# فثر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AB%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AB%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AB%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فثر

ث ر ف
ثفر ، رفث ، فرث ، فثر .
ثفر : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : يقال لِحَياءِ السِّباع كلِّها : الثَّفْرُ ، بسكون الفاء .
قال : ومنه قولُ الأخطل :
جَزَى اللَّهُ فيها الأعورَين مَلامةً
وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرَةِ المُتضَاجِمِ
قال : إنّما هو شيءٌ استعاره فأَدخله في غير مَوضعه ، كقولهم : مَشافر الحَبَش ، وإنما المِشْفَر للإِبل .
وثَفَر البعير والحِمار والدابّة : مُثَقَّل ؛ قال امرؤ القَيس :
لا حِمْيَرِيٌّ وَنَى ولا عَدَسٌ
ولا اسْتُ عَيرٍ يحُكُّها ثَفَرُهْ
وفي الحديث : إن النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَمَر المُسْتحَاضةَ أَن تَسْتَثْفِرَ وتُلْجِمَ إذا غلَبها سيَلان الدَّم . وهو أن تَشُدَّ فرجها بخرقة أو قُطنةٍ تَحتَشي بها ثم تَربِط بعد ذلك رباطاً تشدُّ طرفَيه إلى حَقَب تشدُّه عَلَى وَسطها فتمنع الدّم ، وذلك بعد أن تَطهر حين تريد الصلاة .
ويُحتمل أن يكون الاستِثْفَارُ مأخوذاً من ثَفَر الدابّة ، أي تشدُّه كما يُشَدُّ الثّفَر تحت ذَنب الدابة .
ويُحتمل أن يكون مأخوذاً مِن الثّفْر ، أريدَ به فَرْجها ، وإن كان في الأصل للسِّباع . فاسْتُعير للمرأة كما استعاره الأَخطل للظِّلْف ، وإن كان في الأصل للسِّباع .
وقال اللَّيْثُ : المِشْفارُ من الدوابِّ التي تَرمي بسَرْجها إلى مُؤَخّرها .
قال : والاسْتِثَفْارُ للكلْب إدخاله ذَنَبه بين فَخِذَيه حتى يُلزقَه ببطنه ؛ وقال النابغةُ :
تَعْدُو الذِّئاب عَلَى مَن لا كِلاَبَ له
وتَتّقِي مَرْبِضَ المُسْتَثفر الحامِي
والرّجُل يَسْتَتفِر بإِزاره عند الصِّراع ، إذا هو لَوَاه على فخذَيه ثم أَخرجه بين فَخِذَيه فشَدَّ طرفَيه في حُجْزَتِه .
أبو العبّاس : عن ابن الأعرابيّ : رجُلٌ مِثْفَرٌ ، ومِتْفَارٌ ، وهو نَعْتُ سَوءٍ .
فثر : قال اللَّيْثُ : الفاثُورُ ، عند العامَّة : هو الطّسْتُ خَان .
قال : وأَهل الشام يتّخذُون صِواناً مِن رُخامٍ يسمُّونه الفَاثُور ، وأنشد :
والأكْلُ في الفاثُورِ بالظّهَائر
أراد : على الفاثُورِ : فأقامَ ( في ) مُقام ( عَلَى ) .
وفاثُور : اسم مَوْضِع في قَوْلِ لَبِيد :
بين فاثُور أُفَاقٍ فالدَّحَلْ
وأما قول لَبيد في قصيدة أُخْرى :
حقائبُهم رَاحٌ عَتِيقٌ ودَرْمَكٌ
ورَيْطٌ وفاثُوريَّةٌ وسُلاَسِلُ
فالفاثُورِيّة ، ها هنا : أَخْونةٌ وجَامَاتٌ .
ورُوي عن عَمرو : عن أبيه : قال : الفاثُور : المِصْحاةُ ، وهي النّاجُود والباطِيَةُ .
وقال اللَّيْثُ في كَلاَمٍ ذَكره لِبَعْضهم : وأَهل الشام والجزيرة على فاثُور واحدٍ ، كأنه عَنَى : على بسَاطٍ واحدٍ .
وفي الحديث : تكون الأرض يومَ القيامة كفاثُور الفِضّة .
قيل : إنه خِوانٌ من فِضّة . وقيل : جامٌ مِنْ فِضّة .
رفث : قال اللَّيْثُ : الرَّفَثُ : الجِمَاع ، وأَصْلُه ، قَوْلُ الفُحْش ، قال الله تعالَى : ( فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ ) ( البقرة : 197 ) .
وقال الزجَّاج : أي لا جِمَاعَ ولا كَلمةً مِن أَسباب الجِماع ؛ وأنشد :
عن اللَّغَا ورَفَث التَّكلُّم
قال : والرَّفَثُ : كَلمةٌ جامعة لكُلّ ما يُريده الرجُلُ مِن أَهْلِه .
ورُوي عن ابن عَبّاس أنَّه كان مُحْرِماً فأَخذ بذَنب ناقةٍ من الرِّكَاب وهو يقول :
وهُنّ يَمْشِين بنا هَمِيسَا
إن تَصْدُق الطَّيْرُ نَنِك لَمِيسَا
فقيل له : يا أبا العبّاس ، أتقول الرَّفَث وأنت مُحْرِمٌ ؟ فقال : إنما الرَّفَثُ ما رُوجِع به النّساء .
فرأى ابن عبَّاس ( الرَّفَثَ ) الذي نَهى الله عنه ما خُوطبت به المَرأة ، فأما أن يَرفُثَ في كلامه ولا تَسمع امرأة رَفَثَه ، فغَيْرُ داخلٍ في قوله تعالى : ( فَلاَ رَفَثَ ) ( البقرة : 197 ) .
يقال : رَفَثَ يَرفُث ، وأَرْفَث يُرفِث ، إذا أفحش في شأْن النِّسَاء .
فرث : ابن السِّكّيت ، عن أَبي عَمْرو : يُقال للمرأة : إنها مُتَفَرِّثَةٌ ، وذلك في أَوّل حَمْلها ، وهو أن تَخْبُثَ نَفْسها في أَوّل حَمْلها فيَكْثُر نَفْثُها للخَرَاشِيّ التي على رأس مَعِدَتها .
قلتُ : لا أَدْرِي : مُنْفَرِثة ، أو مُتَفَرِّثة ؟
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : فَرَثْتُ الجُلَّة أفْرِثها فَرْثاً ، إذا مَزَّقتها ونَثَرت جميع ما فيها .
وفَرَثت كَبِدَه ، إذا ضَرَبْته حتى تَنْفَرِثَ كَبِدُه .
وأَفْرَثْتُ الرَّجُلَ إفْرَاثاً ، إذا وَقَعْتَ فيه .
وأَفْرَثْتُ الكَرِشَ ، إذا شَقَقْتَها ونَثَرت ما فيها .
وقال غيرُه : الفَرْثُ : السِّرْجين .
ورَوى غيرُه : عن أبي زَيد : أفْرث الرَّجُلُ أصْحَابَه إفْرَاثاً ، إذا عَرَّضهم للسُّلْطان ، أو لِلائمَة النّاس .
ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الفَرْثُ : غَثَيانُ الحبْلَى .
قال : والفَرْثُ : الرَّكْوةُ الصَّغِيرة .

### Türkçe

ث ر ف
**ثفر** ، **رفث** ، **فرث** ، **فثر** .

**ثفر** : Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Bütün yırtıcı hayvanların hayâsına: **الثَّفْرُ** denir; fâ’sı sâkin olarak.
Dedi: Bununla ilgili el-Ahtal’ın sözü:
“Orada Allah iki şaşıya kınama versin
ve (de) **ثَفْرَ**’ı, birbirine yığılmış isyanın boğasının (şeyi olan) Furve’ye.”
Dedi: Bu ancak onun ödünç aldığı bir şeydir; onu yerinin dışında bir yere sokmuştur; onların “Habeş’in dudakları” demeleri gibi; hâlbuki **المِشْفَر** develer içindir.
Ve **ثَفَر** deve, eşek ve binek hayvanında: ağırlaşmış (olan)dır; İmru’ul-Kays dedi ki:
“Ne Himyerli gevşeklik etti, ne de ‘Ades;
ne de eşeğin kıçı; onu **ثَفَرُهْ** kaşır.”
Hadiste: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) müstahâzaya, kanın akması ona galip geldiğinde **تَسْتَثْفِرَ** ve **تُلْجِمَ** etmesini emrettiği (gelmiştir). Bu, ferçini bir bezle yahut bir pamukla bağlamasıdır; onunla içini doldurur; sonra bunun ardından bir bağ bağlar; iki ucunu, belinin üzerine bağladığı bir **حَقَب**’a sımsıkı bağlar; böylece kanı engeller; bu da, namazı istediği vakit temizlendikten sonradır.
Ve muhtemeldir ki **الاستِثْفَارُ**, binek hayvanının **ثَفَر**’ından alınmıştır; yani onu, binek hayvanının kuyruğu altında **الثّفَر**’ın bağlandığı gibi bağlar.
Ve muhtemeldir ki **الثّفْر**’dan alınmıştır; onunla ferci kastedilmiştir; aslında yırtıcılar için olsa da. Böylece, aslında yırtıcılar için olduğu hâlde, el-Ahtal’ın onu tırnak için ödünç alması gibi, kadına ödünçlenmiştir.
El-Leys dedi: **المِشْفارُ**, eyerini arkasına doğru atan binek hayvanlarındandır.
Dedi: Köpek için **الاسْتِثَفْارُ**, kuyruğunu iki uyluğu arasına sokmasıdır; ta ki onu karnına yapıştırsın; en-Nâbiga dedi ki:
“Kurtlar, köpekleri olmayan kimseye saldırır;
ve koruyan **المُسْتَثفر**’ın (bulunduğu) yatak yerine karşı sakınır.”
Ve adam, güreş sırasında izarıyla **يَسْتَتفِر** eder; o, onu uyluklarının üzerine doladığı, sonra onu iki uyluğu arasından çıkardığı ve iki ucunu kuşağında bağladığı vakit.
Ebû’l-‘Abbâs: İbnü’l-A‘râbî’den: **رَجُلٌ مِثْفَرٌ** ve **مِتْفَارٌ**; bu, kötü bir niteleme (sıfat)tır.

**فثر** : El-Leys dedi: **الفاثُورُ**, avam katında: **الطّسْتُ خَان**’dır.
Dedi: Şam ehli, mermerden tepsiler yaparlar; ona **الفَاثُور** adını verirler; ve şu beyit okundu:
“Öğle vakitlerinde **الفاثُورِ**’da yemek.”
Muradı: **على الفاثُورِ** idi; böylece **( في )**’yi **( على )** makamına ikame etti.
Ve **فاثُور**: Lebîd’in şu sözünde bir yer adıdır:
“Fâthûr ile Ufâk arasında, sonra da ed-Dahal.”
Lebîd’in başka bir kasidede sözüne gelince:
“Heybeleri: eski şarap ve irmik,
ve çizgili kumaş ve **فاثُوريَّةٌ** ve zincirler.”
Burada **الفاثُورِيّة**: sandıkçıklar ve kâselerdir.
Amr’dan, babasından rivayet edildi: Dedi: **الفاثُور**: **المِصْحاةُ**’dır; o da **النّاجُود** ve **الباطِيَةُ**’dir.
El-Leys, bazılarından naklettiği bir sözde dedi ki: Şam ve el-Cezîre ehli, tek bir **فاثُور** üzerindedir; sanki muradı: tek bir yaygı üzerindedir.
Hadiste: Kıyamet günü yer, gümüşün **فاثُور**’u gibi olur.
Denildi: O, gümüşten bir sofra (tablası)dır. Ve denildi: gümüşten bir kâsedir.

**رفث** : El-Leys dedi: **الرَّفَثُ**: cinsel birleşmedir; aslı ise, çirkin söz söylemektir. Allah Teâlâ dedi ki: **( فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ )** (el-Bakara: 197).
Ez-Zeccâc dedi: Yani ne cinsel birleşme, ne de cinsel birleşmenin sebeplerinden bir kelime; ve şu beyit okundu:
“Boş sözden ve konuşmanın **رَفَث**’ından (uzak).”
Dedi: **الرَّفَثُ**, erkeğin ehlinden istediği her şeyi toplayan bir kelimedir.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi: O, ihramlı idi; bineklerden bir devenin kuyruğunu tuttu; şöyle diyordu:
“Ve onlar bizi hafifçe yürütürler;
eğer kuş (falı) doğru çıkarsa, Lemîs’i mutlaka cima ederiz.”
Ona denildi: Ey Ebû’l-‘Abbâs, sen **الرَّفَث** söylüyorsun da ihramlı mısın? Dedi: **الرَّفَث** ancak kadınlara karşılık verilerek söylenen şeydir.
Böylece İbn Abbâs, Allah’ın yasakladığı **( الرَّفَثَ )**’i, kadınla konuşulan şey olarak gördü; ama konuşmasında **يَرفُثَ** edip de hiçbir kadın onun **رَفَث**’ını işitmezse, bu, Allah Teâlâ’nın **( فَلاَ رَفَثَ )** (el-Bakara: 197) sözünün içine giren değildir.
Denir: **رَفَثَ يَرفُث** ve **أَرْفَث يُرفِث**; kadınlar hakkında çirkin söz söylediği zaman.

**فرث** : İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: Kadın için: “O **مُتَفَرِّثَةٌ**’dir” denir; bu, hamlinin başında (olan)dır; o da, hamlinin başında nefsinin bozulmasıdır; böylece midesinin başı üzerindeki **الخَرَاشِيّ** için onun püskürtmesi çoğalır.
Dedim: Bilmiyorum: **مُنْفَرِثة** mi, yoksa **مُتَفَرِّثة** mi?
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **فَرَثْتُ الجُلَّة**’yi **أفْرِثها فَرْثاً**; onu yırttığın ve içindeki her şeyi saçtığın zaman.
Ve **فَرَثت كَبِدَه**; onu dövdüğün zaman; ta ki ciğeri parçalanıp dağılsın.
Ve **أَفْرَثْتُ الرَّجُلَ إفْرَاثاً**; onun hakkında (kötü) konuştuğun zaman.
Ve **أَفْرَثْتُ الكَرِشَ**; onu yardığın ve içindekini saçtığın zaman.
Başkası dedi: **الفَرْثُ**: tezek (hayvan dışkısı)dır.
Başkası, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Adam, arkadaşlarını **أفْرث ... إفْرَاثاً** eder; onları sultana yahut insanların kınamasına maruz bıraktığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَرْثُ**: hamile kadının mide bulantısıdır.
Dedi: Ve **الفَرْثُ**: küçük su kabıdır.
