# فجج (ف-ج-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fecc İki dağ arasındaki geçit yol, bel demektir

- Harfler: ف - ج - ج
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فِجَاجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/siga/%D9%81%D9%90%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Dağ yolları | 2 | 2 | [21:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/ayet/21:31.md) |
| [فَجٍّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%8D%D9%91.md) | فَعْلٍ | Dağ yolu | 1 | 1 | [22:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/ayet/22:27.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Zayıf binek
2. [عمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Ulaşılması zor
3. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Biribirini kesen yoldur
4. [ميد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sallar
5. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sülük demektir
6. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sıra dağlar
7. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hacebe kaş demektir
8. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
9. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kulak demektir
10. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
11. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
12. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
13. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
14. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فجج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md), [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md), [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki engel, yükselti veya uzuv arasının yarılarak genişçe açılması, iki dağ arası geçit |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün aşılmaz sanılan engebelerinde insanın yürüyüşüne imkân tanıyan ilahi yollar |
| Çekirdek Özet 3 | Tıkanıklık ve engellerin yarılarak akış, irtibat ve hedefe varış koridorlarının kurulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir sokak veya patika zannedip aşılmaz engebeleri yaran vadi ve geçit niteliğini ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فج | İki sınır veya engel arasını yarma, aralama ve boşluk meydana getirme anlamını taşır; bu çekirdek suyun veya aydınlığın engeli yarıp fışkırmasını anlatan [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) kökünde ve iki sınır arasındaki geniş iç ferahlığı ifade eden [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) kökünde görülür. | ج | Açılma ve yarılma hareketini çift taraflı bir koridora dönüştürerek engeller arasında süreklilik arz eden derin ve belirgin bir geçit hattı kurar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa açılma | İki yükseltinin birbirinden ayrılarak bir yarık veya açıklık vermesini simgeler. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, aşma | Açılan bu yarığın içinde hareket etme, mesafe katetme ve yolu aşma dinamiğini kurar. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, aşma | Yol alma eyleminin yinelenerek geçidin derinleşmesini ve geçişin kalıcı bir hatta dönüşmesini sağlar. |
| فجج | Açıklık ve iki taraflı taşıyıcı hareketin birleşimi | Aşılması güç iki sarp duvar arasında ilerleyişe elveren, yinelenen adımlarla derinleşen doğal ana geçit hattını resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki dağ veya yalçın kaya kütlesi arasında doğal biçimde açılmış geniş, derin yarık ve geçit yol; bacakların birbirinden belirgin biçimde aralanarak yürünmesi durumu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cendel b. el-Müsennâ el-Hârisî şiirinde develerin sarp dağ yollarından ve açık geçitlerden gelişini anlatırken bu kökün çoğulunu kullanır: يَجِئْنَ من أَفِجَّةٍ مَناهِجِ |
| Erken Arapça kullanım | Mekke vadileri ve hac yolları için erken rivayetlerde yer alan كل فجاج مكة منحر ifadesi ile Hz. Ömer hakkında nakledilen ما سلكت فجاً إلا سلك الشيطان فجاً غيره hadisinde iki tarafı kapalı geniş yol ve geçit anlamında kullanılır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde فجج kökü, ilksel düzeyde iki cismin veya sınırın birbirinden uzaklaşması, yarık açılması ve henüz ham kalma, pişmeme (aralık kalma) semantik alanına dayanır. Güney Sami kolunda ve Arapçada kök, iki tarafı yükseltiyle çevrili dağ boğazları ve vadiler anlamında mekânsal bir derinlik kazanmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde (Aramice ve İbranice) fonetik olarak akraba sayılan köklerde de yarılma, aralanma ve henüz tam kıvamına ermeme (Arapçadaki ham meyve anlamındaki بطيخة فجة kullanımına paralel biçimde) anlam tabakaları mevcuttur. Arapçada kök, topoğrafik bir terime dönüşerek iki engel arasındaki açılımı ve derin geçit koridorunu temsil eden özgül bir morfolojik nitelik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarılma ve bacakların aralanması somut eyleminden dağ geçidine geçiş | İki uzvun veya dağın arasının açılması bedensel hareketinden coğrafi vadi boğazı anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami havzasında yarılma, ayrılma ve ham kalma kökleriyle ortaklık | İki tarafın birbirine kavuşmaması, açık ve aralık kalması temel fikri ortak Sami kök katmanıyla uyumludur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ayrılma ve aralık oluşturma tabakaları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فجج | Anlamlı | İki engel arası geniş yarık, derin geçit | Dağların aralanmasıyla oluşan tabii yol ve geçit koridoru | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| جفج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş müstakil bir kök anlamı taşımamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel kabul edilir. |
| ججف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat dizgelerinde bu harf dizilimiyle oluşan bir kullanım kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel kabul edilir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فجج | Merkez | Yarma, geniş geçit, dağ arası yol | İki sarp engel veya dağ kütlesi arasında doğal olarak açılan derin ve geniş koridor. | Doğal ve zorlu engellerin arasını yaran ana arterdir. |
| [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) | Komşu | Dağ yolu, kol, ayrışma | Ana yoldan veya dağdan ayrılan tali patika, dar vadi kolu. | فجج geniş ve ana geçit iken [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) ondan ayrılan dar koldur. |
| [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Yol, akış, kolay güzergâh | Üzerinde kesintisiz ve akıcı biçimde yürünen, işlek ve açık güzergâh. | فجج engelleri yarma vurgusuna, [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) akıcılık ve sürekliliğe odaklanır. |
| [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yol, ayak basılan iz | Ayak darbeleriyle çiğnenerek belirginleşmiş, dövülmüş yol. | [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) zeminin ayakla çiğnenmesine, فجج arazinin ikiye ayrılmasına bakar. |
| [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) | Zıt | Tıkama, kapatma, set çekme | Açıklığı kapatma, geçit vermeme, engeli aşılmaz kılma. | فجج yarıp yol açarken [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) arayı kapatıp geçişi bütünüyle engeller. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فجج | İki dağ arası geniş geçit, yarık yol | İki engel arasının yarılarak açılması ve derin bir vadi güzergâhı sunmasıdır. | Kesin |
| Latince | fauces, clusura | Boğaz, dağ geçidi, dar vadi ağzı | İki yüksek arazi arasındaki dar boğazı karşılar; derinliği içerir fakat genişlik nüansını eksik bırakabilir. | Güçlü |
| İngilizce | mountain pass, gorge, defile | Dağ geçidi, vadi boğazı, yarık | Coğrafi geçit boyutunu tam verir; kökün uzaklık ve derinlik içeren manevi çağrışımını taşımaz. | Kesin |
| Almanca | Gebirgspass, Schlucht | Dağ geçidi, kanyon, yarık vadi | İki dağ kütlesi arasındaki tabii geçişi ifade eder; topoğrafik açıdan tam örtüşür. | Kesin |
| Fransızca | col, défilé, gorge | Dağ boğazı, tabii geçit, yarık | Sarp arazide açılan tabii yolu karşılar; kökteki açıklık ve yarma hareketini yansıtır. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِجَاجًا | Yeryüzünün sarp engebeleri arasında açılan geniş ana yollar | Yeryüzünün yaratılış düzeni ve dağların sarsılmazlığı anlatılırken insanların yollarını bulması için açılan tabii koridorlar bağlamı; Enbiyâ [21:31](https://lisan.digital/tr/ayet/21:31.md), Nûh [71:20](https://lisan.digital/tr/ayet/71:20.md). |
| فَجٍّ | Uzak ve çetin coğrafi engelleri aşarak merkeze ulaştıran derin vadi yolu | İbrahim’in insanları hacca çağırması ve ibadet merkezine dünyanın en ücra, derin ve sarp vadilerinden akın akın gelineceğinin beyanı; Hacc [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi inayet ve nizam delili | Yeryüzündeki aşılmaz dağ kütlelerinin arasına geçitlerin yerleştirilmesinin insanın yeryüzünde varlığını sürdürmesindeki hikmeti. | İnayet, nizam ve yaratılıştaki imkân koridorları. |
| Fıkıh | Menasik ve hac hükümleri | Mekke'nin ve harem bölgesinin sınırları, hacıların geliş güzergâhları ve kurban kesim alanlarının tespiti. | Coğrafi intikal serbestisi ve ihramlı yürüyüşün menzilleri. |
| Tefsir | Âfâkî ayetlerin ve hac çağrısının izahı | Enbiyâ [21:31](https://lisan.digital/tr/ayet/21:31.md) ve Hacc [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md) ayetlerindeki derinlik ve genişlik niteliklerinin belagat boyutu. | Engellerin aşılması ve yeryüzünün yürünebilir kılınması. |
| Hadis | Mekke ve sefer güzergâhları | Mekke'nin bütün geçitlerinin kurban ve ibadet mahalli sayılması, Hz. Peygamber'in seferlerde takip ettiği vadi yolları. | Sünnette meşakkatli intikallerin açıldığı tabii arterler. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid merkezine yöneliş ve hac | Zorlu engelleri aşan vuslat koridoru | Farklı ve uzak uçlardaki insanların ortak bir merkeze akışını sağlama | En derin ve ücra noktalardan merkeze yönelen bilincin sarp engelleri yarmasını simgeler. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve kavramsal metodoloji | Tıkanmış meselelerde açılan kuramsal geçit | Çıkmaza giren düşüncede alternatif bir akış ve çıkış hattı üretme | Aşılamaz sanılan zihni dağların arasından berrak bir metodolojik hat geçirmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Siyasi | Jeopolitik hâkimiyet ve strateji | Stratejik boğaz ve geçit kontrolü | Toplumlar ve bölgeler arası iletişimi, güvenliği ve sevk idareyi sağlama | Tabii geçit hatlarına hâkim olan güçler coğrafi ve siyasi irtibatı kontrol eder. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret yolları ve lojistik | Doğal lojistik arter ve transit koridor | Üretim havzaları ile pazarlar arasındaki fiziki engelleri aşarak akışı temin etme | Dağları yaran tabii yollar ticaret kervanlarının ve iktisadi mübadelenin temel zeminidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyerler arasındaki tünelleme ve perkolasyon eşiği | Fizikte aşılmaz gibi görünen yüksek potansiyel engellerinin arasından parçacığın geçiş yolu bulması veya geçirgenlik eşiğinde ağın iki yakasının birbirine bağlanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tıkanıklıklarda ara bulucu kanalların teşekkülü | Sosyolojide kutuplaşmış ve katılaşmış yapılar arasında iletişimi ve geçişi mümkün kılan yapısal aracı boşlukların ve kanalların devreye girmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir karayolu, basit bir cadde veya mahalle sokağı gibi düşünerek topoğrafik engelleri yarma hususiyetini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün yalçın dağlarla kilitlenmesini engelleyen, engelleri yarıp insan yürüyüşünü ve medeniyet irtibatını mümkün kılan ilahi bir açılım mimarisi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enbiyâ [21:31](https://lisan.digital/tr/ayet/21:31.md) ve Hacc [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md) ayetlerindeki yaratılış ve hac mucizesini sıradan bir yolculuk tasvirine indirgeyerek ayetlerdeki çetin coğrafi aşma boyutunu ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Yeryüzü coğrafyasının tesadüfi bir yığın değil, insanın yürümesine, buluşmasına ve ibadet merkezine akmasına imkân verecek geçitlerle donatılmış kasıtlı bir tasarım olduğunu kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeryüzünün nizamını ve dağların yerleştirilmesini konu edinen kozmolojik ayetlerde (Enbiyâ [21:31](https://lisan.digital/tr/ayet/21:31.md), Nûh [71:20](https://lisan.digital/tr/ayet/71:20.md)) ve hacca küresel çağrıyı bildiren ibadet ayetlerinde (Hacc [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Coğrafi engellerin insanı mutlak bir tecride mahkûm ettiği zannını yıkarak en sarp dağların dahi ilahi kudretle açılmış geçit koridorlarına sahip olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki yalçın dağ veya engel arasının kırılarak açılması, derin ve geniş tabii geçit yolu.
- Soyut anlam: Aşılmaz kabul edilen zihni, coğrafi veya ictimai engellerin ortasından merkeze veya amaca ulaştıran kalıcı çıkış koridoru.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki potansiyel bariyerlerin aşılarak kutuplar arasında akış, irtibat ve lojistiği kuran geçiş hattı.
- LaTeX modeli: $$F: \left( \mathbb{R}^n \setminus \bigcup_{i} B_i \right) \cap \Gamma \neq \emptyset \implies \partial A \xrightarrow{\Gamma} \partial C$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $B_i$ sembolü topoğrafik ve yapısal engeller kümesini (aşılmaz dağlar, bariyerler), $\Gamma$ bu engellerin arasını yaran doğal geçit hattını (فجج), $\mathbb{R}^n \setminus \bigcup_{i} B_i$ engellerden arındırılmış açık uzayı temsil eder. Bu arakesitin boş küme olmaması durumu, en uç ve çeperdeki bir $A$ noktasından nihai merkez olan $C$ hedefine engeller arasından kesintisiz bir intikalin mümkün kılındığını gösterir.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/ayet/21:31.md) — فِجَاجًا

وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ

Meal (IK): Onlar sarsılmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yerleştirdik. Doğru yoldan gitsinler diye orada geniş yollar açtık.

### [Hac 22:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/ayet/22:27.md) — فَجٍّ

وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ

Meal (IK): İnsanlar için haccı ilan et. Gerek yaya, gerek arık binekler üzerinde uzak vadiden ve yollardan sana gelsinler.

### [Nuh 71:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/ayet/71:20.md) — فِجَاجًا

لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا

Meal (IK): Geniş yollarında gezip dolaşasınız, diye.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fecc İki dağ arasındaki geçit yol, bel demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم مع الفاء
ج ف، ف ج مستعملان
جف:
جَفَّ يَجَفُّ جُفُوفاً.
والجُفُّ: ضَربٌ من الدِّلاءِ، قال:
كلُّ عَجُوزٍ رأسها كالقُـفِّة		تَسعَى بجُفِّ مَعَها هِرشَفَّه
ويقال: هو الذي يكون بين السَّقائين يملؤون به المزايد قال زائدة: الجُفُّ الشيءُ الخَلَقُ والشّيخُ الكبي، وقشر كل شيءٍ جُفُّه.
والجُفُّ: قِيقاءةُ الطَّلعِ، وهو الغِشاءُ الذي يكونُ على الوَليعِ، وجمعُه جُفوف، قال:
وتبسمُ عن نَيِّر كـالـوَلـي		عِ شقَّقَ عنه الرُّقاةُ الجُفُوفا
والجُفوَةُ والجُفُّ: جماعة من الناس. والتِّجفافُ معروف، ويُجمع على التَّجافيف.
والتَّجفاف بنصب التاء: مصدر بَدَلَ التَّجفيف، وتقول: جَفَّفتُ التِّجفافَ تَجفافاً أي تَجفيفاً ويقال: اعزل جُفافه عن نَدِيَّه أي ما جَفَّ منه.
والجَفيجَف: القاعُ المستديرُ الواسعُ وأنشد:
يَطوي الفَيافي جَفجَفاً فَجَفجَفا
فج:
الفَجُّ: الطَّريق الواسِعُ في قُبُل جَبَلٍ ونحوهُ، ويُجمع فِجاجاً.
والفَجَجُ أقبحُ من الفَحَجِ، ورجلٌ أفَجُّ.
والنَّعامةُ تُفِجُّ إفجاجاً إذا رمت بصومها، قال ابن القربة: أُفجُّ إفجاجَ النَّعامة وأجفِلُ إجفال الظَّليم.
وأفِجُّ إفجاجاً أي أسرح وأُفاجُّ لغةٌ.
والفَجفَجَةُ: الصَّلفُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** مع **الفاء**
**ج ف**، **ف ج** kullanımdadırlar.
**جف**:
**جَفَّ** **يَجَفُّ** **جُفُوفاً**.
Ve **الجُفُّ**: kovaların bir türüdür, dedi ki:
Her yaşlı kadın—başı sepet gibi—yanında bir **جُفِّ** ile koşar, onunla birlikte **هِرشَفَّه**
Ve denilir: o, sakalar arasında olup onunla **المزايد**i doldurdukları şeydir. **زائدة** dedi: **الجُفُّ** eski şeydir ve büyük ihtiyar; ve her şeyin kabuğu onun **جُفُّ**udur.
Ve **الجُفُّ**: **الطَّلع**ın **قِيقاءة**sıdır; o, **الوَليع** üzerinde bulunan örtüdür; çoğulu **جُفوف**tur, dedi ki:
Ve **الوَلـيع** gibi parlak bir (şey)den tebessüm eder; **الرُّقاةُ** ondan **الجُفُوفا**yı yarıp çıkarmıştır
Ve **الجُفوَةُ** ve **الجُفُّ**: insanlardan bir topluluktur. Ve **التِّجفافُ** bilinen (bir şey)dir; **التَّجافيف** üzerine çoğul yapılır.
Ve **التَّجفاف** (tâ’nın nasbıyla): **التَّجفيف**in yerine bir mastardır; ve dersin: **جَفَّفتُ** **التِّجفافَ** **تَجفافاً** yani **تَجفيفاً**; ve denilir: onun **جُفافه**sini onun **نَدِيَّه**sinden ayır; yani ondan kuruyan şey.
Ve **الجَفيجَف**: yuvarlak, geniş çukur (yer)dir; ve inşad etti:
Çölleri **جَفجَفاً** dürer, sonra **فَجَفجَفا**
**فج**:
**الفَجُّ**: bir dağın önü ve benzerinde geniş yoldur; **فِجاجاً** olarak çoğul yapılır.
Ve **الفَجَجُ** **الفَحَجِ**den daha çirkindir; ve **أفَجُّ** bir adam.
Ve devekuşu, orucunu bozmayı kastettiğinde **إفجاجاً** **تُفِجُّ** eder. **ابن القربة** dedi: Devekuşunun **إفجاجَ**ı gibi **أُفجُّ** ederim ve erkek devekuşunun **إجفال**i gibi **أجفِلُ** ederim.
Ve **إفجاجاً** **أفِجُّ** ederim, yani salıveririm; ve **أُفاجُّ** bir dildir (lehçedir).
Ve **الفَجفَجَةُ**: kibirliliktir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَجُّ: الطريق الواسع بين الجبلين، والجمع فِجاج. وفَجَجْتُ ما بين رِجليَّ أفُجُّهما فَجًّا، إذا فتحت. يقال: هو يمشي مُفاجًّا، وقد تَفاجَّ. وقوس فجَّاءُ. وفَجْواءُ، بيِّنة الفَجَج، إذا بان وترُها عن كبِدها. ورجلٌ أفَجُّ بيِّن الفَجَجِ؛ وهو أقبح من الفَحَج. وفَجَجْتُ القوس أفُجُّها، إذا رفعتَ وترها عن كبدها، مثل فَجَوْتُها. وأفَجَّت النعامة: رمت بصومها.
ابن الأعرابي: أفَجّ الرجل، أي أسرع. ويقال أيضاً: حافِرٌ مُفِجٌّ، أي مقَبَّبٌ؛ وهو محمود. والفِجُّ بالكسر: البِطيخ الشاميّ الذي تسمِّيه الفرس: الهنديّ. وكل شيءٍ من البِطيخ والفواكه لم ينضَج فهو فِجٌّ.

##### Türkçe

**الفَجُّ**: iki dağ arasındaki geniş yol; çoğulu **فِجاج**. Ve “iki bacağımın arasını açtığımda” **فَجَجْتُ** “iki bacağını” **أفُجُّهما** “açma olarak” **فَجًّا** (yaptım), yani açtığım zaman. Denir: O, **مُفاجًّا** yürür; ve **تَفاجَّ**. Ve bir yay **فجَّاءُ**dur. Ve **فَجْواءُ**: **الفَجَج**i açık (belli) olan; onun kirişi, göbeğinden ayrılıp belirginleştiği zaman. Ve bir adam **أفَجُّ**dur, **الفَجَج**i açık (belli) olan; o, **الفَحَج**dan daha çirkindir. Ve yayı **فَجَجْتُ** **أفُجُّها**: onun kirişini göbeğinden kaldırdığın zaman; **فَجَوْتُها** gibi. Ve devekuşu **أفَجَّت**: orucunu attı.

İbnü’l-A‘râbî: Adam **أفَجّ** oldu; yani hızlandı. Ve ayrıca denir: **مُفِجٌّ** bir toynak; yani kubbeli; ve o övülmüştür. Ve kesre ile **الفِجُّ**: Farsların “**الهنديّ**” diye adlandırdığı Şam karpuzu. Ve karpuzdan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey **فِجٌّ**dür.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفج: شقة يكتنفها جبلان، ويستعمل في الطريق الواسع، وجمعه فجاج. قال: ﴿من كل فج عميق﴾ [الحج/27]، ﴿فيها فجاجا سبلا﴾ [الأنبياء/31]. والفجج: تباعد الركبتين، وهو أفج بين الفجج، ومنه: حافر مفجج، وجرح فج: لم ينضج.

##### Türkçe

- **الفج**: iki dağın kuşattığı bir yarık; geniş yolda kullanılır; çoğulu **فجاج**’dır. Dedi: ﴿من كل **فج** عميق﴾ [الحج/27]، ﴿فيها **فجاجا** سبلا﴾ [الأنبياء/31]. Ve **الفجج**: dizlerin birbirinden uzak olmasıdır; o, **الفجج** arasında daha **أفج**’dir. Ondan: **حافر مفجج**; ve **جرح فج**: olgunlaşmamış (irin bağlamamış).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ج ج
مشى فلان مفاجاً‏:‏ مفرّجاً بين رجليه‏.‏
وفي أحاجيهم‏:‏ ما شيء يفاجّ ولا يبول هو المنضدة شيء كالسرير له أربع قوائم يضعون عليه نضدهم‏.‏
وتفاجّت الناقة للحلب‏.‏
وانفجت القوس‏:‏ بان وترها عن كبدها فهي منفجّة وفجّاء‏.‏
ويقال‏:‏ فجواء من الفجوة أو كشجرة قنواء‏.‏
وبطيخة فجّة وبها فجاجة‏.‏
وتقول‏:‏ قطعوا سبلاً فجاجاً حتى أتوك حجّاجاً‏.‏

##### Türkçe

ف ج ج
Falanca **مفاجاً** yürüdü: iki bacağı arasında aralayıcı olarak.

Onların bilmecelerinde: Ne şey **يفاجّ** eder ve bevletmez? O, **المنضدة**’dir; dört ayağı olan, sedir gibi bir şeydir; üzerine onların **نضد**’lerini koyarlar.

Dişi deve sağım için **تفاجّت** etti.

Yay **انفجت** etti: kirişi göbeğinden ayrıldı; artık o **منفجّة** ve **فجّاء**’dır.

Ve denilir: **فجواء**; **الفجوة**’dan; yahut **قنواء** bir ağaç gibi.

Ve bir karpuz **فجّة**’dir ve onda **فجاجة** vardır.

Ve dersin: **سبلاً فجاجاً** kestiler, ta ki sana **حجّاجاً** olarak geldiler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَجُّ الطريق الواسع بين جَبَلين؛ وقيل: في جبَل أَو في قُبُلِ جَبَل، وهو أَوسع من الشِّعْبِ. الفَجُّ: المَضْرِب البعيد، وقيل: هو الشِّعْب الواسع بين الجبَلين، وقال ثعلب: هو ما انخفض من الطرُق، وجمعه فِجاج وأَفِجَّةٌ، الأَخيرة نادرة؛ قال جندل ابن المثنى الحارِثِي: يَجِئْنَ من أَفِجَّةٍ مَناهِجِ
وقوله تعالى: من كل فَجٍّ عَمِيق؛ قال أَبو الهيثم: الفَجُّ الطريق الواسع في الجبَل. وكل طريق بَعُد، فهو فَجٌّ.
ويقال: افْتَجَّ فلان افْتِجاجاً إِذا سلك الفِجاجَ. وفي حديث الحجّ: وكل فِجاجِ مكَّة مَنْحَرٌ، هو جمع فَجٍّ، وهو الطريق الواسع؛ ومنه الحديث: أَنه قال لعمر: ما لكتَ فَجّاً إِلا سلك الشيطان فَجّاً غيره؛ وفَجُّ الرَّوْحاء سَلَكَه النبي، صلى الله عليه وسلم، إِلى بَدْرٍ، وعامَ الفتح والحجّ.
ووادٍ إِفْجِيجٌ: عَمِيقٌ، يمانية، وبعضهم يجعل كلَّ وادٍ إِفْجِيجاً، وربما سُمي به الثِّنْيُ في الجبَل. والإِفْجِيجُ: الوادي الواسع، وهو معنى الفَجِّ. ابن شميل، الفَجُّ كأَنه طريق، قال: وربما كان طريقاً بين جَبَلين أَو فَأْوَيْن، ويَنْقادُ ذلك يومين أَو ثلاثة إِذا كان طريقاً أَو غير طريق، وإِن يكن طريقاً، فهو أَرِيضٌ كثير العُشْب والكَلإِ. والفَجُّ في كلام العرب: تفريجُك بين الشيئين، يقال: فاجَّ الجلُ يُفاجُّ فِجاجاً ومُفاجَّةً إِذا باعَد إِحْدى رجليه من الأُخرى ليبول؛ وأَنشد: لا تَمْلإِ الحَوْضَ فِجاجٌ، دونَهُ،
إِلا سِجالٌ رُذُمٌ يَعْلُونَهُ
والفَجَجُ في القَدَمَين: تباعُد ما بينهما، وهو أَقبح من الفَحَج؛ وقيل: الفَجَجُ في الإِنسان تباعُد الركبتين، وفي البهائم تباعُد العُرْقُوبَينِ.
فَجَّ فَجَجاً، وهو أَفَجُّ بَيِّنُ الفَجَجِ. وفَجَّ رِجْليه وما بين رجليه يَفُجُّهُما فَجّاً: فتحه وباعَدَ ما بينهما؛ وفاجَّ: كذلك. وقد فَجَجْتُ رِجْلَيَّ أَفُجُّهُما وفَجَوْتُهُما إِذا وسَّعت بينهما. والفَجَجُ أَقبح من الفَحَجِ؛ يقال: هو يمشي مُفاجّاً وقد تَفاجَّ. ابن الأَعرابي: الأَفَجُّ والفَنْجَلُ معاً المُتباعِد الفَخِذين الشديد الفَجَجٍ، ومثله الأَفْجَى؛ وأَنشد:
اللهُ أَعطانِيك غيرَ أَحْدَلا،
ولا أَصَكَّ، أَو أَفَجَّ فَنْجَلا
وفي الحديث: كان إِذا بال تَفاجَّ حتى نَأْوِي له: التَّفاجُّ: المُبالغى في تفريج ما بين الرجلين، وهو من الفَجِّ الطريق، ومنه حديث أُم مَعْبَد: فتفاجَّت عليه ودرَّت واجْتَرَّتْ؛ ومنه حديث عُبادة المازني: فركِب الفحل فتَفاجَّ للبوْل؛ ومنه الحديث: حين سُئل عن بني عامر، فقال: جَمَل أَزْهَر مُتَفاجٌّ؛ أَراد أَنه مُخْصِب في ماء وشجر، فهو لا يزال يَبُول لكثرة أَكله وشربه.
ورجل مُفِجُّ الساقين إِذا تباعدت إِحداهما من الأُخرى. وفيما سَبَّ به حجل بن شكل الحَرِثَ بن مصرّف بين يَدَي النُّعمان: إِنه لَمُفِجُّ الساقَين قَعْوُ الأَلْيَتَيْن.
وقَوْسٌ فَجَّاء: ارتفعت سِيَتُها فبان وَتَرُها عن عَجْسِها؛ وقيل: قَوْسٌ فَجَّاءُ ومُنْفَجَّةٌ: بانَ وَتَرُها عن كَبِدها. وفَجَّ قَوْسَه، وهو يَفُجُّها فَجّاً: رفع وَتَرَها عن كَبِدِها مثل فَجَوْتُها، وكذلك فَجَأَ قَوْسَه.
الأَصمعي: من القِياسِ الفَجَّاء والمُنْفَجَّة والفَجْواء والفارِجُ والفَرْجُ: كل ذلك القوس التي يَبِينَ وَتَرُها عن كَبِدِها، وهي بَيِّنَةُ الفَجَجِ؛ قال الشاعر:
لا فَجَجٌ يُرَى بها ولا فَجا
وأَفَجَّ الظَّلِيمُ: رَمَى بصَوْمِهِ. والنَّعامة تَفِجُّ إِذا رَمَتْ بصَوْمِها. وقال ابن القِرِّيَّةِ: أَفجَّ إِفْجاجَ النَّعامة، وأَجْفل إِجْفالَ الظَّلِيم؛ وأَفَجَّتِ النَّعامة، كذلك.
والفِجاجُ: الظَّلِيم يَبيض واحدة؛ قال:
بَيْضاء مِثْل بَيْضَة الفِجاجِ
وحافِرٌ مُفِجٌّ: مُقَبَّبٌ وَقاحٌ، وهو محمود. وفَجَّ الفرس وغيره: هَمَّ بالعَدْوِ.
والفِجُّ من كل شيء: ما لم يَنْضَج. وفَجاجَتُه: نَهاءَتُهُ وقِلَّة نُضْجِه. وبِطِّيخٌ فِجٌّ إِذا كان صُلباً غير نَضِيج. وقال رجل من العرب: الثمار كلها فِجَّةٌ في الربيع حين تنعقد حتى يُنْضِجها حَرُّ القَيْظِ أَي تكون نِيئَةً. والفِجُّ: النِّيءُ. الصحاح: الفِجُّ، بالكسر، البِطِّيخ الشامِيُّ الذي تسميه الفُرْس الهِنْدي. وكل شيء من البِطِّيخ والفواكه لم يَنضَج، فهو فِجٌّ.
ابن الأَعرابي: الفُجُجُ الثُّقلاء من الناس. ابن سيده: والفَجَّان عيودُ الكِباسَة، قال: وقضينا بأَنه فَعْلان لغلبة باب فَعْلان على باب فَعَّالٍ؛ أَلا ترى إِلى قوله، صلى الله عليه وسلم، للوفد القائلين له: نحن بَنُو غَيَّان، فقال: أَنتم بنو رَشْدانَ؟ فحمله على باب «غ و ي» ولم يحمله على باب «غ ي ن» لغََبلَة زيادة الأَلف والنون.
ورجل فَجْفَجٌ وفُجافِجٌ وفَجْفاج: كثير الكلام والفَخْر بما ليس عنده؛ وقيل: هو الكثير الكلام والصِّياح والجَلَبة؛ وقيل: هو الكثير الكلام بلا نِظام؛ وقيل: هو المُجَلِّبُ الصَّيَّاح، والأُنثى بالهاء، وفيه فَجْفَجَة؛ وأَنشد أَبو عبيدة لأَبي عارِم الكلابي في صفة بَخِيل: أَغْنَى ابنُ عمرو عن بخِيلٍ فَجْفاجْ،
ذِي هَجْمَةٍ يُخْلِفُ حاجاتِ الرَّاجْ
شُحْم نَوَاصِيها، عِظام الإِنْتَاجْ،
ما ضَرَّها مَسُّ زمانٍ سَحَّاجْ
وفي حديث عثمان: أَن هذا الفَّجْفاج لا يدري أَين الله عز وجل؛ هو المِهْذار المِكْثار من القَوْل؛ قال ابن الأَثير: ويروى البَجْباج، وهو بمعناه أَو قريب منه. وأَفَجَّ الرجلُ أَي أَسرع.

##### Türkçe

**الفَجُّ**: iki dağ arasındaki geniş yol; ve denildi: bir dağda yahut bir dağın ön tarafında; ve o, **الشِّعْبِ**’den daha geniştir. **الفَجُّ**: uzak **المَضْرِب**; ve denildi: iki dağ arasındaki geniş **الشِّعْب**’dir. Ve ثعلب dedi: o, yollardan alçalan şeydir. Onun çoğulu **فِجاج** ve **أَفِجَّةٌ**’dir; sonuncusu nadirdir. جندل ابن المثنى الحارِثِي dedi ki:
يَجِئْنَ من أَفِجَّةٍ مَناهِجِ

Ve Yüce Allah’ın sözü: **من كل فَجٍّ عَمِيق**; أَبو الهيثم dedi: **الفَجُّ** dağdaki geniş yoldur. Ve her yol uzak olursa, o **فَجٌّ**’dür.

Ve denilir: **افْتَجَّ** falan **افْتِجاجاً**; **الفِجاجَ**’ı izlediği zaman. Ve hac hadîsinde: **وكل فِجاجِ مكَّة مَنْحَرٌ**; o, **فَجٍّ**’in çoğuludur ve o geniş yoldur. Ve ondan hadîs: onun عمر’a dediği: “Sen bir **فَجّاً** tutmadın ki şeytan onun dışında bir **فَجّاً** tutmuş olmasın.” Ve **فَجُّ الرَّوْحاء**’yı Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Bedir’e, fetih yılında ve hacda izlemiştir.

Ve **وادٍ إِفْجِيجٌ**: derindir; Yemen lehçesidir. Ve bazısı her vadiyi **إِفْجِيجاً** kılar. Ve bazen onunla dağdaki **الثِّنْيُ** adlandırılır. Ve **الإِفْجِيجُ**: geniş vadidir; ve o, **الفَجِّ**’in mânâsıdır. ابن شميل: **الفَجُّ** sanki bir yoldur, dedi; ve dedi: bazen iki dağ arasında yahut iki **فَأْو** arasında bir yol olur; ve bu, yol olsun yahut yol olmasın, iki gün yahut üç gün boyunca uzanır; ve eğer yol olursa, o, otu ve merası çok olan **أَرِيضٌ**’dir. Ve **الفَجُّ** Arapların sözünde: iki şey arasını açmandır; denilir: **فاجَّ** adam **يُفاجُّ** **فِجاجاً** ve **مُفاجَّةً**; küçük abdest bozmak için iki ayağından birini ötekinden uzaklaştırdığı zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
لا تَمْلإِ الحَوْضَ فِجاجٌ، دونَهُ،
إِلا سِجالٌ رُذُمٌ يَعْلُونَهُ

Ve **الفَجَجُ** ayaklarda: ikisi arasındaki uzaklaşmadır; ve o, **الفَحَج**’dan daha çirkindir. Ve denildi: **الفَجَجُ** insanda dizlerin uzaklaşmasıdır; ve hayvanlarda iki **العُرْقُوبَينِ**’in uzaklaşmasıdır.

**فَجَّ** **فَجَجاً**; ve o, **أَفَجُّ**’dür, **الفَجَجِ**’i açık olandır. Ve **فَجَّ** iki ayağını ve iki ayağı arasını, ikisini **يَفُجُّهُما** **فَجّاً**: onu açtı ve ikisi arasını uzaklaştırdı; ve **فاجَّ**: böyledir. Ve ben iki ayağımı **فَجَجْتُ**; ikisini **أَفُجُّهُما** ve ikisini **فَجَوْتُهُما**; ikisi arasını genişlettiğim zaman. Ve **الفَجَجُ** **الفَحَجِ**’dan daha çirkindir; denilir: o **مُفاجّاً** yürür; ve **تَفاجَّ** etmiştir. ابن الأَعرابي: **الأَفَجُّ** ve **الفَنْجَلُ** birlikte, uylukları birbirinden uzak, **الفَجَج**’i şiddetli olandır; ve onun benzeri **الأَفْجَى**’dır. Ve şu beyit okunmuştur:
اللهُ أَعطانِيك غيرَ أَحْدَلا،
ولا أَصَكَّ، أَو أَفَجَّ فَنْجَلا

Ve hadîste: küçük abdest bozduğu zaman **تَفاجَّ** ederdi, ta ki biz onun için siper olurduk: **التَّفاجُّ**: iki bacak arasını açmada aşırı gitmektir; ve o, yol olan **الفَجِّ**’dendir. Ve ondan Ümm Ma‘bed hadîsi: “derken onun üzerine **تفاجَّت** ve süt akıttı ve geviş getirdi.” Ve ondan Ubâde el-Mâzenî hadîsi: “derken aygıra bindi, sonra küçük abdest için **تَفاجَّ** etti.” Ve ondan hadîs: Benî Âmir hakkında sorulduğu vakit, dedi: “**جَمَل أَزْهَر مُتَفاجٌّ**”; onunla, onun su ve ağaç içinde verimli olduğunu kastetti; o hâlde çok yemesi ve içmesi sebebiyle sürekli küçük abdest yapar.

Ve **رجل مُفِجُّ الساقين**: iki baldırından biri ötekinden uzaklaştığı zaman. Ve حجل بن شكل’in, النعمان’ın huzurunda, الحَرِثَ بن مصرّف’i sövdüğü şeyde: “şüphesiz o, **لَمُفِجُّ الساقَين قَعْوُ الأَلْيَتَيْن**’dir.”

Ve **قَوْسٌ فَجَّاء**: iki ucu yükseldi de kirişi, kabzasından ayrılıp belirgin oldu; ve denildi: **قَوْسٌ فَجَّاءُ** ve **مُنْفَجَّةٌ**: kirişi, orta kısmından ayrılıp belirgin oldu. Ve **فَجَّ** yayını, onu **يَفُجُّها** **فَجّاً**: kirişi, orta kısmından yükseltti; **فَجَوْتُها** gibi; ve yine böyledir: **فَجَأَ** yayını.

الأَصمعي: kıyastan olan **الفَجَّاء** ve **المُنْفَجَّة** ve **الفَجْواء** ve **الفارِجُ** ve **الفَرْجُ**: bunların hepsi, kirişi orta kısmından ayrılıp belirgin olan yaydır; ve o, **الفَجَجِ**’i açık olandır. Şair dedi ki:
لا فَجَجٌ يُرَى بها ولا فَجا

Ve **أَفَجَّ الظَّلِيمُ**: **صَوْمِهِ** ile attı. Ve devekuşu, **صَوْمِها** ile attığı zaman **تَفِجُّ** eder. Ve ابن القِرِّيَّةِ dedi: **أَفجَّ** devekuşunun **إِفْجاجَ**’ı gibi; ve **أَجْفل** **إِجْفالَ** **الظَّلِيم** gibi. Ve devekuşu **أَفَجَّتِ**; böyledir.

Ve **الفِجاجُ**: **الظَّلِيم**’in bir tane yumurtlamasıdır. Dedi ki:
بَيْضاء مِثْل بَيْضَة الفِجاجِ

Ve **حافِرٌ مُفِجٌّ**: kubbeli, sert; ve o övülendir. Ve **فَجَّ** at ve başkası: koşmaya niyetlendi.

Ve her şeyden **الفِجُّ**: olgunlaşmamış olandır. Ve onun **فَجاجَتُه**: hamlığı ve olgunluğunun azlığıdır. Ve **بِطِّيخٌ فِجٌّ**: sert, olgunlaşmamış olduğu zaman. Ve Araplardan bir adam dedi: meyvelerin hepsi, ilkbaharda bağladığı vakit, yaz sıcağı onları olgunlaştırıncaya kadar **فِجَّةٌ**’dir; yani çiğ olurlar. Ve **الفِجُّ**: çiğdir. **الصحاح**: **الفِجُّ**, kesre ile, Farsların **الهِنْدي** diye adlandırdığı Şam karpuzudur. Ve karpuzdan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey, **فِجٌّ**’dür.

ابن الأَعرابي: **الفُجُجُ** insanlardan ağır olanlardır. ابن سيده: ve **الفَجَّان** **الكِباسَة**’nin geri dönenleridir; dedi ki: onu, **فَعْلان** babının **فَعَّالٍ** babına galebesi sebebiyle **فَعْلان** olduğuna hükmettik; görmüyor musun, صلى الله عليه وسلم’in, kendisine “biz **بَنُو غَيَّان**’ız” diyen heyete sözünü: “siz **بنو رَشْدانَ** mısınız?”; onu “**غ و ي**” babına taşıdı ve “**غ ي ن**” babına taşımadı; **الألف** ve **النون** ziyadesinin galebesi sebebiyle.

Ve **رجل فَجْفَجٌ** ve **فُجافِجٌ** ve **فَجْفاج**: çok konuşan ve kendisinde olmayanla övünen; ve denildi: çok konuşan, bağıran ve gürültü çıkaran; ve denildi: nizamsız çok konuşan; ve denildi: gürültü çıkaran bağırıcıdır; dişisi **الهاء** iledir; ve onda **فَجْفَجَة** vardır. Ve أَبو عبيدة, cimrinin vasfında أَبي عارِم الكلابي’den şu beyiti okudu:
أَغْنَى ابنُ عمرو عن بخِيلٍ فَجْفاجْ،
ذِي هَجْمَةٍ يُخْلِفُ حاجاتِ الرَّاجْ
شُحْم نَوَاصِيها، عِظام الإِنْتَاجْ،
ما ضَرَّها مَسُّ زمانٍ سَحَّاجْ

Ve عثمان hadîsinde: “şüphesiz bu **الفَّجْفاج** Allah عز وجل’in nerede olduğunu bilmez”; o, sözde geveze, çok söyleyendir. ابن الأَثير dedi: ve **البَجْباج** diye rivayet olunur; ve o, onun mânâsındadır yahut ona yakındır. Ve **أَفَجَّ** adam: yani hızlandı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ج ج * * الفَجُّ * بالفتح الطريق الواسع بين الجبلين والجمع * فِجَاجٌ * بالكسر و * الفِجُّ * بالكسر البطيخ الشامي الذي يسميه الفرس الهندي وكل شيء من البطيخ والفواكه لم ينضج فهو فج بالكسر

##### Türkçe

* ف ج ج * * **الفَجُّ** * (fetih ile) iki dağ arasındaki geniş yol; çoğulu (kesre ile) * **فِجَاجٌ**. Ve * **الفِجُّ** * (kesre ile), Farsların **الهندي** diye adlandırdığı Şam karpuzu; ve karpuzdan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey, o (kesre ile) **فج**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفج: الطريق الواسع بين جبلين  وقيل: في جبل -قاله أبو الهيثم- أو في قبل جبل، وهو أوسع من الشعب. وقال ثعلب: هو ما انخفض من الطرق. وجمعه فجاج وأفجة، الأخيرة نادرة. قال جندل بن المثنى الحارثي:
  يجئن من أفجة مناهج وقال أبو الهيثم: الفج: المضرب البعيد. وكل طريق بعد فهو فج. وعن ابن شميل: الفج: كأنه طريق. قال: وربما كان طريقا بين جبلين أو حائطين، وينقاد ذلك يومين أو ثلاثة إذا كان طريقا أو غير طريق، وإن لم يكن طريقا فهو أريض كثير العشب والكلإ،  الفجاج بالضم  .  وأفجه  وافتجه: إذا  سلكه  . وفج الروحاء سلكه النبي صلى الله عليه وسلم إلى بدر وعام الفتح والحج.  والفج، بالكسر  من كل شيء: ما لم ينضج، و  النيء من الفواكه  . وبطيخ فج: إذا كان صلبا غير نضيج. وقال رجل من العرب: الثمار كلها فجة في الربيع حين تنعقد حتى ينضجها حر القيظ، أي تكون نيئة  كالفجاجة بالفتح  الفجاجة: النهاءة وقلة النضج. في الصحاح: الفج:  البطيخ الشامي  الذي يسميه الفرس: الهندي. وكل شيء من البطيخ والفواكه لم ينضج فهو فج.  وقوس فجاء  : ارتفعت سيتها فبان وترها عن عجسها. وقيل: قوس فجاء  ومنفجة: بان وترها عن كبدها  . وفج قوسه، وهو يفجها فجا، وكذلك فجأ قوسه،  وفججتها  أفجها فجا:  رفعت وترها عن كبدها  مثل فجوتها. وقال الأصمعي: من القياس الفجاء والمنفجة والفجواء والفارج والفرج، كل ذلك القوس التي يبين وترها عن كبدها، وهي بينة الفجج. قال الشاعر:
  ولا فجج يرى بها ولا فجا

  وفججت رجلي،  وما بين رجلي  أفجهما فجا:  فتحت  وباعدت بينهما؛ وكذا فاججت وفجوت  كأفججت. و  الفجج: أقبح من الفحج، يقال:  هو يمشي مفاجا وقد تفاج وأفج  . والفج في كلام العرب: تفريجك بين الشيئين. يقال: فاج الرجل يفاج فجاجا ومفاجة: إذا باعد إحدى رجليه من الأخرى ليبول. والفجج في القدمين: تباعد ما بينهما. وقيل: هو في الإنسان تباعد الركبتين، وفي البهائم تباعد العرقوبين فج فججا. وفي الحديث:  كان إذا بال تفاج حتى نأوي له  التفاج: المبالغة في تفريج ما بين الرجلين، وفي حديث أم معبد:  فتفاجت عليه ودرت  واجترت  وفي حديث آخر حين سئل عن بني عامر، فقال:  جمل أزهر متفاج  . أراد أنه مخصب في ماء وشجر، فهو لا يزال يبول لكثرة أكله وشربه. ورجل مفج الساقين: إذا تباعدت إحداهما من الأخرى. وفيما سب به حجل بن شكل الحارث بن مصرف بين يدي النعمان:  إنه لمفج الساقين، قعو الأليتين. أفج الرجل:  أسرع. و  أفج الظليم: رمى بصومه. و  النعامة  تفج: إذا  رمت بصومها  . وقال ابن القرية:  أفج إفجاج النعامة، وأجفل إجفال الظليم  . أفج  الأرض بالفدان  ، إذا  شقها شقا منكرا  ، فهي منفجة: منشقة  ورجل أفج بين الفجج، وهو أقبح من الفجج  الآتي ذكره. وقال ابن الأعرابي: الأفج والفنجل، معا: المتباعد الفخذين الشديد الفجج؛ ومثله الأفجى. وأنشد.

  الله أعطانيك غير أحدلا
  ولا أصك أو أفج فنجلا  والفجفج، كفدفد وهدهد وخلخال  الرجل  الكثير الكلام  والفخر  المتشبع بما ليس عنده  . وقيل: هو الكثير الصياح والجلبة. وقيل: هو الكثير الكلام بلا نظام. والأنثى بالهاء. وفيه فجفجة. وأنشد أبو عبيدة لأبي عارم الكلابي في صفة بخيل:
  أغنى ابن عمرو عن بخيل فجفاج
  ذي هجمة يخلف حاجات الـراج
  شحم نواصيها عظـام الإنـتـاج
  ما ضرها مس زمان سـحـاج وفي حديث عثمان:  إن هذا الفجفاج لا يدري أين الله عز وجل  ، هو المهذار المكثار من القول. قال ابن الأثير: ويروى:  البجباج  ، وهو بمعناه أو قريب منه. عن ابن الأعرابي:  الفجج، بضمتين: الثقلاء  من الناس.  والإفجيج، بالكسر: الوادي، أو الواسع  منه، وهو معنى الفج،  أو الضيق العميق، ضد  . وواد إفجيج: عميق؛ يمانية. وبعضهم يجعل كل واد إفجيجا؛ وبه صدر المصنف.  والفجة، بالضم: الفرجة  بين الجبلين.  وحافر مفج  : أي  مقبب  وقاح؛ وهو محمود. ومما يستدرك عليه: الفجاج: الظليم يبيض واحدة. قال:
  بيضاء مثل بيضة الـفـجـاج
  وفج الفرس وغيره: هم بالعدو. وعن ابن سيده: الفجان: عود الكباسة. قال: وقضينا بأنه فعلان لغلبة باب  فعلان  على باب  فعال  ، ألا ترى إلى قوله صلى الله عليه وسلم للوفد القائلين له: نحن بنو غيان فقال: بل أنتم بنو رشدان  ، فحمله على باب  غ و ي  ، ولم يحمله على باب  غ ي ن  لغلبة زيادة الألف والنون. وفي أحاجيهم: ما شيء يفاج ولا يبول? هو  المنضدة  شيء كالسرير له أربع قوائم، وهذا من الأساس.

##### Türkçe

**الفج**: iki dağ arasında geniş yol. Ve denildi ki: bir dağda —bunu Ebû’l-Heysem söyledi— yahut bir dağın ön tarafında; ve o, **الشعب**’dan daha geniştir. Sa‘leb dedi: o, yollardan alçalan şeydir. Onun çoğulu **فجاج** ve **أفجة**’dir; sonuncusu nadirdir. Cündel b. el-Müsennâ el-Hârisî dedi:
  “**أفجة**’lerden menheclerden gelirler.”
Ebû’l-Heysem dedi: **الفج**: uzak konak yeridir. Ve her uzak yol, o halde o bir **فج**’dir. İbn Şümeyl’den: **الفج**: sanki bir yoldur. Dedi: ve bazen iki dağ yahut iki duvar arasında bir yol olur; ve bu, yol olsun yahut yol olmasın, iki gün yahut üç gün boyunca uzanır; eğer yol değilse, o, ot ve mera çok olan bir arazidir; **الفجاج** (ضم ile). Ve **أفجه** ve **افتجه**: onu izlediği zaman. Ve **فج الروحاء**: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onu Bedir’e, fetih yılında ve hacca giderken izledi.

Ve **الفج** (kesre ile), her şeyden: olgunlaşmamış olan; ve meyvelerden çiğ olan. Ve **بطيخ فج**: sert, olgunlaşmamış olduğu zaman. Araplardan bir adam dedi: meyvelerin hepsi ilkbaharda bağlandığı vakit, kıyamet sıcağının harareti onları olgunlaştırıncaya kadar **فجة**’dir; yani çiğ olurlar; **كالفجاجة** (fetha ile). **الفجاجة**: hamlık ve olgunlaşmanın azlığıdır. **الصحاح**’ta: **الفج**: Farsların **الهندي** diye adlandırdığı Şam karpuzudur. Ve karpuzdan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey **فج**’dir.

Ve **قوس فجاء**: onun **سيتها**’sı yükseldi de **وترها**’sı **عجسها**’sından ayrılıp göründü. Ve denildi ki: **قوس فجاء** ve **منفجة**: **وترها**’sı **كبدها**’sından ayrılıp göründü. Ve **فج** onun yayını; o, onu **فجا** ile **يفجها**; ve yine **فجأ** onun yayını; ve **فججتها**: onu **فجا** ile **أفجها**: **وترها**’sını **كبدها**’sından yükseltti; **فجوتها** gibi. Asma‘î dedi: kıyastan olan **الفجاء** ve **المنفجة** ve **الفجواء** ve **الفارج** ve **الفرج**’dir; bunların hepsi, **وترها**’sı **كبدها**’sından ayrılıp görünen yaydır; ve o, **الفجج**’i açık olandır. Şair dedi:
  “Ne onda **فجج** görülür ne de **فجا**.”

Ve **فججت رجلي**; ve iki ayağımın arası: ikisini **فجا** ile **أفجهما**: açtım ve aralarını uzaklaştırdım; yine **فاججت** ve **فجوت**; **أفججت** gibi. Ve **الفجج**: **الفحج**’dan daha çirkindir; denilir: o, **مفاجا** yürür; ve **تفاج** etti ve **أفج** etti. Ve Arapların sözünde **الفج**: iki şeyin arasını açmandır. Denilir: adam **فاج** eder, **يفاج** eder, **فجاجا** ve **مفاجة** ile: bevletmek için iki ayağından birini ötekinden uzaklaştırdığı zaman. Ve ayaklarda **الفجج**: ikisi arasının uzaklaşmasıdır. Ve denildi ki: insanda dizlerin uzaklaşmasıdır; hayvanlarda ise aşık kemiklerinin uzaklaşmasıdır; **فج** eder, **فججا** ile.

Hadiste: “Bevlettiği zaman, onun için barınak yapıncaya kadar **تفاج** ederdi.” **التفاج**: iki ayak arasını açmada aşırılıktır. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “Üzerine **تفاجت** etti ve süt akıttı ve geviş getirdi.” Ve başka bir hadiste, Benî Âmir hakkında sorulduğu vakit, dedi ki: “**جمل أزهر متفاج**.” Muradı: su ve ağaçta verimlidir; çok yemesi ve içmesi sebebiyle sürekli bevleder. Ve **رجل مفج الساقين**: ikisinden biri ötekinden uzaklaştığı zaman. Nu‘mân’ın huzurunda el-Hâris b. Musrif’in oğlu Hacel b. Şekl’e sövülen şeyde: “O, elbette **لمفج الساقين**’dir; **قعو الأليتين**’dir.”

**أفج الرجل**: hızlandı. Ve **أفج الظليم**: **صومه**’sunu attı. Ve **النعامة** **تفج** eder: **صومها**’sını attığı zaman. İbnü’l-Karye dedi: “**أفج** eder, devekuşunun **إفجاج**’ı gibi; ve **أجفل** eder, **الظليم**’in **إجفال**’ı gibi.”

**أفج الأرض بالفدان**: onu çirkin bir yarma ile yardığı zaman; o halde o **منفجة**’dir: yarılmış. Ve **رجل أفج بين الفجج**; ve o, aşağıda zikredilecek **الفجج**’den daha çirkindir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأفج** ve **الفنجل**, ikisi birlikte: uylukları uzak olan, **الفجج**’i şiddetli olan; bunun benzeri **الأفجى**’dır. Ve okudu.

  “Allah onu bana verdi, ne **أحدلا** olarak,
  Ne **أصك** yahut **أفج فنجلا** olarak.”

Ve **الفجفج** —**فدفد** ve **هدهد** ve **خلخال** gibi—: çok sözlü adam; ve **الفخر**: kendisinde olmayanla doygun görünen. Ve denildi ki: o, çok bağıran ve gürültü çıkarandır. Ve denildi ki: o, düzensiz çok sözlüdür. Dişisi **الهاء** iledir. Ve onda **فجفجة** vardır. Ebû ‘Ubeyde, cimriyi vasfetmede Ebû ‘Ârim el-Kilâbî’den okudu:
  “İbn ‘Amr’ı, ihtiyaçları geri bırakan
  Bir yığının sahibi cimri **فجفاج**’dan zengin kıldı;
  Alınlarının yağı, doğurmanın kemikleri;
  Zamanın **سحاج**’ının dokunması ona zarar vermedi.”

Osman hadîsinde: “Şu **الفجفاج** Allah (azze ve celle) nerededir bilmez.” O, çok geveze, sözde çokluk sahibidir. İbnü’l-Esîr dedi: ve rivayet olunur: **البجباج**; ve o, onun manasındadır yahut ona yakındır.

İbnü’l-A‘râbî’den: **الفجج** (iki damme ile): insanlardan ağır kimselerdir. Ve **الإفجيج** (kesre ile): vadi; yahut onun geniş olanı; ve o, **الفج** manasıdır; yahut dar, derin olan; zıddı. Ve **واد إفجيج**: derindir; Yemenîdir. Ve bazısı her vadiyi **إفجيجا** kılar; ve musannifin başı bununladır.

Ve **الفجة** (damme ile): iki dağ arasındaki açıklıktır. Ve **حافر مفج**: yani kubbeli ve sert; ve o övülendir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفجاج**: **الظليم** bir tane yumurtlar. Dedi:
  “**الفجاج** yumurtası gibi beyaz.”

Ve **فج الفرس** ve başkası: koşmaya niyet etti. İbn Sîde’den: **الفجان**: **عود الكباسة**. Dedi: ve onun **فعلان** olduğuna hükmettik; çünkü **فعلان** bâbının, **فعال** bâbına galebesi sebebiyledir. Görmez misin, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) kendisine “Biz Benû **غيان**’ız” diyen heyete: “Hayır, siz Benû **رشدان**’sınız” dedi; böylece onu **غ و ي** bâbına حمل etti; **غ ي ن** bâbına حمل etmedi; elif ve nûn ziyadesinin galebesi sebebiyle.

Ve onların bilmecelerinde: “Ne şey **يفاج** eder ve bevletmez?” O, **المنضدة**’dir: dört ayağı olan, sedir gibi bir şey; ve bu, **الأساس**’tandır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَجَّ
فَجَّ U ( n. ac. فَجّ 1 ),
a.  Parted the legs, straddled.

b.  Bent ( bow ).

c.  A ( n. ac. فَجَج 4 ), Was bowlegged.

فَاْجَجَ
فَاْجَجَ III ,
a.  see I (a) .

أَفْجَجَ
أَفْجَجَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  Hastened.

c.  Travelled through a mountainpass.

d.  [ acc. &  Bi ], Turned over with ( the plough: earth ).

تَفَاْجَجَ
تَفَاْجَجَ VI ,
a.  see I (a) .

اِنْفَجَجَ
اِنْفَجَجَ VII ,
a.  Was split.

اِفْتَجَجَ
اِفْتَجَجَ VIII ,
a.  see IV (c) .

فَجّ
فَجّ 1 , ( pl. فِجَاْج 23 ),
a.  Pass, defile.

b.  [ coll. ],  see 2 .

فِجّ
فِجّ 2 ,
a.  Unripe ( fruit ).

فُجَّة
فُجَّة 3t , ( pl. فُجَج 9 ),
a.  Interval, interstice.

فُجُج
فُجُج 10 ,
a.  Sluggish; sluggards.

أَفْجَجُ
أَفْجَجُ 14 ,
a.  Straddler.

b.  Bowlegged.

فَجَاْجَة
فَجَاْجَة 22t ,
a.  see 2 .

فُجَاْج
فُجَاْج 24 ,
a.  see 1 (a) .

اِفْجِيْج
اِفْجِيْج 39 ,
a.  Wide valley.

مُفَاجّ
مُفَاجّ
a.  see 14 .

##### Türkçe

فَجَّ
فَجَّ I ( n. ac. **فَجّ** 1 ),
a.  Bacakları ayırdı, iki yana açtı.

b.  (Yayı) büktü.

c.  ( n. ac. **فَجَج** 4 ), çarpık bacaklı oldu.

فَاْجَجَ
فَاْجَجَ III ,
a.  I (a)’ya bak.

أَفْجَجَ
أَفْجَجَ IV ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  Acele etti.

c.  Bir dağ geçidinden geçti.

d.  [ acc. &  Bi ], (sabanla: toprağı) ile altüst etti.

تَفَاْجَجَ
تَفَاْجَجَ VI ,
a.  I (a)’ya bak.

اِنْفَجَجَ
اِنْفَجَجَ VII ,
a.  Yarılmış oldu.

اِفْتَجَجَ
اِفْتَجَجَ VIII ,
a.  IV (c)’ye bak.

فَجّ
**فَجّ** 1 , ( pl. **فِجَاْج** 23 ),
a.  Geçit, boğaz.

b.  [ topluluk adı ],  2’ye bak.

فِجّ
**فِجّ** 2 ,
a.  Ham (meyve).

فُجَّة
**فُجَّة** 3t , ( pl. **فُجَج** 9 ),
a.  Aralık, boşluk.

فُجُج
**فُجُج** 10 ,
a.  Ağırkanlı; ağırkanlılar.

أَفْجَجُ
**أَفْجَجُ** 14 ,
a.  Bacaklarını iki yana açan.

b.  Çarpık bacaklı.

فَجَاْجَة
**فَجَاْجَة** 22t ,
a.  2’ye bak.

فُجَاْج
**فُجَاْج** 24 ,
a.  1 (a)’ya bak.

اِفْجِيْج
**اِفْجِيْج** 39 ,
a.  Geniş vadi.

مُفَاجّ
**مُفَاجّ**
a.  14’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فجج
فَجَّ - يَفُجُّ - فَجّ - فِجَاج - فِجَاجاً
فَجَّ - يَفُجُّ + كائن + شيئاً: يجعل فيه "فجاً " أو شرخاً عميقاً: يحفر ثلماً أو غوراً في الشيء، ثم يباعد قليلاً حافتي الشيء عن الثلم أو الغور، ليظهر بشكل فتحة أو ثلم غائر قليلاً، وعلى جانبيه حافتان مائلتان
فَجّ - الفج: اسم فعل " فَجَّ - يَفُجُّ ": وهو كذلك ما يكون بفعل "  فَجَّ - يَفُجُّ ": الشرخ أو الثلم العميق في شيء، كجرح فروة الرأس مثلاً، أو الطريق بين جبلين، وهي في الأرض الثلم أو الغور العميق غير البين في البلاد
فِجَاج: على وزن " فِعال " اسم فعل مبالغة من " فَجَّ - يَفُجُّ "بمعنى مفعول، أو هي جمع " فَج "
فِجَاجاً: حال من " فِجَاج ": بشكل كالثلم العميق الواسع
﴿لتسلكوا منها سبلا فجاجا﴾: السبل الغائرة المنخفضة بين المرتفعات والجبال
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حفر شق أو ثلم أو خندق أو أخدود قائم الحواف "، وهي:
رَهَا - يَرْهُوْ، فَجَّ - يَفُجُّ، خَدَّ - يَخُدُّ، مَعَا - يَمْعُو (مَعَا - يَمْعِي)، فَجَا - يَفْجُوْ، سَنَّ - يَسُنُّ
فج
 	﴿وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالا وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق(27)﴾ الحج
فجاجا
سبل فجاج﴿والله جعل لكم الأرض بساطا (19) لتسلكوا منها سبلا فجاجا (20)﴾ نوح ﴿وجعلنا في الأرض رواسي أن تميد بهم وجعلنا فيها فجاجا سبلا لعلهم يهتدون(31)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [فجج] ف ج ج: الفَجُّ بالفتح الطريق الواسع بين الجبلين والجمع فِجَاجٌ بالكسر و الفِجُّ بالكسر البطيخ الشامي الذي يسميه الفرس الهندي وكل شيء من البطيخ والفواكه لم ينضج فهو فج بالكسر
الراغب
فجج
- الفج: شقة يكتنفها جبلان، ويستعمل في الطريق الواسع، وجمعه فجاج. قال: }من كل فج عميق﴿[الحج/27]،﴾فيها فجاجا سبلا{ [الأنبياء/31]. والفجج: تباعد الركبتين، وهو أفج بين الفجج، ومنه: حافر مفجج، وجرح فج: لم ينضج.
ملخص اللسان:
1.    وفَجَّ رِجْليه وما بين  رجليه يَفُجُّهُما فَجّاً والفَجُّ  في كلام العرب: تفريجُك بين الشيئين
2.    الفَجُّ: المَضْرِب البعيد، وكل طريق بَعُد، فهو فَجٌّ.
3.    ، فجج: الفَجُّ الطريق الواسع بين جَبَلين؛
4.    يقال: فاجَّ الجلُ يُفاجُّ فِجاجاً  ومُفاجَّةً إِذا باعَد إِحْدى رجليه من الأُخرى ليبول؛
5.    والفِجُّ من كل شيء: ما لم يَنْضَج.
6.    وأَفَجَّ الرجلُ أَي أَسرع.
لسان العرب
● -   فجج: الفَجُّ الطريق الواسع بين جَبَلين؛ وقيل: في جبَل أَو في قُبُلِ  جَبَل، وهو أَوسع من الشِّعْبِ. الفَجُّ: المَضْرِب البعيد، وقيل: هو  الشِّعْب الواسع بين الجبَلين، وقال ثعلب: هو ما انخفض من الطرُق، وجمعه  فِجاج وأَفِجَّةٌ، الأَخيرة نادرة؛ قال جندل ابن المثنى الحارِثِي:  يَجِئْنَ من أَفِجَّةٍ مَناهِجِ  وقوله تعالى: من كل فَجٍّ عَمِيق؛ قال أَبو الهيثم: الفَجُّ الطريق  الواسع في الجبَل. وكل طريق بَعُد، فهو فَجٌّ.  ويقال: افْتَجَّ فلان افْتِجاجاً إِذا سلك الفِجاجَ. وفي حديث الحجّ:  وكل فِجاجِ مكَّة مَنْحَرٌ، هو جمع فَجٍّ، وهو الطريق الواسع؛ ومنه الحديث:  أَنه قال لعمر: ما لكتَ فَجّاً إِلا سلك الشيطان فَجّاً غيره؛ وفَجُّ  الرَّوْحاء سَلَكَه النبي، صلى الله عليه وسلم، إِلى بَدْرٍ، وعامَ الفتح  والحجّ.  ووادٍ إِفْجِيجٌ: عَمِيقٌ، يمانية، وبعضهم يجعل كلَّ وادٍ إِفْجِيجاً،  وربما سُمي به الثِّنْيُ في الجبَل. والإِفْجِيجُ: الوادي الواسع، وهو  معنى الفَجِّ. ابن شميل، الفَجُّ كأَنه طريق، قال: وربما كان طريقاً بين  جَبَلين أَو فَأْوَيْن، ويَنْقادُ ذلك يومين أَو ثلاثة إِذا كان طريقاً أَو  غير طريق، وإِن يكن طريقاً، فهو أَرِيضٌ كثير العُشْب والكَلإِ. والفَجُّ  في كلام العرب: تفريجُك بين الشيئين، يقال: فاجَّ الجلُ يُفاجُّ فِجاجاً  ومُفاجَّةً إِذا باعَد إِحْدى رجليه من الأُخرى ليبول؛ وأَنشد:  لا تَمْلإِ الحَوْضَ فِجاجٌ، دونَهُ،  إِلا سِجالٌ رُذُمٌ يَعْلُونَهُ  والفَجَجُ في القَدَمَين: تباعُد ما بينهما، وهو أَقبح من الفَحَج؛  وقيل: الفَجَجُ في الإِنسان تباعُد الركبتين، وفي البهائم تباعُد  العُرْقُوبَينِ.  فَجَّ فَجَجاً، وهو أَفَجُّ بَيِّنُ الفَجَجِ. وفَجَّ رِجْليه وما بين  رجليه يَفُجُّهُما فَجّاً: فتحه وباعَدَ ما بينهما؛ وفاجَّ: كذلك. وقد  فَجَجْتُ رِجْلَيَّ أَفُجُّهُما وفَجَوْتُهُما إِذا وسَّعت بينهما.  والفَجَجُ أَقبح من الفَحَجِ؛ يقال: هو يمشي مُفاجّاً وقد تَفاجَّ. ابن  الأَعرابي: الأَفَجُّ والفَنْجَلُ معاً المُتباعِد الفَخِذين الشديد الفَجَجٍ،  ومثله الأَفْجَى؛ وأَنشد:  اللهُ أَعطانِيك غيرَ أَحْدَلا،  ولا أَصَكَّ، أَو أَفَجَّ فَنْجَلا  وفي الحديث: كان إِذا بال تَفاجَّ حتى نَأْوِي له: التَّفاجُّ:  المُبالغى في تفريج ما بين الرجلين، وهو من الفَجِّ الطريق، ومنه حديث أُم  مَعْبَد: فتفاجَّت عليه ودرَّت واجْتَرَّتْ؛ ومنه حديث عُبادة المازني: فركِب  الفحل فتَفاجَّ للبوْل؛ ومنه الحديث: حين سُئل عن بني عامر، فقال: جَمَل  أَزْهَر مُتَفاجٌّ؛ أَراد أَنه مُخْصِب في ماء وشجر، فهو لا يزال يَبُول  لكثرة أَكله وشربه.  ورجل مُفِجُّ الساقين إِذا تباعدت إِحداهما من الأُخرى. وفيما سَبَّ به  حجل بن شكل الحَرِثَ بن مصرّف بين يَدَي النُّعمان: إِنه لَمُفِجُّ  الساقَين قَعْوُ الأَلْيَتَيْن.  وقَوْسٌ فَجَّاء: ارتفعت سِيَتُها فبان وَتَرُها عن عَجْسِها؛ وقيل:  قَوْسٌ فَجَّاءُ ومُنْفَجَّةٌ: بانَ وَتَرُها عن كَبِدها. وفَجَّ قَوْسَه،  وهو يَفُجُّها فَجّاً: رفع وَتَرَها عن كَبِدِها مثل فَجَوْتُها، وكذلك  فَجَأَ قَوْسَه.  الأَصمعي: من القِياسِ الفَجَّاء والمُنْفَجَّة والفَجْواء والفارِجُ  والفَرْجُ: كل ذلك القوس التي يَبِينَ وَتَرُها عن كَبِدِها، وهي بَيِّنَةُ  الفَجَجِ؛ قال الشاعر:  لا فَجَجٌ يُرَى بها ولا فَجا  وأَفَجَّ الظَّلِيمُ: رَمَى بصَوْمِهِ. والنَّعامة تَفِجُّ إِذا رَمَتْ  بصَوْمِها. وقال ابن القِرِّيَّةِ: أَفجَّ إِفْجاجَ النَّعامة، وأَجْفل  إِجْفالَ الظَّلِيم؛ وأَفَجَّتِ النَّعامة، كذلك.  والفِجاجُ: الظَّلِيم يَبيض واحدة؛ قال:  بَيْضاء مِثْل بَيْضَة الفِجاجِ  وحافِرٌ مُفِجٌّ: مُقَبَّبٌ وَقاحٌ، وهو محمود. وفَجَّ الفرس وغيره:  هَمَّ بالعَدْوِ.  والفِجُّ من كل شيء: ما لم يَنْضَج. وفَجاجَتُه: نَهاءَتُهُ وقِلَّة  نُضْجِه. وبِطِّيخٌ فِجٌّ إِذا كان صُلباً غير نَضِيج. وقال رجل من العرب:  الثمار كلها فِجَّةٌ في الربيع حين تنعقد حتى يُنْضِجها حَرُّ القَيْظِ  أَي تكون نِيئَةً. والفِجُّ: النِّيءُ. الصحاح: الفِجُّ، بالكسر، البِطِّيخ  الشامِيُّ الذي تسميه الفُرْس الهِنْدي. وكل شيء من البِطِّيخ والفواكه  لم يَنضَج، فهو فِجٌّ.  ابن الأَعرابي: الفُجُجُ الثُّقلاء من الناس. ابن سيده: والفَجَّان  عيودُ الكِباسَة، قال: وقضينا بأَنه فَعْلان لغلبة باب فَعْلان على باب  فَعَّالٍ؛ أَلا ترى إِلى قوله، صلى الله عليه وسلم، للوفد القائلين له: نحن  بَنُو غَيَّان، فقال: أَنتم بنو رَشْدانَ؟ فحمله على باب «غ و ي» ولم يحمله  على باب «غ ي ن» لغََبلَة زيادة الأَلف والنون.  ورجل فَجْفَجٌ وفُجافِجٌ وفَجْفاج: كثير الكلام والفَخْر بما ليس عنده؛  وقيل: هو الكثير الكلام والصِّياح والجَلَبة؛ وقيل: هو الكثير الكلام بلا  نِظام؛ وقيل: هو المُجَلِّبُ الصَّيَّاح، والأُنثى بالهاء، وفيه  فَجْفَجَة؛ وأَنشد أَبو عبيدة لأَبي عارِم الكلابي في صفة بَخِيل:  أَغْنَى ابنُ عمرو عن بخِيلٍ فَجْفاجْ،  ذِي هَجْمَةٍ يُخْلِفُ حاجاتِ الرَّاجْ  شُحْم نَوَاصِيها، عِظام الإِنْتَاجْ،  ما ضَرَّها مَسُّ زمانٍ سَحَّاجْ  وفي حديث عثمان: أَن هذا الفَّجْفاج لا يدري أَين الله عز وجل؛ هو  المِهْذار المِكْثار من القَوْل؛ قال ابن الأَثير: ويروى البَجْباج، وهو  بمعناه أَو قريب منه. وأَفَجَّ الرجلُ أَي أَسرع.
مقاييس اللغة:
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
القاموس المحيط:
الفَجُّ الطريقُ الواسعُ بين جَبَلينِ، كالفُجاجِ، بالضم. وأَفَجَّ سَلَكَهُ. والفِجُّ، بالكسر النِّيْءُ من الفَواكِهِ، كالفَجاجَةِ، بالفتح، والبِطِّيخُ الشَّاميُّ. وقَوْسٌ فَجَّاءُ ومُنْفَجَّةٌ بَانَ وتَرُها عن كَبِدِها.
وفَجَجْتُها: رَفَعْتُ وَتَرَها عن كَبِدِها، وما بَيْنَ رِجْلَيَّ: فَتَحْتُ، كأَفْجَجْتُ، وهو يمْشي مُفاجَّاً، وقد تَفاجَّ وأَفَجَّ، و: أَسْرَعَ، والنَّعامَةُ: رَمَتْ بِصَوْمِها، والأرضَ بالفَدَّانِ: شَقَّها شَقَّاً مُنْكَراً. ورَجُلٌ أَفَجُّ، بَيِّنُ الفَجج، وهو أقْبَحُ من الفَحَجِ والفَجْفَجُ كفَدْفَدٍ وهُدْهُدٍ وخَلْخالٍ: الكثيرُ الكَلامِ، المُتَشَبِّعُ بما ليسَ عندَهُ. والفُجُجُ، بضمَّتين: الثقلاءُ. والْإِفْجيجُ، بالكسر: الوادِي، أو الواسِعُ، والضَّيِّقُ العميقُ، ضِدُّ. والفُجَّةُ، بالضم: الفُرْجَةُ. وحافِرٌ مُفِجٌّ: مُقَبَّبٌ.
تاج العروس:
فجج
" الفَجُّ : الطَّرِيقُ الواسِعُ بين جَبَلَيْنِ " وقيل : في جَبَلٍ - قَالَهُ أَبو الهيثم - أَو في قُبُل جَبَلٍ وهو أَوْسعُ من الشِّعْب . وقال ثعلب : هو ما انْخَفَضَ من الطُّرُق . وجمعُه فِجَاجٌ وأَفِجَّةٌ الأخيرةُ نادرةٌ . قال جَنْدَلُ بن المُثَنَّى الحارثيّ :
" يَجِئْنَ من أَفِجَّةٍ مَنَاهِجِ وقال أَبو الهيثم : الفَجّ : المَضْرِبُ البَعيدُ . وكلُّ طريقٍ بَعُدَ فهو فَجٌّ . وعن ابن شُمَيْلٍ : الفَجّ : كأَنّه طريقٌ . قال : ورُبما كان طريقاً بين جَبَلَيْنٍ أو حائطَينِ ويَنْقَاد ذلك يومَيْنِ أَو ثَلاثةً إِذا كان طريقاً أَو غَيْرَ طرِيقٍ وإِن لم يكنْ طريقاً فهو أَرِيضٌ كثيرُ العُشْبِ والكِلإِ " الفُجَاجِ بالضّمّ " . " وأَفَجَّه " وافْتَجَّه : إِذا " سَلَكَه " . وفَجُّ الرَّوْحَاءِ سَلَكَه النبيُّ صلّى الله عليه وسلّم إِلى بَدْرٍ وعامَ الفَتْح والحجّ . " والفِجّ بالكسر " من كل شيْءٍ : ما لَمْ يَنْضَجْ و " النِّيءُ من الفَوَاكِهِ " . وبِطِّيخُ فِجٌّ : إِذا كان صُلْباً غير نَضيجٍ . وقال رجلٌ من العرب : الثِّمَارُ كُلُّهَا فِجَّةٌ في الرَّبيع حين تَنْعَقِدُ حتّى يُنْضِجَها حَرُّ القَيْظِ أَي تكون نِيئَةً " كالفَجَاجَةِ بالفَتح " الفَجَاجة : النَّهَاءَةُ وقِلَّةُ النُّضْجِ . في الصّحاح : الفِجّ : " البِطِّيخُ الشّاميّ " الذي يُسمّيه الفُرْسُ : الهِنْدِيَّ . وكلُّ شَيْءٍ من البِطّيخ والفواكِه لم يَنْضَج فهو فِجٌّ . " وقَوْسٌ فَجّاءُ " : ارتفعتْ سِيَتُهَا فبانَ وَتَرُهَا عن َعِجْسِها . وقيل : قَوسٌ فَجّاءُ " ومُنْفَجّة : بانَ وَتَرُهَا عن كَبِدِهَا " . وفَجَّ قَوْسَه وهو يَفُجُّهَا فَجّاً وكذلك فَجَأَ قَوْسَه " وفَجَجْتُهَا " أَفُجُّهَا فَجّاً : " رَفَعْتُ وَتَرَهَا عن كَبِدِهَا " مثل فَجَوْتُها . وقال الأَصمعيّ : من القِيَاسِ الفَجّاءُ والمُنْفَجّةُ والفَجْواءُ والفَارِجُ والفَرْجُ كلّ ذلك القَوْسُ التي يَبِينُ وَتَرُهَا عن كَبِدِها وهي بَيِّنَةُ الفَجَجِ . قال الشاعر :
" ولا فَجَجٌ يُرَى بها ولا فَجَا
وفَجَجْتُ رِجْليَّ " وما بين رِجْلَيّ " أَفُجُّهُما فَجّاً : " فَتَحْتُ " وباعَدتُ بينَهُمَا ؛ وكذا فاجَجْتُ وفَجَوْتُ " كأَفْجَجْتُ . و " الفَجَجُ : أَقْبَحُ من الفَحَجِ يقال : " هو يَمْشِي مُفَاجّاً وقد تَفاجَّ وأَفَجَّ " . والفَجُّ في كلامِ العرب : تَفريجُكَ بين الشيئينِ . يقال : فاجَّ الرَّجلُ يُفاجُّ فِجَاجاً ومُفاجَّةً : إِذا باعَدَ إِحدَى رِجْليه من الأُخرَى ليَبول . والفَجَجُ في القَدمينِ : تَبَاعُدُ ما بينهما . وقيل : هو في الإِنسان تَبَاعُدُ الرُّكْبتينِ وفي البهائمِ تَبَاعُدُ العُرْقوبَينِ فَجَّ فَجَجاً . وفي الحديث : " كان إِذا بالَ تَفاجَّ حتَّى نَأْوِيَ له " التَّفاجُّ : المُبَالغةُ في تَفْريجِ ما بين الرِّجْلَينِ وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ : " فتفاجَّتْ عليه ودَرَّتْ " واجْتَرَّت " وفي حديثٍ آخَرَ حين سُئلَ عن بَني عامرٍ فقال : " جَمَل أَزْهَرُ مُتَفَاجٌّ " . أَراد أَنه مُخْصِبٌ في ماءٍ وشَجرٍ فهو لا يزال يَبُولُ لكثرةٍ أَكلِه وشُرْبِهِ . ورجل مُفِجُّ السّاقَيْنِ : إِذا تَبَاعَدتْ إِحداهما من الأُخرَى . وفيما سَبّ به حَجَلُ بنُ شَكَل الحارثَ بنَ مُصرِّف بين يَدَيِ النُّعْمَانِ : " إِنه لمُفِجُّ السَّاقَينِ قَعْوُ الأَلْيَتَيْنِ . أَفَجَّ الرَّجلُ : " أَسْرَعَ . و " أَفَجَّ الظَّلِيمُ : رَمَى بصَوْمِه . و " النَّعامةُ " تُفِجّ : إِذا " رَمَتْ بِصَوْمها " . وقال ابنُ القِرِّيَّة : " أَفَجَّ إِفْجَاجَ النَّعَامَةِ وأَجْفَلَ إِجْفَالَ الظَّلِيم " . أَفَّجَّ " الأَرْضَ بالفَدَّانِ " إِذا " شَقَّها شَقّاً مُنْكَراً " فهي مُنْفَجَّةٌ : مُنْشَقَّة " وَرَجَلٌ أَفَجُّ بَيِّنُ الفَجَجِ وهو أَقْبَحُ من الفَجَجِ " الآتي ذِكرُه . وقال ابن الأَعْرَابيّ : الأَفَجّ والفَنْجَلُ معاً : المُتَبَاعِدُ الفَخِذَيْنِ الشَّديدُ الفَجَجِ ؛ ومثله الأَفْجَى . وأَنشد
" اللهُ أَعْطَانِيكَ غيرَ أَحَدَلاَ
" ولا أَصَكَّ أَو أَفَجَّ فَنْجَلاَ " والفجْفجُ كَفَدْفَدٍ وهُدْهُدٍ وخَلْخَالٍ " الرّجْلُ " الكَثِيرُ الكلامِ " والفَخْرِ " المُتَشبِّعُ بما ليس عِندَه " . وقيل : هو الكثيرُ الصِّياحِ والجَلَبَةِ . وقيل : هو الكثيرُ الكلامِ بلا نِظَامٍ . والأُنثى بالهاءِ . وفيه فَجْفَجَةٌ . وأَنشد أَبو عُبَيْدَةَ لأَبي عارِمٍ الكِلابيّ في صفةِ بَخيل :
" أَغْنَى ابنُ عَمْرٍو عَن بَخِيلٍ فَجْفَاجْ
" ذِي هَجْمَةٍ يُخْلِفُ حَاجَاتِ الرَّاجْ
" شُحْمٍ نَواصِيهَا عِظَامِ الإِنْتَاجْ
" مَا ضَرَّهَا مَسُّ زَمَانٍ سَحّاجْ وفي حديث عثمانَ : " إِنّ هذا الفَجْفَاجَ لا يَدْرِي أَين اللهُ عَزَّ وجلّ " هو المِهْذَارُ المِكْثَارُ من القَوْلِ . قال ابن الأَثير : ويروى : " البَجْباجَ " وهو بمعناه أَو قريبٌ منه . عن ابن الأَعرابيّ : " الفُجُج بضمّتينِ : الثُّقَلاءُ " من النّاس . " والإِفْجِيجُ بالكسر : الوَادِي أَو الواسعُ " منه وهو مَعْنَى الفَجّ " أَو الضَّيِّق العَميق ضِدُّ " . ووادٍ إِفْجِيجٌ : عَميقٌ ؛ يَمَانِيَةٌ . وبعضُهُم يَجعل كلَّ واد إِفْجِيجاً ؛ وبه صَدَّرَ المُصَنِّف . " والفُجَّةُ بالضّمّ : الفُرْجَةُ " بين الجَبَلَينِ . " وحافِرٌ مُفِجٌّ " : أَي " مُقبَّبٌ " وَقَاحٌ ؛ وهو محمودٌ . ومما يستدرك عليه : الفِجَاجُ : الظَّلِيمُ يَبِيضُ واحدةً . قال :
" بيضاء مِثْل بَيْضَةِ الفِجَاجِ
" وفَجَّ الفَرسُ وغيرُه : هَمَّ بالعَدْوِ . وعن ابن سيده : الفَجّانُ : عُودُ الكِبَاسَةِ . قال : وقَضَيْنَا بأَنّه فَعْلان لغَلَبة باب " فَعْلان " على باب " فَعّال " أَلاَ تَرى إلى قوله صلّى الله عليه وسلّم للوفد القائلين له : نحن بنو غَيّانَ فقال : بلْ أَنْتُم بنو رَشْدَانَ " فحمله على باب " غ و ي " ولم يحمله على باب " غ ي ن " لغلبة زيادة الأَلف والنّون . وفي أَحاجِيهم : ما شَيْءٌ يُفَاجُّ ولا يَبُول ؟ هو " المِنضَدَة " شيءٌ كالسَّريرِ له أَربعُ قوائمَ وهذا من الأساس

##### Türkçe

فجج
**فَجَّ** - **يَفُجُّ** - **فَجّ** - **فِجَاج** - **فِجَاجاً**
**فَجَّ** - **يَفُجُّ** + bir varlık + bir şeyi: onda “**فجاً**” yahut derin bir yarık yapar: şeyde bir oluk yahut bir çukur kazar; sonra şeyin iki kenarını, oluğun yahut çukurun kenarlarını biraz ayırır ki, bir açıklık yahut biraz gömük bir oluk şeklinde görünsün; ve onun iki yanında iki eğik kenar bulunur.

**فَجّ** - **الفج**: “**فَجَّ** - **يَفُجُّ**” fiilinin isim-fiilidir; ve yine “**فَجَّ** - **يَفُجُّ**” fiilinin fiiliyle olan şeydir: bir şeydeki derin yarık yahut derin oluk; mesela baş derisinin yarası gibi; yahut iki dağ arasındaki yol; ve o, yerde, beldelerde açıkça belli olmayan derin oluk yahut derin çukurdur.

**فِجَاج**: “**فِعال**” vezni üzere, “**فَجَّ** - **يَفُجُّ**”dan mübalağa isim-fiilidir, mef‘ûl manasında; yahut o, **فَج**’in cem‘idir.

**فِجَاجاً**: **فِجَاج**’dan hâl: geniş derin bir oluk gibi bir şekilde.

﴿لتسلكوا منها سبلا فجاجا﴾: yükseltiler ve dağlar arasındaki gömük, alçak yollar.

Ve lafız, “kenarları dik bir yarık yahut oluk yahut hendek yahut yarma kazmak” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**رَهَا** - **يَرْهُوْ**، **فَجَّ** - **يَفُجُّ**، **خَدَّ** - **يَخُدُّ**، **مَعَا** - **يَمْعُو** (**مَعَا** - **يَمْعِي**)، **فَجَا** - **يَفْجُوْ**، **سَنَّ** - **يَسُنُّ**

فج
 	﴿وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالا وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق(27)﴾ الحج

فجاجا
سبل فجاج﴿والله جعل لكم الأرض بساطا (19) لتسلكوا منها سبلا فجاجا (20)﴾ نوح ﴿وجعلنا في الأرض رواسي أن تميد بهم وجعلنا فيها فجاجا سبلا لعلهم يهتدون(31)﴾ الأنبياء

مختار الصحاح
● [فجج] ف ج ج: **الفَجُّ** fetha ile: iki dağ arasındaki geniş yoldur; cem‘i **فِجَاجٌ** kesra iledir. Ve **الفِجُّ** kesra ile: Farsların “الهندي” diye adlandırdığı Şam karpuzudur. Ve karpuzlardan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey, kesra ile **فِجّ**’dir.

الراغب
فجج
- **الفج**: iki dağın kuşattığı bir yarıktır; geniş yolda kullanılır; cem‘i **فجاج**’dır. Dedi ki: }من كل فج عميق﴿[الحج/27]،﴾فيها فجاجا سبلا{ [الأنبياء/31]. Ve **الفجج**: dizlerin birbirinden uzak olmasıdır; o, **الفجج** içinde daha **أفج**’dır. Ve ondan: **حافر مفجج**; ve **جرح فج**: olgunlaşmadı.

ملخص اللسان:
1.    Ve **فَجَّ** iki ayağını ve iki ayağı arasını, **يَفُجُّهُما** **فَجّاً**; ve **الفَجُّ** Arapların sözünde: iki şey arasını açmandır.
2.    **الفَجُّ**: uzak menzil; ve uzak olan her yol, o **فَجّ**’dir.
3.    ، فجج: **الفَجُّ** iki dağ arasındaki geniş yoldur;
4.    denir: **فاجَّ** adam **يُفاجُّ** **فِجاجاً** ve **مُفاجَّةً**; bir ayağını ötekinden uzaklaştırırsa, bevletmek için;
5.    Ve her şeyden **الفِجُّ**: olgunlaşmamış olandır.
6.    Ve **أَفَجَّ** adam: yani hızlandı.

لسان العرب
● -   فجج: **الفَجُّ** iki dağ arasındaki geniş yoldur; ve denildi: bir dağda yahut bir dağın önünde; ve o, **الشِّعْبِ**’den daha geniştir. **الفَجُّ**: uzak menzildir; ve denildi: iki dağ arasındaki geniş **الشِّعْب**’dir. Ve ثعلب dedi: o, yollardan alçalan olandır. Cem‘i **فِجاج** ve **أَفِجَّةٌ**’dir; sonuncusu nadirdir. جندل ابن المثنى الحارِثِي dedi:
يَجِئْنَ من أَفِجَّةٍ مَناهِجِ
Ve onun sözü, تعالى: **من كل فَجٍّ عَمِيق**; أَبو الهيثم dedi: **الفَجُّ** dağdaki geniş yoldur. Ve uzak olan her yol, o **فَجّ**’dir. Ve denir: **افْتَجَّ** falan **افْتِجاجاً**; **الفِجاجَ**’ı sülûk ederse. Ve hac hadîsinde: **وكل فِجاجِ مكَّة مَنْحَرٌ**; o, **فَجّ**’in cem‘idir; ve o, geniş yoldur. Ve ondan hadîs: ona Ömer’e dedi ki: **ما لكتَ فَجّاً إِلا سلك الشيطان فَجّاً غيره**. Ve **فَجُّ الرَّوْحاء**’yı Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Bedir’e, fetih yılında ve hacda sülûk etti. Ve **وادٍ إِفْجِيجٌ**: derindir; Yemenîdir. Ve bazısı her vadiyi **إِفْجِيجاً** kılar; ve bazen dağdaki geçide onunla ad verildi. Ve **الإِفْجِيجُ**: geniş vadidir; ve o, **الفَجِّ** manasıdır. İbn Şميل: **الفَجُّ** sanki bir yoldur, dedi; ve bazen iki dağ yahut iki kaya sığınağı arasında bir yol olur; ve bu, iki gün yahut üç gün sürer; eğer yol yahut yol olmayan ise; ve eğer yol ise, o, ot ve mera çok olan geniş bir yerdir. Ve **الفَجُّ** Arapların sözünde: iki şey arasını açmandır. Denir: **فاجَّ** adam **يُفاجُّ** **فِجاجاً** ve **مُفاجَّةً**; bir ayağını ötekinden uzaklaştırırsa, bevletmek için. Ve şu beyit okundu:
لا تَمْلإِ الحَوْضَ فِجاجٌ، دونَهُ،
إِلا سِجالٌ رُذُمٌ يَعْلُونَهُ
Ve ayaklarda **الفَجَجُ**: ikisi arasının uzak olmasıdır; ve o, **الفَحَج**’den daha çirkindir. Ve denildi: insanda **الفَجَجُ** dizlerin uzak olmasıdır; ve hayvanlarda aşık kemiklerinin uzak olmasıdır. **فَجَّ** **فَجَجاً**; ve o, **أَفَجُّ** olup **الفَجَجِ**i açıktır. Ve **فَجَّ** iki ayağını ve iki ayağı arasını, **يَفُجُّهُما** **فَجّاً**: onu açtı ve ikisi arasını uzaklaştırdı; ve **فاجَّ**: böyledir. Ve ben iki ayağımı **فَجَجْتُ**; **أَفُجُّهُما**; ve **فَجَوْتُهُما**; ikisi arasını genişlettiysem. Ve **الفَجَجُ** **الفَحَجِ**’den daha çirkindir; denir: o, **مُفاجّاً** yürür; ve **تَفاجَّ** etmiştir. İbn الأَعرابي: **الأَفَجُّ** ve **الفَنْجَلُ** birlikte: uylukları uzak, şiddetli **الفَجَج** sahibi olandır; ve benzeri **الأَفْجَى**’dır. Ve şu beyit okundu:
اللهُ أَعطانِيك غيرَ أَحْدَلا،
ولا أَصَكَّ، أَو أَفَجَّ فَنْجَلا
Ve hadîste: bevlettiğinde **تَفاجَّ** ederdi, ta ki ona sığınak yapalım: **التَّفاجُّ**: iki bacak arasını açmada mübalağadır; ve o, yol olan **الفَجِّ**dendir. Ve ondan Ümm Ma‘bed hadîsi: **فتفاجَّت عليه ودرَّت واجْتَرَّتْ**. Ve ondan Ubâde el-Mâzenî hadîsi: **فركِب الفحل فتَفاجَّ للبوْل**. Ve ondan hadîs: بني عامر hakkında sorulduğunda dedi ki: **جَمَل أَزْهَر مُتَفاجٌّ**; onunla, su ve ağaçta bereketli olduğunu murad etti; o, yemesi ve içmesi çokluğundan dolayı sürekli bevleder. Ve **رجل مُفِجُّ الساقين**: biri ötekinden uzak olursa. Ve حجل بن شكل’in, النعمان’ın huzurunda, الحَرِثَ بنَ مصرّف’i sövdüğü şeyde: **إِنه لَمُفِجُّ الساقَين قَعْوُ الأَلْيَتَيْن**. Ve **قَوْسٌ فَجَّاء**: yayı yükseldi de kirişi, kabzasından ayrılıp göründü; ve denildi: **قَوْسٌ فَجَّاءُ** ve **مُنْفَجَّةٌ**: kirişi, göbeğinden ayrılıp göründü. Ve **فَجَّ** yayını; o, onu **يَفُجُّها** **فَجّاً**: kirişi, göbeğinden kaldırdı; **فَجَوْتُها** gibi; ve yine **فَجَأَ** yayını. الأَصمعي: kıyastan olan: **الفَجَّاء** ve **المُنْفَجَّة** ve **الفَجْواء** ve **الفارِج** ve **الفَرْج**; bunların hepsi, kirişi göbeğinden ayrılıp görünen yaydır; ve o, **الفَجَجِ**i açıktır. Şair dedi:
لا فَجَجٌ يُرَى بها ولا فَجا
Ve **أَفَجَّ الظَّلِيمُ**: orucunu attı. Ve devekuşu, orucunu attığında **تَفِجُّ** eder. İbn القِرِّيَّة dedi: **أَفجَّ إِفْجاجَ النَّعامة** ve **أَجْفل إِجْفالَ الظَّلِيم**; ve devekuşu **أَفَجَّت**: böyledir. Ve **الفِجاجُ**: erkek devekuşu bir tane yumurtlar; dedi ki:
بَيْضاء مِثْل بَيْضَة الفِجَاجِ
Ve **حافِرٌ مُفِجٌّ**: kubbeli, serttir; ve o, övülendir. Ve **فَجَّ** at ve başkası: koşmaya niyetlendi. Ve her şeyden **الفِجُّ**: olgunlaşmamış olandır. Ve onun **فَجاجَتُه**: hamlığı ve olgunluğunun azlığıdır. Ve **بِطِّيخٌ فِجٌّ**: sert, olgun olmayan olursa. Ve Araplardan bir adam dedi: meyvelerin hepsi, ilkbaharda bağlandığı vakit, yaz sıcağı onları olgunlaştırıncaya kadar **فِجَّةٌ**’dir; yani çiğ olur. Ve **الفِجُّ**: çiğdir. **الصحاح**: **الفِجُّ**, kesra ile, Farsların “الهِنْدي” diye adlandırdığı Şam karpuzudur. Ve karpuzlardan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey, **فِجٌّ**’dir. İbn الأَعرابي: **الفُجُجُ** ağır kimselerdir, insanlardan. İbn سيده: ve **الفَجَّان**: **الكِباسَة** çubuklarıdır; dedi ki: ve onun **فَعْلان** olduğuna hükmettik; çünkü **فَعْلان** babının, **فَعَّال** babına galebesi vardır; görmüyor musun, onun, صلى الله عليه وسلم, kendisine “biz **بَنُو غَيَّان**’ız” diyen heyete: “siz **بنو رَشْدان** mısınız?” demesine; onu “**غ و ي**” babına taşıdı, “**غ ي ن**” babına taşımadı; elif ve nûn ziyadesinin galebesinden dolayı. Ve **رجل فَجْفَجٌ** ve **فُجافِجٌ** ve **فَجْفاج**: çok konuşan ve kendisinde olmayanla övünen; ve denildi: çok konuşan, bağıran ve gürültü çıkaran; ve denildi: nizamsız çok konuşan; ve denildi: bağırıp çağıran gürültücü; dişisi **الهاء** iledir; ve onda **فَجْفَجَة** vardır. Ve أَبو عبيدة, cimri vasfında, أَبي عارِم الكلابي’den şu beyiti okudu:
أَغْنَى ابنُ عمرو عن بخِيلٍ فَجْفاجْ،
ذِي هَجْمَةٍ يُخْلِفُ حاجاتِ الرَّاجْ
شُحْم نَوَاصِيها، عِظام الإِنْتَاجْ،
ما ضَرَّها مَسُّ زمانٍ سَحَّاجْ
Ve Osman hadîsinde: **أَن هذا الفَّجْفاج لا يدري أَين الله عز وجل**; o, sözde geveze, çok söz söyleyendir. İbn الأَثير dedi: ve **البَجْباج** rivayet olunur; ve o, onun manasındadır yahut ona yakındır. Ve **أَفَجَّ** adam: yani hızlandı.

مقاييس اللغة:
(**فج**) **الفاء** ve **الجيم**: sahih bir asıldır; açılma ve genişlemeye delalet eder. Ondan **الفَجُّ**: geniş yoldur. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**; kirişi, göbeğinden ayrılıp görünürse. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**’den daha çirkindir. Ve ondan **حافرٌ مُفِجٌّ**: yani kubbeli; ve böyle olursa, onun iç tarafında **الفَجْوة** benzeri vardır.
Ve bu asıldan şâz olan: **الفِجُّ**: olması gereken olgunluğa erişmemiş şeydir.
Ve İbnُ الأعرابي’nin naklettiği bir başka tek kelime daha şâz oldu; dedi ki: **أَفَجَّ يُفِجُّ**; hızlanırsa. Ve ondan **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.

القاموس المحيط:
**الفَجُّ**: iki dağ arasındaki geniş yoldur; **الفُجاجِ** gibi, damme ile. Ve **أَفَجَّ** onu sülûk etti. Ve **الفِجُّ**, kesra ile: meyvelerden çiğ olan; **الفَجاجَةِ** gibi, fetha ile; ve Şam karpuzu. Ve **قَوْسٌ فَجَّاءُ** ve **مُنْفَجَّةٌ**: kirişi, göbeğinden ayrılıp görünür.
Ve **فَجَجْتُها**: onun kirişini göbeğinden kaldırdım; ve iki ayağımın arasını: açtım; **أَفْجَجْتُ** gibi. Ve o, **مُفاجَّاً** yürür; ve **تَفاجَّ** etmiştir; ve **أَفَجَّ**: hızlandı. Ve devekuşu: orucunu attı. Ve toprağı **بالفَدَّانِ**: onu çirkin bir yarma ile yardı. Ve **رَجُلٌ أَفَجُّ**: **الفَجج**i açık; ve o, **الفَحَجِ**’den daha çirkindir. Ve **الفَجْفَجُ**; **فَدْفَدٍ** ve **هُدْهُدٍ** ve **خَلْخالٍ** gibi: çok konuşan, kendisinde olmayanla doymuş görünen. Ve **الفُجُجُ**, iki damme ile: ağır kimseler. Ve **الْإِفْجيجُ**, kesra ile: vadi; yahut geniş olan; ve dar derin olan; zıddı. Ve **الفُجَّةُ**, damme ile: açıklık. Ve **حافِرٌ مُفِجٌّ**: kubbeli.

تاج العروس:
فجج
“**الفَجُّ**: iki dağ arasındaki geniş yoldur” ve denildi: bir dağda - أَبو الهيثم’in söylediği - yahut bir dağın önünde; ve o, **الشِّعْب**’den daha geniştir. Ve ثعلب dedi: o, yollardan alçalan olandır. Cem‘i **فِجَاجٌ** ve **أَفِجَّةٌ**’dir; sonuncusu nadirdir. جَنْدَلُ بن المُثَنَّى الحارثيّ dedi:
“يَجِئْنَ من أَفِجَّةٍ مَنَاهِجِ
Ve أَبو الهيثم dedi: **الفَجّ**: uzak menzildir. Ve uzak olan her yol, o **فَجّ**’dir. Ve İbn شُمَيْل’den: **الفَجّ**: sanki bir yoldur. Dedi: ve bazen iki dağ yahut iki duvar arasında bir yol olur; ve bu, iki gün yahut üç gün sürer; eğer yol yahut yol olmayan ise; ve eğer yol değilse, o, ot ve mera çok olan geniş bir yerdir.” “**الفُجَاجِ** damme ile”. Ve “**أَفَجَّه**” ve **افْتَجَّه**: “onu sülûk etti” ise. Ve **فَجُّ الرَّوْحَاءِ**’yı Peygamber, صلّى الله عليه وسلّم, Bedir’e, fetih yılında ve hacda sülûk etti. Ve “**الفِجّ** kesra ile”: her şeyden, olgunlaşmamış olan; ve “meyvelerden çiğ olan”. Ve **بِطِّيخُ فِجٌّ**: sert, olgun olmayan olursa. Ve Araplardan bir adam dedi: meyvelerin hepsi, ilkbaharda bağlandığı vakit, yaz sıcağı onları olgunlaştırıncaya kadar **فِجَّةٌ**’dir; yani çiğ olur. “**كالفَجَاجَةِ** fetha ile”. **الفَجَاجة**: hamlık ve olgunluğun azlığıdır. **الصّحاح**’ta: **الفِجّ**: “Şam karpuzu”dur; Farsların “الهِنْدِيَّ” diye adlandırdığı. Ve karpuzlardan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey, **فِجٌّ**’dir. Ve “**قَوْسٌ فَجّاءُ**”: yayı yükseldi de kirişi, kabzasından ayrılıp göründü. Ve denildi: **قَوسٌ فَجّاءُ** “ve **مُنْفَجّة**: kirişi, göbeğinden ayrılıp göründü”. Ve **فَجَّ** yayını; o, onu **يَفُجُّهَا** **فَجّاً**; ve yine **فَجَأَ** yayını. Ve “**فَجَجْتُهَا**”: onu **أَفُجُّهَا** **فَجّاً**: “onun kirişini göbeğinden kaldırdım”; **فَجَوْتُها** gibi. Ve الأَصمعيّ dedi: kıyastan olan: **الفَجّاءُ** ve **المُنْفَجّةُ** ve **الفَجْواءُ** ve **الفَارِجُ** ve **الفَرْجُ**; bunların hepsi, kirişi göbeğinden ayrılıp görünen yaydır; ve o, **الفَجَجِ**i açıktır. Şair dedi:
“ولا فَجَجٌ يُرَى بها ولا فَجَا
Ve “**فَجَجْتُ رِجْليَّ**” ve “iki ayağımın arasını” **أَفُجُّهُما** **فَجّاً**: “açtım” ve ikisi arasını uzaklaştırdım; ve yine **فاجَجْتُ** ve **فَجَوْتُ**; “**كأَفْجَجْتُ**”. Ve “**الفَجَجُ**: **الفَحَجِ**’den daha çirkindir; denir: “o, **مُفَاجّاً** yürür; ve **تَفاجَّ** etmiştir; ve **أَفَجَّ**.” Ve **الفَجُّ** Arapların sözünde: iki şey arasını açmandır. Denir: **فاجَّ** adam **يُفاجُّ** **فِجَاجاً** ve **مُفاجَّةً**: bir ayağını ötekinden uzaklaştırırsa, bevletmek için. Ve ayaklarda **الفَجَجُ**: ikisi arasının uzak olmasıdır. Ve denildi: insanda dizlerin uzak olmasıdır; ve hayvanlarda aşık kemiklerinin uzak olmasıdır. **فَجَّ** **فَجَجاً**. Ve hadîste: “**كان إِذا بالَ تَفاجَّ حتَّى نَأْوِيَ له**”; **التَّفاجُّ**: iki bacak arasını açmada mübalağadır. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: “**فتفاجَّتْ عليه ودَرَّتْ**” “**واجْتَرَّت**”. Ve başka bir hadîste, بني عامر hakkında sorulduğunda dedi ki: “**جَمَل أَزْهَرُ مُتَفَاجٌّ**”; onunla, su ve ağaçta bereketli olduğunu murad etti; o, yemesi ve içmesi çokluğundan dolayı sürekli bevleder. Ve **رجل مُفِجُّ السّاقَيْنِ**: biri ötekinden uzak olursa. Ve حَجَلُ بنُ شَكَل’in, النُّعْمَان’ın huzurunda, الحارثَ بنَ مُصرِّف’i sövdüğü şeyde: “**إِنه لمُفِجُّ السَّاقَينِ قَعْوُ الأَلْيَتَيْنِ**”. **أَفَجَّ** adam: “hızlandı”. Ve “**أَفَجَّ الظَّلِيمُ**: orucunu attı”. Ve “**النَّعامةُ**” **تُفِجّ**: “orucunu attığında”. Ve İbnُ القِرِّيَّة dedi: “**أَفَجَّ إِفْجَاجَ النَّعَامَةِ وأَجْفَلَ إِجْفَالَ الظَّلِيم**”. “**أَفَّجَّ** toprağı **بالفَدَّانِ**”: “onu çirkin bir yarma ile yardı”; o halde o, **مُنْفَجَّةٌ**: yarılmış. “Ve **رَجَلٌ أَفَجُّ بَيِّنُ الفَجَجِ**; ve o, **الفَجَجِ**’den daha çirkindir” — zikri gelecek olan. Ve İbn الأَعْرَابيّ dedi: **الأَفَجّ** ve **الفَنْجَلُ** birlikte: uylukları uzak, şiddetli **الفَجَج** sahibi olandır; ve benzeri **الأَفْجَى**’dır. Ve şu beyit okundu:
“اللهُ أَعْطَانِيكَ غيرَ أَحَدَلاَ
“ولا أَصَكَّ أَو أَفَجَّ فَنْجَلاَ”
Ve **الفجْفجُ**; **فَدْفَدٍ** ve **هُدْهُدٍ** ve **خَلْخَالٍ** gibi: “adam”, “çok konuşan” ve “övünen”, “kendisinde olmayanla doymuş görünen”. Ve denildi: çok bağıran ve gürültü çıkaran. Ve denildi: nizamsız çok konuşan. Dişisi **الهاء** iledir. Ve onda **فَجْفَجَةٌ** vardır. Ve أَبو عُبَيْدَة, cimri vasfında, أَبي عارِمٍ الكِلابيّ’den şu beyiti okudu:
“أَغْنَى ابنُ عَمْرٍو عَن بَخِيلٍ فَجْفَاجْ
“ذِي هَجْمَةٍ يُخْلِفُ حَاجَاتِ الرَّاجْ
“شُحْمٍ نَواصِيهَا عِظَامِ الإِنْتَاجْ
“مَا ضَرَّهَا مَسُّ زَمَانٍ سَحّاجْ
Ve Osman hadîsinde: “**إِنّ هذا الفَجْفَاجَ لا يَدْرِي أَين اللهُ عَزَّ وجلّ**”; o, sözde geveze, çok söz söyleyendir. İbn الأَثير dedi: ve “**البَجْباجَ**” rivayet olunur; ve o, onun manasındadır yahut ona yakındır. İbn الأَعرابي’den: “**الفُجُج** iki damme ile: ağır kimselerdir” insanlardan. “Ve **الإِفْجِيجُ** kesra ile: vadi yahut geniş olan”; ve o, **الفَجّ** manasıdır; “yahut dar derin olan; zıddı”. Ve **وادٍ إِفْجِيجٌ**: derindir; Yemenîdir. Ve bazısı her vadiyi **إِفْجِيجاً** kılar; ve onunla musannif söze başladı. “Ve **الفُجَّةُ** damme ile: iki dağ arasındaki açıklıktır.” “Ve **حافِرٌ مُفِجٌّ**: yani “kubbeli”, sert; ve o, övülendir.” Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الفِجَاجُ**: erkek devekuşu bir tane yumurtlar. Dedi ki:
“بيضاء مِثْل بَيْضَةِ الفِجَاجِ
Ve **فَجَّ** at ve başkası: koşmaya niyetlendi. Ve İbn سيده’den: **الفَجّانُ**: **الكِبَاسَةِ** çubuğudur. Dedi ki: ve onun **فَعْلان** olduğuna hükmettik; çünkü “**فَعْلان**” babının “**فَعّال**” babına galebesi vardır; görmüyor musun, onun, صلّى الله عليه وسلّم, kendisine “biz **بنو غَيّانَ**’ız” diyen heyete: “bilakis siz **بنو رَشْدَانَ**sınız” demesine; onu “**غ و ي**” babına taşıdı, “**غ ي ن**” babına taşımadı; elif ve nûn ziyadesinin galebesinden dolayı. Ve onların bilmecelerinde: ne şeydir ki **يُفَاجُّ** eder ve bevletmez? O, “**المِنضَدَة**”dır: dört ayağı olan, sedir gibi bir şey; ve bu, **الأساس**’tandır.
