# فثأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AB%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AB%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AB%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فثأ

فثأ الرجل الغضب كمنع يفثؤه فثأ: سكنه بقول أو غيره وكسره. وفي الأساس: ومن المجاز فثأت غضبه وكان زيد مغتاظا عليك ففثأته عنك ومن أمثالهم، أي اليسير من البر  إن الرثيئة تفثأ الغضب  انتهى وقد تقدم معنى المثل في رث أو في حديث زياد: لهو أحب إلي من رثيئة فثئت بسلالة، أي خلطت به وكسرت حدته، وفثئ هو أي كفرح: انكسر غضبه وفثأ القدر يفثؤه فثأ وفثؤا المصدران عن اللحياني: سكن غليانها بماء بارد أو قدح بالمقدحة، قال الجعدي رضي الله عنه:
  تفور علينا قدرهم فـنـديمـهـا                      ونفثؤها عنا إذا حمـيهـا غـلا
  بطعن كتشهاق الجحاش شهـيقـه                      وضرب له ما كان من ساعد خلا
  وكذلك أنشده الجوهري وابن القوطية وابن القطاع، ونسبه في التهذيب إلى الكميت. وقدرهم، أي حربهم. وسكن بالتضعيف، وغليانها منصوب على المفعولية، وفي بعض النسخ بالتخفيف، وغليانها مرفوع، وهو غلط، وتقول: غلت برمتكم ففثأتها، أي سكنت غليانها. ومن المجاز: أطفأ فلان النائرة، وفثأ القدور الفائرة، كذا في الأساس. وفثأ الشيء يفثؤه فثأ وفثوءا سكن بالتضعيف برده بالتسخين وفثأت الماء فثأ إذا ما سخنته، عن أبي زيد، وكذلك كل ما سخنته وفثأت الشمس الماء فثوءا: كسرت برده وفثأ الشيء عنه يفثؤه فثأ: كفه ومنعه. وفثأت عني فلانا فثأ إذا كسرته عنك بقول أو غيره وفثأ اللبن يفثأ فثأ إذا أغلي فارتفع له زبد وتقطع من التغير فهو فاثئ، عن أبي حاتم، وجوز شيخنا نصب اللبن. وعدا الرجل حتى أفثأ أي أعيا وانبهر وفتر قالت الخنساء:
  ألا من لعيني لا تجف دموعها                      إذا قلت أفثت تستهل فتحفل أرادت أفثأت، فخففت وأفثأ الحر: سكن وفتر، وزعم شيخنا أن فيه إيجازا بالغا ربما يؤدي إلى التخليط وهو على بادئ النظر كذلك، ولكن فتر معطوف على أعيا وسكن، وما بعده ليس من معناه، كما بينا، فلا يكون تخليطا، وأما الإيجاز فمن عادته المسلوفة لا يؤاخذ في مثله وأفثأ بالمكان: أقام به، يقال: قد نويتم المسير حتى أقمتم عنه وأفثأتم، وأطبقت السماء ثم أفثأت أي أجهت وما تفثأ تفعل كذا بمعنى التاء، كل ذلك في الأساس. وافثئوا للمريض أي أحموا له حجارة ورشوا عليها الماء فأكب عليها الوجع أي المريض ليعرق أي يأخذه العرق، وهذا كان من عادتهم والتركيب يدل على تسكين شيء يغلي ويفور.

### Türkçe

**فثأ** adam öfkeyi, **منع** gibi, onu **يفثؤه**; **فثأ**: onu sözle veya başka bir şeyle sakinleştirdi ve onu kırdı. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: “Onun öfkesini **فثأت**; Zeyd sana karşı öfkeli idi de onu senden **فثأته**”; ve onların darb-ı mesellerinden: “Yani iyiliğin azı: ‘Şüphesiz **الرثيئة** öfkeyi **تفثأ**’.” Bitti. Meselin manası **رث**’ta veya Ziyâd hadîsinde geçmişti: “O, bana **رثيئة**’den daha sevgilidir; **فثئت** bir **سلالة** ile”, yani onunla karıştırdım ve keskinliğini kırdım. Ve o, yani **فثئ** oldu, **كفرح** gibi: öfkesi kırıldı. Ve **فثأ** tencereyi, onu **يفثؤه**; **فثأ** ve **فثؤا**: iki mastar, **اللحياني**’den: onun kaynamasını soğuk su ile veya çakmakla çakmak vurarak sakinleştirdi. **الجعدي** (Allah ondan razı olsun) dedi:

  “Onların tenceresi üzerimize kaynar da biz onu devamlı kılarız
  ve onun harareti kaynayınca onu bizden **نفثؤها**.
  Eşek yavrularının soluması gibi bir saplama ile, onun soluması bir soluma;
  ve ona, koldan boş olan ne varsa, bir vurma.”

Bunu **الجوهري** ve **ابن القوطية** ve **ابن القطاع** da böyle rivayet etti; **التهذيب**’de onu **الكميت**’e nisbet etti. “Onların tenceresi” yani “onların savaşı”dır. Ve “sakinleştirdi” şeddeli (تضعيف) iledir; “kaynaması” mef‘ûliyet üzere mansuptur. Bazı nüshalarda hafifletme (تخفيف) iledir; “kaynaması” merfûdur; bu yanlıştır. Ve dersin: “Sizin tencereniz kaynadı da ben onu **ففثأتها**”, yani onun kaynamasını sakinleştirdim. Mecazdan: Falan, fitneyi söndürdü; ve kaynayan tencereleri **فثأ** etti; **الأساس**’ta böyledir. Ve **فثأ** şeyi, onu **يفثؤه**; **فثأ** ve **فثوءا**: şeddeli olarak “sakinleştirdi”; onu ısıtmakla soğuğunu giderdi. Ve ben suyu **فثأت**; **فثأ**: onu ısıttığım zaman; **أبو زيد**’den. Ve aynı şekilde, ısıttığın her şey. Ve güneş suyu **فثأت**; **فثوءا**: onun soğuğunu kırdı. Ve **فثأ** şeyi ondan, onu **يفثؤه**; **فثأ**: onu engelledi ve men etti. Ve ben falanı benden **فثأت**; **فثأ**: onu senden sözle veya başka bir şeyle kırdığım zaman. Ve süt **يفثأ**; **فثأ**: kaynatıldığı zaman, ona bir köpük yükselir ve değişmeden dolayı kesilir; o hâlde o **فاثئ**’dir; **أبو حاتم**’den. Şeyhimiz, “süt”ün nasbını caiz gördü. Ve adam koştu, ta ki **أفثأ** etti; yani yoruldu, nefesi kesildi ve gevşedi. **الخنساء** dedi:

  “Dikkat edin, gözümün yaşları kurumaz;
  ‘**أفثت**’ dediğimde, akmaya başlar da çoğalır.”

**أفثأت**’i kastetti; hafifletti. Ve sıcak **أفثأ** etti: sakinleşti ve gevşedi. Şeyhimiz, onda çok beliğ bir îcâz bulunduğunu, belki karıştırmaya götürebileceğini iddia etti; ilk bakışta da böyledir. Fakat “gevşedi”, “yoruldu” ve “sakinleşti”ye atfedilmiştir; ondan sonrası onun manasından değildir, açıkladığımız gibi; böylece karıştırma olmaz. Îcâza gelince: o, onun geçmiş âdetindendir; bunun gibisinde kınanmaz. Ve mekânda **أفثأ** etti: orada ikamet etti. Denir ki: “Siz yolculuğa niyet ettiniz, ta ki ondan vazgeçip ikamet ettiniz ve **أفثأتم** ettiniz.” Ve gök kapandı, sonra **أفثأت** etti; yani açıldı. Ve “Sen şöyle yapmayı **تفثأ** etmezsin” (yapmazsın), **التاء** manasıyla; bunların hepsi **الأساس**’tadır. Ve “Hastaya **افثئوا** edin”, yani onun için taşları ısıtın ve onların üzerine su serpin; sonra ağrı, yani hasta, onların üzerine çöksün ki terlesin; yani onu ter tutsun. Bu, onların âdetlerinden idi. Ve terkib, kaynayan ve fokurdayan bir şeyi sakinleştirmeye delâlet eder.
