# فجج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فجج

الفج: الطريق الواسع بين جبلين  وقيل: في جبل -قاله أبو الهيثم- أو في قبل جبل، وهو أوسع من الشعب. وقال ثعلب: هو ما انخفض من الطرق. وجمعه فجاج وأفجة، الأخيرة نادرة. قال جندل بن المثنى الحارثي:
  يجئن من أفجة مناهج وقال أبو الهيثم: الفج: المضرب البعيد. وكل طريق بعد فهو فج. وعن ابن شميل: الفج: كأنه طريق. قال: وربما كان طريقا بين جبلين أو حائطين، وينقاد ذلك يومين أو ثلاثة إذا كان طريقا أو غير طريق، وإن لم يكن طريقا فهو أريض كثير العشب والكلإ،  الفجاج بالضم  .  وأفجه  وافتجه: إذا  سلكه  . وفج الروحاء سلكه النبي صلى الله عليه وسلم إلى بدر وعام الفتح والحج.  والفج، بالكسر  من كل شيء: ما لم ينضج، و  النيء من الفواكه  . وبطيخ فج: إذا كان صلبا غير نضيج. وقال رجل من العرب: الثمار كلها فجة في الربيع حين تنعقد حتى ينضجها حر القيظ، أي تكون نيئة  كالفجاجة بالفتح  الفجاجة: النهاءة وقلة النضج. في الصحاح: الفج:  البطيخ الشامي  الذي يسميه الفرس: الهندي. وكل شيء من البطيخ والفواكه لم ينضج فهو فج.  وقوس فجاء  : ارتفعت سيتها فبان وترها عن عجسها. وقيل: قوس فجاء  ومنفجة: بان وترها عن كبدها  . وفج قوسه، وهو يفجها فجا، وكذلك فجأ قوسه،  وفججتها  أفجها فجا:  رفعت وترها عن كبدها  مثل فجوتها. وقال الأصمعي: من القياس الفجاء والمنفجة والفجواء والفارج والفرج، كل ذلك القوس التي يبين وترها عن كبدها، وهي بينة الفجج. قال الشاعر:
  ولا فجج يرى بها ولا فجا

  وفججت رجلي،  وما بين رجلي  أفجهما فجا:  فتحت  وباعدت بينهما؛ وكذا فاججت وفجوت  كأفججت. و  الفجج: أقبح من الفحج، يقال:  هو يمشي مفاجا وقد تفاج وأفج  . والفج في كلام العرب: تفريجك بين الشيئين. يقال: فاج الرجل يفاج فجاجا ومفاجة: إذا باعد إحدى رجليه من الأخرى ليبول. والفجج في القدمين: تباعد ما بينهما. وقيل: هو في الإنسان تباعد الركبتين، وفي البهائم تباعد العرقوبين فج فججا. وفي الحديث:  كان إذا بال تفاج حتى نأوي له  التفاج: المبالغة في تفريج ما بين الرجلين، وفي حديث أم معبد:  فتفاجت عليه ودرت  واجترت  وفي حديث آخر حين سئل عن بني عامر، فقال:  جمل أزهر متفاج  . أراد أنه مخصب في ماء وشجر، فهو لا يزال يبول لكثرة أكله وشربه. ورجل مفج الساقين: إذا تباعدت إحداهما من الأخرى. وفيما سب به حجل بن شكل الحارث بن مصرف بين يدي النعمان:  إنه لمفج الساقين، قعو الأليتين. أفج الرجل:  أسرع. و  أفج الظليم: رمى بصومه. و  النعامة  تفج: إذا  رمت بصومها  . وقال ابن القرية:  أفج إفجاج النعامة، وأجفل إجفال الظليم  . أفج  الأرض بالفدان  ، إذا  شقها شقا منكرا  ، فهي منفجة: منشقة  ورجل أفج بين الفجج، وهو أقبح من الفجج  الآتي ذكره. وقال ابن الأعرابي: الأفج والفنجل، معا: المتباعد الفخذين الشديد الفجج؛ ومثله الأفجى. وأنشد.

  الله أعطانيك غير أحدلا
  ولا أصك أو أفج فنجلا  والفجفج، كفدفد وهدهد وخلخال  الرجل  الكثير الكلام  والفخر  المتشبع بما ليس عنده  . وقيل: هو الكثير الصياح والجلبة. وقيل: هو الكثير الكلام بلا نظام. والأنثى بالهاء. وفيه فجفجة. وأنشد أبو عبيدة لأبي عارم الكلابي في صفة بخيل:
  أغنى ابن عمرو عن بخيل فجفاج
  ذي هجمة يخلف حاجات الـراج
  شحم نواصيها عظـام الإنـتـاج
  ما ضرها مس زمان سـحـاج وفي حديث عثمان:  إن هذا الفجفاج لا يدري أين الله عز وجل  ، هو المهذار المكثار من القول. قال ابن الأثير: ويروى:  البجباج  ، وهو بمعناه أو قريب منه. عن ابن الأعرابي:  الفجج، بضمتين: الثقلاء  من الناس.  والإفجيج، بالكسر: الوادي، أو الواسع  منه، وهو معنى الفج،  أو الضيق العميق، ضد  . وواد إفجيج: عميق؛ يمانية. وبعضهم يجعل كل واد إفجيجا؛ وبه صدر المصنف.  والفجة، بالضم: الفرجة  بين الجبلين.  وحافر مفج  : أي  مقبب  وقاح؛ وهو محمود. ومما يستدرك عليه: الفجاج: الظليم يبيض واحدة. قال:
  بيضاء مثل بيضة الـفـجـاج
  وفج الفرس وغيره: هم بالعدو. وعن ابن سيده: الفجان: عود الكباسة. قال: وقضينا بأنه فعلان لغلبة باب  فعلان  على باب  فعال  ، ألا ترى إلى قوله صلى الله عليه وسلم للوفد القائلين له: نحن بنو غيان فقال: بل أنتم بنو رشدان  ، فحمله على باب  غ و ي  ، ولم يحمله على باب  غ ي ن  لغلبة زيادة الألف والنون. وفي أحاجيهم: ما شيء يفاج ولا يبول? هو  المنضدة  شيء كالسرير له أربع قوائم، وهذا من الأساس.

### Türkçe

**الفج**: iki dağ arasında geniş yol. Ve denildi ki: bir dağda —bunu Ebû’l-Heysem söyledi— yahut bir dağın ön tarafında; ve o, **الشعب**’dan daha geniştir. Sa‘leb dedi: o, yollardan alçalan şeydir. Onun çoğulu **فجاج** ve **أفجة**’dir; sonuncusu nadirdir. Cündel b. el-Müsennâ el-Hârisî dedi:
  “**أفجة**’lerden menheclerden gelirler.”
Ebû’l-Heysem dedi: **الفج**: uzak konak yeridir. Ve her uzak yol, o halde o bir **فج**’dir. İbn Şümeyl’den: **الفج**: sanki bir yoldur. Dedi: ve bazen iki dağ yahut iki duvar arasında bir yol olur; ve bu, yol olsun yahut yol olmasın, iki gün yahut üç gün boyunca uzanır; eğer yol değilse, o, ot ve mera çok olan bir arazidir; **الفجاج** (ضم ile). Ve **أفجه** ve **افتجه**: onu izlediği zaman. Ve **فج الروحاء**: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onu Bedir’e, fetih yılında ve hacca giderken izledi.

Ve **الفج** (kesre ile), her şeyden: olgunlaşmamış olan; ve meyvelerden çiğ olan. Ve **بطيخ فج**: sert, olgunlaşmamış olduğu zaman. Araplardan bir adam dedi: meyvelerin hepsi ilkbaharda bağlandığı vakit, kıyamet sıcağının harareti onları olgunlaştırıncaya kadar **فجة**’dir; yani çiğ olurlar; **كالفجاجة** (fetha ile). **الفجاجة**: hamlık ve olgunlaşmanın azlığıdır. **الصحاح**’ta: **الفج**: Farsların **الهندي** diye adlandırdığı Şam karpuzudur. Ve karpuzdan ve meyvelerden olgunlaşmamış olan her şey **فج**’dir.

Ve **قوس فجاء**: onun **سيتها**’sı yükseldi de **وترها**’sı **عجسها**’sından ayrılıp göründü. Ve denildi ki: **قوس فجاء** ve **منفجة**: **وترها**’sı **كبدها**’sından ayrılıp göründü. Ve **فج** onun yayını; o, onu **فجا** ile **يفجها**; ve yine **فجأ** onun yayını; ve **فججتها**: onu **فجا** ile **أفجها**: **وترها**’sını **كبدها**’sından yükseltti; **فجوتها** gibi. Asma‘î dedi: kıyastan olan **الفجاء** ve **المنفجة** ve **الفجواء** ve **الفارج** ve **الفرج**’dir; bunların hepsi, **وترها**’sı **كبدها**’sından ayrılıp görünen yaydır; ve o, **الفجج**’i açık olandır. Şair dedi:
  “Ne onda **فجج** görülür ne de **فجا**.”

Ve **فججت رجلي**; ve iki ayağımın arası: ikisini **فجا** ile **أفجهما**: açtım ve aralarını uzaklaştırdım; yine **فاججت** ve **فجوت**; **أفججت** gibi. Ve **الفجج**: **الفحج**’dan daha çirkindir; denilir: o, **مفاجا** yürür; ve **تفاج** etti ve **أفج** etti. Ve Arapların sözünde **الفج**: iki şeyin arasını açmandır. Denilir: adam **فاج** eder, **يفاج** eder, **فجاجا** ve **مفاجة** ile: bevletmek için iki ayağından birini ötekinden uzaklaştırdığı zaman. Ve ayaklarda **الفجج**: ikisi arasının uzaklaşmasıdır. Ve denildi ki: insanda dizlerin uzaklaşmasıdır; hayvanlarda ise aşık kemiklerinin uzaklaşmasıdır; **فج** eder, **فججا** ile.

Hadiste: “Bevlettiği zaman, onun için barınak yapıncaya kadar **تفاج** ederdi.” **التفاج**: iki ayak arasını açmada aşırılıktır. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “Üzerine **تفاجت** etti ve süt akıttı ve geviş getirdi.” Ve başka bir hadiste, Benî Âmir hakkında sorulduğu vakit, dedi ki: “**جمل أزهر متفاج**.” Muradı: su ve ağaçta verimlidir; çok yemesi ve içmesi sebebiyle sürekli bevleder. Ve **رجل مفج الساقين**: ikisinden biri ötekinden uzaklaştığı zaman. Nu‘mân’ın huzurunda el-Hâris b. Musrif’in oğlu Hacel b. Şekl’e sövülen şeyde: “O, elbette **لمفج الساقين**’dir; **قعو الأليتين**’dir.”

**أفج الرجل**: hızlandı. Ve **أفج الظليم**: **صومه**’sunu attı. Ve **النعامة** **تفج** eder: **صومها**’sını attığı zaman. İbnü’l-Karye dedi: “**أفج** eder, devekuşunun **إفجاج**’ı gibi; ve **أجفل** eder, **الظليم**’in **إجفال**’ı gibi.”

**أفج الأرض بالفدان**: onu çirkin bir yarma ile yardığı zaman; o halde o **منفجة**’dir: yarılmış. Ve **رجل أفج بين الفجج**; ve o, aşağıda zikredilecek **الفجج**’den daha çirkindir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأفج** ve **الفنجل**, ikisi birlikte: uylukları uzak olan, **الفجج**’i şiddetli olan; bunun benzeri **الأفجى**’dır. Ve okudu.

  “Allah onu bana verdi, ne **أحدلا** olarak,
  Ne **أصك** yahut **أفج فنجلا** olarak.”

Ve **الفجفج** —**فدفد** ve **هدهد** ve **خلخال** gibi—: çok sözlü adam; ve **الفخر**: kendisinde olmayanla doygun görünen. Ve denildi ki: o, çok bağıran ve gürültü çıkarandır. Ve denildi ki: o, düzensiz çok sözlüdür. Dişisi **الهاء** iledir. Ve onda **فجفجة** vardır. Ebû ‘Ubeyde, cimriyi vasfetmede Ebû ‘Ârim el-Kilâbî’den okudu:
  “İbn ‘Amr’ı, ihtiyaçları geri bırakan
  Bir yığının sahibi cimri **فجفاج**’dan zengin kıldı;
  Alınlarının yağı, doğurmanın kemikleri;
  Zamanın **سحاج**’ının dokunması ona zarar vermedi.”

Osman hadîsinde: “Şu **الفجفاج** Allah (azze ve celle) nerededir bilmez.” O, çok geveze, sözde çokluk sahibidir. İbnü’l-Esîr dedi: ve rivayet olunur: **البجباج**; ve o, onun manasındadır yahut ona yakındır.

İbnü’l-A‘râbî’den: **الفجج** (iki damme ile): insanlardan ağır kimselerdir. Ve **الإفجيج** (kesre ile): vadi; yahut onun geniş olanı; ve o, **الفج** manasıdır; yahut dar, derin olan; zıddı. Ve **واد إفجيج**: derindir; Yemenîdir. Ve bazısı her vadiyi **إفجيجا** kılar; ve musannifin başı bununladır.

Ve **الفجة** (damme ile): iki dağ arasındaki açıklıktır. Ve **حافر مفج**: yani kubbeli ve sert; ve o övülendir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفجاج**: **الظليم** bir tane yumurtlar. Dedi:
  “**الفجاج** yumurtası gibi beyaz.”

Ve **فج الفرس** ve başkası: koşmaya niyet etti. İbn Sîde’den: **الفجان**: **عود الكباسة**. Dedi: ve onun **فعلان** olduğuna hükmettik; çünkü **فعلان** bâbının, **فعال** bâbına galebesi sebebiyledir. Görmez misin, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) kendisine “Biz Benû **غيان**’ız” diyen heyete: “Hayır, siz Benû **رشدان**’sınız” dedi; böylece onu **غ و ي** bâbına حمل etti; **غ ي ن** bâbına حمل etmedi; elif ve nûn ziyadesinin galebesi sebebiyle.

Ve onların bilmecelerinde: “Ne şey **يفاج** eder ve bevletmez?” O, **المنضدة**’dir: dört ayağı olan, sedir gibi bir şey; ve bu, **الأساس**’tandır.
