# فتي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فتي

: ( ي ( *!الفَتَاءُ ، كسَماءٍ : الشَّبابُ ) زِنَةً ومَعْنًى . يقالُ : قد وُلِدَ له في *!فَتاءِ سِنِّه أَوْلادٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للرَّبيعِ بنِ ضبع الفَزَارِي :
إذا عاشَ الفَتَى مائتَيْنِ عاماً
فقد ذَهَبَ اللَّذاذَةُ *!والفَتاءُ ( *!والفَتَى : الشَّابُّ ) ، يكونُ اسْماً وصفَةً .
وفي المِصْباح : *!الفَتَى في الأصْلِ يقالُ للشابِّ الحديثِ ثم اسْتُعِيرَ للعَبْدِ وإن كانَ شيْخاً مجازاً لتَسْمِيَتِه باسْمِ ما كانَ عليه . وقولُه تعالى : ﴿وإذ قالَ موسَى *!لفَتاهُ﴾ جاء في التَّفْسِير أَنَّه يُوشَعُ بن نُون ، سَمَّاهُ بذلكَ لأنَّه كانَ يَخْدمُه في سَفَرِه ، ودَلِيلُه قولُ : ﴿آتِنا غَدَاءَنا﴾ .
وقالَ الَّراغبُ : ويكنَى *!بالفَتَى *!والفَتاةِ عن العَبْدِ والأَمَةِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿تُراوِدُ *!فَتَاها عن نَفْسِه﴾ .
( و ) الفَتَى أَيْضاً : ( السَّخِيُّ الكَرِيمُ ) ، وهو مِن *!الفُتُوَّةِ ، يقالُ : *!فَتًى بيِّن الفُتُوَّةُ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( وهُما *!فَتَيانِ ) ، بالتَّحْريكِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿ودخَلَ معه السِّجْن فَتَيان﴾ ، ) جائِزٌ كَوْنهما حَدَثَيْن

أَو شَيْخَين لأنَّهم كانوا يسمّون المَمْلوكَ فَتًى .
( و ) يقالُ أَيْضاً : ( *!فَتَوانِ ) ، بالواوِ وبالتّحريكِ أَيْضاً ، ( ج *!فِتْيانٌ ) ، بالكَسْر ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿وقالَ *!لفِتْيانِه﴾ أَي لمَمَالِيكِه ؛ ( *!وفِتْوَةٌ ) ، بالكسْرِ أَيْضاً وهذه عن اللّحْياني ؛ ( *!وفُتُوٌّ ) ، على فُعُولٍ ، ( *!وفُتِيٌّ ) مِثْلُ عُصِيَ ؛ قالَ جَذيمة ( الأبرش :
في *!فُتُوِّ أَنا رابِئهُمْ
مِنْ كَلالِ غَزْوةٍ ماتُواوقالَ آخَرُ :
*!وفُتُوٌّ هَجَّرُوا ثم سَرَوْا
لَيْلَهُمْ حتى إذا انْجابَ حَلُّواقالَ سِيْبَوَيْه : أَبْدَلُوا الواوَ في الجَمْعِ والمَصْدر بَدَلاً شاذًّا ؛ كما في الصِّحاح .
ولم يَذْكرِ المصنِّفُ مِن جُموعِ الفَتَى فِتْيَة ، وكأَنَّه سَقْطٌ من قَلَمِ النسَّاخِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿إذا أَوَى *!الفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ ، ﴿إنَّهم *!فِتْيةٌ آمَنُوا بربّهم﴾ ؛ وهو مَوْجودٌ في الصِّحاح والمُحْكم .
وفي المُحْكم : قالَ سِيْبَوَيْه : ولم يقولوا *!أَفْتاء اسْتَغْنَوا عنه *!بفِتْيَةٍ .
( وهْيَ *!فَتَاةٌ ) وهي الشَّابَّةُ وتُطْلَقُ على الأَمَةِ والخادِمَةِ ؛ وقالَ الأسْود :

ما بَعْدَ زَيْد في فَتاةٍ فُرِّقُوا
قَتْلاً وسَبْياً بَعْدَ حُسْن تَآدِيأَي أَنَّهم قُتِلُوا بَسَبَبِ جارِيَةٍ وذلكَ أَنَّ بعضَ المُلوكِ خَطَبَ إلى زَيْدِ بنِ مالِكِ بنِ حَنْظَلَةَ بنِ مالِكٍ أَو إلى بعضِ ولدِه ابْنَةً له يقالُ لها أُمّ كَهْف ، فلم يُزَوِّجْه فغَزَاهُم وقَتَلَهم ، وزَيْد هنا قَبيلةٌ .
( ج *!فَتَياتً ) ، بالتّحْريكِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿ولا تُكْرِهُوا *!فَتَياتِكم على البغاءِ﴾ ، أَي إماءَكُم .
قالَ شيْخُنا : اخْتَلَفُوا في لامِ الفَتَى هل هي ياءٌ أَو واوٌ ، وكَلامُ المصنِّفِ يَقْتَضِي كلاًّ منهما . وأَمَّا الصّرفيُّون فخِلافُهم مَشْهورٌ ، فقيلَ : أَصْلُه الياءُ لقوْلِهم *!فَتَيان ، وعليه سِيْبَوَيْه *!ففَتَوان بالواوِ شاذّ ؛ وقيل : أصْلُه الواو ولجَمْعِه على *!فُتُوَ ولقوْلِهم في مَصْدرِه الفُتُوَّة ، وعليه *!ففَتَيان بالياءِ شاذّ انتَهَى .
قُلْت : الذي نقلَهُ الجَوْهرِي عن سِيْبَوَيْه أنَّهم أَبْدَلُوا الواوَ في الجَمْعِ والمَصْدرِ بَدَلاً شاذًّا ، وفي المُحْكم : والأصْلُ مِن الكُلِّ الفُتُوَّةَ انْقَلَبتِ الياءُ فيه واواً على حَدِّ انْقِلابِها في مُوقِنٍ وكفَضُوَ . وقالَ السِّيرافي : إنَّما قُلِبَتِ الواوُ فيه ياءً لأنَّ أَكْثَر هذا الضَّرْب مِن المصادِرِ على فُعولَةٍ إنَّما هو من الواوِ كالأُخُوَةِ ، فحَمَلُوا ما كانَ من الياءِ عليه فلَزِمَ القَلْب ، وأَمَّا الفُتُوُّ ، فشاذٌّ من وَجْهَيْن : أَحَدُهما : أَنَّه من الياءِ ، والثاني : أنَّه جَمْعٌ ، وهذا الضَّرْبُ مِن الجَمْع تُقْلَبُ فيه الواوُ ياءً كعِصِيَ ، ولكنَّه حملَ على مَصْدرِهِ ، انتَهَى . وبما ذَكَرْنا

يَظْهرُ لكَ ما في كَلامِ شيخِنا مِن المُخالَفَةِ .
( و ) *!الفَتِيُّ ، ( كغَنِيَ : الشَّابُّ من كلِّ شيءٍ ) ، وقد *!فَتِيَ *!يَفْتَى *!فَتًى فهو *!فَتِىُّ السِّنِّ بَيِّن *!الفَتاءِ .
وقالَ أَبو عبيدٍ : الفَتاء ، مَمْدودٌ ، هو مَصْدرُ الفَتِيِّ من السِّنِّ .
( وهي *!فَتِيَّةٌ ) ، قد نَسِيَ هنا اصْطِلاحَه ؛ ( ج *!فِتَاءٌ ) ، بالكسْر والمَدِّ ؛ قالَ عدِيُّ بنُ الرِّقاع :
يَحْسَبُ الناظِرُونَ ما لم يُفَرُّوا
أنها جِلَّةٌ وهُنَّ فِتَاءُ ( *!وفُتِّيَتِ البِنْتُ *!تَفْتِيَةً ) : ) إذا خُدِّرَتْ وسُتِرَتْ و ( مُنِعَتْ من اللّعِبِ مع الصِّبْيَانِ ) ، والعَدْوِ معهم ، ( *!فتَفَتَّتْ ) أَي تَشَبَّهَتْ *!بالفَتَياتِ وهي صغراهنَّ ؛ كما في الصِّحاحِ . ويَأْتي في قني ، في الصِّحاح إنْكَار ذلكَ عن أَبي سعيدٍ ، وأنَّ الجَوْهري سَأَله عن ذلكَ فلم يَعْرِفْهُ .
( و ) مِن المجازِ : لا أفْعَلَهُ ما كَرَّ ( *!الفَتَيانِ ) ، أَي ( اللّيْلُ والنّهارُ ) ؛ ) كما يقالُ لهما الأَجَدَّانِ والجَدِيدَانِ ، وهُما مُثَنّى الفَتَى .
ووُجِدَ بخطِّ أَبي سَهْلٍ الهَرَوي في نسخةِ الصِّحاحِ *!الفَتِيَّان كغَنِيَّان ، وغَلَّطَه أَبو زكريا وقالَ : الصَّحيحُ الفَتَيان بالتَّحْرِيكِ .
( *!وأَفْتاهُ ) الفَقِيهُ ( في الأمْرِ ) الذي يشكلُ : ( أَبَانَهُ له ) . ) ويقالُ : *!أَفْتَيْتُ فُلاناً في رُؤْيا رَآها : إذا عَبرْتها له .
*!وأَفْتَيْته في مَسْأَلَةٍ : إذا أَجَبْته عنها ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿قُلِ اللّهُ *!يُفْتِيكم في الكَلالةِ﴾ .
( *!والفُتْيَا *!والفُتْوَى ) بضمِّهِما ( وتُفْتَحُ ) ، أَي الأخيرَةُ : ( ما *!أَفْتَى

به الفَقِيهُ ) في مسأَلةٍ .
قال الراغبُ : هو الجَوابُ عمَّا يُشَكُّ فيه مِنَ الأحكامِ .
وقالَ الجَوْهرِي : هُما اسْمانِ مِن *!أَفْنَى ، واقْتَصَرَ على ضمِّ *!الفُتْيَا وفَتْح *!الفَتْوَى .
وفي المِصْباح : الفَتْوَى ، بالواوِ ، تُفْتَح الفاءُ وتُضَمُّ : اسْمٌ مِن أَفْتَى العالِمُ إذا بَيَّنَ الحُكْم .
ويقالُ : أَصْلُه مِن الفَتَى وهو الشابُّ القَوِيُّ ، والجَمْعُ *!الفَتاوِي ، بكسْرِ الواوِ على الأصْلِ ، وقيلَ يَجوزُ الفتْحُ للتَّخْفيفِ .
وقال شيْخُنا : الكَلمةُ الأُوْلى التي هي الفُتْيَا لا يُعْرَفُ ضَبْطها من كَلامِه ، والثانِيَة أَفْهم كَلامه أَنَّها بالضمِّ راجِحَة ، وأنَّ الفَتْح فيها مَرْجوحٌ ، وليسَ الأمْرُ كذلكَ ، بل المُصَرَّحُ به في أُمَّهاتِ اللُّغَةِ وأَكْثَر مُصنَّفاتِ الصَّرْف أَنَّ الفُتْيا بالياءِ لا تكونُ إلاَّ مَضْمومةً ، وأَنَّ الفَتْوَى بالواوِ لا تكونُ إلاَّ مَفْتوحةً على ما اقْتَضَتْه قَواعِدُ الصَّرْفِ . ففي كَلامِه نَظَرٌ وتقصيرٌ فتأَمَّل .
قُلْت : الأمْرُ في كوْنِ كَلامِ المصنِّف دلَّ على مَرْجُوحيَّةِ الفَتْح كما ذَكَرَه شيْخُنا ، وأَمَّا قوْلُه لا يُعْرَف ضَبْط الأُوْلى من كَلامِه ، فإنَّ قوْلَه فيمَا بَعْد وتُفْتَح هو يدلُّ على أَنَّهما بالضمِّ ، والمصنِّفُ يَفْعَلُ ذلكَ أَحْياناً مُراعاةً للاخْتِصارِ . وقولُه أنَّ الفُتْيا بالياءِ لا تكونُ إلاَّ مَضْمومةً هو صَحِيحٌ ، ولكنَّ قولَه وبالواوِ لا تكونُ إلاَّ مَفْتوحةً غَيْرُ صحيحٍ . فقد صَرَّحَ بالوَجْهَيْن صاحِبُ المِصْباح كما قدَّمْنا كَلامَه ، وابنُ سِيدَه فإنَّه ضَبَطَه بالوَجْهَيْن وقالَ : الفَتْح

لأَهْلِ المدِينَةِ ، أَي وما عَداهُم يضمُّون الفاءَ فلا تَقْصِير في كَلامِ المصنِّفِ ، فتأَمَّل .
( *!والفِتْيانُ ، بالكسْرِ : قَبيلةٌ من بَجِيلَةَ ) ، وهُم بَنُو *!فِتْيانِ بنِ مُعاوِيَةَ بنِ زيْدِ بنِ الغَوْثِ ، وفيهم يقولُ ابنُ مُقْبل :
إذا انْتَجَعَتْ فِتْيانُ أَصْبَح سرْبُهم
بخَدْجاءِ عَيْشٍ آمِناً أَن ينفرَا ( منهم ) : ) أَبو عاصمٍ ( ربيعَةُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ رفاعَةُ بنُ شدَّادِ بنِ عبدِ اللّهِ بنِ قَيْسِ بنِ حيالِ بنِ بَدَّا بنِ فِتْيان ( *!الفِتْيانِيُّ ) مِن أَصْحابِ عليَ ، رضِيَ اللّهُ عنه ؛ قالَهُ ابنُ الكَلْبي . وقالَ مُسْلم : سَمِعَ عمرو بن الحمْقِ ، وعنه السّدي ، وعبدُ الملِكِ بنُ عُمَير وبيانُ بنُ بِشْر .
( *!والفُتُوَّةُ ) ، بالضمِّ والتَّشديدِ ، وإنَّما أَعراهُ عن الضّبْطِ لشُهْرتِه ، وقد تقدَّمَ الكَلامُ على واوِه : ( الكَرَمُ ) والسَّخاءُ ، هذا لُغَة ؛ وفي عُرْفِ أَهْلِ التَّحْقِيقِ أَنْ يُؤْثرَ الخَلْقَ على نفْسِه بالدُّنْيا والآخِرَةِ .
وصاحِبُ *!الفُتُوَّة ، يقالُ له : الفَتَى ، ومنه : لا فَتَى إلاّ عليّ ؛ وقولُ الشاعِرِ :
فإنّ فتى *!الفتيان من رَاحَ واغْتَذَى
لضرّ عدوَ أو لنَفْعِ صَدِيقِوعُبِّرَ عنها في الشَّريعةِ بمكارِمِ الأخْلاقِ ، ولم يَجِىءْ لَفْظُ الفُتُوَّة في الكِتابِ والسُّنَّةِ ، وإنّما جاءَ في كَلامِ السَّلَفِ ، وأَقْدَمُ مَنْ تكلَّمَ فيها جَعْفَرُ الصّادِقِ ، ثم الفضيلُ ، ثم الإمامُ أَحمدُ وسهلُ والجُنَيدُ ،

ولهم في التَّعْبيرِ عنها أَلْفاظٌ مُخْتَلفَةٌ والمآلُ واحِدٌ .
ويقالُ : هو فَتًى بَيِّن الفُتُوَّةِ .
( وقد *!تَفَتَّى *!وتَفاتَى ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي .
( *!وفَتَوْتُهُمْ ) *!أَفْتُوهُم : ( غَلَبْتُهُمْ فيها ) ، أَي في الفُتُوَّةِ .
( *!والفُتَيُّ ، كسُمَيَ ) ؛ ) هكذا هو مَضْبوطٌ في نسخِ التَّهذيبِ ، وفي ياقوتة الغمر : بخَطِّ توزون مُسْتَمْلي أَبي عُمَر بكسْرِ التاءِ ؛ ( قَدَحُ الشُّطَّارِ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابي نقلَهُ الأزْهري ؛ وهو ما يُكالُ به الخَمرُ .
قالَ الزَّمَخْشري : يقالُ : شَرِبَ *!بالفُتَيِّ ، وهو قَدَحُ الشُّطَّارِ ، سُمِّي به لصغرِه ، وهو مجازٌ .
( *!والمُفْتِي ) ، كمُحْسِنٍ : ( مِكْيالُ هِشامِ بنِ هُبَيْرَةَ ) ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه والأزْهرِي عن الأصْمعي ، قالَ : والعُمَرِيُّ هو مِكيالُ اللّبَنِ ، والمدّ الهِشامِيّ هو الذي كانَ يَتَوضَّأ به سعيدُ بنُ المُسَيِّب . وفي الحديثِ : أَنَّ امْرأَةً سأَلَتْ أُمَّ سَلمةَ أَنْ تُرِيَها الإناءَ الذي كانَ يتوضَّأُ منه رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه وسلم فأَخْرَجَتْه فقالت المَرْأَةُ : هذا مَكُّوكُ *!المُفْتِي . قالَ ابنُ الأثِيرِ : أَرادَتْ تَشْبيهَ الإناءِ بمكُّوكِ هِشامٍ ، أَو أَرادَتْ مَكُّوك صاحِبِ المُفْتِي ، فحذَفَتِ المُضافَ . أَو مَكُّوك الشارِبِ : وهو ما يُكالُ به الخَمرُ ؛ فتأَمَّل ذلكَ .
( *!والفِتَةُ ، كعِدَةٍ : الحَرَّةُ ، ج *!فِتُونَ ) ، بالكسْرِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَفْتَى : شَرِبَ بالفَتِيِّ عن ابنِ الأَعْرابي .

ويقالُ للبَكْرةِ مِن الإِبِلِ : *!فَتِيَّةٌ ، وتَصْغيرُها : *!فُتُيَّةٌ .
*!والفَتَاءُ ، كسَحابٍ : الفُتُوَّةُ .
*!والأَفْتاءُ من الدوابِّ خِلافُ المَسانِّ ، واحِدُها *!فَتِيٌّ ، كغَنِيَ ، مِثْلُ يَتِيمٍ وأَيْتامٍ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!وتَفاتَوْا إلى الفَقِيهِ : ارْتَفَعُوا إليه في *!الفُتْيا ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!واسْتَفتيته *!فأَفْتانِي : أَي طَلَبْتُ منه ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!ويَسْتَفْتُونَكَ في النِّساءِ قُلِ اللّهُ *!يُفْتِيكم﴾ ؛ وقولُه تعالى : ﴿*!فاسْتَفْتِهم أَلِرَبِّك البَنَات﴾ . *!وفِتْيَانُ بنُ أَبي السَّمْح : الفَقِيهُ المِصْرِي مِن كِبارِ أَصْحابِ مالِكٍ .
وأَبو *!الفِتْيانِ عُمَرُ بنُ عبدِ الكَريمِ بنِ سَعْدَوَيْه الدهستاني الحافِظُ ، ويُعْرَفُ بالرواسِي أَيْضاً ، رَوَى عن الخطِيبِ البَغْدادي ، ماتَ بسرخس سَنَة 553 .
وبَنُو *!فِتْيان أَيْضاً : قَبيلَةٌ في أَشْجَعَ ، وهو فِتْيانُ بنُ سُبَيْع بنِ بَكْرِ بنِ أَشْجَع ، منهم : معقلُ بنُ سِنانٍ الأَشْجَعيُّ الفِتْيانيُّ الصَّحابيُّ .
وفي بيتِ المَقْدسِ جماعَةٌ يُعْرفُون *!بالفِتْيانِيِّين ، فلا أَدْرِي أَهُم من بَجِيلَة أَو أَشْجَع ، أَو نُسِبُوا إلى جَدَ لهم يقالُ له فِتْيان .
وأَبرد من شيْخٍ *!يَتَفَتَّى : أَي يَتَشَبَّه *!بالفِتْيانِ .
*!والمُفاتَاةُ *!والتَّفاتِي المُحاكَمَةُ .
وأَقَمْتُ عنْدَه *!فَتًى من نهارٍ : أَي صَدْراً منه ؛ وهو مجازٌ .
وهبَةُ اللّهِ بنُ سَلْمان بنِ عبْدِ اللّهِ بنِ الفَتَّى النَّهْروانيُّ الشافِعِيُّ الأَصْبهانيُّ سَمِعَ ابنَ ماجَه الأَبْهَري ، وأَخُوه أَبو عليَ الحَسَنُ دَرَّسَ بنظامِيَّةِ بَغْداد وحَدَّث عن الرَّئيسِ الثَّقَفي ، ماتَ سَنَة 535 ، وأَبُوهُما

ذَكَرَه ابنُ ماكُولا وَوَصَفَه بالأدَبِ ، وأَخُوهُما عليٌّ حَدَّثَ عن أَبِيهِ .
وسُلَيْمانُ بنُ مُعاذٍ الفَتَى السَّعديُّ رَوَى عن نَصْر بنِ أَحمدَ بنِ إِسْماعيل الكشاني .
وعُمَرُ الفتى أَحَدُ الفُقهاءِ العامِلِين بزَبيد أَخَذَ عن الشرف إسْماعيل المُقْرِىءِ .
وسموا *!فاتية .
*!والفتى : جَمْعُ *!الفَتْوَى *!والفُتْيا ، عن ابنِ القُوطِيّة .
وتَصْغِيرُ *!الفِتْيَةِ *!أُفَيْتِيَةٌ .

### Türkçe

: ( **الفَتَاءُ** , **سَماءٍ** gibi: **الشَّبابُ** ) vezin ve mânâ bakımından. Denilir: Onun için, **فَتاءِ** yaşında çocuklar doğdu; ve Cevherî, Rebî‘ b. Dab‘ el-Fezârî için inşâd etti:
Eğer delikanlı iki yüz yıl yaşarsa
artık lezzet ve **الفَتاءُ** gitmiştir
( **والفَتَى** : **الشَّابُّ** ) , isim ve sıfat olur.

Ve **المِصْباح**’ta: **الفَتَى** aslında yeni (genç) delikanlıya denilir, sonra köleye—ihtiyar olsa bile—mecazen, onun daha önce üzerinde bulunduğu şeyin adıyla adlandırılması için ödünç alınmıştır. Ve O’nun sözü—yüce olan—: ﴿Ve Musa **لفَتاهُ** dediği vakit﴾ tefsirde geldi ki o, Yûşa‘ b. Nûn’dur; ona bunu, seferinde ona hizmet ediyor olduğu için adlandırdı; ve delili O’nun sözü: ﴿Bize sabah yemeğimizi getir﴾’dir.

Ve Râgıb dedi: **بالفَتَى** ve **الفَتاةِ** ile köle ve câriye kinaye edilir; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿**فَتَاها**’sını nefsi hakkında ayartıyor﴾ .

( Ve ) **الفَتَى** ayrıca: ( cömert, kerîm )dir; ve o, **الفُتُوَّةِ**’dendir; denilir: **فَتًى** açık **الفُتُوَّةُ**; onu Cevherî nakletti.

( Ve ikisi **فَتَيانِ**’dir ) , hareke ile; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿Ve onunla birlikte zindana iki **فَتَيان** girdi﴾ ; ikisinin de iki genç olması câizdir

yahut iki ihtiyar; çünkü onlar memlûku **فَتًى** diye adlandırıyorlardı.

( Ve ) ayrıca denilir: ( **فَتَوانِ** ) , vav ile ve yine hareke ile, ( çoğulu **فِتْيانٌ** ) , kesre ile; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿Ve **لفِتْيانِه** dedi﴾ yani memlûklarına; ( **وفِتْوَةٌ** ) , yine kesre ile ve bu, Lihyânî’dendir; ( **وفُتُوٌّ** ) , fu‘ûl üzere, ( **وفُتِيٌّ** ) , **عُصِيَ** gibi; Cezîme ( **الأبرش** ) dedi:
**فُتُوِّ**’da ben onların gözetleyicisiyim
bir gazvenin yorgunluğundan; öldüler
Ve bir başkası dedi:
**وفُتُوٌّ** erken yola çıktılar sonra gece yürüdüler
gecelerini; nihayet açılınca konakladılar
Sîbeveyh dedi: Çoğulda ve masdarda vavı, şâz bir bedel olarak ibdâl ettiler; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Musannif, **الفَتَى**’nın çoğullarından **فِتْيَة**’yi zikretmedi; sanki bu, müstensihlerin kaleminden bir düşüştür; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿**الفِتْيَةُ** mağaraya sığındığı vakit﴾ , ﴿Şüphesiz onlar **فِتْيةٌ** Rablerine iman ettiler﴾ ; ve o, **الصِّحاح** ve **المُحْكم**’de mevcuttur.

Ve **المُحْكم**’de: Sîbeveyh dedi: **أَفْتاء** demediler; ondan **بفِتْيَةٍ** ile müstağni oldular.

( Ve o **فَتَاةٌ**’dır ) ve o, genç kadındır; câriyeye ve hizmetçiye de ıtlak olunur; ve Esved dedi:

Zeyd’den sonra bir **فَتاةٍ** yüzünden ayrıldılar
öldürülme ve esir edilme olarak, güzel uyuşmadan sonra
Yani: Onlar bir câriye sebebiyle öldürüldüler; ve bu, şudur ki: Krallardan bazısı, Zeyd b. Mâlik b. Hanzala b. Mâlik’e yahut onun evlâdından birine, kendisine Ümm Kehf denilen bir kızını istedi; onu evlendirmeyince onlara saldırdı ve onları öldürdü; ve Zeyd burada bir kabiledir.

( çoğulu **فَتَياتً** ) , hareke ile; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿**فَتَياتِكم**’i fuhşa zorlamayın﴾ , yani câriyelerinizi.

Şeyhimiz dedi: **الفَتَى**’nın lâmının ya mı yoksa vav mı olduğu hususunda ihtilaf ettiler; musannifin sözü ikisini de gerektirir. Sarfçılara gelince, onların ihtilafı meşhurdur: Denildi ki: Aslı ya’dır; **فَتَيان** demelerinden dolayı; ve bunun üzerinde Sîbeveyh vardır; öyleyse vav ile **ففَتَوان** şâzdır. Ve denildi ki: Aslı vavdır; **فُتُوَ** üzere cem‘ edilmesinden ve masdarında **الفُتُوَّة** demelerinden dolayı; ve bunun üzerinde, ya ile **ففَتَيان** şâzdır; bitti.

Dedim: Cevherî’nin Sîbeveyh’ten naklettiği, onların çoğulda ve masdarda vavı şâz bir bedel olarak ibdâl ettikleridir. Ve **المُحْكم**’de: Hepsinin aslı **الفُتُوَّة**’dir; onda ya, **مُوقِنٍ**’de ve **كفَضُوَ** gibi, onun dönmesi sınırı üzere vava dönmüştür. Sîrâfî dedi: Ancak onda vavın ya’ya çevrilmesi, bu tür masdarların çoğunun fu‘ûle üzere ancak vavdan olması sebebiyledir; **الأُخُوَةِ** gibi; böylece ya’dan olanı onun üzerine حمل ettiler, dönüşme lâzım geldi. **الفُتُوُّ**’ya gelince, iki yönden şâzdır: Birincisi: onun ya’dan olması; ikincisi: onun bir cem‘ olmasıdır; ve bu tür cem‘de vav ya’ya çevrilir; **عِصِيَ** gibi; fakat onu masdarına حمل etti; bitti. Bizim zikrettiğimizle

şeyhimizin sözünde muhalefetten olan şey sana görünür.

( Ve ) **الفَتِيُّ** , ( **غَنِيَ** gibi: her şeyin genci )dir; ve **فَتِيَ** **يَفْتَى** **فَتًى**; o hâlde o, yaşça **فَتِىُّ**’dir; açık **الفَتاءِ**.

Ebû Ubeyd dedi: **الفَتاء** , medli, yaş bakımından **الفَتِيِّ**’nin masdarıdır.

( Ve o **فَتِيَّةٌ**’dir ) , burada ıstılahını unutmuştur; ( çoğulu **فِتَاءٌ** ) , kesre ve med ile; ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
Bakanlar, kaçmadıkları şeyi sanırlar
ki o, iri (topluluk)tur; hâlbuki onlar **فِتَاءُ**’dur
( **وفُتِّيَتِ البِنْتُ** **تَفْتِيَةً** ) : ) eğer uyuşturulursa ve örtülürse ve ( oğlan çocuklarıyla oynamaktan ) ve onlarla koşmaktan ( men edilirse ); ( **فتَفَتَّتْ** ) yani **بالفَتَياتِ**’e benzedi; ve onlar, onların en küçüğüdür; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **قني** maddesinde, **الصِّحاح**’ta, bunun Ebû Sa‘îd’den inkârı ve Cevherî’nin ona bunu sorduğu da gelir; fakat o, onu bilmedi.

( Ve ) mecazdan: Onu yapmam, **الفَتَيانِ** tekrar döndükçe; yani ( gece ve gündüz ); ) nitekim ikisine **الأَجَدَّانِ** ve **الجَدِيدَانِ** denildiği gibi; ve ikisi, **الفَتَى**’nın tesniyesidir.

Ebû Sehl el-Herevî’nin hattıyla, **الصِّحاح** nüshasında **الفَتِيَّان** , **غَنِيَّان** gibi bulundu; Ebû Zekeriyyâ onu غلطladı ve dedi: Sahih olan, hareke ile **الفَتَيان**’dır.

( **وأَفْتاهُ** ) fakih ( müşkil olan işte ): ( onu ona açıkladı ). ) Ve denilir: Bir rüyayı gördüğü vakit falana **أَفْتَيْتُ**: eğer onu ona tabir ettiysem.

Bir meselede ona **أَفْتَيْته**: eğer ona onun hakkında cevap verdiysem; bundan O’nun sözü—yüce olan—: ﴿De ki: Allah size **يُفْتِيكم** kelâle hakkında﴾ .

( **والفُتْيَا** **والفُتْوَى** ) ikisinin de dammesiyle ( ve fetha edilir ), yani sonuncusu: ( **أَفْتَى**’nın … )

Onunla fakih, bir meselede fetva verdi.

Râgıb dedi ki: O, hükümlerden şüphe edilen şey hakkında cevaptır.

Cevherî dedi ki: İkisi, **أَفْنَى**’dan iki isimdir; **الفُتْيَا**’nın ḍamm’ı ve **الفَتْوَى**’nın fetḥ’i ile yetindi.

**المِصْباح**’ta: **الفَتْوَى**; vâv ile; fâ açılır ve ḍamm edilir: âlim **أَفْتَى** ettiğinde, yani hükmü açıkladığında, bir isimdir.

Ve denir ki: Aslı **الفَتَى**’dandır; o, güçlü gençtir; çoğulu **الفَتاوِي**’dir; asl üzere vâv’ın kesriyle; ve denildi ki: hafifletme için fetḥ câiz olur.

Şeyhimiz dedi ki: Birinci kelime ki o **الفُتْيَا**’dır, onun ضبط’ı onun كلام’ından bilinmez; ikincisi ise, onun كلام’ını anladığım üzere, ḍamm ile râcihtir ve onda fetḥ mercûhtur; hâl böyle değildir; bilakis, dilin ana kaynaklarında ve sarfın çoğu tasniflerinde açıkça belirtilen şudur: yâ ile **الفُتْيا** ancak ḍamm’lı olur; vâv ile **الفَتْوَى** ise ancak fetḥ’li olur; sarf kaidelerinin gerektirdiği üzere. O hâlde onun كلام’ında bir نظر ve bir تقصير vardır; öyleyse düşün.

Dedim ki: Müellifin كلام’ının, şeyhimizin zikrettiği gibi, fetḥ’in mercûhluğuna delâlet etmesi hususunda durum böyledir. Amma onun “birincinin ضبط’ı onun كلام’ından bilinmez” sözüne gelince: onun daha sonra “ve تُفْتَح” sözü, ikisinin de ḍamm ile olduğuna delâlet eder; müellif bunu bazen ihtisarı gözeterek yapar. Ve onun “yâ ile **الفُتْيا** ancak ḍamm’lı olur” sözü doğrudur; fakat onun “vâv ile ancak fetḥ’li olur” sözü doğru değildir. Zira iki vecih ile **المِصْباح** sahibi, daha önce sözünü takdim ettiğimiz üzere, açıkça belirtmiştir; ve İbn Sîde de; çünkü onu iki vecih ile ضبط etti ve dedi ki: fetḥ,

Medine ehli içindir; yani onların dışındakiler fâ’yı ḍamm ederler; o hâlde müellifin كلام’ında تقصير yoktur; öyleyse düşün.

( **والفِتْيانُ**; kesr ile: Becîle’den bir kabiledir ); onlar, **فِتْيانِ** b. Muâviye b. Zeyd b. el-Ğavs oğullarıdır; ve onların hakkında İbn Mukbil şöyle der:

إذا انْتَجَعَتْ فِتْيانُ أَصْبَح سرْبُهم
بخَدْجاءِ عَيْشٍ آمِناً أَن ينفرَا

( onlardan ): ) Ebû Âsım ( Rabîa ) ; nüshalarda böyle; doğrusu: Rifâa b. Şeddâd b. Abdillâh b. Kays b. Hiyâl b. Beddâ b. Fit yân’dır; ( **الفِتْيانِيُّ** ) Ali’nin ashabındandır, Allah ondan razı olsun; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi. Müslim dedi ki: Amr b. el-Hamk’ı işitti; ondan da es-Süddî, Abdülmelik b. Umeyr ve Beyân b. Bişr rivayet etti.

( **والفُتُوَّةُ** ), ḍamm ve teşdîd ile; şöhreti sebebiyle onu ضبط’tan soyutladı; vâv’ı hakkında söz daha önce geçti: ( kerem ) ve sehâ; bu bir lugattır; ve ehl-i tahkikin örfünde: dünyada ve âhirette mahlûku kendi nefsine tercih etmesidir.

Ve **الفُتُوَّة** sahibi, ona “el-fetâ” denir; ondan: “Ali’den başka fetâ yoktur”; ve şairin sözü:

فإنّ فتى **الفتيان** من رَاحَ واغْتَذَى
لضرّ عدوَ أو لنَفْعِ صَدِيقِ

Ve şeriatte ondan, ahlâkın mekârim’i ile ibare edildi; kitap ve sünnette **الفُتُوَّة** lafzı gelmedi; ancak selefin كلام’ında geldi; onda konuşanların en eskisi Ca‘fer es-Sâdık’tır; sonra el-Fudayl; sonra imam Ahmed, Sehl ve Cüneyd,

ve onların onu ifade etmede farklı lafızları vardır; varılacak yer birdir.

Ve denir ki: O, **الفُتُوَّة**’si açık bir fetâdır.

( Ve **تَفَتَّى** ve **تَفاتَى** etti ); Cevherî onu nakletti.

( **وفَتَوْتُهُمْ** ) **أَفْتُوهُم**: ( onları onda yendim ); yani **الفُتُوَّة**’de.

( **والفُتَيُّ** , “سُمَيَ” gibi ); tehzîb nüshalarında böyle ضبط edilmiştir; ve “Yâkûtetü’l-Ğamr”da: Ebû Ömer’in müstemlîsi Tûzûn’un hattıyla, tâ’nın kesriyle; ( şuttârın kadehi ); İbnü’l-A‘râbî’den, Ezherî onu nakletti; o, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir.

Zemahşerî dedi ki: Denir ki: **بالفُتَيِّ** ile içti; o, şuttârın kadehidir; küçüklüğünden dolayı onunla adlandırıldı; bu mecazdır.

( **والمُفْتِي** ), “مُحْسِن” gibi: ( Hişâm b. Hubeyre’nin ölçeği ); İbn Sîde ve Ezherî onu Asmaî’den nakletti; dedi ki: ve el-‘Umerî, sütün ölçeğidir; ve el-mudd el-hişâmî, Saîd b. el-Müseyyeb’in onunla abdest aldığı şeydir. Hadiste: Bir kadının Ümmü Seleme’ye, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ondan abdest aldığı kabı kendisine göstermesini sorduğu; o da onu çıkardı; kadın dedi ki: Bu, **المُفْتِي**’nin makkûkudur. İbnü’l-Esîr dedi ki: Kabı Hişâm’ın makkûkuna benzetmek istedi; yahut **المُفْتِي** sahibinin makkûkunu istedi; böylece muzâfı hazfetti. Yahut içenin makkûku: o, şarabın onunla ölçüldüğü şeydir; öyleyse bunu düşün.

( **والفِتَةُ** , “عِدَة” gibi: harre’dir; çoğulu **فِتُونَ** ), kesr ile.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**أَفْتَى**: İbnü’l-A‘râbî’den: **بالفَتِيِّ** ile içti.

Ve develerden genç dişiye: **فَتِيَّةٌ** denir; onun küçültmesi: **فُتُيَّةٌ**’dir.

**والفَتَاءُ** , “سَحاب” gibi: **الفُتُوَّة**’dir.

**والأَفْتاءُ** hayvanlardan, yaşlıların zıddıdır; tekili **فَتِيٌّ**’dir, “غَنِيَ” gibi; “يَتِيم” ve “أَيْتام” misali; Cevherî onu nakletti.

**وتَفاتَوْا إلى الفَقِيهِ**: **الفُتْيا**’da ona yükseldiler; Cevherî onu nakletti.

**واسْتَفتيته** **فأَفْتانِي**: yani ondan talep ettim; ondan, Allah تعالى’nın sözü: ﴿**ويَسْتَفْتُونَكَ في النِّساءِ قُلِ اللّهُ** **يُفْتِيكم**﴾; ve Allah تعالى’nın sözü: ﴿**فاسْتَفْتِهم أَلِرَبِّك البَنَات**﴾. **وفِتْيَانُ** b. Ebî’s-Semh: Mısırlı fakih; Mâlik’in büyük ashabındandır.

Ve Ebû **الفِتْيانِ**: Ömer b. Abdülkerîm b. Sa‘daveyh ed-Dehistânî el-Hâfız; er-Ravâsî diye de bilinir; Hatîb el-Bağdâdî’den rivayet etti; Serahs’ta 553 senesinde öldü.

Ve Benû **فِتْيان** da: Eşca‘ içinde bir kabiledir; o, Fityân b. Sübey‘ b. Bekr b. Eşca‘dır; onlardan: sahâbî Ma‘kıl b. Sinân el-Eşca‘î el-Fityânî.

Ve Beytü’l-Makdis’te **بالفِتْيانِيِّين** diye bilinen bir cemaat vardır; bilmiyorum, Becîle’den mi yahut Eşca‘dan mı; yahut “Fityân” denilen bir dedeye nisbet edildiler.

Bir şeyhten daha soğuk: **يَتَفَتَّى**; yani **بالفِتْيانِ**’a benzemeye çalışır.

**والمُفاتَاةُ** ve **التَّفاتِي**: muhâkeme’dir.

Onun yanında **فَتًى** kadar gündüz kaldım: yani ondan bir صدر; bu mecazdır.

Hibetullâh b. Selmân b. Abdillâh b. el-Fettâ en-Nehrevânî eş-Şâfi‘î el-İsfahânî, İbn Mâce el-Ebherî’yi işitti; ve kardeşi Ebû Ali el-Hasen, Bağdat Nizâmiye’sinde ders verdi ve er-Reîs es-Sekafî’den hadis rivayet etti; 535 senesinde öldü; ve ikisinin babası…

Onu İbn Mâkûlâ zikretti ve onu edep ile vasfetti; ikisinin kardeşi Ali de babasından rivayette bulundu.

Süleyman b. Muâz, **الفَتَى** es-Sa‘dî, Nâsır b. Ahmed b. İsmâîl el-Keşânî’den rivayet etti.

Ömer **الفَتَى**, Zebîd’de amel eden fakihlerden biridir; eş-Şeref İsmâîl **المُقْرِىءِ**’den aldı.

Ve onu **فاتية** diye adlandırdılar.

Ve **الفَتَى**: **الفَتْوَى** ve **الفُتْيا**’nın cem‘idir; İbnü’l-Kûtiyye’den.

**الفِتْيَة**’nin tasğîri **أُفَيْتِيَةٌ**’dir.
