# فجأ (ف-ج-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ج - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فجء

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
والجأفُ: مثل الجوف، ورجلٌ مُجأفٌ: لا قلب له.
فجأ:
فجأهُ الأمدُ يفجؤهُ فجأةً.... وفاجأهُ يُفاجِئهُ مفاجأةً.. وفجئهُ لغةُ. وكل ما هجم عليك من أمرٍ لم تحتسبهُ فقد فجأك.
جيف:
جافتِ الجيفةُ، واجتافت، أي: أنتنت وأروحت. وجمع الجيفة، وهي الجثَّةُ الميَّتة والمنتنة: جِيفٌ وأجياف. وفي الحديث.
فيج:
الفَيجُ: اشتق من الفارسية، وهو رسول السلطان على رجلهِ. والفائجُ من الأرض ما اتسع منها بين جبلين، وجمعهُ: فوائج.
جوف:
والجَوف معروف، وجمعه: أجواف. وأهلُ الحجاز يُسمُّون فساطيط عمالهم: الأجواف.
والجائفة: الطَّعنةُ تدخل الجَوفَ. والجَوفُ: خلاءُ الجوف، كالقصبةِ الجوفاءِ. والجُوفانُ: جماعة الأجوف.
واجتاف الثَّورُ الكِناسِ، إذا دخل جوفه.
والجُواف: ضربٌ من السَّمك، الواحدة: جُوافة.
جفو:
جفا الشيءُ يجفُو جَفاءً، ممدود، كالسَّرج يجفو عن الظَّهر، إذا لم يلزمِ الظَّهر، والجنب يجفو عن الفراش، وتجافى مثله، قال:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
وقال العجّاج:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
والجفاءُ: يقصر ويمدُّ: نقيض الصِّلة. والجَفوةُ: ألزم في ترك الصِّلة من الجَفاء، لأن الجَفا قد يكون في فعلاته. إذا لم يكن له ملقٌ.
فجو:
فَجا قوسهُ يفجوها. وقوس فجواءُ: بان وترها عن كَبدها.
والفَجا في الفخذين خاصّة كالفحجِ، قال:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
الحنكة: اللّثيمة، والفَجا: تباعدٌ في رُكبتيها.
والفجوةُ: متَّسعٌ في الأرض وغيرها.
وجف:
الوَجف: سُرعةُ السَّير.. وَجَفَت تجفُ وجيفاً. وأوجَفَها راكِبُها. ويقال: راكبُ البعير يوضعُ، وراكبُ الفرس يُوجِفُ.
فوج:
الفَوجُ: القطيع من الناس، والجميعُ: الأفواجُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الفاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ج ف أ**، **ج أ ف**، **ف ج أ**، **ج ي ف**، **ف ي ج**، **ج و ف**، **ج ف و**، **ف ج و**، **و ج ف**، **ف و ج** kullanımdadırlar.

**جفأ**:
**جَفَأَ الزَّبد** **يجفأ** **جفأً**; isim: **الجُفاءُ**. Ve **أجفأتِ القِدر** zübdesini; ve onunla **وجفأت به**; yani: onunla attı ve bıraktı. Ve ben **وجفأتُ الرَّجل**; yani: onu yüklendim ve onunla yere vurdum.
Ve **الجُفاءُ**: suyun üstündeki **الزَّبد**; Aziz ve Celil Allah dedi ki: “... أما **الزَّبدُ** فيذهب **جُفاء**”.

**جأف**:
**الجأفُ**: ürküntü ve korkudan bir tür darbe. **العجّاج** dedi:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
Ve **الجأفُ**: **الجوف** gibidir; ve **رجلٌ مُجأفٌ**: onun kalbi yoktur.

**فجأ**:
**فجأهُ الأمدُ** onu **يفجؤهُ** **فجأةً**.... Ve **فاجأهُ** onu **يُفاجِئهُ** **مفاجأةً**.. Ve **فجئهُ** bir lehçedir. Ve sana, hesap etmediğin bir işten her ne saldırırsa, muhakkak o seni **فجأك**.

**جيف**:
**جافتِ الجيفةُ** ve **اجتافت**; yani: kokuştu ve koktu. Ve **الجيفة**’nin çoğulu—ki o ölü ve kokmuş cesettir: **جِيفٌ** ve **أجياف**. Ve hadiste.

**فيج**:
**الفَيجُ**: Farsçadan türetilmiştir; o, sultanın yaya olan elçisidir. Ve yerden **الفائجُ**: iki dağ arasındaki ondan genişleyen şeydir; çoğulu: **فوائج**.

**جوف**:
Ve **الجَوف** bilinir; çoğulu: **أجواف**. Ve Hicaz ehli, işçilerinin çadırlarını: **الأجواف** diye adlandırırlar.
Ve **الجائفة**: **الجَوف**’a giren darbedir. Ve **الجَوفُ**: iç boşluğunun boşluğu; **كالقصبةِ الجوفاءِ** gibi. Ve **الجُوفانُ**: **الأجوف**’un topluluğu.
Ve öküz **واجتاف** **الكِناسِ**, iç boşluğuna girdiği zaman.
Ve **الجُواف**: balıktan bir tür; teki: **جُوافة**.

**جفو**:
**جفا** şey **يجفُو** **جَفاءً**, uzatılmış; eyer gibi, sırttan **يجفو**; sırtı tutmadığı zaman; ve yan, döşekten **يجفو**; ve **تجافى** onun gibidir; dedi ki:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
Ve **العجّاج** dedi:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
Ve **الجفاءُ**: kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلة**’nin zıddıdır. Ve **الجَفوةُ**: **الجَفاء**’dan daha bağlayıcıdır, **الصِّلة**’yi terk etmede; çünkü **الجَفا** fiillerinde olabilir; onda yaltaklanma olmadığı zaman.

**فجو**:
**فَجا** yayını **يفجوها**. Ve **قوس فجواءُ**: kirişi, göbeğinden ayrıldı.
Ve **الفَجا** özellikle uyluklarda, **الفحجِ** gibi; dedi ki:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
**الحنكة**: peçe; ve **الفَجا**: onun dizlerinde uzaklaşmadır.
Ve **الفجوةُ**: yerde ve başkasında bir genişliktir.

**وجف**:
**الوَجف**: yürüyüşün sürati.. **وَجَفَت** **تجفُ** **وجيفاً**. Ve binicisi onu **أوجَفَها**. Ve denir ki: devenin binicisi “konulur”; atın binicisi ise **يُوجِفُ**.

**فوج**:
**الفَوجُ**: insanlardan sürü; ve hepsi: **الأفواجُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فاجأه الأمرُ مفاجأةً وفِجاءً، وكذلك فجِئه الأمرُ وفجأهُ الأمر، بالكسر والنصب، فُجاءَةً.

##### Türkçe

İş onu **مفاجأةً** ve **فِجاءً** olarak ansızın bastı; yine bunun gibi, iş onu **فجِئه** olarak ve iş onu **فجأهُ** olarak (kesre ve nasb ile) **فُجاءَةً** (olarak) ansızın bastı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ف ( و ا ي ء )
جفا ، جفأ ، جاف ، فجأ ، وجف ، فوج ، فاج .
جفا : عمرو ، عن أبيه : الْجُفايةُ السَّفِينَةُ الْفَارِغَة ، فإذا كانت مَشْحونَةً فهي غامِدُ وآمِد ، ويقال أيضاً : غامِدَةٌ وآمِدَةٌ ، والْخِنُّ : الْفَارِغَةُ أيْضاً .
وقال الليث : يقال : جَفَا الشيْءُ يَجْفو جَفَاءً ، ممدودٌ كالسَّرج ، يَجْفو عن الظّهر إذا لم يَلْزَم ، وكالْجَنْبِ يَجفو عن الْفِراشِ ، وتَجافَى مثله .
وقال الشاعر :
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ
والحُجةُ في أنَّ جفا يكونُ لازِماً مثل تَجافَى قولُ العجاج يَصفُ ثَوراً وَحْشِياً :
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
يقول : رفع هُدّاب الأرض بقَرْنه حتى تجَافَى عنه ، ويقال : جَافَيْتُ جَنبي عن الفراش فتجافِي ، وأجْفَيْتُ الْقَتَبَ عن ظَهْرِ البعير فَجفا .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : أجْفَيْتُ الماشيةَ فهي مُجْفَاةٌ ، إذا اتْعبْتَها ولم تَدَعْها تَأْكُل ، وذلك إذا ساقها سَوْقاً شديداً .
وقال الليث : الْجَفَاءُ يُقْصَرُ ويمَدّ : نَقِيضُ
الصِّلَة . قلت : الْجَفاءُ مَمدود عند النحويين ، وما عَلِمْتُ أحداً أجاز فيه الْقَصْرَ .
وقال الليث : والجَفْوَة ألْزمُ في تَرْك الصلّة من الجفاء ، لأنّ الجفاء قد يكون في فَعَلاته إذا لم يكن له مَلَقٌ ولا لَبَق .
حدثنا محمد بن إسحاق ، قال : حدثنا عليّ بن حرب ، قال : حدثنا المحاربيّ عبد الرحمن بن محمد ، قال : حدثنا محمد بن عمر ، عن أبي سلمة ، عن أبي هريرة . قال : قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحياء من الإيمان ، والإيمان في الجنة ، والبذَاء من الجفاء ، والجفاءُ في النار ) .
قلت : يقال جَفَوْتُه أجْفُوه جَفْوَةً ، أي مَرَّة واحدة ، وجَفَاءً كثيراً ، مصدر عام ، والجفاءُ يكون في الخِلْقَة والخُلُق ، يقال : رجل جافِي الخِلْقَة ، وجافِي الخُلُقِ ، إذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة ، ويكون الْجفاء في سُوء الْعِشْرَة ، والْخُرْق في الْمعاملة ، والتَّحامل عند الْغَضَب ، والثَّوْرَة على الجليس .
ابن السِّكّيت ، يقال : جَفَوْتُه فهو مَجْفُوٌّ ، وجاء في الشِّعْر مَجْفِيّ ، وأنشد :
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
بُنِيَ على جُفِي فهو : مَجْفِيّ . والأصل مَجْفوّ .
جفأ : قال الله تعالى : ( فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً ) ( الرعد : 17 ) .
قال الفراء : أصله الْهَمْز ، يقال : جَفَأَ الْوادِي غُثَاءَه جَفْأً ، وقيل الجُفَاء كما يقال الغُثاء ، وكلُّ مصدر اجتَمع بعضُه إلى بعض ، مثل الْقُماش ، والدُّقَاق ، والحُطام ، مصدرٌ يكونُ في مَذهبِ اسم على هذا المعنى ، كما كانَ العَطاءُ اسماً للإعطاء ، فكذلك القُماش ، لَوْ أرَدْت مصدراً ، قلت : قَمشْتُه قَمْشاً .
الحرّاني ، عن ابن السّكّيت ، قال : الجُفَاء ما جَفَأَةُ الوادِي إذا رَمَى به ، ويقال : جَفَأَتِ القِدْر بزَبَدِها .
وأخبرني أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال جَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوَادي ، وجَفَأْتُ القِدْرَ ، أي مَسَحْت زَبَدَها الذي فوقَها من غَلْيها ، فإذا أمَرْتَ قلت : اجفَأْهَا ، ويقال : أجفَأَت الْقِدْرُ ، إذا عَلا زَبَدُهَا . وقال غيره : تصغير الجُفَاء جُفَيْءٌ ، وتصغير الغُثاء غُثَيُّ بلا هَمْز .
وقال الزّجاج : مَوضعُ قوله : ( فَيذْهَبُ جُفَاءً نَصْبٌ على الحال . قال : وقال أبو زيد : يقال جَفَأْتُ الرَّجلَ ، إذَا صَرَعْتَه ، قال : وأجفَأَت الْقدْرُ بزَبَدِها ، إذا ألْقَت زَبَدَها ، من هذا اشْتقاقه .
وروى ابن جبلة عن شِمر عن ابن الأعرابيّ : تجَفَّأت الأرضُ : إذا رُعِيَتْ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : جفأتُ النَّبْتَ واجتفأته ، إذا قلعته .
وأخبرني عن الطوسي عن أحمد بن الحارث عن ابن الأعرابيّ قال : تَجفَّأت الأرضُ إذا أكل نبتَها الجدْبُ .
قال : وقال في قوله : وتجتفِئوا بَقْلاً . قال : تصيبوا بقلا ، وأنشد :
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
أي أُكل نبتها .
وقال أبو عَوْن الحِرمازِيّ : أجفَأَتُ الْبابَ وجَفَأْتَه ، إذا فتَحْتَه ، ويقال : جَفَأتُ القِدْرَ جَفْأً ، وكَفَأْتَها كَفْأً ، إذا قَلَبْتَها ، فصَبَبْتَ ما فيها ، حكاه النضر . وأنشد :
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان
وفي الحديث : أنَّ النبيّ حَرَّمَ يَوْم خَيْبر الحُمُرَ الأهلِيَّة فَجفَئوا القدورَ ) ويُروى : ( فأَجفئوا ) أي قَلَبُوها وفرَّغُوها .
جوف جيف : أبو عبيد عن الأُمويّ : رجل مَجْؤُوف مثل مَجعُوف : جائع ، وقد جُئِفَ .
قال أبو عبيد ، وقال الكسائي : جُيفَ فلانٌ وجُيثَ ، إذا ذُعر فهو مجؤوف ومجئوث .
وفي حديث المبعَثِ : ( فجَثيت فَرَقاً حين رأيت جبريل .
وقال الليث : الجاف ضرب من الخوف والفزع .
وقال العجاج :
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : انجأفت النخلة وانجأَثَتْ ، إذا تقَعَّرت وسقطت .
قال الليث : الجَوْفُ معروف ، وجمعه أَجْوَاف ، والجَائِفَة الطَّعْنَةُ تدخل الْجَوْف ، والجَوْفُ خَلاَءُ الجَوْفِ ، كالْقَصَبَةِ الجوفاء ، والْجُوفَانُ جَمْعُ الأجْوَف .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ الجَوْفُ المُطْمَئِنُّ من الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْجَوف الوادِي ، يقال : جَوْفٌ لاَخٌّ ، إذا كان عَميقاً ، وجَوْفٌ جِلْوَاخٌ : واسعٌ ، وجوف زَقَبٌ : ضَيِّق ، وباليمين وادٍ يقال له : الْجَوْف ، ومنه قول الراجز :
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي
وقال امرؤ القيس :
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
أرادَ بِجَوْفِ العَيْرِ وادِياً بعَيْنِه أُضِيف إلى العَيْر ، وعُرِفَ به .
أبو عبيد : رَجُلٌ مُجَوَّفٌ ، جَبَانٌ لا قَلْبَ له ، ومنه قولُ حَسّان :
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
أي خالي الجوفِ من القَلْبِ .
ويقال : جَافت الجيفة ، واجْتَافَت ، إذا انْتَنَتْ وأَرْوَحَتْ ، وجَيَّفَت الجِيفَةُ ، إذا أَصَلَّتْ ، وجمع الجِيفة ، وهي الْجُثَّةُ المَيْتَةُ والمُنْتِنَه : جِيَف .
ويقال : اجْتَافَ الثّوْرُ الكِنَاسَ ، إذا دَخل جَوْفَه ، والْجُوَافُ : ضَرْبٌ من السّمك الواحدةُ جُوَافَة . ويقال : أَجَفْتُ البابَ فهو مُجَافٌ ، إذا رَدَدْتَه .
وفي الحديث : ( أَجِيفوا الأبوابَ ، واكْفِتُوا إليكم صِبْيانِكم ) .
ويقال : طَعَنْتُه فجُفْتُه أجُوفُه . وجافَه الدّواءُ فهو مَجُوفٌ ، إذا دخَل جَوفَه ، وَوِعاءٌ مُسْتَجَافٌ : واسعُ الجَوف ، قال الشاعر :
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
واسْتَجَفْتُ المكانَ : وجدتُه أجوَف .
عمرو ، عن أبيه : إذا ارتفَع بَلَقُ الفَرِس إلى حِقْوَيْهِ فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً ، وأنشدَ :
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
أراد أنّه يعدو على خَمسٍ من الوَحْش ، فيَصِيدُها ، وقوائمه زَكاً ، أي ليْست خَمساً . ولكنها أزوَاج ، ملكْتُ عِنانه : أي اشتريتُه ولم أستعِرْه :
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ أجوَف ، وهو الأبيض الْبَطْن إلى منتهَى الجَنبَيْن ، ولوْنُ سائِره ما كان ، وهو المُجوَّف بالبَلَقِ ، ومجوَّفٌ بَلَقاً ، وتَلْعَةٌ جائفةٌ قعيرة ، وتِلاَعٌ جَوائف ، وجوائفُ النّفس : ما تَقَعّرَ من الجوف ، ومقارّ الرُّوح .
وقال الفرزدق :
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ
وفي الحديث : ( لا يَدخُلُ الجَنَّةَ ديْبوبٌ ولا جَيَّاف ) . والجَيَّاف : النَّبَّاش ، سُمِّيَ جَيَّافاً لأنه يَكْشِفُ الثيابَ عن جِيَفِ الموتى . قال وجائز أن يكون سمي به لنتنِ فعله أي لقبح فِعله .
ابن شميل : الجُوفانُ ذَكَرُ الحِمار . وكانت بنو فزارة تُعَيِّر بأَكل الجُوفان . وقال سالم بن دارة يهجو بني فزارة :
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
أوله :
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار
وقال أبو عُبيد في قوله : لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى ، فيه قولان ، يقال : أَرادَ بالجَوفِ الْبَطْنَ والفَرْج ، كما قال : إنَّ أَخْوَفَ ما أخافُ عليكم الأجْوفان ،
وقيل : أراد بالجوف القَلْب ، وما وَعَى ، أي حَفِظَ من مَعْرِفةِ الله .
فجأ : قال الليث : فَجَأَه الأمْرُ يَفْجَؤُه ، وفاجَأَه يُفاجِئُه ، وفَجِئَه يفجؤُه فجأَة ، وكلُّ ما هَجَمَ عليك من أمْرٍ لَمْ تَحتَسِبْه فقد فَجِئَكَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَفْجَأَ ، إذا صادَفَ صديقه على فَضيحة ، وأفْجَى : إذا وَسَّعَ على عياله في النَّفَقة ، قال : والأفْجَى المُتَبَاعِدِ الْفَخذَينِ الشَّديدُ الْفَجَجَ ، وهو الأفْجَجُ .
الأصمعيّ : فَجَا قَوْسَه يفجُوها ، وقَوْسٌ فَجْوَاءُ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، ومن ثَمَّ قيل : وَسَطُ الدّار فَجْوَة ، ويقال : بفلان فَجاً شديد ، إذا كان في رِجْليه انتِفاخ ، وقد فَجِيَ يَفجَا فجاً .
ابن الأنباريّ : فَجِئَت الناقة ، إذا عظم بطنها . والمصدر الفَجَأ مهموز مقصور .
وقال شمر : فجأ بَابه يفجؤه ، إذا فتحه بلغةِ طَيء ، قالهُ أبو عمرو الشيبانيّ ، وأنشدَ للطرماح :
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
قال : قوله فجا بابها ، يعني الصبح ، وأما أجاف الباب ، فمعناه ردَّه ، وهما ضِدّان ، وانفجى القوم عن فلان : انفرجوا عنه وانكشفوا . وقال :
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع
فوج : وقول الله تعالى : النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ } ( النصر : 2 ) . قال أبو إسحاق : أي جماعاتٍ كثيرة بعد أنْ كانوا يدخلون في الدِّين واحداً واحداً ، واثنين اثنين ، صارت القبيلة بأَسرها تدخل في الإسلام .
وقال الليث : الفوْج قطيعٌ من الناس ، وجمعه أَفواج ، قال : والفائجُ من قولك مَرَّ بنا فائجُ وَليمةِ فلان ، أي فَوْجٌ ممن كان في طَعامه ، قال : والْفائج من الفَيْج ، كأنه مشتقٌّ من الفارسية وهو رسول السلطان على رِجْله ، والفُيُوج : جماعة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الفَيْج الجماعة من الناس .
قلت : وأصله فَيِّج من فاجَ يَفُوج ، كما يُقال : هَيِّن ، من هَانَ يَهُون ، ثم يُخَفَّف فيقال : هَيْنٌ . ويُجمع الفَوْج أَفاوِيج .
وقول عَدي :
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
قيل : الفُيُوج الذين يدخلون السجن ويخرجون يَحرسون .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الفوائج مُتَّسَعُ ما بين كلِّ مُرْتفعين من غِلَظٍ أو رمل ، واحدتها فائجة .
وقال أبو عمرو : الفائج البِساطُ الواسع
من الأرض .
وقال حُميد الأرقط :
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ
وقال آخر :
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
أفائج وأفاوج يجمع أفْواج ، أي باتَتْ تَقْرُب الماء فَوْجاً بعد فوج ، قد رَكِبَتْ رؤوسها لقرب الماء ، وقال العجاج يصف القمة :
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
يفيج : يجري .
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
أي استُجِفَّ ففاج يفيج .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : أفاجَ الرجلُ في الأرض ، إذا ذَهبَ فيها .
وأنشد :
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا
وقال ابن شميل : الْفَائِجة ، كَهَيئَةِ الوادي بين الجبلين ، أو بين الأبْرَقَين ، كَهَيئة الخَليف إلاّ أنها أوسع ، وجمعها فوائِج .
وجف : قال الله جلّ وعزّ : ( الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ ) ( النازعات : 8 ، 9 ) .
قال الزّجاج : واجِفَة ، شديدة الاضْطراب . وقال قَتادة : وَجَفتْ ممّا عَايَنتْ .
وقال ابن الكلبيّ : واجِفَةٌ ، خائِفَة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ ) ( الحشر : 6 ) ، يعني ما أفَاءَ اللَّهُ على رسوله من أمْوال بني النَّضِير ، مما لم يُوجف المسلمون عليه خَيْلاً ولا ركاباً ، والرِّكاب : الإبل ، والوَجيف : دُونَ التَّقريب من السَّير .
يقال : وَجَفَ الفَرَسُ وأوْجَفْتُه أنا .
وقال اللّيث : الْوَجْفُ : سُرَعة السَّير .
يقال : وَجَفَ البعيرُ يَجِفُ وجِيفاً ، وأوْجَفَهُ رَاكِبُه .
قال : ويقال : رَاكِبُ البَعيرِ يُوضِع ، وراكبُ الفرس يُوجِف .
قلت : الوَجِيفُ يصلُحُ للبعير والفرس .
ويقال : اسْتوجَفَ الحُبُّ فُؤادَه : إذا ذَهَب به ، وأنشد :
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

##### Türkçe

ج ف ( **و** **ا** **ي** **ء** )
**جفا** ، **جفأ** ، **جاف** ، **فجأ** ، **وجف** ، **فوج** ، **فاج** .
**جفا** : Amr, babasından: **الْجُفايةُ** boş gemidir; eğer yüklü olursa o **غامِدُ** ve **آمِد**’dir; ayrıca: **غامِدَةٌ** ve **آمِدَةٌ** da denir; **الْخِنُّ**: o da boş olan(dır).

Leys dedi: Denir ki: **جَفَا** şey **يَجْفو** **جَفَاءً**; uzatılmıştır, eyer gibi; sırtın üzerinden, yapışmadığı zaman, uzak durur; ve yanın yataktan uzak durması gibi; **تَجافَى** da onun gibidir.

Şair dedi:
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ

**جفا**’nın, **تَجافَى** gibi lâzım olmasının hücceti, el-Acçâc’ın, vahşî bir boğayı vasfederken söylediği sözdür:
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
Der ki: Boynuzuyla yerin saçaklarını kaldırdı; ta ki ondan uzaklaştı; ve denir ki: Yanımı yataktan uzaklaştırdım: **جَافَيْتُ**; böylece uzaklaştı: **فتجافِي**; ve devenin sırtından semeri uzaklaştırdım: **أجْفَيْتُ**; böylece uzak durdu: **فَجفا**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أجْفَيْتُ** davarı; o da **مُجْفَاةٌ** olur; onu yorduğun ve ona yemesine izin vermediğin zaman; bu, onu şiddetli bir sevk ile sürdüğün zamandır.

Leys dedi: **الْجَفَاءُ** kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلَة**’nin zıddıdır. Dedim: Nahivcilere göre **الْجَفاءُ** uzatılmıştır; onda kısaltmayı câiz gören birini bilmedim.

Leys dedi: Ve **الجَفْوَة** sıla’yı terk etmede **الجفاء**’dan daha bağlayıcıdır; çünkü **الجفاء** onun fiillerinde olabilir; eğer onda ne **مَلَقٌ** ne de **لَبَق** yoksa.

Bize Muhammed b. İshak haber verdi, dedi: Bize Ali b. Harb haber verdi, dedi: Bize el-Muhâribî Abdurrahman b. Muhammed haber verdi, dedi: Bize Muhammed b. Ömer haber verdi, Ebû Seleme’den, Ebû Hureyre’den. Dedi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: ( **الحياء** imandandır; iman cennettedir; **البذَاء** **الجفاء**dandır; **الجفاءُ** ateştedir ).

Dedim: Denir ki: Onu bir defa terk ettim: **جَفَوْتُه** **أجْفُوه** **جَفْوَةً**; ve çokça: **جَفَاءً**; genel bir masdar; ve **الجفاءُ** yaratılışta ve huyda olur; denir ki: **رجل جافِي الخِلْقَة** ve **جافِي الخُلُقِ**; eğer sert, kalın ülfetli ise; ve **الْجفاء** kötü ülfette olur; ve **الْخُرْق** muamelede; ve öfke anında yüklenme; ve oturana karşı taşkınlık.

İbnü’s-Sikkît: Denir ki: Onu terk ettim: **جَفَوْتُه**; o da **مَجْفُوٌّ**dur; şiirde **مَجْفِيّ** gelmiştir; ve okudu:
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
**جُفِي** üzerine bina edildi; o da: **مَجْفِيّ**dir. Asıl olan **مَجْفوّ**dur.

**جفأ** : Allah Teâlâ dedi ki: ( **فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً** ) (er-Ra‘d: 17).

Ferrâ dedi: Aslı hemzedir; denir ki: Vadi köpüğünü attı: **جَفَأَ الْوادِي غُثَاءَه جَفْأً**; ve **الجُفَاء** denildi; tıpkı **الغُثاء** denildiği gibi; ve her masdar ki bir kısmı bir kısmına toplanır; **الْقُماش** ve **الدُّقَاق** ve **الحُطام** gibi; bu mânâ üzere isim meşrebinde olan bir masdardır; tıpkı **العَطاءُ**’nun **الإعطاء** için isim olması gibi; işte **القُماش** da böyledir; eğer masdar isteseydin, derdin ki: Onu topladım: **قَمشْتُه قَمْشاً**.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, dedi: **الجُفَاء** vadinin attığı şeydir, vadi onu attığı zaman; ve denir ki: Tencere köpüğüyle attı: **جَفَأَتِ القِدْر بزَبَدِها**.

Bana Ebû’l-Abbâs haber verdi, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: Denir ki: Köpüğü vadiden uzaklaştırdım: **جَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوَادي**; ve tencereyi (köpüğünden) sildim: **جَفَأْتُ القِدْرَ**; yani kaynamasından dolayı üstündeki köpüğünü sildim; emrettiğin zaman: **اجفَأْهَا** dersin; ve denir ki: Tencere köpüğü yükseldi: **أجفَأَت الْقِدْرُ**; köpüğü yükseldiği zaman. Başkası dedi: **الجُفَاء**’nın küçültmesi **جُفَيْءٌ**dür; **الغُثاء**’nın küçültmesi hemzesiz **غُثَيُّ**dur.

Zeccâc dedi: Şu sözünün yeri: ( **فَيذْهَبُ جُفَاءً** ) hâl üzere nasbdır. Dedi: Ebû Zeyd dedi: Denir ki: Adamı yere serdim: **جَفَأْتُ الرَّجلَ**; onu devirdiğin zaman. Dedi: Ve tencere köpüğüyle attı: **أجفَأَت الْقدْرُ بزَبَدِها**; köpüğünü attığı zaman; işte bundan onun اشتقاقı(dır).

İbn Cebele, Şimr’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Yer otlatıldı: **تجَفَّأت الأرضُ**; otlatıldığı zaman.

Bana Münzirî haber verdi, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Bitkiyi söktüm: **جفأتُ النَّبْتَ** ve **اجتفأته**; onu kökünden çıkardığın zaman.

Bana Tûsî’den, Ahmed b. el-Hâris’ten, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: Yer, bitkisini kıtlık yediği zaman: **تَجفَّأت الأرضُ**.

Dedi: Ve şu sözünde: **وتجتفِئوا بَقْلاً**. Dedi: Sebze elde edesiniz. Ve okudu:
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
yani bitkisi yenildi.

Ebû Avn el-Hirmâzî dedi: Kapıyı açtım: **أجفَأَتُ الْبابَ** ve **جَفَأْتَه**; onu açtığın zaman; ve denir ki: Tencereyi devirdim: **جَفَأتُ القِدْرَ جَفْأً**; ve onu devirdin: **كَفَأْتَها كَفْأً**; onu çevirip içindekini döktüğün zaman; Nadr bunu nakletti. Ve okudu:
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان

Hadiste: Peygamber Hayber günü evcil eşekleri haram kıldı; (tencereleri devirdiler: **فَجفَئوا القدورَ**) ve ( **فأَجفئوا** ) diye de rivayet edilir; yani onları çevirdiler ve boşalttılar.

**جوف جيف** : Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **رجل مَجْؤُوف** tıpkı **مَجعُوف** gibi: aç; ve o **جُئِفَ** olmuştur.

Ebû Ubeyd dedi; Kisâî dedi: Falan korkutuldu: **جُيفَ فلانٌ** ve **جُيثَ**; ürktüğü zaman; o da **مجؤوف** ve **مجئوث**tur.

Meb‘as hadîsinde: (Cebrâil’i görünce korkudan diz çöktüm: **فجَثيت فَرَقاً**).

Leys dedi: **الجاف** korku ve dehşetten bir türdür.

Acçâc dedi:
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Hurma ağacı içi oyuldu ve çöktü: **انجأفت النخلة وانجأَثَتْ**; içi oyulup düştüğü zaman.

Leys dedi: **الجَوْفُ** bilinir; çoğulu **أَجْوَاف**; **الجَائِفَة** karın boşluğuna giren yaradır; **الجَوْفُ** karın boşluğunun boşluğudur; içi boş kamış gibi; **الْجُوفَانُ** **الأجْوَف**’un çoğuludur.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْفُ** yerin çukur olan kısmıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْجَوف** vadidir; denir ki: **جَوْفٌ لاَخٌّ**; derin olduğu zaman; ve **جَوْفٌ جِلْوَاخٌ**: geniş; **جوف زَقَبٌ**: dar; Yemen’de **الْجَوْف** denilen bir vadi vardır; recez söyleyenin sözü bundandır:
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي

İmru’ul-Kays dedi:
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
**جَوْفِ الْعَيْرِ** ile, bizzat bir vadiyi kastetti; **العَيْر**’e izafe edildi ve onunla bilindi.

Ebû Ubeyd: **رَجُلٌ مُجَوَّفٌ**: korkak; kalbi yok; Hassân’ın sözü bundandır:
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
yani kalpten karın boşluğu boş.

Denir ki: Leş kokuştu: **جَافت الجيفة** ve **اجْتَافَت**; koktuğu ve koku saldığı zaman; ve leş kurtlandı: **جَيَّفَت الجِيفَةُ**; kurtlandığı zaman; **الجِيفة**’nin çoğulu—o ölü ve kokmuş cesettir: **جِيَف**.

Denir ki: Boğa inine girdi: **اجْتَافَ الثّوْرُ الكِنَاسَ**; onun boşluğuna girdiği zaman; ve **الْجُوَافُ** balıktan bir türdür; tekili **جُوَافَة**. Denir ki: Kapıyı geri çevirdim: **أَجَفْتُ البابَ**; o da **مُجَافٌ**dur; onu geri çevirdiğin zaman.

Hadiste: (Kapıları kapatın: **أَجِيفوا الأبوابَ**; ve çocuklarınızı yanınıza toplayın: **واكْفِتُوا إليكم صِبْيانِكم**).

Denir ki: Onu mızrakladım; böylece onu deldim: **طَعَنْتُه فجُفْتُه أجُوفُه**. Ve ilaç ona işledi: **جافَه الدّواءُ**; o da **مَجُوفٌ**dur; onun boşluğuna girdiği zaman; ve **وِعاءٌ مُسْتَجَافٌ**: boşluğu geniş kap; şair dedi:
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ

Ve mekânı içi boş buldum: **واسْتَجَفْتُ المكانَ**; onu **أجوَف** buldum.

Amr, babasından: Atın alnındaki beyazlık iki böğrüne kadar yükselirse, o **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**dır. Ve okudu:
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
Onun, vahşîden beş(in) üzerine koştuğunu, böylece onu avladığını kastetti; ve ayakları **زَكاً**dır; yani beş değildir. Bilakis çiftlerdir. **ملكْتُ عِنانه**: yani onu satın aldım; onu ödünç almadım:
Ve Ebû Ubeyde dedi: **فَرَسٌ أجوَف**; o, karnı iki yanın sonuna kadar beyaz olandır; geri kalanının rengi ne olursa olsun; o, **المُجوَّف بالبَلَقِ**tır; ve **مجوَّفٌ بَلَقاً**; ve **تَلْعَةٌ جائفةٌ**: derin çukur; ve **تِلاَعٌ جَوائف**; ve **جوائفُ النّفس**: karın boşluğundan oyulan şey; ve ruhun karar yerleri.

Ferazdak dedi:
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ

Hadiste: (Cennete **ديْبوبٌ** ve **جَيَّاف** girmez). **الجَيَّاف**: mezar soyguncusu; ölülerin **جِيَف**’lerinin üzerinden elbiseleri açtığı için **جَيَّافاً** diye adlandırıldı. Dedi: Ve câizdir ki, fiilinin kokusundan dolayı, yani fiilinin çirkinliğinden dolayı onunla adlandırılmış olsun.

İbn Şümeyl: **الجُوفانُ** eşeğin erkeğidir. Fezâre oğulları **الجُوفان** yemeleriyle ayıplanırdı. Sâlim b. Dâre, Fezâre oğullarını hicvederek dedi:
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
Başlangıcı:
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار

Ebû Ubeyd, şu sözünde: **لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى**; onda iki söz vardır: Denir ki: **الجَوف** ile karın ve ferci kastetti; tıpkı şu sözünde olduğu gibi: Sizin üzerinize en çok korktuğum şey **الأجْوفان**dır. Ve denildi ki: **الجوف** ile kalbi kastetti; ve **ما وَعَى**: yani Allah’ı bilmekten sakladığı(şeyi).

**فجأ** : Leys dedi: İş onu ansızın bastı: **فَجَأَه الأمْرُ يَفْجَؤُه**; ve onu ansızın bastı: **فاجَأَه يُفاجِئُه**; ve o ansızın bastı: **فَجِئَه يفجؤُه فجأَة**; ve sana, hesap etmediğin bir işten her ne hücum ederse, işte o seni ansızın basmıştır: **فقد فَجِئَكَ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَفْجَأَ**; dostunu bir rezillik üzerinde bulduğu zaman. Ve **أفْجَى**: ailesine nafakada genişlettiği zaman. Dedi: Ve **الأفْجَى**: uylukları uzak olan, **الْفَجَجَ**’i şiddetli olan; o da **الأفْجَجُ**dur.

Asma‘î: Yayını açtı: **فَجَا قَوْسَه يفجُوها**; ve **قَوْسٌ فَجْوَاءُ**; kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman; buradan dolayı evin ortasına **فَجْوَة** denildi; ve denir ki: Falanda şiddetli **فَجاً** vardır; bacaklarında şişlik olduğu zaman; ve o şişti: **فَجِيَ يَفجَا فجاً**.

İbnü’l-Enbârî: Deve şişti: **فَجِئَت الناقة**; karnı büyüdüğü zaman. Masdar **الفَجَأ** hemzelidir, kısaltılmıştır.

Şimr dedi: Kapısını açtı: **فجأ بَابه يفجؤه**; Tayy lügatinde; Ebû Amr eş-Şeybânî bunu söyledi. Ve Tırmâh’tan okudu:
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
Dedi: **فجا بابها** sözü, sabahı kasteder. Ama **أجاف الباب**; mânâsı onu geri çevirdi; ikisi zıttır. Ve kavim falandan ayrıldı: **وانفجى القوم عن فلان**; ondan ayrıldıkları ve açıldıkları zaman. Ve dedi:
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع

**فوج** : Ve Allah’ın sözü: { **النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ** } (en-Nasr: 2). Ebû İshak dedi: yani, daha önce dine birer birer ve ikişer ikişer girerlerken, çokça cemaatler hâlinde; kabile bütünüyle İslâm’a girmeye başladı.

Leys dedi: **الفوْج** insanlardan bir bölüktür; çoğulu **أَفواج**. Dedi: Ve **الفائجُ** senin “Falanın ziyafetinin **فائجُ**’i bize uğradı” sözündendir; yani onun yemeğinde olanlardan bir **فَوْج**. Dedi: Ve **الْفائج** **الفَيْج**’dendir; sanki Farsçadan türemiştir; o, sultanın yaya elçisidir; ve **الفُيُوج**: cemaat.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الفَيْج** insanlardan cemaat.

Dedim: Aslı **فَيِّج**’dir; **فاجَ يَفُوج**’dan; tıpkı **هَيِّن** denildiği gibi, **هَانَ يَهُون**’dan; sonra hafifletilir de **هَيْنٌ** denir. Ve **الفَوْج** **أَفاوِيج** olarak cem‘ edilir.

Adî’nin sözü:
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
Denildi ki: **الفُيُوج** zindana girip çıkan, bekçilik edenlerdir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الفوائج** sertlikten veya kumdan her iki yükselti arasındaki genişliktir; tekili **فائجة**.

Ebû Amr dedi: **الفائج** yerden geniş yaygıdır.

Humeyd el-Arkat dedi:
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ

Bir başkası dedi:
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
**أفائج** ve **أفاوج**; **أفْواج**’ın cem‘idir; yani suya bölük bölük yaklaştı; suya yakınlıktan dolayı başlarına binildi. Ve Acçâc, tepeyi vasfederken dedi:
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
**يفيج**: akar.
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
yani çekilip alındı; böylece **فاج يفيج**.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Adam yerde gitti: **أفاجَ الرجلُ في الأرض**; onda gittiği zaman.
Ve okudu:
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا

İbn Şümeyl dedi: **الْفَائِجة**; iki dağ arasında, yahut iki **الأبْرَقَين** arasında vadi gibi; **الخَليف** gibi, ancak daha geniştir; çoğulu **فوائِج**.

**وجف** : Allah, aziz ve celîl dedi: ( **الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ** ) (en-Nâzi‘ât: 8, 9).

Zeccâc dedi: **واجِفَة**; şiddetli çalkantılı. Katâde dedi: Gördüğünden dolayı titredi: **وَجَفتْ**. İbnü’l-Kelbî dedi: **واجِفَةٌ**: korkmuş. Ve Allah, aziz ve celîl’in sözü: ( **مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ** ) (el-Haşr: 6); yani Allah’ın, Benî’n-Nadîr mallarından, Müslümanların üzerine ne at ne de binek koşturmadıkları şeyden, Resûlüne fey olarak verdiği. **الرِّكاب**: develerdir. **الوَجيف**: yürüyüşte hızlandırmanın altındadır.

Denir ki: At koştu: **وَجَفَ الفَرَسُ**; ve ben onu koşturdum: **وأوْجَفْتُه**.

Leys dedi: **الْوَجْفُ**: yürüyüşün sürati.

Denir ki: Deve koştu: **وَجَفَ البعيرُ يَجِفُ وجِيفاً**; ve binicisi onu koşturdu: **وأوْجَفَهُ**.

Dedi: Ve denir ki: Devenin binicisi hızlı yürütür: **يُوضِع**; atın binicisi koşturur: **يُوجِف**.

Dedim: **الوَجِيفُ** deve ve at için elverişlidir.

Denir ki: Sevgi onun kalbini alıp götürdü: **اسْتوجَفَ الحُبُّ فُؤادَه**; onu götürdüğü zaman. Ve okudu:
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ج أ
جاءنا فلان فجأةً ومفاجأة‏.‏
وفاجأه الأمر وفجئه‏.‏
وأعوذ بالله من موت الفجاءة ومن حرق الفجاءه‏.‏

##### Türkçe

ف ج أ
Bize falan kimse **فجأةً** ve **مفاجأة** olarak geldi.‏
İş ona **وفاجأه** oldu ve **وفجئه**.‏
Allah’a, **موت الفجاءة**’den ve **حرق الفجاءه**’den sığınırım.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَجِئَه الأَمْرُ وفَجَأَه، بالكسر والنصب، يَفْجَؤُه فَجْأً وفُجَاءةً، بالضم والمدّ، وافْتَجَأَه وفاجأَه يُفاجئُه مُفَاجأَةً وفِجاءً: هَجَمَ عليه من غير أَن يَشْعُر به، وقيل: إِذا جاءه بَغْتةً من غير تقدّم سبب. وأَنشد ابن الأَعرابي: كأَنْهُ، إِذ فاجأَه افْتِجاؤُهُ، * أَثْناءُ لَيْلٍ، مُغْدِفٍ أَثْناؤُهُ وكلّ ما هجم عليك من أَمر لم تحتسبه فقد فَجَأَك. ابن الأَعرابي: أَفْجَأَ إِذا صادَفَ صَدِيقَه على فَضِيحةٍ.
الأصمعي: فَجِئَتِ الناقةُ: عَظُمَ بَطْنُها، والمصدر الفَجَأُ، مهموز مقصور.
والفُجاءةُ: أَبو قَطَرِيٍّ المازِنِّي. ولَقِيتُه فُجاءةً، وضَعُوه موضعَ المصدر واستعمله ثعلب بالأَلف واللام ومَكَّنه، فقال: إِذا قلت خَرَجتُ فإِذا زيْدٌ، فهذا هو \<ص:121>
 الفُجاءةُ، فلا يُدْرَى أَهو من كلام العرب، أَو هو من كلامه. والفُجاءةُ: ما فاجأَكَ. ومَوْتُ الفُجاءةِ: ما يَفْجَأُ الإِنسانَ من ذلك، وورد في الحديث في غير موضع، وقيده بعضهم بفتح الفاء وسكون الجيم من غير مدّ على المرّة.

##### Türkçe

**فَجِئَه** iş ona geldi ve **فَجَأَه** (kesre ve nasb ile), onu **يَفْجَؤُه** **فَجْأً** ve **فُجَاءةً** (damme ve med ile); ve **افْتَجَأَه** ve **فاجأَه** onu **يُفاجئُه** **مُفَاجأَةً** ve **فِجاءً**: ona, onun farkına varmaksızın saldırdı; ve denildi ki: kendisine, önceden bir sebep ilerlemesi olmaksızın ansızın geldiği zaman. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Sanki o, ona onun **افْتِجاؤُهُ**’u **فاجأَه** ettiği vakit, * gecenin ortalarıdır; onun ortaları sağanaklıdır

Ve sana, hesap etmediğin bir işten saldıran her şey, muhakkak seni **فَجَأَك** etmiştir. İbnü’l-A‘râbî:

**أَفْجَأَ**: dostunu bir rezillik üzerinde rastladığı zaman.

el-Asma‘î: **فَجِئَتِ** deve: karnı büyüdü; masdar **الفَجَأُ**’dur; hemzeli, maksûr.

Ve **الفُجاءةُ**: Ebû Katariyy el-Mâzinî’dir. Ve ona **فُجاءةً** olarak rastladım; onu masdarın yerine koydular ve Sa‘leb onu elif ve lâm ile kullandı ve onu temkîn etti; şöyle dedi: “**خَرَجتُ فإِذا زيْدٌ** dediğin zaman, işte bu
\<ص:121>
**الفُجاءةُ**’dır”; artık bilinmez: Arapların sözünden midir, yoksa onun sözünden midir. Ve **الفُجاءةُ**: seni **فاجأَكَ** eden şeydir. Ve **مَوْتُ الفُجاءةِ**: insana bundan **يَفْجَأُ** eden şeydir; hadiste birden çok yerde vârid olmuştur; ve bazıları onu, bir kereye (merreye) olmak üzere, med olmaksızın fânın fethası ve cîmin sükûnu ile kayıtladı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ج أ * * فاجَأهُ مُفَاجَأةً * و * فِجَاءً * بالكسر والمد و * فَجِئَةُ * بالكسر * فُجَاءةً * بالضم والمد و * فَجأَهُ * بالفتح أيضا

##### Türkçe

* ف ج أ * **فاجَأهُ مُفَاجَأةً** ve kesre ve med ile **فِجَاءً** ve kesre ile **فَجِئَةُ**; zamme ve med ile **فُجَاءةً**; ve fetha ile de **فَجأَهُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فجأه الأمر كسمعه ومنعه والأول أفصح، يفجؤه فجأ بالفتح وفجاءة بالضم: هجم عليه من غير أن يشعر به، وقيل: إذا جاءه بغتة من غير تقدم سبب، وكل ما هجم عليك من أمر فقد فجئك كفاجأه يفاجئه مفاجأة وافتجأه افتجاء، وعن ابن الأعرابي: أفجأ إذا صادف صديقه على فضيحة. والفجاءة بالضم والمد: ما فاجأك، وموت الفجاءة: ما يفجأ الإنسان من ذلك، وورد في الحديث في غير موضع، وقيده بعضهم بفتح الفاء وسكون الجيم من غير مد على المرة. ولقيته فجاءة، وضعوه موضع المصدر، واستعمله ثعلب بالألف واللام ومكنه فقال: إذا قلت خرجت فإذا زيد، فهذا هو الفجاءة فلا يدرى أهو من كلام العرب أم هو من كلامه، كذا في لسان العرب. وفجاءة والد أبي نعامة قطري محركة الشاعر المازني التميمي رئيس الخوارج، سلم عليه بالخلافة ثلاث عشرة سنة وقتل سنة 179 وعن الأصمعي وابن الأنباري: يقال فجئت الناقة كفرح إذا عظم بطنها والمصدر الفجأ مهموزا مقصورا وفي الأساس والعباب: فجأ كمنع يفجؤها فجأ جامع وزاد في الأساس: وفاجأه أي عاجله. والمفاجئ هو الأسد ذكره الصاغاني في رسالته التي ألفها في أسماء الأسد.

##### Türkçe

**فجأه الأمر**; **سمعه** ve **منعه** gibi (vezninde); birincisi daha fasîhtir. **يفجؤه** **فجأ** (fethayla) ve **فجاءة** (zammeyle): Ona, onun farkına varmaksızın saldırdı. Ve denildi ki: Ona, önceden bir sebep ilerletmeksizin ansızın geldiği zaman (böyledir). Ve sana bir işten her ne saldırırsa, muhakkak o seni **فجئك** etmiştir; **كفاجأه يفاجئه مفاجأة** ve **افتجأه افتجاء** gibi. İbnü’l-A‘râbî’den: **أفجأ**; dostunu bir rezillik üzerinde rastladığı zaman (denir).

Ve **الفجاءة** (zammeyle ve med ile): Seni ansızın karşılayan şeydir. Ve **موت الفجاءة**: İnsana bundan ansızın gelen şeydir. Ve hadis içinde, birden çok yerde vârid olmuştur. Ve onların bazısı onu, bir kere için, med olmaksızın, **الفاء**’nın fethası ve **الجيم**’in sükûnu ile kayıtladı.

Ve **لقيته فجاءة**: Onu masdarın yerine koydular. Ve Sa‘leb onu **الألف واللام** ile kullandı ve onu temkîn etti; şöyle dedi: “Eğer ‘çıktım da bir de baktım **زيد** (var)’ dersen, işte bu **الفجاءة**’dır.” Artık bilinmez: Arapların sözünden midir, yoksa onun sözünden midir. **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **فجاءة**: Hâricîlerin reisi, Mâzinî Temîmî şair, harekeli (nisbesiyle) **قطري** olan Ebû Nu‘âme’nin babasıdır; hilâfetle ona selâm verildi (hilâfetle selâmlandı) on üç sene; 179 senesinde öldürüldü.

Ve el-Asma‘î ve İbnü’l-Enbârî’den: Denilir ki: **فجئت الناقة**; **فرح** gibi; karnı büyüdüğü zaman. Masdar **الفجأ**’dır; hemzeli, maksûr. Ve **الأساس** ve **العباب**’da: **فجأ**; **منع** gibi; **يفجؤها** **فجأ**; (bu) câmi‘dir. Ve **الأساس**’ta ziyade etti: Ve **فاجأه**; yani onu aceleyle yakaladı.

Ve **المفاجئ**: Aslandır; onu, aslanın adları hakkında telif ettiği risalesinde es-Sâğânî zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَجِئَهُ
1 فَجِئَهُ ذ , (S, Mgh, O, Msb, K,) and فَجَأَهُ, (S, O, Msb, K,) the former of which is the more chaste, (TA,) aor. فَجَاَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. ↓ فُجَآءَةٌ, (S, O, K,) or this is a simple subst., (Msb,) and فَجْءٌ, (K, TA,) or ↓ فَجْأَةٌ, (so accord. to the CK, and Ham p. 44,) or this last also is a simple subst.; (Msb;) and ↓ فاجأهُ, (S, Mgh, O, Msb, K,) inf. n. مُفَاجَأَةٌ (S, O, Msb) and فِجَآءٌ; (S, O;) and ↓ افتجأهُ; (K;) It (an affair, or event, S, O, Msb) came upon him, or happened to him, suddenly, or at unawares, (Mgh, K, TA,) unexpectedly, (Mgh,) without his having knowledge of it, (Mgh, TA,) or without any previous cause; (TA;) or hastily; syn. عَاجَلَهُ: (Msb:) [it surprised him; or took him by surprise:] and [in like manner] one says, فَجِئْتُ الرَّجُلَ, and فَجَأْتُهُ, meaning I came upon the man suddenly, or at unawares. (Msb.) ― -b2- And فَجَأَ المَرْأَةَ, (O, K,) aor. فَجَاَ , inf. n. فَجْءٌ, (TA,) He compressed the woman. (O, K. *) -A2- فَجِئَتِ النَّاقَةُ, (IAmb, O, K,) aor. فَجَاَ , (K,) inf. n. فَجَأٌ, (IAmb, O,) The she-camel became big in her belly. (IAmb, O, K.) ― -b2- And فَجَأَ is said in the A to be syn. with زَادَ [It increased, &c.]. (TA.)

3 فَاْجَاَ see above, first sentence. ― -b2- [Hence,] فُوجِئَ He was taken away by a sudden death; he died suddenly. (S in art. فوت.)

افجأ
4 افجأ ذ He found, or lighted on, [or surprised,] his friend doing a disgraceful thing. (IAar, TA.)

8 اـِفْتَجَاَ see 1, first sentence.

فَجْأَةٌ
فَجْأَةٌ ذ : see 1, first sentence: ― -b2- and see also what here follows.

فُجَآءَةٌ
فُجَآءَةٌ ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also A sudden, or an unexpected, event; a thing that comes upon one suddenly, or at unawares. (K, TA.) Hence, مَوْتُ الفُجَآءَةِ [Sudden death]: written by some ↓ الفَجْأَةِ, as an inf. n. of unity. (TA.)

المُفَاجِئُ
المُفَاجِئُ ذ The lion. (Sgh, in his tract on the names of the lion; and K.)

##### Türkçe

فَجِئَهُ
1 **فَجِئَهُ** ذ , (S, Mgh, O, Msb, K,) ve **فَجَأَهُ**, (S, O, Msb, K,) bunların ilki daha fasih olandır, (TA,) muzârîsi **فَجَاَ** , (Mgh, Msb, K,) mastarı ↓ **فُجَآءَةٌ**, (S, O, K,) yahut bu basit bir isimdir, (Msb,) ve **فَجْءٌ**, (K, TA,) yahut ↓ **فَجْأَةٌ**, (CK’ye göre böyle, ve Ham s. 44,) yahut bu sonuncu da basit bir isimdir; (Msb;) ve ↓ **فاجأهُ**, (S, Mgh, O, Msb, K,) mastarı **مُفَاجَأَةٌ** (S, O, Msb) ve **فِجَآءٌ**; (S, O;) ve ↓ **افتجأهُ**; (K;) O (bir iş, yahut olay, S, O, Msb) ona ansızın geldi, yahut ona ansızın vuku buldu, (Mgh, K, TA,) beklenmedik olarak, (Mgh,) onun bundan haberi olmaksızın, (Mgh, TA,) yahut herhangi bir önceki sebep olmaksızın; (TA;) yahut acelece; eş anlamlısı **عَاجَلَهُ**: (Msb:) [onu şaşırttı; yahut onu gafil avladı:] ve [aynı şekilde] denir: **فَجِئْتُ الرَّجُلَ**, ve **فَجَأْتُهُ**, mânâsı: adama ansızın geldim, yahut gafil avlarcasına. (Msb.) ― -b2- Ve **فَجَأَ المَرْأَةَ**, (O, K,) muzârîsi **فَجَاَ** , mastarı **فَجْءٌ**, (TA,) Kadını sıktı. (O, K. *) -A2- **فَجِئَتِ النَّاقَةُ**, (IAmb, O, K,) muzârîsi **فَجَاَ** , (K,) mastarı **فَجَأٌ**, (IAmb, O,) Dişi deve karnında büyüdü. (IAmb, O, K.) ― -b2- Ve **فَجَأَ**’nın A’da **زَادَ** ile eş anlamlı olduğu söylenir [arttı, vb.]. (TA.)

3 **فَاْجَاَ**: yukarıya bak, ilk cümle. ― -b2- [Bundan dolayı,] **فُوجِئَ**: ansızın bir ölümle alındı; ansızın öldü. (S, **فوت** maddesinde.)

افجأ
4 **افجأ** ذ: Dostunu ayıp bir şey yaparken buldu, yahut ona rastladı, [yahut onu gafil avladı]. (IAar, TA.)

8 **اـِفْتَجَاَ**: 1’e bak, ilk cümle.

فَجْأَةٌ
**فَجْأَةٌ** ذ : 1’e bak, ilk cümle: ― -b2- ve burada ardından gelen şeye de bak.

فُجَآءَةٌ
**فُجَآءَةٌ** ذ : 1’e bak, ilk cümle. ― -b2- Ayrıca: ansızın, yahut beklenmedik, bir olay; bir kimseye ansızın gelen, yahut gafil avlarcasına gelen bir şey. (K, TA.) Bundan dolayı, **مَوْتُ الفُجَآءَةِ** [ansızın ölüm]: bazılarınca ↓ **الفَجْأَةِ** diye yazılır, bir defalık mastar olarak. (TA.)

المُفَاجِئُ
**المُفَاجِئُ** ذ: Aslan. (Sgh, aslanın adları üzerine risalesinde; ve K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: فجء

فَجَأَ
فَجَأَ fajiY^a A ( n. ac. فَجْء [ 1 ] ,  فَجْأَة [ 1t ] ,

فُجَآءَة
فُجَآءَة [ 24t ] ),
a.  Befell unexpectedly; surprised.

فَاْجَأَ
فَاْجَأَ III ,
a.  see I .

أَفْجَأَ
أَفْجَأَ IV ,
a.  Surprised, caught at.

اِفْتَجَأَ
اِفْتَجَأَ VIII ,
a.  see I .

فَجْءَة
فَجْءَة 1t ,
a.  Sudden, unexpected ( event ).

فَاْجَئ
فَاْجَئ 21 ,
a.  Surpriser.

فُجَاْءَة
فُجَاْءَة 24t ,
a.  see 1t .

مُغَاجِى
mugaAjiY^ [ N. Ag.
a.  III] [ art. ], Lion.

فَُجْأَةً
فَُجْأَةً
a.  Suddenly; unexpectedly.

##### Türkçe

**فَجَأَ**
**فَجَأَ** A (mastarı: **فَجْء** [1], **فَجْأَة** [1t], **فُجَآءَة** [24t]),
a. Beklenmedik olarak vuku buldu; şaşırttı.

**فَاْجَأَ**
**فَاْجَأَ** III,
a. I’e bak.

**أَفْجَأَ**
**أَفْجَأَ** IV,
a. Şaşırttı, ansızın yakaladı.

**اِفْتَجَأَ**
**اِفْتَجَأَ** VIII,
a. I’e bak.

**فَجْءَة**
**فَجْءَة** 1t,
a. Ani, beklenmedik (olay).

**فَاْجَئ**
**فَاْجَئ** 21,
a. Şaşırtan.

**فُجَاْءَة**
**فُجَاْءَة** 24t,
a. 1t’ye bak.

**مُغَاجِى**
mugaAjiY^ [N. Ag. a. III] [art.], Aslan.

**فَُجْأَةً**
**فَُجْأَةً**
a. Ansızın; beklenmedik olarak.
