# فت (ف-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب التَّاء والفَاء
تف ، فت : ( مستعملان ) .
( تف ) : قال الليث : التُّفُّ : وَسَخُ الأظفار ، والأُفُّ وَسَخُ الأذن ، قال :
التَّتْفيفُ من التُّفِّ كالتأفيف من الأُفِّ .
وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب أنه قال قولهم أُفٌّ وأُفَّةٌ وتُفٌّ وتفَّة ، قال الأصمعيّ : الأُفّ وَسَخ الأُذن ، والتّفّ وسخ الأظفار ، فكان ذلك يقال عند الشيءِ يستقذر ثم كثر حتى صاروا يستعملونه عند كل ما يتأذوْن به ، قال : وقال غيره : أُفّ له : معناه قِلَّة له ، وتُفٌّ اتباع مأخوذ من الأَفف وهو الشيءُ القليل ؛ أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : أنه يقال : تَفْتفَ الرجلُ إذا تَقَذَّرَ بعد تنَظفٍ .
فت : قال ابن الأعرابي : الفَتُّ والثَّتُّ : الشَّقُّ في الصخرة ، وهي الفُنُوت والثُّتُوتُ ، قال ويقال : فلان يَفُتّ في عَضُدِ فلان ، وعَضُدُه أهلُ بيته إذا رَامَ إِضْرَارهُ بتخَوُّنه إياهم .
عمرو عن أبيه : الفُتَّة الكُتْلَة من التَّمْر .
سلمة عن الفراء : أولئك أهل بيتٍ فَتَ وفَتَ وفَتَ ، إذا كانوا مُنْتشرين غيرَ مجتمعين .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَتْفَتَ الراعي إبله إذا ردَّها عن الماء ولم يَقْصَعْ صوَّارَها وهو التَّفَهُّرُ .
وقال الليث : الْفَتُّ أن تأخذَ الشيءَ بأصبعك فتُصَيِّرهُ فتَاتاً أي دُقاقاً ، قال : والفَتِتُ كلُّ شيءٍ مَفْتوتٍ إلا أنهم خصوا الخبزَ المفتوتَ بالفتيت قال : والفَتِيتُ أيضاً الشيءُ الذي يقع فَيَتَفَتَّت ، قال : والفُتَّة بَعْرة أو رَوْثَة مَفْتوتة تُوضع تحتَ الزَّنْدَة .
قلت : وفُتاتُ العِهن والصوف ما تساقط منه ، وقال زهير في شعر له :
كأَن فُتَاتَ العِهن في كلِّ مَنْزِلٍ
نَزَلْنَ به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّمِ .

##### Türkçe

باب **التَّاء** ve **الفَاء**
**تف** ، **فت** : (ikisi de kullanılandır).

(**تف**) : Leys dedi: **التُّفُّ**: tırnakların kiri; **الأُفُّ** ise kulağın kiri; dedi ki:
**التَّتْفيفُ** **التُّفِّ**’ten, **التأفيف**’in **الأُفِّ**’ten olması gibidir.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi ki o şöyle demiştir: onların sözü **أُفٌّ** ve **أُفَّةٌ** ve **تُفٌّ** ve **تفَّة**; Asma‘î dedi: **الأُفّ** kulağın kiri, **التّفّ** tırnakların kiridir; bu, iğrenç görülen şey yanında söylenirdi, sonra çoğaldı; nihayet, kendisiyle eziyetlendikleri her şey yanında onu kullanır oldular; dedi ki: başkası da dedi: **أُفّ له**: manası “ona azlık”tır; **تُفٌّ** ise tâbi‘dir, **الأَفف**’ten alınmıştır; o da az şeydir; Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: şöyle denildiğini (rivayet etti): **تَفْتفَ الرجلُ**: temizlenmeden sonra iğrendiği vakit.

**فت** : İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفَتُّ** ve **الثَّتُّ**: kayadaki yarıktır; onlar **الفُنُوت** ve **الثُّتُوتُ**’tur; dedi ve denilir: falan, falanın **عَضُدِ**’unda **يَفُتّ**; onun **عَضُدُه** ise ev halkıdır; onları hainlikle itham ederek ona zarar vermeyi murad ettiği vakit.

Amr, babasından: **الفُتَّة** hurmadan kütledir.

Seleme, Ferrâ’dan: onlar bir ev halkıdır: **فَتَ** ve **فَتَ** ve **فَتَ**; eğer dağınık, toplanmamış olurlarsa.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: çoban, develerini sudan geri çevirdiği ve onların **صوَّارَ**’ını kesmediği vakit **فَتْفَتَ**; o da **التَّفَهُّرُ**’dur.

Leys dedi: **الْفَتُّ**: şeyi parmağınla almandır; sonra onu **فتَاتاً** kılarsın; yani ufaklar; dedi: **الفَتِتُ** her **مَفْتوتٍ** şeydir; ancak, ufalanmış ekmeği **الفتيت** ile tahsis ettiler; dedi: **الفَتِيتُ** ayrıca, düşen ve böylece **فَيَتَفَتَّت** olan şeydir; dedi: **الفُتَّة** ufalanmış bir **بَعْرة** yahut **رَوْثَة**’dir; **الزَّنْدَة**’nin altına konulur.

Dedim: **فُتاتُ العِهن** ve yün, ondan dökülen şeydir; Züheyr, kendisinin bir şiirinde dedi ki:
كأَن فُتَاتَ العِهن في كلِّ مَنْزِلٍ
نَزَلْنَ به حَبُّ الفَنا لم يُحَطَّمِ .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** وما بعدها في المضاعف والمطابق)

(**فق**) **الفاء** ve **القاف** ikilemede, işte bir açılma ve karışıklığa delâlet eder. Denir: **انفَقّ الشَّيءُ**; yani yarıldı/çatladı, açıldı. Ve derler: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**; yani sözünde ahmak, karıştırıcıdır. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]).

(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, kapanmadan onu açmaktır. Ve **الكسائي** hikâye etti: **الفِكَاك** kesre ile. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً**. Ve falan düştü ve **انفكَّت قدمُه**; yani açıldı/ayrıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ يفعل ذلك**; “devam eder” mânâsınadır. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. Onda kıyas sahihdir. Ve **الفكُّ**([2]): zayıflıktan dolayı omzun ekleminden açılması/ayrılmasıdır.

Ve babdan olan şeylerden: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**in buluşma yeri. Ve açılmadan dolayı böyle adlandırıldılar.

(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılmaya ve çentiklenmeye delâlet eder. Yahut buna yakın şeye. Bundan: **الفَلُّ**: yenilmiş/bozguna uğramış kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar/gedikler; bir tanesi **فَلٌّ**dur. **النابغة** dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.

Ve buna yakın olan şeylerden: **الفِلُّ**: içinde bitki olmayan toprak. Ve onda kıyas sahihdir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**; yani **الفَِلّ**de olduk.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])

(**فم**) **الفاء** ve **الميم**de **الفم**den başka bir şey yoktur; bu onun yeri değildir; lâkin damme ile ve şeddeli **فمٌّ** hikâye edildi. Dedi:
* يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *

(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir **تعنِيَة**ye, diğeri bütün şeylerdeki türlerin bir türüne delâlet eder.

Birincisi: **الفَنّ**; o, **التعنية** ve şiddetli **الإطراد**dır. Denir: **فَنَنْتُه فَنّاً**; yani onu sürdürdüğün ve onu yorduğun zaman.

Diğeri: **الأفانين**; şeyin cinsleri ve yollarıdır. Ve ondan **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. **أبو عبيد** dedi: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.

(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** bir tek kelimedir; **العِيِّ** ve ona benzer şeye delâlet eder. Bundan: **الرّجل الفَهُّ**; o, **العَيِيّ**dir. Ve kadın: **فَهّةٌ**. Masdarı: **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي** tâ ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(**فأ**) **الفاء** ile **الهمزة** ve aralarında bir illetli harf ile; dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء الفَيء**; yani gölge, mağrib tarafından maşrik tarafına döndüğü zaman. Ve her dönüş **فيءٌ**dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾ [الحجرات 9]; yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ الشَّجرةُ**; ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın **تَفيِّئُ شعرَها**; yani kibir tarafından başını hareket ettirdiği zaman. Ve denir: onun **تفيُّؤها**: kocası için nazlanıp kırıtmasıdır. Ve onda hepsinde kıyas birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onu onlara iade etti. Allah Subhânehû dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾ [الحشر 7]. Ve denir: **استفأْتُ هذا المالَ**; yani onu **فيْئاً** aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**den çabuk dönen kimsedir.

Ama onların sözü: **يا فَيْءَ مالِي**; derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikî mânâsını bilenin kaybolup gittiği sözlerdendir. Ve okudu:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])

(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya([10]) ve onu ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً**; o da **مفتوتٌ** ve **فَتيت**tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند**in altına konulan şeydir([11]). Ve **فَتَّ في عضُده**; bu, ona kötülük ettiği zamandır; sanki onun pazusundan bir şey ufalamış gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan şey: **الفَتفتة**: develerin kanmadan önce içmesidir.

(**فث**) **الفاء** ve **الثاء**; bir şeyi kırmaya, yahut saçmaya, yahut söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan onların sözü: **فَثَّ جُلَّته**; yani onu saçtı([12]). Ve **انفَثَّ الرّجُلُ** kendisine gelen bir kederden; yani kırıldı.

Ve denir ki: **الفَثَّ**: kökünden sökülüp çıkarılan fidan/filizdir([13]).

Ve babdan: **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**dir; çünkü o saçılır.

(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**; yani kirişi göbeğinden ayrılıp belirgin olduğu zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**dan daha çirkindir. Ve ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**; yani kubbeli. Ve böyle olduğu zaman, iç tarafında boşluğa benzer bir şey olur.

Ve bu asıldan şâz olan şey: **الفِجُّ**: olması gereken olgunluğa erişmemiş şey.

Ve bir tek kelime daha şâz oldu; **ابنُ الأعرابيّ** onu hikâye etti; dedi: **أَفَجَّ يُفِجُّ**; yani hızlandı. Ve ondan: **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.

(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; o da **الفَحيح**tir: yılanın sesi. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])

(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء**; kıyaslanmayan kelimelerdir. Bundan: **الفَخِيخ**; uykudaki **الغَطيط** gibidir. Ve **الفَخَّة**: bacaklarda gevşekliktir([15]). Ve denir: **الفَخَّة**: iri kadın([16]). Ve av için **الفَخُّ** mâlûmdur.

(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17])"، o da onların ekinlerinde ve hayvanlarında çıkardıkları seslerdir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Ve bundan şâz olan: **الفَدْفَد**: düz arazi.

(**فذ**) **الفاء** ve **الذال**; ayrılık ve dağılmaya delâlet eden bir tek kelimedir. Bundan: **الفَذُّ**; o, **الفَرْد**dir. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**; yani bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِفْذَاذ**dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**; çünkü dişi deve ancak bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilki.

(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eder.

Birincisi onların sözü: **فَرّ عن أسنانه**. Ve insan **افتَرَّ**; yani tebessüm ettiği zaman. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve darbımesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü, haberini sana yeter. Ve sanki bunun mânâsı: ona bakışın, onu **تَفُرَّه**den; yani onu açığa çıkarıp dişlerini araştırmandan seni müstağni kılar([21]). Ve derler: **أفرَّ المُهرُ**; yani **جَذَعاً** olarak dişleri yarılmaya yaklaştığı zaman. Ve develer **أفَرَّت** **للإثناء** **إفراراً**; yani süt emen yavruları gitti ve iki yaşına girdiği zaman. Ve derler: **فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه**; yani onu yokla. Ve **فُرَّ عن الأمر**: araştır.

Bu kıyastandır, mânâda uzak olsalar da: **الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ يَفِرّ**; ve masdar **المَفَرّ**dır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavim. Denir: **فَرٌّ**; **فارّ**ın cem‘i, tıpkı **صَحْبٌ**un **صاحب**ın cem‘i olması ve **شَرْبٌ**un **شارب**ın cem‘i olması gibi.

İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve denir: keçi yavrusundan **الفُرَار**: cismi küçük olan; bir tanesi **فَرِيرٌ**; **رَخْل** ve **رُخال** gibi, **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.

Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafiflik. Denir: **رجلٌ فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(**فز**) **الفاء** ve **الزاء**; hafifliğe ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: **فَزَّهُ** ve **استفزَّه**; yani onu hafife aldığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾ [الإسراء 76]; yani seni ondan hafifleyip çıkmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** ve onu **أفْزَعَه**; mânâca birdir. Ve falanı onun cehaleti **استفَزَّ** etti. Ve **رجل فَزٌّ**: hafif. Ve derler: **فزَّ عن الشيء**: saptı/ayrıldı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusu. Ve cismindeki hafiflikten dolayı bununla adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])

(**فس**) **الفاء** ve **السين**de, muarreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(**فش**) **الفاء** ve **الشين**; yayılmaya ve az tutunmaya delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**; yani sütü yaygın akan olduğu zaman. Ve **انْفَشَّ عن الأمر**: üşendi. Ve **الفَشُّ**: aşağı hırsızları iz sürmektir; o da **فَشَّاش**tır.

(**فص**) **الفاء** ve **الصاد**; iki şey arasında ayırmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفُصُوصُ**; o, bütün kemiklerin eklemleridir—**أبو عبيد** dedi: parmaklar hariç—bir tanesi **فَصّ**tır. Ve bu babdandır: **أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً**; sanki onu senden ona ayırmışsın gibi. Ve **فَصَّ الجُرْحُ**: aktı.

Ve buna yakın olan: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Yüzüğün kendisinden olmadığı, bilakis ona yapıştırılmış olduğu için böyle adlandırıldı. Ama **فَصُّ العَينِ** ise, benzetme mânâsı üzere gözbebeğidir.

(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırmaya ve parçalamaya delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**; yani onu ayırdığım zaman; ve o **انْفَضَّ**. Ve **انْفَضَّ القومُ**: dağıldılar. Allah Subhânehû dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾ [آل عمران 159].

Ve bu babdandır: **فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]) eder; ondan yapılan ziynet sebebiyle. Ve **الفُِضاض**: şey dağılıp **انفَضَّ** ettiği zaman ondan ayrılıp dökülen şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ** eder; yani dağıtır. Ve buna kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliği. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan geçişindeki akıcılığı ve kolaylığı sebebiyle böyle adlandırıldı.

(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء**; hoşlanmama ve tiksinmeye delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ**; yani sıkıldığı zaman. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinin bazısı dedi: **الفَظاظة** bunun içindendir. Denir: **رجلٌ فظٌّ**: kötü huylu. Bu, **فَظِّ الكَرِش**tendir; çünkü o ancak kerih görerek, zaruret hâlinde yenir. Ve derler: **الفَظِيظ**: erkeğin suyudur.

(**فغ**([26])) **الفاء** ve **الغين**de aslî bir söz yoktur; o, bir sesin hikâyesi gibidir. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla ses. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]): kasap yahut çoban; ve yine **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve **تفغفغَ** işinde: hızlandı. Ve bütün bunlar, bazısı bazısına yakındır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَتَّ
1 فَتَّ ذ , (S, M, O, Msb,) aor. فَتُ٣َ , (M, Msb,) inf. n. فَتٌّ, (Lth, T, M, Msb, K,) He crumbled a thing, or broke it into small pieces, with his fingers: (Lth, T, TA:) or he broke (a thing, M) with his fingers: (M, K:) or [simply] he broke a thing: (S, O:) or (M) he bruised, or brayed, (M, K,) a thing: (M:) and ↓ فتّت, (M, TA,) inf. n. تَفْتِيتٌ, (O,) signifies the same; (M, TA;) or [rather] he broke [a thing, or crumbled it with his fingers,] much. (O.) You say of a man, فَتَّ الخُبْزَ, (A, Msb,) aor. and inf. n. as above; (Msb;) and ↓ فتّتهُ; He crumbled the bread with his fingers. (A.) ― -b2- [Hence,] one says, ذَا مِمَّا يَفُتُّ كَبِدِى (assumed tropical:) [lit. This is of what crumbles, or crushes, my liver; like as we say, “ of what breaks my heart ”]. (A, TA.) ― -b3- And كَلَّمَهُ بِشَىْءٍ فَفَتَّ فِى سَاعِدِهِ (assumed tropical:) He told him, or spoke to him, of a thing, and it [crushed, or] weakened, or enervated, him. (M, K, * TA.) And فَتَّ فِى عَضُدِى وَهَدَّ رُكْنِى (O, TA) (assumed tropical:) He broke my strength, and dispersed, or separated, my assistants. (TA.) And فَتَّ فِى عَضُدِ فُلَانٍ i. e. فِى أَهْلِ بَيْتِهِ (assumed tropical:) He sought to injure such a one by diminishing, or impairing, [in number or power,] the people of his house. (T, O. [See also art. عضد.]) The verb in this phrase is also used in the pass. form. (O.)

2 فَتَّ٣َ see the preceding paragraph, in two places.

5 تَفَتَّ٣َ see the paragraph here following.

انفتّ
7 انفتّ ذ It became crumbled, or broken into small pieces, with the fingers: (TA:) or it became broken with the fingers: (M, TA:) or [simply] it became broken: (S, O:) or it became bruised, or brayed: and ↓ تفتّت signifies the same; (M, TA;) or [rather] it became broken [or crumbled with the fingers] much. (S, O.)

فَتْفَتَةٌ
R. Q. 1 فَتْفَتَةٌ ذ [inf. n. of فَتْفَتَ] The drinking, of camels, less than satisfies thirst. (O, K.) ― -b2- [And it is also trans.:] one says of a pastor, فَتْفَتَ اـِبِلَهُ He drove back his camels from the water when they had not satisfied their thirst. (IAar, T, O.) -A2- And فَتْفَتَ اـِلَيْهِ, inf. n. فَتْفَتَةٌ, He spoke secretly to him: one says, مَا هٰذِهِ الدَّنْدَنَةُ وَالفَتْفَتَةُ [What is this whispering, and secret speaking?]. (A, TA.)

فَتٌّ
فَتٌّ ذ A fissure in a rock: (IAar, T, O, K:) as also ثَتٌّ: (IAar, T:) pl. فُتُوتٌ. (IAar, T, O.) -A2- مَا فِى يَدِى مِنْكَ حَتٌّ وَلَا فَتٌّ There is not in my hand, from thee, aught. (O.) -A3- أُولٰئِكَ أَهْلُ بَيْتٍ فَتٍّ and ↓ فُتٍّ (Fr, T, O, K *) and ↓ فِتٍّ (Fr, T, K) Those are the people of a house dispersed, or scattered, (Fr, T, O, K. *)

فُتٌّ
فُتٌّ ذ and فِتٌّ: see what next precedes.

فَتَّةٌ
فَتَّةٌ ذ , (M, A, and so in some copies of the S,) or ↓ فُتَّةٌ, (so in other copies of the S,) or both, (K,) or the latter and ↓ فِتَّةٌ, (T, O,) The thing, (S, O,) or piece of dung, (T, M, A, K.) [i. e.] of dry dung, (CK,) of the camel, (T, M, A, K,) or of the horse or any solid-hoofed animal, (T,) that is broken, or crumbled, (S, M, A, O, K,) and put beneath the زَنْدَة, (T, S, O,) or put beneath the زَنْد, on the occasion of striking fire, (M,) [i. e.] in which one strikes fire. (K.) [Hence,] one says, فُلَانٌ لَا يُسَاوِى فَتَّةً, meaning [Such a one is not worth] a crumbled piece of dung of the camel. (A.) ― -b2- Also, i. e. فَتَّةٌ and ↓ فُتَّةٌ, (K,) or the latter [only], (AA, T, O,) A كُتْلَة [i. e. lump, or compact portion,] of dates. (AA, T, O, K.)

فُتَّةٌ
فُتَّةٌ ذ and فِتَّةٌ: see the next preceding paragraph; the former in two places.

فُتَاتٌ
فُتَاتٌ ذ Broken bits or particles, (T, S, M, A, O, Msb, K,) and (A) such as have fallen off, (T, A,) of a thing, (S, O, Msb,) [as] of coloured wool, (T, A,) and of wool in general, (T,) and of musk, and [crumbs] of bread. (A.)

فَتُوتٌ
فَتُوتٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

فَتِيتٌ
فَتِيتٌ ذ i. q. ↓ مَفْتُوتٌ [i. e. Crumbled, or broken into small pieces, with the fingers: or broken with the fingers: or simply broken: or bruised, or brayed]; (T, S, M, O, Msb, K;) as also ↓ فَتُوتٌ. (M, K.) ― -b2- And particularly, (Lth, T, S, M, A, Mgh, O, Msb,) and so ↓ فَتُوتٌ, (S, M, A, Mgh, O,) Crumbled bread, (Lth, T, S, &c.,) like سَوِيق. (A, Mgh.) ↓ فَتِيتَةٌ has a more special signification than فَتِيتٌ, [being a n. un., meaning A mess of crumbled bread,] (Mgh, Msb,) and is said to be eaten by a woman in order that she may become fat. (Mgh.) ― -b3- And فَتِيتٌ signifies also A thing that falls, (Lth, T, M,) and becomes crumbled, (Lth, T,) or breaks off. (M.)

فَتِيتَةٌ
فَتِيتَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

بَيْنَهُمْ فَتَافِتُ
بَيْنَهُمْ فَتَافِتُ ذ Between them is secret speaking, [or between them are secret speakings, for فَتَافِتُ is app. pl. of the inf. n. فَتْفَتَةٌ used as a simple subst., (see R. Q. 1,)] not heard nor understood [by others]. (O, K.)

مَفْتُوت
مَفْتُوت ذ : see فَتِيتٌ.

##### Türkçe

فَتَّ
1 **فَتَّ** ذ , (S, M, O, Msb,) muzâri‘ı **فَتُ٣َ** , (M, Msb,) mastarı **فَتٌّ**, (Lth, T, M, Msb, K,) O, bir şeyi parmaklarıyla ufaladı; yahut onu küçük parçalara böldü: (Lth, T, TA:) yahut (bir şeyi, M) parmaklarıyla kırdı: (M, K:) yahut [sadece] bir şeyi kırdı: (S, O:) yahut (M) bir şeyi ezdi yahut dövdü: (M, K,) (M:) ve aşağıdaki **فتّت**, (M, TA,) mastarı **تَفْتِيتٌ**, (O,) aynı mânâya gelir; (M, TA;) yahut [daha doğrusu] bir şeyi çokça kırdı [yahut parmaklarıyla ufaladı]. (O.) Bir adam hakkında şöyle dersin: **فَتَّ الخُبْزَ**, (A, Msb,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibidir; (Msb;) ve aşağıdaki **فتّتهُ**; O, ekmeği parmaklarıyla ufaladı. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **ذَا مِمَّا يَفُتُّ كَبِدِى** (mecaz kabul edilmiştir:) [lafzen: Bu, ciğerimi ufalayan yahut ezen şeylerdendir; bizim “kalbimi kıran şeylerdendir” dememiz gibi]. (A, TA.) ― -b3- Ve **كَلَّمَهُ بِشَىْءٍ فَفَتَّ فِى سَاعِدِهِ** (mecaz kabul edilmiştir:) O, ona bir şey söyledi yahut onunla bir şey hakkında konuştu da bu, onu [ezdi yahut] zayıflattı, yahut kuvvetini kırdı. (M, K, * TA.) Ve **فَتَّ فِى عَضُدِى وَهَدَّ رُكْنِى** (O, TA) (mecaz kabul edilmiştir:) O, benim gücümü kırdı ve yardımcılarımı dağıttı yahut ayırdı. (TA.) Ve **فَتَّ فِى عَضُدِ فُلَانٍ** yani **فِى أَهْلِ بَيْتِهِ** (mecaz kabul edilmiştir:) O, falancaya, ev halkını [sayıca yahut güççe] azaltarak yahut eksilterek zarar vermeye çalıştı. (T, O. [Ayrıca **عضد** maddesine de bak.]) Bu ibaredeki fiil meçhul sîga ile de kullanılır. (O.)

2 **فَتَّ٣َ**: önceki paragrafın iki yerinde geçtiğine bak.

5 **تَفَتَّ٣َ**: burada onu izleyen paragrafa bak.

انفتّ
7 **انفتّ** ذ O, parmaklarla ufalanmış yahut küçük parçalara ayrılmış oldu: (TA:) yahut parmaklarla kırılmış oldu: (M, TA:) yahut [sadece] kırılmış oldu: (S, O:) yahut ezilmiş yahut dövülmüş oldu: ve aşağıdaki **تفتّت** aynı mânâya gelir; (M, TA;) yahut [daha doğrusu] çokça kırılmış [yahut parmaklarla ufalanmış] oldu. (S, O.)

فَتْفَتَةٌ
R. Q. 1 **فَتْفَتَةٌ** ذ [**فَتْفَتَ**’nın mastarı] Develerin, susuzluğu giderenden daha az içmesi. (O, K.) ― -b2- [Ve o, müteaddî olarak da gelir:] bir çoban hakkında şöyle denir: **فَتْفَتَ اـِبِلَهُ** O, develerini susuzluklarını gidermemişken sudan geri çevirdi. (IAar, T, O.) -A2- Ve **فَتْفَتَ اـِلَيْهِ**, mastarı **فَتْفَتَةٌ**, O, ona gizlice konuştu: şöyle denir: **مَا هٰذِهِ الدَّنْدَنَةُ وَالفَتْفَتَةُ** [Bu fısıltı ve gizli konuşma nedir?]. (A, TA.)

فَتٌّ
**فَتٌّ** ذ Bir kayada bir yarık: (IAar, T, O, K:) bunun gibi **ثَتٌّ** de: (IAar, T:) çoğulu **فُتُوتٌ**. (IAar, T, O.) -A2- **مَا فِى يَدِى مِنْكَ حَتٌّ وَلَا فَتٌّ** Benim elimde, senden, hiçbir şey yoktur. (O.) -A3- **أُولٰئِكَ أَهْلُ بَيْتٍ فَتٍّ** ve aşağıdaki **فُتٍّ** (Fr, T, O, K *) ve aşağıdaki **فِتٍّ** (Fr, T, K) Onlar, dağılmış yahut saçılmış bir ev halkıdır. (Fr, T, O, K. *)

فُتٌّ
**فُتٌّ** ذ ve **فِتٌّ**: bir öncekinin hemen üstünde olana bak.

فَتَّةٌ
**فَتَّةٌ** ذ , (M, A, ve S’nin bazı nüshalarında böyle,) yahut aşağıdaki **فُتَّةٌ**, (S’nin diğer nüshalarında böyle,) yahut ikisi de, (K,) yahut ikincisi ve aşağıdaki **فِتَّةٌ**, (T, O,) Şey, (S, O,) yahut tezek parçası, (T, M, A, K.) [yani] kuru tezekten, (CK,) devenin, (T, M, A, K,) yahut atın veya tek tırnaklı her hayvanın, (T,) kırılmış yahut ufalanmış olanı, (S, M, A, O, K,) ve **زَنْدَة**’nin altına konulan, (T, S, O,) yahut ateş yakma esnasında **زَنْد**’ın altına konulan, (M,) [yani] onunla ateş yakılan. (K.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **فُلَانٌ لَا يُسَاوِى فَتَّةً**, yani [falanca, devenin ufalanmış bir tezek parçasına] denk değildir. (A.) ― -b2- Ayrıca, yani **فَتَّةٌ** ve aşağıdaki **فُتَّةٌ**, (K,) yahut ikincisi [yalnız], (AA, T, O,) Hurmanın bir **كُتْلَة**’si [yani bir yumak, yahut sıkı bir parça]. (AA, T, O, K.)

فُتَّةٌ
**فُتَّةٌ** ذ ve **فِتَّةٌ**: bir önceki paragrafın hemen üstündekine bak; birincisi iki yerde.

فُتَاتٌ
**فُتَاتٌ** ذ Kırık kırıntılar yahut parçacıklar, (T, S, M, A, O, Msb, K,) ve (A) düşüp ayrılmış olanlar, (T, A,) bir şeyden, (S, O, Msb,) [meselâ] boyalı yünden, (T, A,) ve genel olarak yünden, (T,) ve miskten, ve ekmek kırıntıları. (A.)

فَتُوتٌ
**فَتُوتٌ** ذ : bir sonraki paragrafa, iki yerde, bak.

فَتِيتٌ
**فَتِيتٌ** ذ aşağıdaki **مَفْتُوتٌ** ile aynı mânâdadır [yani: parmaklarla ufalanmış yahut küçük parçalara ayrılmış; yahut parmaklarla kırılmış; yahut sadece kırılmış; yahut ezilmiş yahut dövülmüş]; (T, S, M, O, Msb, K;) bunun gibi aşağıdaki **فَتُوتٌ** da. (M, K.) ― -b2- Ve özellikle, (Lth, T, S, M, A, Mgh, O, Msb,) ve yine aşağıdaki **فَتُوتٌ**, (S, M, A, Mgh, O,) Ufalanmış ekmek, (Lth, T, S, &c.,) **سَوِيق** gibi. (A, Mgh.) Aşağıdaki **فَتِيتَةٌ**, **فَتِيتٌ**’ten daha hususî bir mânâya sahiptir, [bir isim-i vahde olup, “ufalanmış ekmekten bir karışım” mânâsında]; (Mgh, Msb,) ve bir kadının şişmanlaması için onu yemesi söylenir. (Mgh.) ― -b3- Ve **فَتِيتٌ** ayrıca, düşen bir şey mânâsına da gelir, (Lth, T, M,) ve ufalanır, (Lth, T,) yahut kopar. (M.)

فَتِيتَةٌ
**فَتِيتَةٌ** ذ : bir önceki paragrafın hemen üstündekine bak.

بَيْنَهُمْ فَتَافِتُ
**بَيْنَهُمْ فَتَافِتُ** ذ Aralarında gizli konuşma vardır, [yahut aralarında gizli konuşmalar vardır; zira **فَتَافِتُ**, basit bir isim olarak kullanılan mastar **فَتْفَتَةٌ**’nin çoğulu gibidir, (R. Q. 1’e bak,)] başkalarınca işitilmeyen ve anlaşılmayan. (O, K.)

مَفْتُوت
**مَفْتُوت** ذ : **فَتِيتٌ**’e bak.
