلي أَبي عُمَر بكسْرِ التاءِ ؛ ( قَدَحُ الشُّطَّارِ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابي نقلَهُ الأزْهري ؛ وهو ما يُكالُ به الخَمرُ .
قالَ الزَّمَخْشري : يقالُ : شَرِبَ *!بالفُتَيِّ ، وهو قَدَحُ الشُّطَّارِ ، سُمِّي به لصغرِه ، وهو مجازٌ .
( *!والمُفْتِي ) ، كمُحْسِنٍ : ( مِكْيالُ هِشامِ بنِ هُبَيْرَةَ ) ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه والأزْهرِي عن الأصْمعي ، قالَ : والعُمَرِيُّ هو مِكيالُ اللّبَنِ ، والمدّ الهِشامِيّ هو الذي كانَ يَتَوضَّأ به سعيدُ بنُ المُسَيِّب . وفي الحديثِ : أَنَّ امْرأَةً سأَلَتْ أُمَّ سَلمةَ أَنْ تُرِيَها الإناءَ الذي كانَ يتوضَّأُ منه رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه وسلم فأَخْرَجَتْه فقالت المَرْأَةُ : هذا مَكُّوكُ *!المُفْتِي . قالَ ابنُ الأثِيرِ : أَرادَتْ تَشْبيهَ الإناءِ بمكُّوكِ هِشامٍ ، أَو أَرادَتْ مَكُّوك صاحِبِ المُفْتِي ، فحذَفَتِ المُضافَ . أَو مَكُّوك الشارِبِ : وهو ما يُكالُ به الخَمرُ ؛ فتأَمَّل ذلكَ .
( *!والفِتَةُ ، كعِدَةٍ : الحَرَّةُ ، ج *!فِتُونَ ) ، بالكسْرِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَفْتَى : شَرِبَ بالفَتِيِّ عن ابنِ الأَعْرابي .

ويقالُ للبَكْرةِ مِن الإِبِلِ : *!فَتِيَّةٌ ، وتَصْغيرُها : *!فُتُيَّةٌ .
*!والفَتَاءُ ، كسَحابٍ : الفُتُوَّةُ .
*!والأَفْتاءُ من الدوابِّ خِلافُ المَسانِّ ، واحِدُها *!فَتِيٌّ ، كغَنِيَ ، مِثْلُ يَتِيمٍ وأَيْتامٍ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!وتَفاتَوْا إلى الفَقِيهِ : ارْتَفَعُوا إليه في *!الفُتْيا ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!واسْتَفتيته *!فأَفْتانِي : أَي طَلَبْتُ منه ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!ويَسْتَفْتُونَكَ في النِّساءِ قُلِ اللّهُ *!يُفْتِيكم﴾ ؛ وقولُه تعالى : ﴿*!فاسْتَفْتِهم أَلِرَبِّك البَنَات﴾ . *!وفِتْيَانُ بنُ أَبي السَّمْح : الفَقِيهُ المِصْرِي مِن كِبارِ أَصْحابِ مالِكٍ .
وأَبو *!الفِتْيانِ عُمَرُ بنُ عبدِ الكَريمِ بنِ سَعْدَوَيْه الدهستاني الحافِظُ ، ويُعْرَفُ بالرواسِي أَيْضاً ، رَوَى عن الخطِيبِ البَغْدادي ، ماتَ بسرخس سَنَة 553 .
وبَنُو *!فِتْيان أَيْضاً : قَبيلَةٌ في أَشْجَعَ ، وهو فِتْيانُ بنُ سُبَيْع بنِ بَكْرِ بنِ أَشْجَع ، منهم : معقلُ بنُ سِنانٍ الأَشْجَعيُّ الفِتْيانيُّ الصَّحابيُّ .
وفي بيتِ المَقْدسِ جماعَةٌ يُعْرفُون *!بالفِتْيانِيِّين ، فلا أَدْرِي أَهُم من بَجِيلَة أَو أَشْجَع ، أَو نُسِبُوا إلى جَدَ لهم يقالُ له فِتْيان .
وأَبرد من شيْخٍ *!يَتَفَتَّى : أَي يَتَشَبَّه *!بالفِتْيانِ .
*!والمُفاتَاةُ *!والتَّفاتِي المُحاكَمَةُ .
وأَقَمْتُ عنْدَه *!فَتًى من نهارٍ : أَي صَدْراً منه ؛ وهو مجازٌ .
وهبَةُ اللّهِ بنُ سَلْمان بنِ عبْدِ اللّهِ بنِ الفَتَّى النَّهْروانيُّ الشافِعِيُّ الأَصْبهانيُّ سَمِعَ ابنَ ماجَه الأَبْهَري ، وأَخُوه أَبو عليَ الحَسَنُ دَرَّسَ بنظامِيَّةِ بَغْداد وحَدَّث عن الرَّئيسِ الثَّقَفي ، ماتَ سَنَة 535 ، وأَبُوهُما

ذَكَرَه ابنُ ماكُولا وَوَصَفَه بالأدَبِ ، وأَخُوهُما عليٌّ حَدَّثَ عن أَبِيهِ .
وسُلَيْمانُ بنُ مُعاذٍ الفَتَى السَّعديُّ رَوَى عن نَصْر بنِ أَحمدَ بنِ إِسْماعيل الكشاني .
وعُمَرُ الفتى أَحَدُ الفُقهاءِ العامِلِين بزَبيد أَخَذَ عن الشرف إسْماعيل المُقْرِىءِ .
وسموا *!فاتية .
*!والفتى : جَمْعُ *!الفَتْوَى *!والفُتْيا ، عن ابنِ القُوطِيّة .
وتَصْغِيرُ *!الفِتْيَةِ *!أُفَيْتِيَةٌ .

##### Türkçe

: ( **الفَتَاءُ** , **سَماءٍ** gibi: **الشَّبابُ** ) vezin ve mânâ bakımından. Denilir: Onun için, **فَتاءِ** yaşında çocuklar doğdu; ve Cevherî, Rebî‘ b. Dab‘ el-Fezârî için inşâd etti:
Eğer delikanlı iki yüz yıl yaşarsa
artık lezzet ve **الفَتاءُ** gitmiştir
( **والفَتَى** : **الشَّابُّ** ) , isim ve sıfat olur.

Ve **المِصْباح**’ta: **الفَتَى** aslında yeni (genç) delikanlıya denilir, sonra köleye—ihtiyar olsa bile—mecazen, onun daha önce üzerinde bulunduğu şeyin adıyla adlandırılması için ödünç alınmıştır. Ve O’nun sözü—yüce olan—: ﴿Ve Musa **لفَتاهُ** dediği vakit﴾ tefsirde geldi ki o, Yûşa‘ b. Nûn’dur; ona bunu, seferinde ona hizmet ediyor olduğu için adlandırdı; ve delili O’nun sözü: ﴿Bize sabah yemeğimizi getir﴾’dir.

Ve Râgıb dedi: **بالفَتَى** ve **الفَتاةِ** ile köle ve câriye kinaye edilir; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿**فَتَاها**’sını nefsi hakkında ayartıyor﴾ .

( Ve ) **الفَتَى** ayrıca: ( cömert, kerîm )dir; ve o, **الفُتُوَّةِ**’dendir; denilir: **فَتًى** açık **الفُتُوَّةُ**; onu Cevherî nakletti.

( Ve ikisi **فَتَيانِ**’dir ) , hareke ile; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿Ve onunla birlikte zindana iki **فَتَيان** girdi﴾ ; ikisinin de iki genç olması câizdir

yahut iki ihtiyar; çünkü onlar memlûku **فَتًى** diye adlandırıyorlardı.

( Ve ) ayrıca denilir: ( **فَتَوانِ** ) , vav ile ve yine hareke ile, ( çoğulu **فِتْيانٌ** ) , kesre ile; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿Ve **لفِتْيانِه** dedi﴾ yani memlûklarına; ( **وفِتْوَةٌ** ) , yine kesre ile ve bu, Lihyânî’dendir; ( **وفُتُوٌّ** ) , fu‘ûl üzere, ( **وفُتِيٌّ** ) , **عُصِيَ** gibi; Cezîme ( **الأبرش** ) dedi:
**فُتُوِّ**’da ben onların gözetleyicisiyim
bir gazvenin yorgunluğundan; öldüler
Ve bir başkası dedi:
**وفُتُوٌّ** erken yola çıktılar sonra gece yürüdüler
gecelerini; nihayet açılınca konakladılar
Sîbeveyh dedi: Çoğulda ve masdarda vavı, şâz bir bedel olarak ibdâl ettiler; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Musannif, **الفَتَى**’nın çoğullarından **فِتْيَة**’yi zikretmedi; sanki bu, müstensihlerin kaleminden bir düşüştür; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿**الفِتْيَةُ** mağaraya sığındığı vakit﴾ , ﴿Şüphesiz onlar **فِتْيةٌ** Rablerine iman ettiler﴾ ; ve o, **الصِّحاح** ve **المُحْكم**’de mevcuttur.

Ve **المُحْكم**’de: Sîbeveyh dedi: **أَفْتاء** demediler; ondan **بفِتْيَةٍ** ile müstağni oldular.

( Ve o **فَتَاةٌ**’dır ) ve o, genç kadındır; câriyeye ve hizmetçiye de ıtlak olunur; ve Esved dedi:

Zeyd’den sonra bir **فَتاةٍ** yüzünden ayrıldılar
öldürülme ve esir edilme olarak, güzel uyuşmadan sonra
Yani: Onlar bir câriye sebebiyle öldürüldüler; ve bu, şudur ki: Krallardan bazısı, Zeyd b. Mâlik b. Hanzala b. Mâlik’e yahut onun evlâdından birine, kendisine Ümm Kehf denilen bir kızını istedi; onu evlendirmeyince onlara saldırdı ve onları öldürdü; ve Zeyd burada bir kabiledir.

( çoğulu **فَتَياتً** ) , hareke ile; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿**فَتَياتِكم**’i fuhşa zorlamayın﴾ , yani câriyelerinizi.

Şeyhimiz dedi: **الفَتَى**’nın lâmının ya mı yoksa vav mı olduğu hususunda ihtilaf ettiler; musannifin sözü ikisini de gerektirir. Sarfçılara gelince, onların ihtilafı meşhurdur: Denildi ki: Aslı ya’dır; **فَتَيان** demelerinden dolayı; ve bunun üzerinde Sîbeveyh vardır; öyleyse vav ile **ففَتَوان** şâzdır. Ve denildi ki: Aslı vavdır; **فُتُوَ** üzere cem‘ edilmesinden ve masdarında **الفُتُوَّة** demelerinden dolayı; ve bunun üzerinde, ya ile **ففَتَيان** şâzdır; bitti.

Dedim: Cevherî’nin Sîbeveyh’ten naklettiği, onların çoğulda ve masdarda vavı şâz bir bedel olarak ibdâl ettikleridir. Ve **المُحْكم**’de: Hepsinin aslı **الفُتُوَّة**’dir; onda ya, **مُوقِنٍ**’de ve **كفَضُوَ** gibi, onun dönmesi sınırı üzere vava dönmüştür. Sîrâfî dedi: Ancak onda vavın ya’ya çevrilmesi, bu tür masdarların çoğunun fu‘ûle üzere ancak vavdan olması sebebiyledir; **الأُخُوَةِ** gibi; böylece ya’dan olanı onun üzerine حمل ettiler, dönüşme lâzım geldi. **الفُتُوُّ**’ya gelince, iki yönden şâzdır: Birincisi: onun ya’dan olması; ikincisi: onun bir cem‘ olmasıdır; ve bu tür cem‘de vav ya’ya çevrilir; **عِصِيَ** gibi; fakat onu masdarına حمل etti; bitti. Bizim zikrettiğimizle

şeyhimizin sözünde muhalefetten olan şey sana görünür.

( Ve ) **الفَتِيُّ** , ( **غَنِيَ** gibi: her şeyin genci )dir; ve **فَتِيَ** **يَفْتَى** **فَتًى**; o hâlde o, yaşça **فَتِىُّ**’dir; açık **الفَتاءِ**.

Ebû Ubeyd dedi: **الفَتاء** , medli, yaş bakımından **الفَتِيِّ**’nin masdarıdır.

( Ve o **فَتِيَّةٌ**’dir ) , burada ıstılahını unutmuştur; ( çoğulu **فِتَاءٌ** ) , kesre ve med ile; ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
Bakanlar, kaçmadıkları şeyi sanırlar
ki o, iri (topluluk)tur; hâlbuki onlar **فِتَاءُ**’dur
( **وفُتِّيَتِ البِنْتُ** **تَفْتِيَةً** ) : ) eğer uyuşturulursa ve örtülürse ve ( oğlan çocuklarıyla oynamaktan ) ve onlarla koşmaktan ( men edilirse ); ( **فتَفَتَّتْ** ) yani **بالفَتَياتِ**’e benzedi; ve onlar, onların en küçüğüdür; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **قني** maddesinde, **الصِّحاح**’ta, bunun Ebû Sa‘îd’den inkârı ve Cevherî’nin ona bunu sorduğu da gelir; fakat o, onu bilmedi.

( Ve ) mecazdan: Onu yapmam, **الفَتَيانِ** tekrar döndükçe; yani ( gece ve gündüz ); ) nitekim ikisine **الأَجَدَّانِ** ve **الجَدِيدَانِ** denildiği gibi; ve ikisi, **الفَتَى**’nın tesniyesidir.

Ebû Sehl el-Herevî’nin hattıyla, **الصِّحاح** nüshasında **الفَتِيَّان** , **غَنِيَّان** gibi bulundu; Ebû Zekeriyyâ onu غلطladı ve dedi: Sahih olan, hareke ile **الفَتَيان**’dır.

( **وأَفْتاهُ** ) fakih ( müşkil olan işte ): ( onu ona açıkladı ). ) Ve denilir: Bir rüyayı gördüğü vakit falana **أَفْتَيْتُ**: eğer onu ona tabir ettiysem.

Bir meselede ona **أَفْتَيْته**: eğer ona onun hakkında cevap verdiysem; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿De ki: Allah size **يُفْتِيكم** kelâle hakkında﴾ .

( **والفُتْيَا** **والفُتْوَى** ) ikisinin de dammesiyle ( ve fetha edilir ), yani sonuncusu: ( **أَفْتَى**’nın … )

Onunla fakih, bir meselede fetva verdi.

Râgıb dedi ki: O, hükümlerden şüphe edilen şey hakkında cevaptır.

Cevherî dedi ki: İkisi, **أَفْنَى**’dan iki isimdir; **الفُتْيَا**’nın ḍamm’ı ve **الفَتْوَى**’nın fetḥ’i ile yetindi.

**المِصْباح**’ta: **الفَتْوَى**; vâv ile; fâ açılır ve ḍamm edilir: âlim **أَفْتَى** ettiğinde, yani hükmü açıkladığında, bir isimdir.

Ve denir ki: Aslı **الفَتَى**’dandır; o, güçlü gençtir; çoğulu **الفَتاوِي**’dir; asl üzere vâv’ın kesriyle; ve denildi ki: hafifletme için fetḥ câiz olur.

Şeyhimiz dedi ki: Birinci kelime ki o **الفُتْيَا**’dır, onun ضبط’ı onun كلام’ından bilinmez; ikincisi ise, onun كلام’ını anladığım üzere, ḍamm ile râcihtir ve onda fetḥ mercûhtur; hâl böyle değildir; bilakis, dilin ana kaynaklarında ve sarfın çoğu tasniflerinde açıkça belirtilen şudur: yâ ile **الفُتْيا** ancak ḍamm’lı olur; vâv ile **الفَتْوَى** ise ancak fetḥ’li olur; sarf kaidelerinin gerektirdiği üzere. O hâlde onun كلام’ında bir نظر ve bir تقصير vardır; öyleyse düşün.

Dedim ki: Müellifin كلام’ının, şeyhimizin zikrettiği gibi, fetḥ’in mercûhluğuna delâlet etmesi hususunda durum böyledir. Amma onun “birincinin ضبط’ı onun كلام’ından bilinmez” sözüne gelince: onun daha sonra “ve تُفْتَح” sözü, ikisinin de ḍamm ile olduğuna delâlet eder; müellif bunu bazen ihtisarı gözeterek yapar. Ve onun “yâ ile **الفُتْيا** ancak ḍamm’lı olur” sözü doğrudur; fakat onun “vâv ile ancak fetḥ’li olur” sözü doğru değildir. Zira iki vecih ile **المِصْباح** sahibi, daha önce sözünü takdim ettiğimiz üzere, açıkça belirtmiştir; ve İbn Sîde de; çünkü onu iki vecih ile ضبط etti ve dedi ki: fetḥ,

Medine ehli içindir; yani onların dışındakiler fâ’yı ḍamm ederler; o hâlde müellifin كلام’ında تقصير yoktur; öyleyse düşün.

( **والفِتْيانُ**; kesr ile: Becîle’den bir kabiledir ); onlar, **فِتْيانِ** b. Muâviye b. Zeyd b. el-Ğavs oğullarıdır; ve onların hakkında İbn Mukbil şöyle der:

إذا انْتَجَعَتْ فِتْيانُ أَصْبَح سرْبُهم
بخَدْجاءِ عَيْشٍ آمِناً أَن ينفرَا

( onlardan ): ) Ebû Âsım ( Rabîa ) ; nüshalarda böyle; doğrusu: Rifâa b. Şeddâd b. Abdillâh b. Kays b. Hiyâl b. Beddâ b. Fit yân’dır; ( **الفِتْيانِيُّ** ) Ali’nin ashabındandır, Allah ondan razı olsun; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi. Müslim dedi ki: Amr b. el-Hamk’ı işitti; ondan da es-Süddî, Abdülmelik b. Umeyr ve Beyân b. Bişr rivayet etti.

( **والفُتُوَّةُ** ), ḍamm ve teşdîd ile; şöhreti sebebiyle onu ضبط’tan soyutladı; vâv’ı hakkında söz daha önce geçti: ( kerem ) ve sehâ; bu bir lugattır; ve ehl-i tahkikin örfünde: dünyada ve âhirette mahlûku kendi nefsine tercih etmesidir.

Ve **الفُتُوَّة** sahibi, ona “el-fetâ” denir; ondan: “Ali’den başka fetâ yoktur”; ve şairin sözü:

فإنّ فتى **الفتيان** من رَاحَ واغْتَذَى
لضرّ عدوَ أو لنَفْعِ صَدِيقِ

Ve şeriatte ondan, ahlâkın mekârim’i ile ibare edildi; kitap ve sünnette **الفُتُوَّة** lafzı gelmedi; ancak selefin كلام’ında geldi; onda konuşanların en eskisi Ca‘fer es-Sâdık’tır; sonra el-Fudayl; sonra imam Ahmed, Sehl ve Cüneyd,

ve onların onu ifade etmede farklı lafızları vardır; varılacak yer birdir.

Ve denir ki: O, **الفُتُوَّة**’si açık bir fetâdır.

( Ve **تَفَتَّى** ve **تَفاتَى** etti ); Cevherî onu nakletti.

( **وفَتَوْتُهُمْ** ) **أَفْتُوهُم**: ( onları onda yendim ); yani **الفُتُوَّة**’de.

( **والفُتَيُّ** , “سُمَيَ” gibi ); tehzîb nüshalarında böyle ضبط edilmiştir; ve “Yâkûtetü’l-Ğamr”da: Ebû Ömer’in müstemlîsi Tûzûn’un hattıyla, tâ’nın kesriyle; ( şuttârın kadehi ); İbnü’l-A‘râbî’den, Ezherî onu nakletti; o, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir.

Zemahşerî dedi ki: Denir ki: **بالفُتَيِّ** ile içti; o, şuttârın kadehidir; küçüklüğünden dolayı onunla adlandırıldı; bu mecazdır.

( **والمُفْتِي** ), “مُحْسِن” gibi: ( Hişâm b. Hubeyre’nin ölçeği ); İbn Sîde ve Ezherî onu Asmaî’den nakletti; dedi ki: ve el-‘Umerî, sütün ölçeğidir; ve el-mudd el-hişâmî, Saîd b. el-Müseyyeb’in onunla abdest aldığı şeydir. Hadiste: Bir kadının Ümmü Seleme’ye, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ondan abdest aldığı kabı kendisine göstermesini sorduğu; o da onu çıkardı; kadın dedi ki: Bu, **المُفْتِي**’nin makkûkudur. İbnü’l-Esîr dedi ki: Kabı Hişâm’ın makkûkuna benzetmek istedi; yahut **المُفْتِي** sahibinin makkûkunu istedi; böylece muzâfı hazfetti. Yahut içenin makkûku: o, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir; öyleyse bunu düşün.

( **والفِتَةُ** , “عِدَة” gibi: harre’dir; çoğulu **فِتُونَ** ), kesr ile.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**أَفْتَى**: İbnü’l-A‘râbî’den: **بالفَتِيِّ** ile içti.

Ve develerden genç dişiye: **فَتِيَّةٌ** denir; onun küçültmesi: **فُتُيَّةٌ**’dir.

**والفَتَاءُ** , “سَحاب” gibi: **الفُتُوَّة**’dir.

**والأَفْتاءُ** hayvanlardan, yaşlıların zıddıdır; tekili **فَتِيٌّ**’dir, “غَنِيَ” gibi; “يَتِيم” ve “أَيْتام” misali; Cevherî onu nakletti.

**وتَفاتَوْا إلى الفَقِيهِ**: **الفُتْيا**’da ona yükseldiler; Cevherî onu nakletti.

**واسْتَفتيته** **فأَفْتانِي**: yani ondan talep ettim; ondan, Allah تعالى’nın sözü: ﴿**ويَسْتَفْتُونَكَ في النِّساءِ قُلِ اللّهُ** **يُفْتِيكم**﴾; ve Allah تعالى’nın sözü: ﴿**فاسْتَفْتِهم أَلِرَبِّك البَنَات**﴾. **وفِتْيَانُ** b. Ebî’s-Semh: Mısırlı fakih; Mâlik’in büyük ashabındandır.

Ve Ebû **الفِتْيانِ**: Ömer b. Abdülkerîm b. Sa‘daveyh ed-Dehistânî el-Hâfız; er-Ravâsî diye de bilinir; Hatîb el-Bağdâdî’den rivayet etti; Serahs’ta 553 senesinde öldü.

Ve Benû **فِتْيان** da: Eşca‘ içinde bir kabiledir; o, Fityân b. Sübey‘ b. Bekr b. Eşca‘dır; onlardan: sahâbî Ma‘kıl b. Sinân el-Eşca‘î el-Fityânî.

Ve Beytü’l-Makdis’te **بالفِتْيانِيِّين** diye bilinen bir cemaat vardır; bilmiyorum, Becîle’den mi yahut Eşca‘dan mı; yahut “Fityân” denilen bir dedeye nisbet edildiler.

Bir şeyhten daha soğuk: **يَتَفَتَّى**; yani **بالفِتْيانِ**’a benzemeye çalışır.

**والمُفاتَاةُ** ve **التَّفاتِي**: muhâkeme’dir.

Onun yanında **فَتًى** kadar gündüz kaldım: yani ondan bir صدر; bu mecazdır.

Hibetullâh b. Selmân b. Abdillâh b. el-Fettâ en-Nehrevânî eş-Şâfi‘î el-İsfahânî, İbn Mâce el-Ebherî’yi işitti; ve kardeşi Ebû Ali el-Hasen, Bağdat Nizâmiye’sinde ders verdi ve er-Reîs es-Sekafî’den hadis rivayet etti; 535 senesinde öldü; ve ikisinin babası…

Onu İbn Mâkûlâ zikretti ve onu edep ile vasfetti; ikisinin kardeşi Ali de babasından rivayette bulundu.

Süleyman b. Muâz, **الفَتَى** es-Sa‘dî, Nâsır b. Ahmed b. İsmâîl el-Keşânî’den rivayet etti.

Ömer **الفَتَى**, Zebîd’de amel eden fakihlerden biridir; eş-Şeref İsmâîl **المُقْرِىءِ**’den aldı.

Ve onu **فاتية** diye adlandırdılar.

Ve **الفَتَى**: **الفَتْوَى** ve **الفُتْيا**’nın cem‘idir; İbnü’l-Kûtiyye’den.

**الفِتْيَة**’nin tasğîri **أُفَيْتِيَةٌ**’dir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَتِيَ
فَتِيَ A ( n. ac. فَتًى [ 4 ] ,  فَتَآء [ 22A ] ),
a.  Was young.

b.  Was brave, generous, chivalrous.

فَتَّيَ
فَتَّيَ II
a.  [ pass. ], Was secluded, kept apart.

فَاْتَيَ
فَاْتَيَ III ,
a.  Contended with.

b.  Summoned before the judge, litigated with.

أَفْتَيَ
أَفْتَيَ IV ,
a.  Judged, decided. ‐ ( b ) [ acc. &  Fī ], Notified, gave to ( decision ).

تَفَتَّيَ
تَفَتَّيَ V ,
a.  see ( فَتِيَ ) ( a ), ( b ).

c.  Affected a liking to.

d.  Affected generosity.

تَفَاْتَيَ
تَفَاْتَيَ VI ,
a.  see ( فَتِيَ ) ( a ), ( b ).

c.  [ Ila ], Consulted, appealed to ( a lawyer ).

d.  Feigned youthfulness.

e.  see V (d) .

اِسْتَفْتَيَ
اِسْتَفْتَيَ X ,
a.  Consulted.

فَتْوَى
فَتْوَى [ 1ya ] , ( pl. فَتَاوٍ ,  فَتَاوَى ),
a.  Notification; decision, judgment; answer, reply.

فُتْوَى
فُتْوَى [ 3ya ],
a.  see 1ya .

فَتًى
فَتًى [ 4 ] , ( pl. فِتْوَة [ 2t ] ,  فِتْيَة [ 2tI ] ,  فُتُوّ [ 27 ] ,  فِتْيَان [ فِتْيَاْن 34
a.  I],

فُتِيّ
فُتِيّ ),
a.  Youth, young man.

b.  Slave.

c.  Generous, liberal; honourable.

فَتَاة
فَتَاة [ 4tA ] , ( pl. فَتَوَات ,  فَتَيَات ),
a.  Young girl, maid, maiden.

b.  Servant, slave-girl.

أَفْتَى
أَفْتَى [ 14 ],
a.  Younger, junior; youngest.

فَتَآء
فَتَآء [ 22A ],
a.  Youthfulness; youth; prime of life.

b.  Generosity; manliness; nobility; chivalry.

فَتِيّ
فَتِيّ [ 25 ] , ( pl. فِتَآء 23A ],  أَفْتِيَآء [ 68I ] ),
a.  Young, youthful; adolescent; juvenile.

فُتُوَّة
فُتُوَّة [ 27t ],
a.  see 22 .

فَتَوَان
فَتَوَان [ 36 ],
a.  see 4 .

مُفْتٍ
مُفْتٍ [ N. Ag.
a.  IV], Mufti, lawyer; jurisconsult; magistrate.

فَُتْيَا
فَُتْيَا
a.  see 1ya .

فُتَيّ
فُتَيّ
a.  Dim. of فَتًى [ فَتَي 4 ].

الفَتَيَانِ
الفَتَيَانِ
a.  The Night & Day.

##### Türkçe

**فَتِيَ**
**فَتِيَ** A (n. ac. **فَتًى** [4], **فَتَآء** [22A]),
a. Genç oldu.

b. Yiğit, cömert, şövalyece oldu.

**فَتَّيَ**
**فَتَّيَ** II
a. [edilgen], Tecrit edildi, ayrı tutuldu.

**فَاْتَيَ**
**فَاْتَيَ** III,
a. Çekişti.

b. Hâkimin huzuruna çağrıldı, onunla davalaştı.

**أَفْتَيَ**
**أَفْتَيَ** IV,
a. Hükmetti, karara bağladı. – (b) [acc. & Fī], (kararı) bildirdi, (kararı) verdi.

**تَفَتَّيَ**
**تَفَتَّيَ** V,
a. (**فَتِيَ**) (a), (b)’ye bak.

c. Bir hoşlanmayı takındı.

d. Cömertliği takındı.

**تَفَاْتَيَ**
**تَفَاْتَيَ** VI,
a. (**فَتِيَ**) (a), (b)’ye bak.

c. [Ila], (bir hukukçuya) danıştı, (ona) başvurdu.

d. Gençlik tasladı.

e. V (d)’ye bak.

**اِسْتَفْتَيَ**
**اِسْتَفْتَيَ** X,
a. Danıştı.

**فَتْوَى**
**فَتْوَى** [1ya], (pl. **فَتَاوٍ**, **فَتَاوَى**),
a. Bildirim; karar, hüküm; cevap, karşılık.

**فُتْوَى**
**فُتْوَى** [3ya],
a. 1ya’ya bak.

**فَتًى**
**فَتًى** [4], (pl. **فِتْوَة** [2t], **فِتْيَة** [2tI], **فُتُوّ** [27], **فِتْيَان** [**فِتْيَاْن** 34 a. I], **فُتِيّ**),
a. Genç, genç adam.

b. Köle.

c. Cömert, eli açık; şerefli.

**فَتَاة**
**فَتَاة** [4tA], (pl. **فَتَوَات**, **فَتَيَات**),
a. Genç kız, hizmetçi kız, bakire.

b. Hizmetçi, cariye.

**أَفْتَى**
**أَفْتَى** [14],
a. Daha genç, küçük; en genç.

**فَتَآء**
**فَتَآء** [22A],
a. Gençlik; gençlik; ömrün baharı.

b. Cömertlik; erkeklik; asalet; şövalyelik.

**فَتِيّ**
**فَتِيّ** [25], (pl. **فِتَآء** 23A], **أَفْتِيَآء** [68I]),
a. Genç, genççe; ergen; çocukça.

**فُتُوَّة**
**فُتُوَّة** [27t],
a. 22’ye bak.

**فَتَوَان**
**فَتَوَان** [36],
a. 4’e bak.

**مُفْتٍ**
**مُفْتٍ** [N. Ag. a. IV], Müftü, hukukçu; fıkıh âlimi; yargıç.

**فَُتْيَا**
**فَُتْيَا**
a. 1ya’ya bak.

**فُتَيّ**
**فُتَيّ**
a. **فَتًى**’nın küçültmesi [**فَتَي** 4].

**الفَتَيَانِ**
**الفَتَيَانِ**
a. Gece ve Gündüz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فتي
فَتَى - يَفْتِي - فَتْوى - أَفْتَى - يُفْتِي - اسْتَفْتَى - يَسْتَفْتِي
فَتَى - يَفْتِي + كائن + في قضية: يتبين الوجه الصواب في قضية أو أمر: يتبين الوجه أو المسار الذي يعتبر صواباً في قضية، وذلك بين عدد من المسارات أو الأوجه الممكنة، وذلك بالرجوع إلى قاعدة محددة مسبقاً تحكم المسألة
أفْتَى - يُفْتِي + كائن + كائناً + في قضية: على وزن " أفعل " من " فَتَى - يَفْتِي " جعله  "يَفْتِي ": جعله يعلم الوجه أو المسار الذي يعتبر صواباً في قضية، وذلك بين عدد من المسارات أو الأوجه الممكنة، وذلك بالرجوع إلى قاعدة محددة مسبقاً تحكم المسألة
فَتْوَى: على وزن " فـَعلة " اسم فعل من " فَتَى - يَفْتِي ": بيان الوجه الصواب، وهي كذلك بمعنى مفعول للمرة: الوجه الصواب في قضية، وذلك بين عدد من المسارات أو الأوجه الممكنة
اسْتَفْتَى - يَسْتَفْتِي: على وزن " استفعل " من " فَتَى - يَفْتِي ": سعى وطلب أن  " يَفْتي ": طلب بيان الوجه أو المسار الذي يعتبر صواباً وفق قاعدة محددة مسبقاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "انتهاء التفكير بإصدار القرار والحكم "، وهي:
حَكَمَ - يَحْكُمُ، فَتَى - يَفْتِي، فَرَضَ - يفرِضُ، أَمَرَ - يَأْمُرُ، قََسَمَ - يَقْسِمُ، كَتَبَ - يَكْتِبُ
يفرق لفظاً:
فَتَى - يَفْتِي + كائن + في قضية: يتبين الوجه الصواب في قضية أو أمر
فَتِيَ - يَفْتَى (فَتُوَ - يَفْتُو) + الكائن (الحدث) : شَبَّ وقوي: أي بلغ عمر الشباب بين 15 - 25 سنة، ويتمتع بنشاط في الجسم والعقل
أفتى
أفتى في رؤية	﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف
أفتى في أمر: تعليمات مشروع عمل	﴿قالت ياأيها الملأ أفتوني في أمري ما كنت قاطعة أمرا حتى تشهدوني(32)﴾ النمل
استفتى
الاستفتاء بالمحاكمة والاستدلال﴿فاستفتهم أهم أشد خلقا أم من خلقنا إنا خلقناهم من طين لازب(11)﴾ الصافات ﴿فاستفتهم ألربك البنات ولهم البنون(149)﴾ الصافات
أنواع الاستفتاء
(1) الاستفتاء على حكم شرعي﴿ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن وما يتلى عليكم في الكتاب في يتامى النساء اللاتي لا تؤتونهن ما كتب لهن وترغبون أن تنكحوهن والمستضعفين من الولدان وأن تقوموا لليتامى بالقسط وما تفعلوا من خير فإن الله كان به عليما(127)﴾ النساء ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)﴾ النساء
(2) الاستفتاء على تأويل رؤيا	﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف
 	﴿ياصاحبي السجن أما أحدكما فيسقي ربه خمرا وأما الآخر فيصلب فتأكل الطير من رأسه قضي الأمر الذي فيه تستفتيان(41)﴾ يوسف
(3) الاستفتاء في أمر : تعليمات مشروع عمل	﴿قالت ياأيها الملأ أفتوني في أمري ما كنت قاطعة أمرا حتى تشهدوني(32)﴾ النمل
(4) الاستفتاء على قضية غيبية غير ممكن	﴿سيقولون ثلاثة رابعهم كلبهم ويقولون خمسة سادسهم كلبهم رجما بالغيب ويقولون سبعة وثامنهم كلبهم قل ربي أعلم بعدتهم ما يعلمهم إلا قليل فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهرا ولا تستفت فيهم منهم أحدا(22)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [فتي] ف ت ي: الفَتَى الشاب و الفَتَاةُ الشابة وقد فَتَي بالكسر فَتَاءً بالفتح والمد فهو فَتِيُّ السن بين الفَتَاءِ و الفَتَى أيضا السخي الكريم يقال هو فتى بين الفُتُوةِ وقد تَفَتَّى و تَفَاتَى والجمع فِتْيَانٌ و فِتْيَةٌ و فُتُوٌّ كفعول و فُتِيٌّ كعصي بالضم و اسْتَفْتَاهُ في مسألة فَأفْتَاهُ والاسم الفُتْيَا و الفَتْوَى و تَفاتَوْا اليه ارتفعوا اليه في الفُتْيَا
الراغب
فتى
- الفتى الطري من الشباب، والأنثى فتاة، والمصدر فتاء، ويكنى بهما عن العبد والأمة. قال تعالى: }تراود فتاها عن نفسه﴿[يوسف/30]. والفتي من الإبل كالفتى من الناس، وجمع الفتى فتية وفتيان، وجمع الفتاة فتيات، وذلك قوله:﴾من فتياتكم المؤمنات﴿[النساء/25]، أي: إمائكم، وقال:﴾ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء﴿[النور/33]، أي: إماءكم.﴾وقال لفتيانه﴿[يوسف/62]، أي: لمملوكيه وقال:﴾إذ أوى الفتية إلى الكهف﴿[الكهف/10]،﴾إنهم فتية آمنوا بربهم﴿[الكهف/13]. والفتيا والفتوى: الجواب عما يشكل من الأحكام، ويقال: استفتيته فأفتاني بكذا. قال:﴾ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن﴿[النساء/127]،﴾فاستفتهم﴿[الصافات/11]،﴾أفتوني في أمري{ [النمل/ 32].
ملخص اللسان:
1.     الفتاء: الشَّباب. والفَتى والفَتِيَّةُ: الشابُّ والشابَّةُ ،  والفعل فَتُوَ يَفْتُو فَتاء.
2.     الفَتَى الكريم، هو في الأصل مصدر فَتِيَ فَتًى  وُصف به، فقبل رجل فَتًى؛
3.     والفَتى والفَتاةُ: العبد والأَمة
4.     وأَفْتَى الرجلُ في المسأَلة واسْتفتيته  فيها فأَفتاني إفتاء.  وفُتًى  وفَتْوى: اسمان يوضعان موضع الإِفْتاء.
5.     ويقال: أَفْتَيْت فلاناً  رؤيا رآها إِذا عبرتها له،
6.     وأَفْتَيته في مسأَلته إِذا أَجبته عنها.
7.      وفي  الحديث: أَن قوماً تَفاتَوا إِليه؛ معناه تحاكموا إِليه وارتفعوا إِليه في  الفُتْيا.
8.     يقال: أَفْتاه في المسأَلة يُفْتِيه إِذا أَجابه،
9.     والاسم الفَتْوى؛  أَي التَّحاكُم وأَهل الإِفتاء.
10.                         قال: والفُتيا تبيين المشكل من الأَحكام، أَصله من الفَتَى وهو الشاب  الحدث الذي شَبَّ وقَوِي، فكأَنه يُقَوّي ما أَشكل ببيانه فيَشِبُّ ويصير  فَتِيّاً قوّياً، وأَصله من الفتى وهو الحديث السنّ.
11.                        وأَفْتَى المفتي إِذا  أَحدث حكماً
لسان العرب
● - فتا: الفتاء: الشَّباب. والفَتى والفَتِيَّةُ: السابُّ والشابَّةُ ،  والفعل فَتُوَ يَفْتُو فَتاء. ويقال: افْعَلْ ذلك في فَتائِه. وقد فَتِيَ،  بالكسر، يَفْتى فَتًى فهو فَتِيٌّ السنِّ بَيِّن الفَتاء، وقد وُلد له في  فَتاء سنه أَولاد؛ قال أَبو عبيد: الفَتاء، ممدود، مصدر الفَتِيِّ؛  وأَنشد للربيع بن ضبع الفزاري قال:  إذا عاشَ الفَتى مائتَينِ عاماً،  فقد ذهَبَ اللَّذاذةُ والفَتاء  فقصر الفتى في أَول البيت ومدَّ في آخره، واستعاره في الناس وهو من مصادر  الفَتيِّ من الحيوان، ويجمع الفَتى فِتْياناً وفُتُوًّا، قال: ويجمع  الفَتِيُّ في السن أَفْتاء. الجوهري: والأَفْتاء من الدوابّ خلاف المَسانِّ،  واحدها فَتِيٌّ مثل يتِيم وأَيتام؛ وقوله أَنشده ثعلب:  وَيْلٌ بزَيْدٍ فَتىً شَيْخٍ أَلُوذُ به،  فلا أُعَشَّى لَدَى زَيْدٍ ولا أَرِدُ  فسر فتى شيخ فقال أَي هو في حَزْم المشايخ، والجمع فتْيان وفِتْية  وفِتْوة؛ الواو عن اللحياني ، وفُتُوٌّ وفُتِيٌّ. قال سيبويه: ولم يقولوا  أَفْتاء استغنوا عنه بفِتْيَة. قال الأزهري: وقد يجمع على الأَفْتاء. قال  القتيبي: ليس الفَتى بمعنى الشابّ والحَدَث إنما هو بمعنى الكامل الجَزْل من  الرجال، يَدُلُّك على ذلك قول الشاعر:  إنَّ الفَتى حَمّالُ كلِّ مُلِمَّةٍ ،  ليسَ الفَتى بمُنَعَّمِ الشُّبَان  قال ابن هرمة:  قَد يُدْرِكُ الشَّرَفَ الفَتى، ورِداؤُه  خَلَقٌ، وجَيْبُ قَمِيصِه مَرْقُوعُ  وقال الأَسود بن يعفر:  ما بَعدَ زَيْد في فَتاةٍ فُرِّقُوا * قَتَلاً وسَبْياً، بَعدَ طُولِ تَآدي  في آلِ عَرْف لَوْ بَغَيْتَ الأسى، * لَوَجَدْتَ فيهم أُسوةَ العُوّادِ  فتَخَيَّرُوا الأَرضَ الفَضاءَ لِعِزِّهِمْ، * ويَزيدُ رافِدُهُمْ على الرُّفَّادِ  قال ابن الكلبي: هؤلاء قوم من بني حنظلة خطب إليهم بعض الملوك جارية  يقال لها أُم كَهْف فلم يُزوّجوه، فغَزاهم وأَجْلاهم من بلادهم وقَتَلهم؛  وقال أَبوها:  أَبَيْتُ أَبَيْتُ نِكاحَ المُلُوك،  كأَني امْرُؤٌ منْ تَمِيم بن مُرّْ  أَبَيْتُ اللِّئامَ وأَقْلِيهمُ،  وهل يُنْكِحُ العَبْدَ حُرٌُّ بن حرّْ ؟  وقد سماه الجوهري فقال: خطب بعض الملوك إلى زيد بن مالك الأصغر ابن حنظلة  بن مالك الأَكبر أَو إلى بعض ولده ابنته يقال لها أُم كهف، قال: وزيد  ههنا قبيلة، والأُنثى فَتاة، والجمع فَتَياتٌ. ويقال للجارية الحدثة فَتاة  وللغلام فَتًى، وتصغير الفَتاة فُتَيَّةٌ، والفتى فُتَيٌّ، وزعم يعقوب  أَن الفِتْوان لغة في الفِتْيان، فالفُتُوَّة على هذا من الواو لا من  الياء، وواوه أَصل لا منقلبة ، وأما في قول من قال الفِتْيان فواوه منقلبة،  والفَتِيُّ كالفَتى، والأُنثى فَتِيَّة، وقد يقال ذلك للجمل والناقة، يقال  للبَكْرة من الإبل فتِيّة ، وبكر فَتِيٌ، كما يقال للجارية فتاة وللغلام  فَتًى، وقيل: هو الشابُّ من كل شيء، والجمع فِتاء؛ قال عدي بن  الرِّقاع:يَحْسَبُ الناظِرُونَ ، ما لم يُفَرُّوا،  أَنها جِلَّةٌ وهُنَّ فِتاء  والاسم من جميع ذلك الفُتُوّة، انقلبت الياء فيه واواً على حد انقلابها  في مُوقِن وكقَضُوَ؛ قال السيرافي: إنما قلبت الياء فيه واواً لأَن أَكثر  هذا الضرب من المصادر على فُعولة، إنما هو من الواو كالأُخُوّة، فحملوا  ما كان من الياء عليه فلزمت القلب، وأما الفُتُوُّ فشاذ من وجهين:  أَحدهما أَنه من الياء ، والآخر أَنه جمع، وهذا الضرب من الجمع تقلب فيه الواو  ياء كعِصِيّ ولكنه حمل على مصدره؛ قال:  وفُتُوٌّ هَجَّرُوا ثم أَسْرَوا  لَيْلَهمْ ، حتى إذا انْجابَ حَلُّوا  وقال جذيمة الأَبرش:  في فُتُوٍّ ، أَنا رابِئهُمْ،  مِنْ كَلالِ غَزْوةٍ ماتُوا  ولفلانة بنت قد تَفَتَّتْ أَي تشبهت بالفَتَيات وهي أَصغرهنَّ. وفُتّيَت  الجارية تَفْتِيةً: مُنِعت من اللعب مع الصِّبيان والعَدْو معهم  وخُدِّرت وسُتِرت في البيت . التهذيب: يقال تَفَتَّتِ الجارية إذاراهَقت فخُدِّرت  ومُنعت من اللعب مع الصبيان.  وقولهم في حديث البخاري: الحَرْب أَوْل ما تكون فُتَيَّةٌ، قال ابن  الأثير: هكذا جاء على التصغير أَي شابّة، ورواه بعضهم فَتِيَّةٌ، بالفتح.  والفَتى والفَتاةُ: العبد والأَمة. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم ،  أَنه قال: لا يَقولَنَّ أَحدُكم عبدي وأَمتي ولكن ليَقل فَتايَ وفَتاتي أَي  غلامي وجاريتي، كأَنه كره ذكر العُبودية لغير الله، وسمى الله تعالى  صاحبَ موسى، عليه السلام، الذي صحبه في البحر فَتاه فقال تعالى: وإذ قالَ موسى  لِفَتاه، قال: لأنه كان يخدمه في سفره، ودليله قوله: آتِنا غَداءنا.  ويقال في حديث عمران بن حُصين: جَذَعَةٌ أَحبُّ إ َّ مَن هَرِمةٍ، الله  أَحقُّ بالفَتاء والكَرَم؛ الفَتاء، بالفتح والمد: المصدر من الفَتى  السِّنّ.  (* قوله «الفتى السن» كذا في الأصل وغير نسخة يوثق بها من النهاية.)  يقال: فَتِيٌّ بيِّن الفَتاء أَي طَرِيّ السن، والكَرمُ الحُسن. وقوله عز  وجل: ومَن لم يستطع منكم طَوْلاً أَن يَنكح المُحصنات المؤمناتِ فمِمَّا  ملَكت أَيمانكم من فَتياتكم المؤمنات؛ المُحصناتُ: الحرائر، والفَتَياتُ:  الإِماء.وقوله عز وجل: ودخل معه السِّجْنَ فَتَيانِ؛ جائز أَن يكونا  حَدَثين أَو شيخين لأَنهم كانوا يسمون المملوك فَتًى. الجوهري: الفَتى السخيّ  الكريم: . يقال: هو فَتًى بَيِّن الفُتُوَّة، وقد تفَتَّى وتَفاتَى،  والجمع فِتْيانٌ وفِتْية وفُتُوّ، على فُعُولٍ، وفَتِيٌّ مثل عُصِيّ؛ قال  سيبويه: أَبدلوا الواو في الجمع والمصدر بدلاً شاذّاً. قال ابن بري: البدل في  الجمع قياس مثل عُصِيّ وقُفِيٍّ، وأَما المصدر فليس قلب الواوين فيه  ياءين قياساً مطرداً نحو عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا وعُتِيّاً، وأَما إبدال  الياءين واوين في مثل الفُتُوّ، وقياسه الفُتِيّ، فهو شاذ. قال: وهو الذي عناه  الجوهري. قال ابن بري: الفَتَى الكريم، هو في الأصل مصدر فَتِيَ فَتًى  وُصف به، فقبل رجل فَتًى؛ قال: ويدلك على صحة ذلك قول ليلى الأَخيلية:  فإنْ تَكُنِ القَتْلى بَواءً فإِنَّكُمْ  فَتًى ما قَتَلْتُم، آلَ عَوْفِ بنِ عامر  والفَتَيانِ: الليل والنهار. يقال: لا أَفْعلُه ما اختلفَ الفَتَيانِ،  يعني الليل والنهار، كما يقال ما اختلفَ الأَجَدَّانِ والجَدِيدانِ؛ ومنه  قول الشاعر:  ما لبَثَ الفَتَيانِ أَن عَصفَا بِهِمْ،  ولكُلِّ قُفْلٍ يَسَّرا مِفْتاحا  وأَفْتاه في الأَمر: أَبانَه له. وأَفْتَى الرجلُ في المسأَلة واسْتفتيته  فيها فأَفتاني إفتاء.  وفُتًى  (* قوله« وفتى» كذا بالأصل ولعله محرف عن فتيا أو فتوى مضموم  الاول.) وفَتْوى: اسمان يوضعان موضع الإِفْتاء. ويقال: أَفْتَيْت فلاناً  رؤيا رآها إِذا عبرتها له، وأَفْتَيته في مسأَلته إِذا أَجبته عنها. وفي  الحديث: أَن قوماً تَفاتَوا إِليه؛ معناه تحاكموا إِليه وارتفعوا إِليه في  الفُتْيا. يقال: أَفْتاه في المسأَلة يُفْتِيه إِذا أَجابه، والاسم الفَتْوى؛  قال الطرماح:  أَنِخْ بِفِناءِ أَشْدَقَ من عَدِيٍّ  ومن جَرْمٍ، وهُمْ أَهلُ التَّفاتي  (* قوله« وهم أهل» في نسخة: ومن أهل.) أَي التَّحاكُم وأَهل الإِفتاء.  قال: والفُتيا تبيين المشكل من الأَحكام، أَصله من الفَتَى وهو الشاب  الحدث الذي شَبَّ وقَوِي، فكأَنه يُقَوّي ما أَشكل ببيانه فيَشِبُّ ويصير  فَتِيّاً قوّياً، وأَصله من الفتى وهو الحديث السنّ. وأَفْتَى المفتي إِذا  أَحدث حكماً. وفي الحديث: الإِثْمُ ما حَكَّ في صدرك وإِن أَفْتاك الناسُ  عنه وأَفْتَوكَ أَي وإِن جعلوا لك فيه رُخْصة وجَوازاً. وقال أَبو إِسحق في  قوله تعالى: فاسْتَفْتِهِم أَهم أَشدُّ خَلقاً؛ أَي فاسْأَلهم سؤال تقرير  أَهم أَشد خلقاً أَمْ مَن خلقنا من الأُمم السالفة. وقوله عز وجل:  يَسْتَفْتُونك قل اللهُ يُفْتِيكم أَي يسأَلونك سؤالَ تَعَلُّم. الهروي:  والتَّفاتي التخاصم، وأَنشد بيت الطرماح: وهم أَهل التفاتي.  والفُتْيا والفُتْوَى والفَتْوَى: ما أَفتى به الفقيه، الفتح في الفَتوى  لأَهل المدينة. والمُفْتِي: مِكيال هشام بن هبيرة؛ حكاه الهروي في  الغريبين. قال ابن سيده: وإِنما قضينا على أَلف أَفتى بالياء لكثرة ف ت ي وقلة ف  ت و، ومع هذا إِنه لازم، قال: وقد قدمنا أَن انقلاب الأَلف عن الياء  لاماً أَكثر. والفُتَيُّ: قَدَحُ الشُّطَّارِ. وقد أَفْتَى إِذا شرب به.  والعُمَرِيّ: مِكيال اللبن، قال: والمد الهشامي، وهو الذي كان يتوضأُ به  سعيد بن المسيب. وروى حضر بن يزيد الرَّقاشِي عن امرأَة من قومه أَنها حجَّت  فمرَّت على أُمّ سلمة فسأَلتها أَن تُرِيَها الإِناء الذي كان يتوضَّأُ  منه سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فأَخْرجته فقالت: هذا مَكُّوك  المُفتِي، قالت: أَرِيني الإِناء الذي كان يغتسل منه، فأَخرجته فقالت:  هذا قفيز المُفْتِي؛ قال الأَصمعي: المُفْتِي مِكيال هشام بن هبيرة، أَرادت  تشبيه الإِناء بمكوك هشام، أَو أَرادت مكوك صاحب المفتي فحذفت المضاف  أَو مكوك الشارب وهو ما يكال به الخمر. والفِتْيانُ: قَبيلة من بَجِيلة  إِليهم ينسب رِفاعةُ الفتياني المحدّث، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(فتي) الفاء والتاء والحرف المعتل أصلانِ: أحدهما يدلُّ على طَرَاوة وجِدّة، والآخرة على تبيين حكم.
الفَتيّ: الطَّرِيّ من الإبل، والفَتَى من الناس: واحد الفِتْيان. والفَتاء([17]) : الشباب، يقال فتىً بيِّن الفَتاء. قال:
إذا عاشَ الفتى مِائَتين عاماً  *** فقد ذهبَ البشاشةُ والفَتاءُ([18])
والأصل الآخر الفُتْيا. يقال: أفتى الفقيه في المسألةِ، إذا بيَّن حكمَها. واستفتَيت، إذا سألتَ عن الحكم، قال الله تعالى: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾ [النساء 176]. ويقال منه فَتْوى وفُتْيا.
وإذا هُمِز خَرَج عن البابين جميعاً. يقال ما فَتِئْتُ وفَتَأتُ أذكرُه، أي مازِلت. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾ [يوسف 85]، أي لا تزالُ تَذكرُ.
القاموس المحيط:
ي الفَتَاءُ، كسماءٍ الشَّبَابُ. والفَتَى الشابُّ، والسَّخِيُّ الكريمُ، وهُما فَتَيانِ وفَتَوانِ ج فِتْيانٌ وفِتْوَةٌ وفُتُوٌّ وفُتِيٌّ، وهْيَ فَتَاةٌ ج فَتَيَاتٌ. وكغَنِيٍّ الشابُّ من كلِّ شيءٍ، وهْيَ فَتِيَّةٌ ج فِتَاءٌ.
وفُتِّيَتِ البنْتُ تَفْتِيَةً: مُنِعَتْ من اللَّعِبِ مع الصِبْيَانِ، فَتَفَتَّتْ. والفَتَيَانِ: الليلُ والنهارُ. وأفْتاهُ في الأمْرِ: أبانَهُ له. والفُتْيَا والفُتْوَى، وتُفْتَحُ: ما أفْتَى به الفَقِيهُ. والفِتْيانُ، بالكسر: قَبيلَةٌ من بَجِيلَةَ، منهم ربيعةُ الفِتْيانِيُّ. والفُتُوَّةُ: الكَرَمُ، وقد تَفَتَّى وتَفَاتَى. وفَتَوْتُهُمْ: غَلَبْتُهُمْ فيها.
والفُتَيُّ، كسُمَيٍّ: قَدَحُ الشُّطَّارِ. والمُفْتِي: مِكْيالُ هِشامِ بنِ هُبَيْرَةَ. والفِتَةُ، كعِدَةٍ: الجَرَّةُ ج: فِتُونَ.
تاج العروس:
( ى الفتاء كسماء الشباب ) زنة ومعنى يقال قد ولد له في فتاء سنه أولاد وأنشد الجوهرى للربيع بن ضبع الفزارى إذا عاش الفتى مائتين عاما * فقد ذهب اللذاذة والفتاء ( والفتى الشاب ) يكون اسما وصفة وفى المصباح الفتى في الاصل يقال للشاب الحديث ثم استعير للعبد وان كان شيخنا مجازا لتسميته باسم ما كان عليه وقوله تعالى واذ قال موسى لفتاه جاء في التفسير أنه يوشع بن نون سماه بذلك لانه كان يخدمه في سفره ودليله قوله آتنا غداءنا وقال الراغب ويكنى بالفتى والفتاة عن العبد والامة ومنه قولة ومنه قوله تعالى تراود فتاها عن نفسه ( و ) الفتى أيضا ( السخى الكريم ) وهو من الفتوة يقال فتى بين الفتوة نقله الجوهرى ( وهما فتيان ) بالتحريك ومنه قوله تعالى ودخل معه السجن فتيان جائز كونهما حدثين أو شيخين لاهم كانوا يسمون المملوك فتى ( و ) يقال أيضا ( فتوان ) بالواو وبالتحريك أيضا ( جفتيان ) بالكسر ومنه قوله تعالى وقال لفتيانه أي لمماليكه ( وفتوة ) بالكسر أيضا وهذه عن اللحيانى ( وفتو ) على فعول ( وفتى ) مثل عصى قال جذيمة في فتوأ نارابئهم * من كلال غزوة ماتوا وقال آخر وفتو هجراوا ثم سروا * ليلهم حتى إذا انجاب حلوا قال سيبويه أبدلو الواو في الجمع والمصدر بدلا شاذا كما في الصحاح ولم يذكر المصنف من جموع الفتى فتية وكانه سقط من قلم النساخ ومنه قوله تعالى إذ أوى الفتية الى الكهف انهم فتية آمنوا بربهم وهو موجود في الصحاح والمحكم وفى المحكم قال سيبويه ولم يقولوا أفتاء استغنوا عنه بفتية ( وهى فتاة ) وهى الشابة وتطلق على الامة والخادمة وقال الاسود ما بعد زيد في فتاة فرقوا * قتلا وسبيا بعد حسن تآدى أي انهم قتلوا بسبب جارية وذلك أن بعض الملوك خطب الى زيد بن مالك بن حنظلة بن مالك أو الى بعض ولده ابنه له يقال لها أم كهف فلم يزوجة فغزاهم وقتلهم وزيد هنا قبيلة ( ج فتيات ) بالتحريك ومنه قوله تعالى ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء أي اماءكم قال شيخنا اختلفوا في لام الفتى هل هي ياء أو واو وكلام المصنف يقتصى كلامنهما وأما الصرفيون فخلافهم مشهور فقيل أصله الياء لقولهم فتيان وعليه سيبويه ففتوان بالواو شاذ وقيل أصله الواو لجمعه على فتو ولقولهم في مصدره الفتوة وعليه ففتيان بالياء شاذ انتهى * قلت الذى نقله الجوهرى عن سيبويه انهم أبدلوا الواو في الجمع والمصدر بدلا شاذا وفى المحكم والاصل من الكل الفتوة انقلبت الياء فيه واوا على حد انقلابها في موقن وكقضو وقال السيرافى انما قلبت الوا وفيه ياء لان أكثر هذا الضرب من المصادر على فعولة انما هومن الواو كالاخوة فحملوا ما كان من الياء عليه فلزم القلب وأما الفتق فشاذ من وجهين أحدهما انه من الياء والثانى انه جمع وهذا الضرب من الجمع تقلب فيه الواو ياء كعصى ولكنه حمل على مصدره انتهى وبما ذكرنا يظهر لك ما في كلام شيخنا من المخالفة ( و ) الفتى ( كغنى الشاب من كل شئ ) وقد فنى يفتى فنى فهو فتى السن بين الفتاء وقال أبو عبيد الفتاء ممدود هو مصدر الفتى من السن ( وهى فتية ) قدنسى هنا اصطلاحه ( ج فتاء ) بالكسر والمد قال عدى بن الرقاع يحسب الناظرون ما لم يفروا * انها جلة وهن فتاء ( وفتيت البنت تفتية ) إذا خدرت وسترت و ( منعت من اللعب مع الصبيان ) والعدو معهم ( فتفتت ) أي تشبهت بالفتيات وهى صغرا هن كما في الصحاح ويأتى في ق ن ى في الصحاح انكار ذلك عن أبى سعيد وان الجوهرى سأله عن ذلك فلم يعرفه ( و ) من المجاز لا افعله ماكر ( الفتيان ) أي ( الليل والنهار ) كما يقال لهما الاجدان والجديدان وهما الفتى ووجد بخط أبى سهل الهروي في نسخة الصحاح الفتيان كغنيان وغلطه أبو زكريا وقال الصحيح الفتيان بالتحريك ( وأفتاه ) الفقيه ( في الامر ) الذى يشكل ( أبانه له ) ويقال أقيت فلانا في رؤيا رآها إذا عبرتها له وأفتيته في مسألة إذا أجبته عنها ومنه قوله تعالى قل الله يفتيكم في الكلالة ( والفتياو الفتوى ) بضمهما ( وتفتح ) أي الاخيرة ( ما أفتى به الفقيه ) في مسألة قال الراغب هو الجواب عما يشك فيه من الاحكام وقال الجوهرى هما اسمان من أفتى واقتصر على ضم الفتيا وفتح الفتوى وفى المصباح الفتوى بالواو 3 تفتح وتضم اسم من أفتى العالم إذا بين الحكم ويقال أصله من الفتى وهو الشاب القوى والجمع الفتاوى بكسر الواو على الاصل وقيل يجوز الفتح للتخفيف وقال شيخنا الكلمة الاولى التى هي الفتيا لايعرف ضبطها من كلامه والثانية أفهم كلامه أنها بالضم راجحة وان الفتح فيها مرجوح
وليس الامر كذلك بل المصرح به في أمهات اللغة وأكثر مصنفات الصرف ان الفتيا باليا لا تكون الا مضمومة وان الفتوى بالواو لا تكون الا مفتوحة على ما اقتضته قواعد الصرف ففى كلامه نظر وتقصير فتأمل * قلت الامر في كون كلام المصنف دل على مرجوحية الفتح كما ذكره شيخنا وأما قوله لا يعرف ضبط الاولى من كلامه فان قوله فيما بعد وتفتح هو يدل على أنهما بالضم والمصنف يفعل ذلك أحيانا مراعاة للاختصار وقوله ان الفتيا بالياء لا تكون الا مضمومة هو صحيح ولكن قوله وبالواو ولا تكون الا مفتوحة غير 3 صحيح فقد صرح بالوجهين صاحب المصباح كما قدمنا كلامه وابن سيده فانه ضبطه بالوجهين وقال الفتح لاهل المدينة أي وما عداهم يضمون الفاء فلا تقصير في كلام المصنف فتأمل ( والفتيان بالكسر قبيلة من بجيلة ) وهم بنو فتيان بن معاوية بن زيد بن الغوث وفيهم يقول ابن مقبل إذا انتجعت فتيان أصبح سربهم * بخد جاء عيش آمنا أن ينفرا
( منهم ) أبو عاصم ( ربيعة ) كذا في النسخ والصواب رفاعة بن شداد بن عبد الله بن قيس بن حيال بن بد ابن فتيان ( الفتيانى ) من أصحاب على رضى الله تعالى عنه قاله ابن الكلبى وقال مسلم سمع عمرو بن الحمق وعنه السدى وعبد الملك بن عمير وبيان بن بشر ( والفتوة ) بالضم والتشديد وانما أعراه عن الضبط لشهرته وقد تقدم الكلام على واوه ( الكرم ) والخاء هذا لغة وفى عرف أهل التحقيق أن يؤثر الخلق عل نفسه بالدنيا والاخره وصاحب الفتوة يقال له الفتى ومنه لا فتى الا على وقول الشاعر فان فتى الفتيان من راح واغتدى * لضر عدو أو لنفع صديق وعبر عنها في الشريعة بمكارم الاخلاق ولم يجئ لفظ الفتوة في الكتاب والسنة وانما جاء في كلام السلف وأقدم من تكلم فيها جعفر الصادق ثم الفضيل ثم الامام أحمد وسهل والجنيد ولهمم في التعبير عنها ألفاظ مختلفة والمال واحد ويقال هو فتى بين الفتوة ( وقد تفتى وتفاتى ) نقله الجوهرى ( وفتوتهم ) أفتوهم ( غلبتهم فيها ) أي في الفتوة ( والفتى كسمى ) هكذا هو مضبوط في نسخ التهذيب وفى ياقوتة الغمر بخط توزون مستملى أبى عمر بكسر التاء ( قدح الشطار ) عن ابن الاعرابي نقله الازهرى وهو ما يكال به الخمر قال الزمخشري يقال شرب بالفتى وهو قدح الشطار سمى به لصغره وهو مجاز ( والمفتى ) كمحسن ( مكيال هشام بن هبيرة ) نقله ابن سيده والازهري عن الاصمعي قال والعمرى هو مكيال اللبن والمد الهشامى هو الذى كان يتوضأ به سعيد بن المسيب وفى الحديث أن امرأة سألت أم سلمة أن تريها الاناء الذى كان يتوضأ منه رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأخرجته فقالت المرأة هذا مكوك المفتى قال ابن الاثير أرادت تشبيه الاناء بمكوك هشام أو أرادت مكوك صاحب المفتى فحذفت المضاف أو مكوك الشارب وهو ما يكال به الخمر فتأمل ذلك ( والفتة كعدة الحرة ج فتون ) بالكسر * ومما يستدرك عليه أفتى شرب بالفتى عن ابن الاعرابي ويقال للبكرة من الابل فتية وتصغيرها فتية والفتاء كسحاب الفتوة والأفتاء من الدواب خلاف المسان واحدها فتى كغنى مثل يتيم وأيتام نقله الجوهرى وتفاتوا الى الفقيه ارتفعوا إليه الفتيا نقله الجوهرى واستفيته فأفتانى أي طلبت منه ومنه قوله تعالى ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم وقولة تعالى فاستفتهم ألربك البنات وفتيان بن أبى السمح الفقيه المصرى من كبار أصحاب مالك وأبو الفتيان عمرو بن عبد الكريم بن سعدويه الدهستانى الحافظ ويعرف بالرواسي أيضا روى عن الخطيب البغدادي مات بسرخس سنة 553 وبنو فتيان أيضا قبيلة في أشجع وهو فتيان بن سبيع بن بكر بن أشجع منهم معقل بن سنان الا شجعي الفتيانى الصحابي وفى بيت المقدس جماعة يعرفون بالفتيانيين فلا أدرى أهم من بجيلة أو أشجع أو نسبوا الى جد لهم يقال له فتيان وأبرد من شيخ يتفتى أي يتشبه بالفتيان والمفاتاة والتفاتى المحاكمة وأقمت عنده فنى من نهار رأى صدرا منه وهو مجاز وهبة الله ابن سلمان بن عبد الله بن الفتى النهرواني الشافعي الاصبهاني سمع ابن ماجه الابهري وأخوه أبو على الحسن درس بنظامية بغداد وحدث عن الرئيس الثقفى مات سنة 525 وأبوهما ذكره ابن ماكولا ووصفه بالادب وأخوهما على حدث عن أبيه وسليمان ابن معاذ الفتى السعدى روى عن نصر بن أحمد بن اسمعيل الكشانى وعمر الفتى أحد الفقهاء العاملين بزبيد أخذ عن الشرف اسمعيل المقرئ وسموا فاتية والفتى جمع الفتوى والفتيا عن ابن القوطية وتصغير الفتية أفيتية

##### Türkçe

فتي
**فَتَى** - **يَفْتِي** - **فَتْوى** - **أَفْتَى** - **يُفْتِي** - **اسْتَفْتَى** - **يَسْتَفْتِي**
**فَتَى** - **يَفْتِي** + bir varlık + bir meselede: bir mesele veya işte doğru yön ortaya çıkar: bir meselede doğru sayılan yön veya güzergâh ortaya çıkar; bu, mümkün güzergâhlar veya yönler sayısı arasından, meseleyi yöneten önceden belirlenmiş bir kaideye başvurmakla olur.
**أَفْتَى** - **يُفْتِي** + bir varlık + bir varlığı + bir meselede: **فَتَى** - **يَفْتِي**’den “**أَفْعَل**” vezninde; onu “**يَفْتِي**” kıldı: bir meselede doğru sayılan yön veya güzergâhı bilmesini sağladı; bu, mümkün güzergâhlar veya yönler sayısı arasından, meseleyi yöneten önceden belirlenmiş bir kaideye başvurmakla olur.
**فَتْوَى**: “**فَعْلَة**” vezninde, **فَتَى** - **يَفْتِي**’den fiil ismi: doğru yönün beyanı; ayrıca bir defalık için mef‘ûl manasında: bir meselede doğru yön; bu, mümkün güzergâhlar veya yönler sayısı arasından.
**اسْتَفْتَى** - **يَسْتَفْتِي**: **فَتَى** - **يَفْتِي**’den “**اسْتَفْعَل**” vezninde: “**يَفْتِي**” etmesi için çabaladı ve talep etti: önceden belirlenmiş bir kaideye göre doğru sayılan yön veya güzergâhın beyanını istedi.
Ve lafız, “karar ve hükmü çıkararak düşünmeyi bitirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَكَمَ** - **يَحْكُمُ**، **فَتَى** - **يَفْتِي**، **فَرَضَ** - **يفرِضُ**، **أَمَرَ** - **يَأْمُرُ**، **قََسَمَ** - **يَقْسِمُ**، **كَتَبَ** - **يَكْتِبُ**
Lafız bakımından ayırt eder:
**فَتَى** - **يَفْتِي** + bir varlık + bir meselede: bir mesele veya işte doğru yön ortaya çıkar.
**فَتِيَ** - **يَفْتَى** (**فَتُوَ** - **يَفْتُو**) + varlık (hadise): serpildi ve güçlendi: yani 15 - 25 yaş arasında gençlik yaşına ulaştı; bedende ve akılda bir canlılığa sahiptir.

أفتى
Bir rüyada fetva verdi	﴿Ve kral dedi: “Şüphesiz ben yedi semiz inek görüyorum; onları yedi zayıf yiyor; ve yedi yeşil başak ve diğerleri kuru. Ey ileri gelenler! Eğer rüyayı tabir ediyorsanız, rüyam hakkında bana fetva verin.”(43)﴾ Yusuf ﴿“Yusuf, ey doğru sözlü! Yedi semiz inek hakkında bize fetva ver; onları yedi zayıf yiyor; ve yedi yeşil başak ve diğerleri kuru; umarım insanlara dönerim, umarım bilirler.”(46)﴾ Yusuf
Bir işte fetva verdi: bir iş projesi talimatları	﴿Dedi: “Ey ileri gelenler! İşim hakkında bana fetva verin; siz şahitlik etmedikçe ben bir işi kesinleştiren olmadım.”(32)﴾ Neml

استفتى
Muhakeme ve istidlâl ile istiftâ ﴿Öyleyse onlara sor: yaratılışça onlar mı daha çetin, yoksa bizim yarattıklarımız mı? Şüphesiz biz onları yapışkan çamurdan yarattık.(11)﴾ Saffat ﴿Öyleyse onlara sor: Rabbin için kızlar mı var, onlar için oğullar mı var?(149)﴾ Saffat

İstiftâ türleri
(1) Şer‘î bir hüküm hakkında istiftâ ﴿Ve senden kadınlar hakkında fetva isterler; de ki: Allah size onlar hakkında fetva veriyor; ve kitapta size okunan (şey) de: kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve nikâhlamak istediğiniz kadın yetimleri ve çocuklardan zayıf düşürülenler ve yetimlere adaletle kıyam etmeniz hakkında; hayırdan ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu bilendir.(127)﴾ Nisa ﴿Senden fetva isterler; de ki: Allah size **الكلالة** hakkında fetva veriyor: bir kişi ölür de onun çocuğu olmaz ve onun bir kız kardeşi olursa, bıraktığının yarısı onundur; o da ona mirasçı olur, eğer onun çocuğu yoksa; eğer iki (kız kardeş) olurlarsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır; eğer erkek ve kadın kardeşler olurlarsa, erkeğe iki dişinin payı kadar; Allah size açıklar ki sapmayasınız; Allah her şeyi bilendir.(176)﴾ Nisa
(2) Rüya te’vili hakkında istiftâ	﴿Ve kral dedi: “Şüphesiz ben yedi semiz inek görüyorum; onları yedi zayıf yiyor; ve yedi yeşil başak ve diğerleri kuru. Ey ileri gelenler! Eğer rüyayı tabir ediyorsanız, rüyam hakkında bana fetva verin.”(43)﴾ Yusuf ﴿“Yusuf, ey doğru sözlü! Yedi semiz inek hakkında bize fetva ver; onları yedi zayıf yiyor; ve yedi yeşil başak ve diğerleri kuru; umarım insanlara dönerim, umarım bilirler.”(46)﴾ Yusuf
 	﴿“Ey zindan arkadaşlarım! İkinizden birine gelince, efendisine şarap içirecek; diğerine gelince, asılacak da kuş başından yiyecek. Hakkında fetva istediğiniz iş hükme bağlandı.”(41)﴾ Yusuf
(3) Bir işte istiftâ: bir iş projesi talimatları	﴿Dedi: “Ey ileri gelenler! İşim hakkında bana fetva verin; siz şahitlik etmedikçe ben bir işi kesinleştiren olmadım.”(32)﴾ Neml
(4) Mümkün olmayan gaybî bir mesele hakkında istiftâ	﴿Diyecekler: “Üçtür, dördüncüleri köpekleridir”; ve diyecekler: “Beştir, altıncıları köpekleridir”; gayba taş atarak; ve diyecekler: “Yedidir, sekizincileri köpekleridir.” De ki: Rabbim onların sayısını daha iyi bilir; onları ancak azı bilir. Öyleyse onlar hakkında ancak açık bir münakaşa ile münakaşa et; ve onlar hakkında onlardan hiçbirinden fetva isteme.(22)﴾ Kehf

Muhtâr es-Sıhâh
● [فتي] ف ت ي: **الفَتَى** gençtir ve **الفَتَاةُ** genç kadındır; ve **فَتَي** (kesre ile) **فَتَاءً** (fetha ve med ile) (oldu); o hâlde o, **فَتِيُّ** yaştır; **الفَتَاءِ** ile **الفَتَى** arasında. Ve **الفَتَى** ayrıca cömert kerimdir; denir: o, **الفُتُوةِ** içinde bir **فتى**’dır. Ve **تَفَتَّى** etti ve **تَفَاتَى** etti. Çoğulu **فِتْيَانٌ** ve **فِتْيَةٌ** ve **فُتُوٌّ** (fa‘ûl gibi) ve **فُتِيٌّ** (usiyy gibi) (damme ile). Ve onu bir meselede **اسْتَفْتَاهُ** etti de ona **فَأفْتَاهُ** etti. İsim: **الفُتْيَا** ve **الفَتْوَى**. Ve ona doğru **تَفاتَوْا** ettiler: **الفُتْيَا**’da ona yükseldiler, ona başvurdular.

er-Râgıb
فتى
- **الفتى** gençlikten taze olandır; dişisi **فتاة**’dır; masdar **فتاء**’dır; ve ikisiyle köle ve cariye kastedilerek kinaye yapılır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**تراود فتاها عن نفسه**﴾ [Yusuf/30]. Ve develerden **الفتي** insanlardan **الفتى** gibidir. **الفتى**’nın çoğulu **فتية** ve **فتيان**’dır; **الفتاة**’nın çoğulu **فتيات**’tır. Bu da O’nun sözü: ﴿**من فتياتكم المؤمنات**﴾ [Nisa/25], yani: cariyeleriniz. Ve dedi: ﴿**ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء**﴾ [Nur/33], yani: cariyelerinizi. ﴿**وقال لفتيانه**﴾ [Yusuf/62], yani: mülklerine. Ve dedi: ﴿**إذ أوى الفتية إلى الكهف**﴾ [Kehf/10], ﴿**إنهم فتية آمنوا بربهم**﴾ [Kehf/13]. Ve **الفتيا** ile **الفتوى**: hükümlerde müşkil olan şeye cevap. Ve denir: onu **استفتيته** ettim de bana şöyle **فأفتاني** etti. Dedi: ﴿**ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن**﴾ [Nisa/127], ﴿**فاستفتهم**﴾ [Saffat/11], ﴿**أفتوني في أمري**﴾ [Neml/32].

Lisân’ın özeti:
1.     **الفتاء**: gençlik. Ve **الفَتى** ile **الفَتِيَّةُ**: genç erkek ve genç kadın; fiil **فَتُوَ يَفْتُو فَتاء**.
2.     **الفَتَى** kerimdir; aslında **فَتِيَ فَتًى**’nın masdarıdır; onunla vasıflandırılmıştır; bu yüzden “bir adam **فَتًى**” denir;
3.     Ve **الفَتى** ile **الفَتاةُ**: köle ve cariye.
4.     Ve adam meselede **أَفْتَى** etti; onda onu **اسْتفتيته** ettim de bana **أَفتاني** etti, **إفتاء** olarak. Ve **فُتًى** ile **فَتْوى**: **الإِفْتاء** yerine konulan iki isimdir.
5.     Ve denir: bir kimseye gördüğü bir rüyayı **أَفْتَيْت** ettim; onu onun için tabir ettiğim zaman.
6.     Ve onu meselesinde **أَفْتَيته** ettim; ona ondan cevap verdiğim zaman.
7.      Hadiste: bir topluluk ona **تَفاتَوا** etti; manası: ona muhakeme oldular ve **الفُتْيا**’da ona yükseldiler, ona başvurdular.
8.     Denir: meselede ona **أَفْتاه** etti, ona **يُفْتِيه**; ona cevap verdiği zaman.
9.     İsim **الفَتْوى**’dır; yani muhakeme ve iftâ ehli.
10.                         Dedi: ve **الفُتيا** hükümlerde müşkil olanı açıklamaktır; aslı **الفَتَى**’dan, yani serpilen ve güçlenen genç delikanlıdan; sanki o, beyanıyla müşkil olanı güçlendirir de o (müşkil) serpiler ve güçlü **فَتِيّاً** olur; ve aslı **الفتى**’dan, yani yaşça yeni olandandır.
11.                        Müftî **أَفْتَى** ettiğinde: bir hüküm ihdas etti.

Lisânü’l-‘Arab

● - **فتا**: **الفتاء**: gençlik. Ve **الفَتى** ve **الفَتِيَّةُ**: genç erkek ve genç kadın; fiil **فَتُوَ** **يَفْتُو** **فَتاء**. Ve denilir: Onu onun **فَتائِه**’inde yap. Ve **فَتِيَ**, kesre ile, **يَفْتى** **فَتًى**; o hâlde o, yaşça **فَتِيٌّ**dür, **الفَتاء**’ı açık (belli)dir; ve onun **فَتاء** yaşında çocuklar doğmuştur; Ebû Ubeyd dedi: **الفَتاء**, medli, **الفَتِيِّ**’nin masdarıdır; ve Rebî‘ b. Dab‘ el-Fezârî’den inşad etti, dedi ki:

إذا عاشَ الفَتى مائتَينِ عاماً،
فقد ذهَبَ اللَّذاذةُ والفَتاء

Böylece beytin başında **الفَتى**’yı kısalttı, sonunda uzattı; ve onu insanlar hakkında istiâre etti; hâlbuki o, hayvandan **الفَتيِّ**’nin masdarlarındandır. Ve **الفَتى** **فِتْياناً** ve **فُتُوًّا** olarak cem‘ edilir; dedi ki: ve yaşta **الفَتِيُّ** **أَفْتاء** olarak cem‘ edilir. Cevherî: ve **الأَفْتاء** binek hayvanlarından **المَسانِّ**’in zıddıdır; tekili **فَتِيٌّ**dür; **يتِيم** ve **أَيتام** gibi. Ve onun sözü—Sa‘leb onu inşad etti:

وَيْلٌ بزَيْدٍ فَتىً شَيْخٍ أَلُوذُ به،
فلا أُعَشَّى لَدَى زَيْدٍ ولا أَرِدُ

**فَتى شيخ**’i açıkladı; dedi ki: yani o, şeyhlerin sağlam tedbirinde (hazminde)dir. Cem‘i **فتْيان** ve **فِتْية** ve **فِتْوة**’dir; vav, Lihyânî’dendir; ve **فُتُوٌّ** ve **فُتِيٌّ**. Sîbeveyh dedi: **أَفْتاء** demediler; ondan **فِتْيَة** ile müstağni oldular. Ezherî dedi: ve bazen **الأَفْتاء** üzere cem‘ edilir. Kuteybî dedi: **الفَتى**, genç ve yeni yetme mânasında değildir; ancak o, erkeklerden kâmil, sağlam (cezl) mânasındadır; buna şairin sözü delâlet eder:

إنَّ الفَتى حَمّالُ كلِّ مُلِمَّةٍ ،
ليسَ الفَتى بمُنَعَّمِ الشُّبَان

İbn Hirme dedi:

قَد يُدْرِكُ الشَّرَفَ الفَتى، ورِداؤُه
خَلَقٌ، وجَيْبُ قَمِيصِه مَرْقُوعُ

Ve Esved b. Ya‘fer dedi:

ما بَعدَ زَيْد في فَتاةٍ فُرِّقُوا * قَتَلاً وسَبْياً، بَعدَ طُولِ تَآدي
في آلِ عَرْف لَوْ بَغَيْتَ الأسى، * لَوَجَدْتَ فيهم أُسوةَ العُوّادِ
فتَخَيَّرُوا الأَرضَ الفَضاءَ لِعِزِّهِمْ، * ويَزيدُ رافِدُهُمْ على الرُّفَّادِ

İbnü’l-Kelbî dedi: bunlar, Benî Hanzala’dan bir kavimdir; bazı melikler onlardan **أُم كَهْف** denilen bir câriyeyi istedi de onu evlendirmediler; bunun üzerine onlara gazâ etti, onları beldelerinden çıkardı ve onları öldürdü; ve onun babası dedi ki:

أَبَيْتُ أَبَيْتُ نِكاحَ المُلُوك،
كأَني امْرُؤٌ منْ تَمِيم بن مُرّْ
أَبَيْتُ اللِّئامَ وأَقْلِيهمُ،
وهل يُنْكِحُ العَبْدَ حُرٌُّ بن حرّْ ؟

Cevherî onu isimlendirdi; dedi ki: bazı melikler, Zeyd b. Mâlik el-Asgar b. Hanzala b. Mâlik el-Ekber’e yahut onun evlâdından birine, **أُم كهف** denilen kızını istedi; dedi ki: ve buradaki Zeyd bir kabiledir. Dişisi **فَتاة**’dır; cem‘i **فَتَياتٌ**. Ve yeni yetme câriyeye **فَتاة** denilir, oğlana **فَتًى**. **الفَتاة**’ın tasğîri **فُتَيَّةٌ**’dir; **الفتى**’nınki **فُتَيٌّ**. Ya‘kūb, **الفِتْوان**’ın **الفِتْيان** hakkında bir lügat olduğunu iddia etti; buna göre **الفُتُوَّة** vavdandır, yâ’dan değildir; vavı aslîdir, münkalib değildir. Ama **الفِتْيان** diyenin sözünde vavı münkalibdir. Ve **الفَتِيُّ** **كالفَتى** gibidir; dişisi **فَتِيَّة**’dir. Ve bazen bu, deve ve dişi deve için de söylenir; develerden **البَكْرة**’ye **فتِيّة** denilir; ve **بكر** **فَتِيٌ**’dir; tıpkı câriyeye **فتاة** ve oğlana **فَتًى** denildiği gibi. Ve denildi: o, her şeyden genç olandır; cem‘i **فِتاء**’dır; ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:

يَحْسَبُ الناظِرُونَ ، ما لم يُفَرُّوا،
أَنها جِلَّةٌ وهُنَّ فِتاء

Bütün bunlardan isim **الفُتُوّة**’dir; onda yâ vava döndü; **مُوقِن**’deki dönüşü ve **قَضُوَ** gibi. Sîrâfî dedi: onda yânın vava çevrilmesi ancak şundandır: bu tür masdarların çoğu **فُعولة** üzere olup ancak vavdandır; **الأُخُوّة** gibi; yâdan olanı ona hamlettiler, böylece kalb (çevirme) lâzım oldu. Ama **الفُتُوُّ** iki yönden şâzdır: birincisi, onun yâdan olması; ikincisi, onun cem‘ olmasıdır. Bu tür cem‘de vav yâya çevrilir; **عِصِيّ** gibi; fakat o, masdarına hamledildi; dedi ki:

وفُتُوٌّ هَجَّرُوا ثم أَسْرَوا
لَيْلَهمْ ، حتى إذا انْجابَ حَلُّوا

Ve Cezîme el-Ebraş dedi:

في فُتُوٍّ ، أَنا رابِئهُمْ،
مِنْ كَلالِ غَزْوةٍ ماتُوا

Ve falancanın kızının **تَفَتَّتْ** ettiği (denir): yani **الفَتَيات**’a benzedi; hâlbuki o, onların en küçüğüdür. Ve câriye **فُتّيَت** **تَفْتِيةً**: çocuklarla oynamaktan ve onlarla koşmaktan men edildi; ve evde perde arkasına alındı ve örtüldü. **التهذيب**: câriye ergenliğe yaklaşınca perde arkasına alınıp çocuklarla oynamaktan men edilince **تَفَتَّتِ** denilir.

Ve Buhârî hadîsindeki sözleri: savaş, ilk olduğu vakit **فُتَيَّةٌ**’dir; İbnü’l-Esîr dedi: böylece tasğîr üzere geldi; yani genç (kadın). Bazıları onu **فَتِيَّةٌ** diye, fetha ile rivayet etti.

Ve **الفَتى** ve **الفَتاةُ**: köle ve câriye. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîsinde: sizden biriniz “kölem” ve “câriyem” demesin; fakat “**فَتايَ**” ve “**فَتاتي**” desin; yani “oğlanım” ve “câriyem”; sanki Allah’tan başkası için kulluğu zikretmeyi kerih gördü. Ve Allah Teâlâ, Mûsâ’nın, aleyhi’s-selâm, denizde kendisine arkadaşlık eden sahibini **فَتاه** diye isimlendirdi; Allah Teâlâ buyurdu: “Mûsâ **لِفَتاه** dediği vakit”; dedi ki: çünkü seferinde ona hizmet ediyordu; delili onun sözü: “Bize öğle yemeğimizi getir.”

Ve İmrân b. Husayn hadîsinde denilir: **جَذَعَةٌ** **أَحبُّ** … **مَن هَرِمةٍ**; Allah **الفَتاء** ve kereme daha lâyıktır; **الفَتاء**, fetha ve med ile: yaşça **الفَتى**’dan masdardır. ( * “**الفتى السن**” sözü: asılda böyledir ve güvenilen başka bir nüshada da böyledir, **النهاية**’den.) Denilir: **فَتِيٌّ** **بيِّن الفَتاء**; yani yaşça taze; ve **الكَرمُ** güzelliktir.

Ve O’nun, azze ve celle, sözü: “Sizden kim, mümin hür kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, sağ ellerinizin malik olduğu mümin **فَتياتكم**’den (alsın)”; **المُحصناتُ**: hür kadınlar; **الفَتَياتُ**: câriyeler.

Ve O’nun, azze ve celle, sözü: “Onunla birlikte zindana iki **فَتَيانِ** girdi”; onların genç yahut ihtiyar olmaları câizdir; çünkü onlar memlûke **فَتًى** derlerdi.

Cevherî: **الفَتى** cömert, kerimdir. Denilir: o, **فَتًى** **بَيِّن الفُتُوَّة**’dir; ve **تفَتَّى** etti ve **تَفاتَى** etti. Cem‘i **فِتْيانٌ** ve **فِتْية** ve **فُتُوّ**’dur; **فُعُولٍ** üzere; ve **فَتِيٌّ** **عُصِيّ** gibi. Sîbeveyh dedi: cem‘de ve masdarda vavı şâz bir bedel olarak ibdâl ettiler. İbn Berrî dedi: cem‘deki bedel kıyastır; **عُصِيّ** ve **قُفِيٍّ** gibi. Masdara gelince: onda iki vavın iki yâya çevrilmesi, **عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا وعُتِيّاً** gibi, muttarid bir kıyas değildir. Ve **الفُتُوّ** gibi yerde iki yânın iki vava ibdâli—kıyası **الفُتِيّ** iken—şâzdır. Dedi ki: Cevherî’nin kastettiği budur.

İbn Berrî dedi: **الفَتَى** el-kerîm, aslında **فَتِيَ**’nin masdarıdır: **فَتًى**; onunla vasfedildi; böylece “adam **فَتًى**” denildi. Dedi ki: bunun sıhhatine Leylâ el-Ahîliyye’nin sözü delâlet eder:

فإنْ تَكُنِ القَتْلى بَواءً فإِنَّكُمْ
فَتًى ما قَتَلْتُم، آلَ عَوْفِ بنِ عامر

Ve **الفَتَيانِ**: gece ve gündüzdür. Denilir: **الفَتَيانِ** ihtilâf ettikçe onu yapmam; yani gece ve gündüz; tıpkı “**الأَجَدَّانِ**” ve “**الجَدِيدانِ**” ihtilâf ettikçe (denildiği) gibi. Ondandır şairin sözü:

ما لبَثَ الفَتَيانِ أَن عَصفَا بِهِمْ،
ولكُلِّ قُفْلٍ يَسَّرا مِفْتاحا

Ve onu işte **أَفْتاه** etti: onu ona açıkladı. Ve adam meselede **أَفْتَى** etti; ve ben onu onda **اسْتفتيته** ettim; böylece bana **إفتاء** ile fetva verdi.

Ve **فُتًى** ( * “وفتى” sözü: asılda böyledir; herhâlde **فتيا** yahut ilk harfi dammeli **فتوى**’dan tahrif edilmiştir.) ve **فَتْوى**: ikisi de **الإِفْتاء** yerine konulan iki isimdir. Ve denilir: falancaya gördüğü rüyayı **أَفْتَيْت**; onu ona tâbir ettiğim zaman. Ve onu meselesinde **أَفْتَيته**; ona ondan cevap verdiğim zaman.

Ve hadiste: Bir kavmin ona **تَفاتَوا** ettikleri (vardır); mânâsı: ona muhakeme oldular ve **الفُتْيا**da ona yükseldiler (başvurdular). Denir: Bir meselede ona **أَفْتاه** eder, onu **يُفْتِيه** eder; ona cevap verdiği zaman; isim **الفَتْوى**dır; **الطرماح** dedi ki:

أَنِخْ بِفِناءِ أَشْدَقَ من عَدِيٍّ
ومن جَرْمٍ، وهُمْ أَهلُ التَّفاتي

(* “ve hum ehl” sözü bir nüshada: “ve min ehli”.) Yani **التَّحاكُم** ve **الإِفتاء** ehli.

Dedi: **الفُتيا** müşkil olanı hükümlerden beyan etmektir; aslı **الفَتَى**dan, o da genç, yeni (yaşta) olan delikanlıdır ki büyüdü ve kuvvetlendi; sanki beyanıyla müşkil olanı kuvvetlendirir de gençleşir ve kuvvetli bir **فَتِيّ** olur; aslı **الفتى**dandır, o da yaşı yeni olandır. Ve **أَفْتَى** eden **المفتي**dir; bir hüküm ihdas ettiği zaman. Ve hadiste: Günah, göğsünde kaşınan (rahatsız eden) şeydir; insanlar seni ondan **أَفْتاك** etseler de ve seni **أَفْتَوكَ** etseler de; yani onda sana bir ruhsat ve bir cevaz kılsalar da. Ve **أَبو إِسحق**, yüce Allah’ın sözü hakkında: **فاسْتَفْتِهِم أَهم أَشدُّ خَلقاً**; yani onları, takrir sorusu ile sor: yaratılışça daha mı şiddetlidirler, yoksa geçmiş ümmetlerden yarattıklarımız mı. Ve aziz ve celil olanın sözü: **يَسْتَفْتُونك قل اللهُ يُفْتِيكم**; yani senden öğrenme sorusu ile sorarlar. **الهروي**: ve **التَّفاتي** çekişmedir; ve **الطرماح**ın beytini inşad etti: “ve hum ehl **التفاتي**.”

Ve **الفُتْيا** ve **الفُتْوَى** ve **الفَتْوَى**: fakihin onunla fetva verdiği şeydir; **الفَتوى**da fetha, Medine ehline göredir. Ve **المُفْتِي**: **هشام بن هبيرة**nin ölçeğidir; bunu **الهروي** **الغريبين**’de hikâye etti. **ابن سيده** dedi: Biz ancak **أَفتى**’nın elifine, **ف ت ي**’nin çokluğu ve **ف ت و**’nun azlığı sebebiyle, yâ ile hükmettik; bununla beraber o lâzımdır; dedi: ve biz daha önce, elifin yâdan lâm olarak dönmesinin daha çok olduğunu takdim ettik. Ve **الفُتَيُّ**: serserilerin kadehidir. Ve onunla içtiği zaman **أَفْتَى** eder.

Ve **العُمَرِيّ**: sütün ölçeğidir; dedi: ve **المد الهشامي**; o, **سعيد بن المسيب**’in onunla abdest aldığı şeydir. Ve **حضر بن يزيد الرَّقاشِي**, kavminden bir kadından rivayet etti: o kadın hac etti de **أُمّ سلمة**’ye uğradı; ondan, efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onunla abdest aldığı kabı kendisine göstermesini istedi; onu çıkardı, dedi ki: bu, **مَكُّوك المُفتِي**dir. Dedi: bana, onunla yıkandığı kabı göster; onu çıkardı, dedi ki: bu, **قفيز المُفْتِي**dir. **الأَصمعي** dedi: **المُفْتِي** **هشام بن هبيرة**nin ölçeğidir; kabı Hişâm’ın **مكوك**una benzetmeyi istedi; yahut **المفتي** sahibinin **مكوك**unu istedi de muzâfı hazfetti; yahut şarap içenin **مكوك**u, o da şarabın onunla ölçüldüğü şeydir. Ve **الفِتْيانُ**: **بَجِيلة**’den bir kabiledir; onlara nisbet olunur: muhaddis **رِفاعةُ الفتياني**; ve Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**فتي**) **الفاء** ve **التاء** ve illetli harf iki asıldır: bunlardan biri yumuşaklığa ve yeniliğe delâlet eder; diğeri hükmü açıklamaya.
**الفَتيّ**: develerden yumuşak olan; insanlardan **الفَتَى**: **الفِتْيان**’ın bir teki. **الفَتاء**([17]) : gençlik; “gençliği açık olan bir genç” denir. Dedi ki:
İzâ ‘âşe’l-**fatâ** mi’ateyni ‘âmen  *** fe-kad zehebe’l-beşâşetu ve’l-**fetâ**’u([18])
Diğer asıl **الفُتْيا**’dır. “Fakih meselede fetva verdi” denir; yani onun hükmünü açıkladı. “İstiftâ ettim” ( **استفتَيت** ), yani hüküm hakkında sordun. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ في الكَلالَةِ﴾ [النساء 176]. Ondan **فَتْوى** ve **فُتْيا** da denir.
Hemzelenirse iki bâbın ikisinden de çıkar. “Onu anmayı bırakmadım” mânasında **ما فَتِئْتُ** ve **فَتَأتُ** أذكره denir; yani “hâlâ (devam ediyorum)”. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ﴾ [يوسف 85]؛ yani “hâlâ anıyorsun”.

القاموس المحيط:
**الفَتَاءُ**، **سماء** gibi: gençlik. **الفَتَى**: genç; ve cömert, kerîm. İkisi **فَتَيانِ** ve **فَتَوانِ**’dır; çoğulu **فِتْيانٌ** ve **فِتْوَةٌ** ve **فُتُوٌّ** ve **فُتِيٌّ**; dişisi **فَتَاةٌ**; çoğulu **فَتَيَاتٌ**. **غَنِيّ** gibi: her şeyden genç olan; dişisi **فَتِيَّةٌ**; çoğulu **فِتَاءٌ**.
**وفُتِّيَتِ** kız **تَفْتِيَةً**: oğlanlarla oynamaktan men olundu; böylece **فَتَفَتَّتْ**. **الفَتَيَانِ**: gece ve gündüz. “İş hakkında ona açıkladı” mânasında **أفْتاهُ** في الأمْرِ: onu ona beyan etti. **الفُتْيَا** ve **الفُتْوَى**—ve (ikincisi) fethalı da okunur—: fakihin fetva verdiği şey. **الفِتْيانُ** (kesre ile): **بَجِيلَةَ**’den bir kabile; onlardan **ربيعةُ الفِتْيانِيُّ**. **الفُتُوَّةُ**: kerem; ve **تَفَتَّى** ve **تَفَاتَى** etti. **وفَتَوْتُهُمْ**: onda onları yendim.
**الفُتَيُّ**، **سُمَيّ** gibi: serserilerin kadehi. **المُفْتِي**: **هِشامِ بنِ هُبَيْرَةَ**’nin ölçeği. **الفِتَةُ**، **عِدَةٍ** gibi: testi; çoğulu: **فِتُونَ**.

تاج العروس:
( **ى الفتاء كسماء الشباب** ) vezin ve mânâ: “ona, yaşının gençliğinde çocuklar doğdu” denir. Cevherî, **الربيع بن ضبع الفزارى**’den şu beyti nakletti:
إذا عاش الفتى مائتين عاما * فقد ذهب اللذاذة والفتاء
( **والفتى الشاب** ) isim ve sıfat olur. **المصباح**’ta: **الفتى** aslında yeni (taze) gence denir; sonra köle için ödünç alınmıştır; şeyhimiz (bunu) mecaz olarak, onun bulunduğu hâlin adıyla adlandırılması sebebiyle (söyler). Allah’ın sözü: **واذ قال موسى لفتاه**; tefsirde onun **يوشع بن نون** olduğu söylenmiştir; ona bu ad verilmiştir, çünkü seferinde ona hizmet ediyordu; delili de “**آتنا غداءنا**” sözüdür. **الراغب** dedi: **الفتى** ve **الفتاة** ile köle ve câriye kinaye edilir; ondan (olandır) ve ondan Allah’ın sözü: **تراود فتاها عن نفسه**.
( و ) **الفتى** ayrıca ( **السخى الكريم** )dir; o, **الفتوة**’dendir; “**فتى** açık **الفتوة** sahibi” denir; Cevherî bunu nakletti.
( **وهما فتيان** ) hareke ile; ondan Allah’ın sözü: **ودخل معه السجن فتيان**; ikisinin de genç yahut ihtiyar olması câizdir; çünkü köleye **فتى** derlerdi.
( و ) ayrıca ( **فتوان** ) da denir; **الواو** ile ve yine hareke ile.
( **جفتيان** ) kesre ile; ondan Allah’ın sözü: **وقال لفتيانه** yani kölelerine.
( و **فتوة** ) yine kesre ile; bu, **اللحيانى**’dendir.
( و **فتو** ) **فعول** üzere.
( و **فتى** ) **عصى** gibi. **جذيمة** dedi:
في فتوأ نارابئهم * من كلال غزوة ماتوا
Başka biri dedi:
وفتو هجراوا ثم سروا * ليلهم حتى إذا انجاب حلوا
**سيبويه** dedi: çoğulda ve masdarda **الواو**’yu şâz bir bedel olarak değiştirdiler; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Müellif, **الفتى**’nın çoğullarından **فتية**’yi zikretmedi; sanki müstensihlerin kaleminden düşmüştür. Ondan Allah’ın sözü: **إذ أوى الفتية الى الكهف انهم فتية آمنوا بربهم**; o, **الصحاح** ve **المحكم**’de mevcuttur. **المحكم**’de: **سيبويه** dedi: “**أفتاء** demediler; ondan **فتية** ile müstağni oldular.”
( **وهى فتاة** ) o, genç kadındır; câriye ve hizmetçiye de إطلاق olunur. **الاسود** dedi:
ما بعد زيد في فتاة فرقوا * قتلا وسبيا بعد حسن تآدى
yani: onların bir câriye sebebiyle öldürüldükleri; bu da şudur: krallardan bazısı, **زيد بن مالك بن حنظلة بن مالك**’e yahut onun evlâdından birine—kendisine **أم كهف** denilen bir kızı vardı—talip oldu; onu evlendirmedi; bunun üzerine onlara saldırdı ve onları öldürdü; buradaki **زيد** bir kabiledir.
( **ج فتيات** ) hareke ile; ondan Allah’ın sözü: **ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء** yani câriyelerinizi. Şeyhimiz dedi: **الفتى**’nın lâmı **ياء** mıdır yoksa **واو** mudur diye ihtilaf ettiler; müellifin sözü ikisinin de sözüne delâlet eder. Sarfçılara gelince, ihtilafları meşhurdur: “aslı **الياء**’dır” denildi; **فتيان** dedikleri için; **سيبويه** de bunun üzerinedir; buna göre **فتوان** **الواو** ile şâzdır. “Aslı **الواو**’dur” da denildi; **فتو** üzere cem’ edilmesi ve masdarında **الفتوة** demeleri için; buna göre **فتيان** **الياء** ile şâzdır. Bitti.
* قلت: Cevherî’nin **سيبويه**’den naklettiği: çoğulda ve masdarda **الواو**’yu şâz bir bedel olarak değiştirdiler. **المحكم**’de: hepsinin aslı **الفتوة**’dir; onda **الياء** **واو**’ya döndü; **موقن**’deki dönüşü gibi ve **قضو** gibi. **السيرافى** dedi: onda **ياء** bulunduğu hâlde **الواو**’ya çevrilmesi ancak şundandır: bu tür masdarların çoğu **فعولة** üzere ancak **الواو**’dandır; **الاخوة** gibi; **الياء**’dan olanı ona حمل ettiler; böylece dönüşüm لازم oldu. **الفتق**’a gelince, iki yönden şâzdır: birincisi **الياء**’dandır; ikincisi cem’dir; bu tür cem’de **الواو** **ياء**’ya döner; **عصى** gibi; fakat masdarına حمل edildi. Bitti. Bizim zikrettiğimizle, şeyhimizin sözündeki muhalefet sana görünür.
( و ) **الفتى** ( **كغنى الشاب من كل شئ** )dir; **فنى يفتى**; **فنى**; o hâlde o, **فتى السن**’dir; **الفتاء** arasında. **أبو عبيد** dedi: **الفتاء** medli olup, yaş bakımından **الفتى**’nın masdarıdır.
( **وهى فتية** ) burada kendi ıstılahını unutmuştur.
( **ج فتاء** ) kesre ve med ile. **عدى بن الرقاع** dedi:
يحسب الناظرون ما لم يفروا * انها جلة وهن فتاء
( **وفتيت البنت تفتية** ) eğer perdeledi ve örttü ise; ve ( **منعت من اللعب مع الصبيان** ) ve onlarla koşmaktan; ( **فتفتت** ) yani küçükken onlar gibi olan **الفتيات**’a benzedi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ق ن ى**’de **الصحاح**’ta, **أبى سعيد**’den bunun inkârı gelir; Cevherî’nin ona bunu sorduğu, onun da bunu bilmediği (gelir).
( و ) mecazdan: “onu yapmam” ( **ماكر** ) ( **الفتيان** ) yani ( **الليل والنهار** ); onlara **الاجدان** ve **الجديدان** denildiği gibi; ikisi **الفتى**’dır. **أبى سهل الهروي**’nin hattıyla, **الصحاح** nüshasında: **الفتيان كغنيان** bulundu; **أبو زكريا** onu غلطladı; doğru olanın hareke ile **الفتيان** olduğunu söyledi.
( **وأفتاه** ) fakih ( **في الامر** ) müşkil olan ( **أبانه له** ) yani ona açıkladı. “Bir rüyada ona kıyâsettim” denir: onu ona tabir ettiğimde. “Ona bir meselede fetva verdim” denir: ona ondan cevap verdiğimde. Ondan Allah’ın sözü: **قل الله يفتيكم في الكلالة**.
( **والفتياو الفتوى** ) ikisi de zamme ile; ( **وتفتح** ) yani ikincisi: ( **ما أفتى به الفقيه** ) bir meselede fakihin fetva verdiği şey. **الراغب** dedi: o, hükümlerden şüphe edilen şey hakkında cevaptır. **الجوهرى** dedi: ikisi de **أفتى**’dan iki isimdir; **الفتيا**’nın zammı ve **الفتوى**’nın fethi ile iktifa etti. **المصباح**’ta: **الفتوى** **الواو** ile—3—fethalı ve zammeli okunur; âlimin **أفتى** ettiği, hükmü açıkladığı şeyin ismidir. “Aslı, güçlü genç olan **الفتى**’dandır” denir. Cem’i **الفتاوى**’dır; asıl üzere **الواو**’nun kesriyle; “hafifletme için feth câizdir” denildi. Şeyhimiz dedi: birinci kelime olan **الفتيا**’nın ضبطı, onun sözünden bilinmez; ikinciye gelince, onun sözünden anladığım: onda zamme râcihtir ve feth onda mercûhtur.

Ve iş o şekilde değildir; bilakis, dilin ana kaynaklarında ve sarfın çoğu tasniflerinde açıkça belirtilen şudur ki: **الفتيا** (ي ile) ancak dammeli olur; ve **الفتوى** (و ile) ancak fethalı olur; sarf kaidelerinin gerektirdiği üzere. O hâlde onun sözünde bir bakış ve kusur vardır; öyleyse düşün.

Dedim: İş, musannifin sözünün, şeyhimizin zikrettiği gibi fethanın mercuhluğuna delâlet etmesi hususundadır. Ama onun “birincinin ضبط’ı onun sözünden bilinmez” sözüne gelince: Onun daha sonra “ve fethalı olur” sözü, ikisinin de damme ile olduğuna delâlet eder; ve musannif bunu bazen ihtisarı gözeterek yapar. Ve onun “**الفتيا** (ي ile) ancak dammeli olur” sözü doğrudur; fakat onun “ve (و ile) ancak fethalı olur” sözü doğru değildir; zira **المصباح** sahibinin, daha önce sözünü takdim ettiğimiz üzere, iki vecih ile açıkça beyanı vardır; ve İbn Sîde de; çünkü onu iki vecih ile ضبط etti ve “fetha Medine ehli içindir” dedi; yani onların dışındakiler **الفاء**’yı dammeler. O hâlde musannifin sözünde kusur yoktur; öyleyse düşün.

( **الفتيان** kesre ile, **بجيلة**’den bir kabiledir ) ve onlar **فتيان بن معاوية بن زيد بن الغوث** oğullarıdır. Ve onlar hakkında İbn Mukbil şöyle der:

إذا انتجعت فتيان أصبح سربهم * بخد جاء عيش آمنا أن ينفرا

( Onlardan ) **أبو عاصم** ( **ربيعة** ) nüshalarda böyle; doğrusu: **رفاعة بن شداد بن عبد الله بن قيس بن حيال بن بد ابن فتيان**.

( **الفتيانى** ) Ali’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ashabındandır; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi. Ve Müslim dedi ki: Amr b. el-Humk’u işitti; ondan da es-Süddî ve Abdülmelik b. Umeyr ve Beyân b. Bişr (rivayet etti).

( **الفتوة** ) damme ve teşdîd ile; onu ضبط’tan soyutladı; şöhreti sebebiyle. Ve **واو**’u hakkında söz daha önce geçti.

( **الكرم** ) ve **الخاء**: bu bir lugattır. Ve ehl-i tahkikin örfünde: kulun, dünyada ve âhirette, mahlûku kendi nefsine tercih etmesidir. Ve **الفتوة** sahibine **الفتى** denir. Ve ondan: “**لا فتى إلا على**”. Ve şairin sözü:

فان فتى الفتيان من راح واغتدى * لضر عدو أو لنفع صديق

Ve şeriatta onunla **مكارم الاخلاق** diye ifade edilmiştir. Ve **الفتوة** lafzı kitapta ve sünnette gelmemiştir; ancak selefin sözünde gelmiştir. Ve onda konuşanların en eskisi **جعفر الصادق**; sonra **الفضيل**; sonra imam **أحمد** ve **سهل** ve **الجنيد**’dir. Ve onların onu ifade etmede farklı lafızları vardır; ve mânâ birdir. Ve “o, **الفتوة** içinde **فتى**’dır” denir.

( Ve **تفتى** etti ve **تفاتى** etti ) bunu el-Cevherî nakletti.

( Ve **فتوتهم** ) “onları **أفتوهم**” ( onda onlara galip geldiler ) yani **الفتوة**’da.

( Ve **الفتى** “**سمى**” gibi ) işte bu, **التهذيب** nüshalarında böyle ضبط edilmiştir; ve **ياقوتة الغمر**’de, Ebû Ömer’in müstemlîsi Tevzûn’un hattıyla, **التاء**’nın kesriyle.

( **قدح الشطار** ) İbnü’l-A‘râbî’den; bunu el-Ezherî nakletti. Ve o, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir. ez-Zemahşerî dedi ki: “**شرب بالفتى**” denir; ve o, **قدح الشطار**’dır; küçüklüğü sebebiyle onunla isimlendirilmiştir; ve bu mecazdır.

( **المفتى** ) “**محسن**” gibi: ( **هشام بن هبيرة**’nin ölçeği ) bunu İbn Sîde ve el-Ezherî, el-Asmaî’den nakletti. Dedi ki: ve **العمرى** süt ölçeğidir; ve **المد الهشامى** Saîd b. el-Müseyyeb’in onunla abdest aldığı şeydir. Ve hadiste: bir kadın Ümmü Seleme’ye, Resûlullah’ın (Allah Teâlâ ona salât etsin) onunla abdest aldığı kabı kendisine göstermesini sordu; o da onu çıkardı; kadın dedi ki: “Bu, **مكوك المفتى**’dır.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Kabı, Hişâm’ın **مكوك**’una benzetmek istedi; yahut **المفتى** sahibinin **مكوك**’unu kastetti de muzâfı hazfetti; yahut içenin **مكوك**’u; ve o, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir; öyleyse bunu düşün.

( **الفتة** “**عدة**” ve **الحرة** gibi; çoğulu **فتون** ) kesre ile.

* Ve ona müstedrek olarak: İbnü’l-A‘râbî’den “**أفتى شرب بالفتى**”.

Ve deve(ler)den genç dişiye **فتية** denir; ve onun tasğîri **فتية**’dir.

Ve **الفتاء** “**سحاب**” gibi: **الفتوة**.

Ve **الأفتاء** hayvanlardan, **المسان**’ın hilâfıdır; onun tekili **فتى** “**غنى**” gibi; “**يتيم** ve **أيتام**” misali; bunu el-Cevherî nakletti.

Ve “**تفاتوا** إلى **الفقيه**”: ona **الفتيا**’yı yükselttiler; bunu el-Cevherî nakletti.

Ve “**استفيته** فأفتانى”: yani ondan istedim. Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: **ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم**. Ve O’nun sözü: **فاستفتهم ألربك البنات**.

Ve **فتيان بن أبى السمح**: Mısırlı fakih; Mâlik’in büyük ashabındandır.

Ve **أبو الفتيان**: hâfız **عمرو بن عبد الكريم بن سعدويه الدهستانى**; ve **الرواسي** diye de bilinir; el-Hatîb el-Bağdâdî’den rivayet etti; Serahs’ta 553 senesinde öldü.

Ve **بنو فتيان** da **أشجع** içinde bir kabiledir; ve o, **فتيان بن سبيع بن بكر بن أشجع**’dır. Onlardan: sahâbî **معقل بن سنان الاشجعي الفتيانى**.

Ve Beytü’l-Makdis’te **الفتيانيين** diye bilinen bir cemaat vardır; bilmiyorum: onlar **بجيلة**’den mi, yoksa **أشجع**’dan mı; yahut kendilerine **فتيان** denilen bir dedeye nisbet edildiler.

Ve “**أبرد من شيخ يتفتى**”: yani **الفتيان**’a benzemeye çalışır.

Ve **المفاتاة** ve **التفاتى**: muhakeme.

Ve “Onun yanında gündüzden bir **فنى** ikamet ettim”: ondan bir **صدرا** gördü; ve bu mecazdır.

Ve **هبة الله ابن سلمان بن عبد الله بن الفتى النهرواني الشافعي الاصبهاني**: İbn Mâce el-Ebherî’yi işitti. Ve kardeşi Ebû Ali el-Hasen, Bağdat Nizâmiye’sinde ders verdi ve er-Reîs es-Sekafî’den hadis rivayet etti; 525 senesinde öldü. Ve babaları: İbn Mâkûlâ onu zikretti ve edeb ile vasfetti. Ve kardeşleri Ali, babasından hadis rivayet etti.

Ve **سليمان ابن معاذ الفتى السعدى**: Nasr b. Ahmed b. İsmâîl el-Keşânî’den rivayet etti.

Ve **عمر الفتى**: Zebîd’de âmil fakihlerden biridir; eş-Şeref İsmâîl el-Mukrî’den aldı.

Ve “**فاتية**” diye isimlendirildiler.

Ve **الفتى**: İbnü’l-Kûtıyye’den, **الفتوى** ve **الفتيا**’nın cem‘idir.

Ve **الفتية**’nin tasğîri: **أفيتية**.
