# فجر (ف-ج-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fecr Yarık demektir

- Harfler: ف - ج - ر
- Kur'an'da: 24 geçiş · 21 ayet · 17 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْفَجْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Şafak | 5 | 4 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/2:187.md) |
| [وَفَجَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَّلْنَا | Ve yardık | 3 | 3 | [18:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/18:33.md) |
| [تَفْجِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Yarmak | 2 | 2 | [17:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/17:91.md) |
| [الْفَجَرَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَعَلَةُ | Ahlaksızlar | 1 | 1 | [80:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/80:42.md) |
| [الْفُجَّارَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%8E.md) | الْفُعَّالَ | Ahlaksızlar | 1 | 1 | [82:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/82:14.md) |
| [الْفُجَّارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | الْفُعَّالِ | Ahlaksızlar | 1 | 1 | [83:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/83:7.md) |
| [تَفْجُرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%B1%D9%8E.md) | تَفْعُلَ | Yararsın | 1 | 1 | [17:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/17:90.md) |
| [فَاجِرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Ahlaksız | 1 | 1 | [71:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/71:27.md) |
| [فَانْفَجَرَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَانْفَعَلَتْ | Hemen yarıldı | 1 | 1 | [2:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/2:60.md) |
| [فَتُفَجِّرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8E.md) | فَتُفَعِّلَ | Hemen yararsın | 1 | 1 | [17:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/17:91.md) |
| [فُجُورَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8F%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فُعُولَهَا | Onun ahlaksızlığı | 1 | 1 | [91:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/91:8.md) |
| [فُجِّرَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8F%D8%AC%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِّلَتْ | Yarıldı | 1 | 1 | [82:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/82:3.md) |
| [كَالْفُجَّارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | كَالْفُعَّالِ | Ahlaksızlar gibi | 1 | 1 | [38:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/38:28.md) |
| [لِيَفْجُرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%B1%D9%8E.md) | لِيَفْعُلَ | Ahlaksızlık yapması için | 1 | 1 | [75:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/75:5.md) |
| [وَالْفَجْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | وَالْفَعْلِ | Şafağa yemin olsun | 1 | 1 | [89:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/89:1.md) |
| [يَتَفَجَّرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F.md) | يَتَفَعَّلُ | Fışkırır | 1 | 1 | [2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/2:74.md) |
| [يُفَجِّرُونَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%81%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | يُفَعِّلُونَهَا | Onu yararlar | 1 | 1 | [76:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/76:6.md) |

## Mücavir kökler — 26 mücavir (141 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · Ayn göz, “evya” göze demektir
2. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · İçecek
3. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · E’nab, Üzüm asması demektir
4. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
5. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Taş demektir
6. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hurma ağacıdır
7. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
8. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
9. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
10. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Su
11. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Bahçe demektir
12. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
13. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Namaz
14. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
15. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
16. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
17. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
18. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
19. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
20. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
21. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
22. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
23. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
24. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
25. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فجر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md), [عصى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md), [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bendi, engeli, örtüyü veya sınırı genişçe yarıp içindekini basınçla dışarı fışkırtmak |
| Çekirdek Özet 2 | Fiziksel düzlemde suyun kaynaması ve ışığın karanlığı yarması; ahlaki düzlemde ise din ve haya örtüsünü yırtarak fıtratı çiğnemek |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi sınırların (hudûdullah) ve takva kalkanının delinmesiyle ortaya çıkan taşkınlık ve anarşik sapma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir günahkarlık veya dar anlamda cinsel ahlaksızlık olarak anlayıp arkasındaki kurumsal, hukuki ve ontolojik sınır yıkımı dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فج | İki nesne veya tepe arasını açmak, yarmak, geniş açıklık ve geçit oluşturmak; nitekim [فجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) sarp dağlar arasındaki derin ve geniş yolu, [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) ise iki sınır arasındaki ferah aralığı ifade eder. | ر | Yarığın durağan bir aralık olmaktan çıkıp titreşimli, sürekli, basınçlı ve akışkan bir fışkırma hareketine dönüşmesi; engeli yırtan gücün akıp yayılması. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Dışa açılan gedik, çıkış menfezi, çevreleyen çerçevenin yarılması. |
| ج | Değnek, deve | Birikmiş yükün taşınması, yönelme, kitlesel güç ve hacim hareketi. |
| ر | İnsan başı | Üste çıkma, öne fırlama, başlangıç noktası, yüzeyde beliren ilk hareket. |
| فجر | Ağızdan fışkıran basınçlı akış | Sınırlandırıcı çeperin ağız gibi açılmasıyla (ف), içeride toplanıp biriken kütlenin (ج) engele baskı yapıp baş vererek yüzeyi patlatması ve açığa çıkması (ر). |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su bendinin (sekr) yarılarak suyun kontrolsüzce boşanması, toprağın çatlayıp pınarların fışkırması ve gecenin karanlığının şafak çizgisiyle yarılarak sabah aydınlığının ufku kaplaması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîʿa bir beytinde atın meşakkatli yürüyüşünde doru istikametten sapmasını tasvir ederken kökü sınırından çıkan anlamında şöyle kullanır: فإنْ تتقدَّمْ تَغْشَ منها مقدَّما / غليظاً وإن أخَّرتَ فالكِفل فاجرُ |
| Erken Arapça kullanım | Câhiliye Araplarının haram aylardaki dokunulmazlık bentlerini yıkarak girdikleri meşhur çatışmalara Yevmü'l-Ficâr denmesi ve suyun bentleri yıkıp vadiye taştığı çukurlara mefâcir adı verilmesi. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فجر kökü, Afro-Asyatik dil ailesi ve genel Sami dillerinde görülen yarılma, ayrışma, patlama ve basınçla dağılma bildiren çift dudak ve damak ünsüzü çekirdekleriyle (p-g / b-g matrisi) doğrudan irtibatlıdır. Kuzeybatı Sami dillerinde (özellikle İbranice ve Aramice) p-g-r kökü çoğunlukla cansızlaşma, düşme veya çökme bildiren anlamlara kaysa da (İbranice פגר / pegar: sınırın ve canın düşmesi, kadavra), Arapça kolu bu kökün en dinamik fiziksel çekirdeğini muhafaza etmiştir. Arapçada kök, statik bir yarılmadan ziyade arkasındaki potansiyel enerjinin bir bendi parçalayarak dışa vurması (fışkırma, fecir) ve ahlaki düzlemde kişinin nefsi kayıtları ile şeriat duvarlarını yırtması anlamında uzmanlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فج ikili kökünden türeyiş | İki tarafın açılması kökünden türeyerek suyun bendi, ışığın karanlığı, günahkarın da şeriat perdesini yırtması anlamında semantik genişleme yaşamıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פגר ve Süryanice p-g-r paralelleri | Kuzey Sami dillerinde canlılığın ve sınırların çöküşü bağlamında kullanılırken Güney Sami/Arapça kolunda dinamik fışkırma ve sınır ihlali anlamı merkezde kalmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-g / f-g morfemleri | Kapalı bir hacmin basınçla çatlamasını ve açılmasını ifade eden ilksel ses yansımalı tabanla uyumludur. | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab, Brockelmann (Vergleichende Grammatik).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فجر | Anlamlı | Yarmak, fışkırtmak | Bendin patlaması, fecrin doğuşu, ahlaki sınırların çiğnenmesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Açmak, aralamak | İki şey arasını açıp ferahlık sağlamak, kederi dağıtmak, gedik açmak. | Kur'an'da geçer; yarılma anlamında hedef kökle müttehittir. |
| [جفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Genişlemek, sütten kesilmek | Henüz büyümemiş oğlak; içi geniş kuyu; etrafı açılarak derinleştirilmiş su çukuru. | Kur'an'da geçmez; boşluk ve genişlik nüansı taşır. |
| [جرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Kökünden süpürmek | Selin toprağın altını oyması, bir şeyi bütünüyle kazıyıp götürmek. | Kur'an'da geçer; suyun tahrip edici yarılma hareketini paylaşır. |
| [رفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AC.md) | Anlamlı | Genişletmek, rahatlatmak | Yaşamı genişletmek, sıkışıklıktan kurtarmak, deveye bol otlak sağlamak. | Kur'an'da geçmez; nadir kullanımdır. |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Sarsılmak, çalkalanmak | Şiddetli sarsıntı, deprem, yüreğin korkuyla titremesi, denizin kabarması. | Kur'an'da geçer; basınç ve hareketin şiddeti yönüyle ilişkilidir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فجر | Merkez | Sınırı yırtıp taşma | Koruyucu bir seti, bendi veya ahlak perdesini basınçla delerek dışarı fışkırma ve taşkınlık yapma. | Suyun fışkırması, sabahın belirmesi ve fıskın had safhaya varması. |
| [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) | Komşu | Sınır dışına çıkma | Meyvenin kabuğunu yırtıp dışarı fırlaması; doğal koruma sınırını terk etme. | فجر engeli patlatıp yıkarak taşkınlık yapmayı vurgularken, [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) sınırın dışına sıyrılıp çıkmayı öne çıkarır. |
| [عصى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) | Komşu | Emre itaatsizlik | Emre karşı direnme, sertlik gösterme, asaya dayanır gibi kendi iradesine dayanıp başkaldırma. | [عصى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) iradi bir direnç ve dikleşmedir; فجر ise kural tanımaz bir patlama ve ahlaki bendin çöküşüdür. |
| [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) | Komşu | İkiye ayırma, çatlama | Bir bütünü iki parçaya bölme, ayrılık ve zorluk çıkarma. | [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) yapısal bir yarılmayı ifade eder; فجر ise yarıktan bir şeyin şiddetle fışkırmasını içerir. |
| [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) | Zıt | Sadakat, bütünlük, iyilik | Verilen söze tam riayet, fıtrata ve hukuka uygunluk, sınırları koruma, hayırda derinleşme. | [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) koruyucu ve ihata edici ahlaki bütünlük iken, فجر bu bütünlüğü darmadağın eden yırtılmadır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فجر | Bir engeli yırtarak fışkırmak, sabah ışığı, ahlaki perdenin yırtılması | Suyun kaynamasını, ufkun açılmasını ve fıskta sınır tanımamayı birleştiren kök anlam. | Kesin |
| Latince | erumpere, diffringere, scelus | Fışkırmak, parçalamak, meşru sınırı aşan cürüm | Erumpere fiziksel patlama ve fışkırmayı, scelus ise ahlaki ve hukuki bendin çiğnenmesini verir. | Güçlü |
| İngilizce | to burst forth, eruption, debauchery / transgression | Fışkırmak, patlama, ahlaki sınırları parçalama | To burst forth fiziksel yarılmayı karşılarken, debauchery ve transgression sınır ihlalini karşılar fakat şafak anlamını kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | hervorbrechen, aufbrechen, Frevel | Fışkırmak, yarmak, haddi aşan suç | Hervorbrechen saklı bir şeyin aniden dışarı fırlamasını, Frevel ise ilahi ve toplumsal düzenin kasten ihlalini ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | jaillir, rupture, débauche / transgression | Fışkırmak, kopma/yarılma, ahlaksız taşkınlık | Jaillir suyun ve ışığın fışkırmasını, rupture sınırın parçalanmasını tam olarak karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فجر (isim/masdar) | Sabah aydınlığı, şafak çizgisi | Gecenin karanlığını yaran beyaz iplik; ibadet ve oruç vakitlerinin tayini (el-Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md), el-İsrâ [17:78](https://lisan.digital/tr/ayet/17:78.md), el-Fecr [89:1](https://lisan.digital/tr/ayet/89:1.md), el-Kadr [97:5](https://lisan.digital/tr/ayet/97:5.md)). |
| فجّر / تفجير (fiil/tef'îl) | Yerden ve taştan suları fışkırtmak | İlahi kudretin bereketi veya mucizevi su çıkarma (el-Bakara [2:60](https://lisan.digital/tr/ayet/2:60.md), el-Kehf [18:33](https://lisan.digital/tr/ayet/18:33.md), el-İsrâ [17:90](https://lisan.digital/tr/ayet/17:90.md)-91, Yâsîn [36:34](https://lisan.digital/tr/ayet/36:34.md)). |
| فُجّرت (meçhul fiil) | Denizlerin bentlerinin yıkılıp birbirine katılması | Kıyamet sahnelerinde yeryüzünün hidrolojik dengesinin ve sınırlarının parçalanması (el-İnfitâr [82:3](https://lisan.digital/tr/ayet/82:3.md)). |
| فجور (masdar) | Dinin ve fıtratın sınırlarını çiğneme potansiyeli | Nefse ilham edilen iki kutuptan biri; takvanın karşıtı olan sınır tanımazlık (eş-Şems [91:8](https://lisan.digital/tr/ayet/91:8.md)). |
| فاجر / فجّار / فجرة (fail isimleri) | Hukuk ve haya perdesini yırtıp günaha dalanlar | İlahi yasaları çiğneyen, ebrârın zıddı olarak cehenneme müstahak olan asi ve bozguncular (Sâd [38:28](https://lisan.digital/tr/ayet/38:28.md), Abese [80:42](https://lisan.digital/tr/ayet/80:42.md), el-İnfitâr [82:14](https://lisan.digital/tr/ayet/82:14.md), el-Mutaffifîn [83:7](https://lisan.digital/tr/ayet/83:7.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mürtekib-i kebîre ve fâcir kavramı | Fâcir kimsenin imandan çıkıp çıkmadığı; fısk ile fucûr arasındaki derece farkı ve ahiretteki karşılığı. | Şer'î sorumluluk zırhını kasten delen ve amelde sınır tanımayan kişi kimliği. |
| Fıkıh | İbadet vakitleri ve şahitliğin reddi | Fecr-i sâdık ile fecr-i kâzib arasındaki fark; fâcir kimsenin imameti, velayeti ve hukuki şahitliğinin düşmesi. | Ufukta yayılan meşru aydınlık çizgisi ile adaleti zedeleyen ahlaki yarılma. |
| Tefsir | [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) ve [تقوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%88%D9%89.md) mukabili fucûr | İnsanın yaratılışında fucûr ve takvâ temayüllerinin dengesi; fâcirlerin amel defterinin Siccîn'de olması. | Nefsin kendi zırhını parçalayarak şeytani taşkınlığa açık hale gelmesi. |
| Hadis | Doğruluk ve yalanın ahlaki rotası | Doğruluğun iyiliğe ([برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md)), yalanın ise haddi aşmaya (فجور) götürdüğünü bildiren nebevi ihtar. | Yalanın, insanın vicdan ve haya setlerini çökerten yıkıcı tesiri. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve takva dengesi | Haddi aşma ve perdesizlik | Koruyucu kalkanın imhası | Takva insanı koruyan elbise iken fucûr bu elbiseyi yırtıp insanı günaha savunmasız bırakır. | Kesin |
| İlmi | Doğanın fiziksel yasaları | Basınçlı kırılma ve fışkırma | Saklı enerjinin açığa çıkması | Yeraltı sularının ve ufuktaki ışığın kritik eşiği aşarak dışarı taşması hadisesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve anayasal sınırlar | Hukuk tanımazlık ve anarşi | Toplumsal sözleşmenin yırtılması | Bireyin veya zümrenin anayasal ve ahlaki sınırları hiçe sayarak toplumu kaosa sürüklemesi. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa ahlakı | Vurgunculuk ve sınır tanımaz hırs | Piyasa bentlerinin yıkılması | Helal kazanç sınırlarını patlatıp haram kazanç yollarına azgınca saldırma hali. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kritik basınç aşımı ve hidrodinamik yırtılma (rupture / burst threshold) | Bir sistemde biriken iç basıncın (hidrolik ya da optik), tutucu çeperin dayanma eşiğini aşarak çeperi parçalaması ve akışkanın dış ortama hızla yayılması olgusu. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik anomi ve norm kırılması (institutional breakdown) | Toplumu bir arada tutan hukuki ve ahlaki kuralların içsel baskı veya ahlaki yozlaşma nedeniyle işlevsiz kalıp kontrolsüz bir sosyal sapmaya yol açması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece belirli cinsel günahlara veya genel geçer bir 'kötülük' sıfatına indirgenmesi; aynı zamanda fecr kelimesinin sadece saatin bir anı sanılarak dinamik aydınlanma boyutunun unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | فجر, ilahi koruma zırhı olan takvanın karşıtıdır; meşru bir bent veya örtü arkasında durması gereken bir gücün bu bendi zorlayarak taşkınlık yapması, haddi aşması ve etrafı ifsat etmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fâcir kavramının sıradan bir günahkar gibi algılanması, onun ilahi adaleti ve kamu düzenini dinamitleyen yıkıcı karakterini görünmez kılar; bu da ebrâr-fuccâr karşıtlığının Kur'an'daki varoluşsal ağırlığını zayıflatır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fizik evrendeki kudret ayetlerini (şafak, pınarlar, denizlerin taşması) hem de insan psikolojisindeki sınır aşımını (fucûr) aynı fiziksel mekanizma üzerinden açıkladığını kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadet vakitlerini belirleyen ahkam ayetlerinde (el-Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md)), nefsin ahlaki yapısını bildiren surelerde (eş-Şems [91:8](https://lisan.digital/tr/ayet/91:8.md)) ve kıyamet tasvirleri ile ebrâr-fuccâr karşılaştırmalarında (el-İnfitâr, el-Mutaffifîn). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlaki çöküşün pasif bir zayıflık değil, aktif bir sınır yıkımı ve bent patlatma olduğunu gösterir; günahın sınırları parçalayıcı tabiatını zihinde somutlaştırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir sıvının veya ışığın kendisini hapseden seddi, bendi yahut karanlık örtüsünü yüksek basınçla yırtarak dışarı fışkırması ve yayılması.
- Soyut anlam: İlahi yasalarla belirlenen fıtrat, haya ve takva sınırlarının çiğnenerek meşru dairenin dışına taşkınlık ve anarşiyle çıkılması.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç tutarlılığını sağlayan kalkan ve barajların yıkılarak kaos ve ifsadın denetimsizce ortama hakim olması durumu.
- LaTeX modeli: $$ P > P_c \implies \partial \Omega \to \emptyset \implies \Phi(t) \notin \Omega $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $P$ sistem içerisindeki iç basıncı veya güdüyü, $P_c$ sınırın dayanma eşiğini (kritik basınç), $\Omega$ meşru veya korunaklı bölgeyi, $\partial \Omega$ bu bölgeyi çevreleyen bendi/koruyucu sınırı (takva veya fiziksel bent), $\Phi(t)$ ise akışkan veya eylemi temsil eder. İç basınç eşik değerini aştığında koruyucu sınır parçalanır ($\partial \Omega \to \emptyset$) ve içeride tutulan enerji kontrolsüzce sınırların dışına taşar ($\Phi(t) \notin \Omega$). Bu matematiksel yapı hem suyun ve fecrin seddi yarmasını hem de fucûrun ilahi hudutları çiğneyişini simgeler.

## Geçtiği ayetler (21 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/2:60.md) — فَانْفَجَرَتْ

وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Hani, bir vakit Musa, kavmi için su arayınca; asanla taşa vur, demiştik de, taştan oniki çeşme fışkırmış, her zümre su alacağı yeri öğrenmişti. Allah’ın rızkında yeyin, için, yalnız yeryüzünde bozgunculuk yaparak, karışıklık çıkarmayın.

### [Bakara 2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/2:74.md) — يَتَفَجَّرُ

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/2:187.md) — الْفَجْرِ

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [İsra 17:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/17:78.md) — الْفَجْرِ

أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا

Meal (IK): Güneşin batıya yönelmesinden gecenin kararmasına kadar namaz kıl. Sabah vakti de. Zira sabah vakti görülmesi gerekli bir ibadettir.

### [İsra 17:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/17:90.md) — تَفْجُرَ

وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا

Meal (IK): Dediler ki: Sen, bize yerden bir kaynak fışkırtıncaya kadar sana asla inanmayacağız.

### [İsra 17:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/17:91.md) — فَتُفَجِّرَ · تَفْجِيرًا

أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا

Meal (IK): Veya hurmalıklardan ve üzümden bahçelerin olsun ve aralarında ırmaklar akıtmalısın.

### [Kehf 18:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/18:33.md) — وَفَجَّرْنَا

كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا

Meal (IK): Her iki bahçe de ürünlerini vermişler ve hiç bir şeyi eksik bırakmamışlardı. İkisinin arasından bir de ırmak akıtmıştık.

### [Nur 24:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/24:58.md) — الْفَجْرِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; ellerinizin altında olan köle ve cariyeler ve sizden henüz erginlik çağına gelmemiş olanlar; sabah namazından önce, öğle sıcağında soyunduğunuz zaman ve yatsı namazından sonra, yanınıza girecekleri vakit üç defa izin istesinler. Bunlar sizin üç mahrem vaktinizdir. Bu vakitlerin dışında birbirinizin yanına girip çıkmakta size de, onlara da bir sorumluluk yoktur. Allah; size ayetlerini böylece açıklar. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Yasin 36:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/36:34.md) — وَفَجَّرْنَا

وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ

Meal (IK): Ve orada hurmadan, üzümlerden bahçeler var ettik. Orada pınarlar fışkırttık.

### [Sad 38:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/38:28.md) — كَالْفُجَّارِ

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ

Meal (IK): Yoksa Biz; iman etmiş ve salih amel işlemiş olanları, yeryüzünde bozgunculuk edenler gibi mi kılarız? Yoksa Biz; muttakileri, facirler gibi mi tutarız?

### [Kamer 54:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/54:12.md) — وَفَجَّرْنَا

وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ

Meal (IK): Yeryüzünde kaynaklar fışkırttık da su, takdir edilen bir ölçüye göre birleşiverdi.

### [Nuh 71:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/71:27.md) — فَاجِرًا

إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا

Meal (IK): Çünkü Sen onları bırakırsan; kullarını saptırırlar. Kötüden ve öz kafirden başka da evlat doğurmazlar.

### [Kıyamet 75:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/75:5.md) — لِيَفْجُرَ

بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ

Meal (IK): Fakat insan, önündekini yalanlamak ister de;

### [İnsan 76:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/76:6.md) — يُفَجِّرُونَهَا · تَفْجِيرًا

عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا

Meal (IK): Bu; yalnız Allah’ın kullarının, taşıra taşıra içebileceği bir pınardır.

### [Abese 80:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/80:42.md) — الْفَجَرَةُ

أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ

Meal (IK): İşte bunlar; kafirler ve facirlerdir.

### [İnfitar 82:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/82:3.md) — فُجِّرَتْ

وَإِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ

Meal (IK): Denizler kaynaştığı zaman;

### [İnfitar 82:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/82:14.md) — الْفُجَّارَ

وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ

Meal (IK): Ve şüphesiz ki, kötüler de alevli ateştedirler.

### [Mutaffifun 83:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/83:7.md) — الْفُجَّارِ

كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ

Meal (IK): Doğrusu kötülerin kitabı, muhakkak Siccin’dedir.

### [Fecr 89:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/89:1.md) — وَالْفَجْرِ

وَالْفَجْرِ

Meal (IK): Andolsun fecre,

### [Şems 91:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/91:8.md) — فُجُورَهَا

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

Meal (IK): Sonra da ona, hem kötülüğü hem de takvayı ilham edene,

### [Kadir 97:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/ayet/97:5.md) — الْفَجْرِ

سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ

Meal (IK): O, tanyeri ağarıncaya kadar bir selamettir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fecr Yarık demektir. Gökteki karanlığı yaran aydınlığa da fecr demektir. Pencere kelimesi burada gelmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والرّاء والفاء معهما
ج ر ف، ر ج ف، ف ر ج، ف ج ر، ج ف ر مستعملات
جرف:
الجَرفُ: اجتِرافُكَ الشيء عن وجهِ الأرضِ، حتى يقال: كانت المرأة ذات لِثَةٍ فاجترفها الطَّبيبُ أي استحاها عن الإنسان وقطعها.
والطَّعون الجارف نزل بأهل العراق وجَرفهم تَجريفاً فسمِّي جارِفاً.
والجارفُ: شؤمٌ أو بَلِيَّةٌ تَجترفُ مالَ القومِ.
ورجلٌ مُجَرَّفٌ: جَرَّفَه الدَّهرُ أي اجتاح مالَه فأفقره، قال:
.... مِمَّن جَرَّفَ الدهر مِختَل
ورجلٌ جُرافٌ: أكولٌ جداً.
ورجلٌ جُرافٌ أيضاً أي كثيرُ المُجامعِة، نشيطّ لذلك، قال:
والمنقريُّ جُرافٌ غير عِنينِ
وجُرفُ الوادي ونحوه من أسنادِ المَسايلِ إذا دَخلَ في أصله فاجترفه فصار كالدَّجل وأشرف أعلاه، فإذا انصدع فهو هارٍ، وقد جَرَّف السَّيل أسناده أي أقبالَه، وهو ما قابَلَك من الأرض.
رجف:
رَجَفَ الشيءُ يَرجُفُ رَجفاً ورَجَفاناً كرجَفان البعير تحت الرَّجلِ، وكما ترجف الشَّجرةُ إذا رجَّفتها الرِّيحُ، وكما تَرجفُ الأسنان إذا نُفِضَت أصولها ونحوه رَجَفَتِ الأرض تزلزلت.
ورَجَفَ القوم: تهيِّأوا للحرب.
وأرجَفُوا: خاضوا في الأخبار السَّيِّئةِ من الفِتنةِ ونحوها.
والرَّجفةُ: كلُّ عذابٍ أُنزل قوماً فهو رَجفةٌ وصيحةٌ وصاعقةٌ.
والرَّعدُ يرجفُ رَجفاً ورَجيفاً، وهو تردُّدُ هديه في السَّماء.
فرج:
المُفرجُ: القتيلُ لا يُرى من قَتَله.
والفَرَجُ: ذهاب الغَمِّ، وفّرَّجَه الله تفريجاً فانفرج، قال:
يا فارجَ الكربِ مُسدولاً عساكرهُ		كما يُفرِّجُ غمَّ الظُّلمة الفَـلَـقُ
والفَرجُ: اسم يجمع سوءاتِ الرِّجال والنَّساءِ والقبلان وما حوليهما، كلُّه فرجٌ، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخلقِِ.
وكلُّ فَرجةٍ بين شيئين فهو فرجٌ، قال:
إلا كُميتاً كالقناةِ وَضابئاً		بالفَرجِ بين لبانِه ويديهِ
جَعَلَ ما بين يديه قَرجاً.
وكذلك فروج الجبال والثُّغور.
وفَرّوجَةُ الدَّجاجِ، وجمعها فَراريجُ.
والفَريجُ: الباردُ، هُذلِيةٌ.
والفَرّوجُ: قُباءً مشقوق من خلفٍ.
ورجلٌ أفرجٌ، وامرأة فرجاءُ أي عظيم الأليتين.
جفر:
الجَفر والجِفرة من أولاد الشّاءِ ما قد استجفَرَ أي صار له بطنٌ وسَعَةٌ جَوفٍ وأقبل على الأكل.
وهو المتكرشُ من الناس، واستجفر الصَّبيُّ: عظُمَ بطنه وأكل.
وأجفر جنبه فهو مُجفرُ الجنبين من كلِّ شيءٍ.
وجُفرةُ الجنب: باطنُ المُجرئِشِّ.
والجُفرةُ: حُفرةٌ واسعةٌ مُستديرةٌ في الأرض.
والجَفيرُ: شبه الكِنانِة إلا أنّه أوسع، يجعل في نشّابٌ كثيرٌ.
وجُفورُ الفحلِ: فُتورُه وانقطاع مائه من كثيرة الضِّرابِ، وكل فَحلٍ يجفرُ ماؤه أي ينقطعُ.
ورجل مُجفِرٌ، قد أجفَرَ أي تغيرت ريحُ جَسدِه.
قال زائدة: أجفر الرجلُ إذا كان ببلدِ ثم فُقِدَ فلا يُحَسُّ به، وأجفرنا فلانٌ أي جَفانا وحُبِسَ عَنّا.
فجر:
الفَجرُ: ضوءُ الصباحِ، والفَجرُ: الصُّبحُ.
والفجرُ: المعروفُ، وما أكثر فجرَه أي معروفه.
والفَجر: تفجيرُكَ الماءَ.
والمَفجَرُ: الموضع الذي يَنفَجِرُ منه الماءُ.
وانفجرَ عليهم القومُ وانفجرت عليهم الدَّواهي إذا جاءهم الكثيرُ منها بغيةً.
والفُجُورُ: الرِّيبةُ، والكذبُ من الفُجُورِ.
وقد ركب فلانٌ فَجرَةً وفَجارِ اسم للفَجرة ولا يجريان إذا فَجَرَ وكذب، قال:
فحملت برَّةً واحتملت فحار
والفِجارُ من وقعات العرب بعُكاظٍ تفاخروا فيها فاحتربوا واستحلُّوا كلَّ حرمةٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الرّاء** ve **الفاء** onlarla beraber
**ج ر ف**، **ر ج ف**، **ف ر ج**، **ف ج ر**، **ج ف ر** kullanımdadırlar.

**جرف**:
**الجَرفُ**: senin şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; hatta denilir ki: kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجترفها**; yani onu insandan gizledi ve kesti.
Ve **الطَّعون الجارف** Irak ehline indi ve onları **جَرفهم تَجريفاً**; bu yüzden **جارِفاً** diye adlandırıldı.
Ve **الجارفُ**: kavmin malını kazıyıp alan bir uğursuzluk yahut belâdır.
Ve bir adam **مُجَرَّفٌ**: **الدَّهرُ** onu **جَرَّفَه**; yani malını silip süpürdü de onu fakirleştirdi; dedi ki:
.... kimselerden, **الدَّهرُ** (onu) **جَرَّفَ**; **مِختَل**
Ve bir adam **جُرافٌ**: çok yiyicidir, pek çok.
Ve bir adam **جُرافٌ** ayrıca; yani çokça cinsel birleşmesi olan, buna etkin; dedi ki:
Ve **المنقريُّ** **جُرافٌ**; **عِنينِ** olmayan
Ve vadi ve benzerinin **جُرفُ**’u, **المَسايلِ**’in yamaçlarından; aslına girip onu kazıyıp alınca, **الدَّجل** gibi olur ve üstü yükselir; yarılınca ise o **هارٍ**’dır. Ve sel onun yamaçlarını **جَرَّف** etti; yani onun önlerini; o da yerden sana karşı gelen şeydir.

**رجف**:
Şey **رَجَفَ** eder, **يَرجُفُ**; **رَجفاً** ve **رَجَفاناً** ile; devenin ayak altında titremesi gibi; ve rüzgâr onu titrettiğinde ağacın titremesi gibi; ve dişlerin, kökleri sarsıldığında titremesi gibi. Ve benzeri: yer **رَجَفَتِ**; sarsıldı.
Ve kavim **رَجَفَ**: savaşa hazırlandılar.
Ve **أرجَفُوا**: fitne ve benzeri şeylerden kötü haberler içine daldılar.
Ve **الرَّجفةُ**: bir kavme indirilen her azap; o, **رَجفةٌ** ve **صيحةٌ** ve **صاعقةٌ**’dır.
Ve gök gürültüsü **يرجفُ**; **رَجفاً** ve **رَجيفاً** ile; o, onun sesinin gökte gidip gelmesidir.

**فرج**:
**المُفرجُ**: öldürülmüş kimse; onu kimin öldürdüğü görülmez.
Ve **الفَرَجُ**: gamın gitmesidir; Allah onu **فّرَّجَه**; **تفريجاً** ile; böylece o **انفرج** etti; dedi ki:
Ey sıkıntıyı gideren; orduları salıverilmiş (iken);		karanlığın gamını **الفَـلَـقُ** nasıl giderirse
Ve **الفَرجُ**: erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön uzvu ve onların çevresini toplayan bir isimdir; hepsi **فرجٌ**’dür; yaratılmışlardan binek hayvanları ve benzerlerinde de böyledir.
Ve iki şey arasındaki her **فَرجةٍ** o, **فرجٌ**’dür; dedi ki:
Ancak mızrak gibi doru bir at ve bir **ضابئاً**;		**لبانِه** ile elleri arasındaki **الفَرجِ** ile
Ellerinin arasındakini **قَرجاً** kıldı.
Ve dağların ve geçitlerin **فروج**’u da böyledir.
Ve tavuğun **فَرّوجَةُ**’si; çoğulu **فَراريجُ**’dir.
Ve **الفَريجُ**: soğuk olan; Hüzeyl lehçesidir.
Ve **الفَرّوجُ**: arkadan yarık bir **قُباءً**’dır.
Ve bir adam **أفرجٌ**, bir kadın **فرجاءُ**; yani iki kalçası büyük.

**جفر**:
**الجَفر** ve **الجِفرة** koyun yavrularından, **استجفَرَ** etmiş olan; yani onun karnı ve iç genişliği oldu ve yemeye yöneldi.
Ve o, insanlardan göbeklenmiş olandır; ve çocuk **استجفر** etti: karnı büyüdü ve yedi.
Ve yanı **أجفر** etti; o da her şeyden iki yanı **مُجفرُ** olandır.
Ve **جُفرةُ الجنب**: **المُجرئِشِّ**’in iç tarafıdır.
Ve **الجُفرةُ**: yerde geniş, yuvarlak bir çukurdur.
Ve **الجَفيرُ**: **الكِنانِة** benzeri; ancak o daha geniştir; içine çok **نشّابٌ** konur.
Ve aygırın **جُفورُ**’u: çokça çiftleşmeden dolayı gevşemesi ve suyunun kesilmesidir; her aygırın suyu **يجفرُ**; yani kesilir.
Ve bir adam **مُجفِرٌ**; **أجفَرَ** etmiştir; yani bedeninin kokusu değişmiştir.
Zâide dedi: adam **أجفر** eder; bir beldede iken sonra kaybolur da kendisinden bir iz duyulmaz; ve “falanca bize **أجفرنا** etti” yani bize **جَفانا** etti ve bizden alıkonuldu.

**فجر**:
**الفَجرُ**: sabahın ışığıdır; ve **الفَجرُ**: **الصُّبحُ**’tur.
Ve **الفجرُ**: bilinen iyiliktir; “onun **فجرَه**’i ne çoktur” yani iyiliği.
Ve **الفَجر**: senin suyu yarıp akıtmandır.
Ve **المَفجَرُ**: suyun ondan fışkırdığı yerdir.
Ve kavim onların üzerine **انفجرَ** etti; ve belâlar onların üzerine **انفجرت** etti; onlara ondan çokça şey ansızın geldiğinde.
Ve **الفُجُورُ**: kuşkudur; ve yalan, **الفُجُورِ**’dandır.
Ve falanca bir **فَجرَةً** bindi; ve **فَجارِ** fâsıklar için bir isimdir; ve **فَجَرَ** edip yalan söylediğinde ikisi de çekimlenmez; dedi ki:
Böylece **برَّةً** taşıdı ve **فحار** taşıdı
Ve **الفِجارُ**: Ukâz’da Arapların çarpışmalarındandır; onda övündüler de savaştılar ve her dokunulmazlığı helâl saydılar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَجَرْتُ الماء أفْجُرُهُ بالضم فَجْراً، فانْفَجَرَ، أي بجستُهُ فانْبَجَسَ. وفَجَّرته شدّد للكثرة، فَتَفَجَّرَ. والفُجْرَةُ بالضم: موضع تفتّح الماء. ومفاجِرُ الوادي: مرافِضُهُ حيث يرفَضُّ إليه السيل. ومُنْفَجَرُ الرملِ: طريقٌ يكون فيه. والفَجْرُ في آخر الليل كالشفق في أوَّله. وقد أفْجَرْنا، كما تقول: أصبحنا من الصبح. والفِجارُ: يومٌ من أيَّام العرب، وهي أربعة أفْجِرَةٍ كانت بين قريش ومن معها من كنانة، وبين قيسِ عيلانَ، في الجاهلية، وكانت الدَبرةُ على قيس. وإنَّما سمَّت قريشٌ هذه الحربَ فِجاراً لأنَّها كانت في الأشهر الحرم، فلمَّا قاتلوا فيها قالوا: قد فَجَرْنا، فسمِّيت فِجاراً. وفَجَرَ فُجوراً، أي فسق. وفَجَرَ، أي كذب. وأصله الميلُ. والفاجِرُ: المائلُ. والفَجَرُ بالفتح: الكرمُ والتفجٌّرُ في الخير. قال الشاعر:
خالفتَ في الرأيِ كل ذي فَجَرٍ		الحقٌّ يا مالِ غَيْرُ ما تَصِـفُ
وفَجارٍ، مثل قَطامٍ: اسم للفُجورِ، وهي معرفة. قال النابغة:
إنَّا احتملنا خُطَّتَينا بـينَـنـافحملتُ بَرَّةَ واحتملتَ فَجارِ
ويقال أيضاً للمرأة: يا فَجارِ، يريد يا فاجِرَةُ.

##### Türkçe

**فَجَرْتُ** suyu, zamme ile **أفْجُرُهُ**; **فَجْراً** (olarak); böylece **فانْفَجَرَ**; yani onu **بجستُهُ** (yarıp deldim), böylece **فانْبَجَسَ** (fışkırdı). Ve onu **فَجَّرته**; çokluk için şeddeli; böylece **فَتَفَجَّرَ**. Ve **الفُجْرَةُ** zamme ile: suyun açılıp yarıldığı yer. Ve **مفاجِرُ الوادي**: onun **مرافِضُهُ**; selin ona doğru akıp toplandığı yerler. Ve **مُنْفَجَرُ الرملِ**: içinde bulunan bir yol. Ve **الفَجْرُ** gecenin sonunda, onun başındaki şafak gibidir. Ve biz **أفْجَرْنا**; senin “sabahtan dolayı sabahladık” demen gibi: **أصبحنا من الصبح**.

Ve **الفِجارُ**: Arapların günlerinden bir gündür; o, câhiliyede Kureyş ve onunla beraber Kinâne arasında, Kays b. Aylân arasında olmuş dört **أفْجِرَةٍ**’dir; ve üstünlük Kays aleyhine idi. Kureyş bu savaşa ancak **فِجاراً** adını verdi; çünkü o, haram aylarda idi; orada savaşınca dediler ki: “Biz **فَجَرْنا**”; böylece **فِجاراً** diye adlandırıldı.

Ve **فَجَرَ فُجوراً**: yani fısk etti. Ve **فَجَرَ**: yani yalan söyledi. Aslı meyildir. Ve **الفاجِرُ**: meyleden (kimse). Ve **الفَجَرُ** fetha ile: cömertlik ve hayırda taşma.

Şair dedi ki:
خالفتَ في الرأيِ كل ذي **فَجَرٍ**		الحقٌّ يا مالِ غَيْرُ ما تَصِـفُ

Ve **فَجارٍ**, **قَطامٍ** gibi: **الفُجورِ** için bir isimdir; ve o, marifedir. Nâbiga dedi ki:
إنَّا احتملنا خُطَّتَينا بـينَـنـافحملتُ بَرَّةَ واحتملتَ **فَجارِ**

Ve kadına da denir: “Ey **فَجارِ**”; “ey **فاجِرَةُ**” demek ister.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر ف
جرف ، جفر ، رجف ، رفج ، فجر ، فرج : مستعملات .
جرف : قال اللَّيْثُ : الجَرْفُ ، اجْتِرَافُك الشَّيءَ عن وَجْهِ الأرض ، حتى يقال : كانت الْمرْأَةُ ذات لِثَةٍ فاجْتَرَفَها الطَّبيب ، أي اسْتَحاها عن الأسْنَانِ قَطْعاً .
قال : والطَّاعون الجارِفُ نزل بأَهْلِ العِراق ذَرِيعاً ، فَسُمِّيَ جَارِفاً .
قال : والجارِفُ شُؤْمٌ أو بَلِيَّةٌ يجتَرِفُ مَالَ الْقَوْم ، ورَجُلٌ مُجَرَّفٌ قد جَرَّفَهُ الدَّهرُ أي اجْتاح ماله وأَفْقَره .
وَرَجُلٌ جَرَّافٌ : وهو الأكُولُ لا يُبْقِي شَيْئاً .
وجُرْف الْوادي ونحوه من أَسْنادِ المسايِل إذَا نَجَخَ الماءُ في أَصْلِه فاحْتَفَره فصار كالدَّحْل وَأَشرَفَ أَعْلاه ، فإذا انْصَدَعَ أَعْلاه ، فهو هارٍ ، وقد جَرَّف السيلُ أَسنادَه . وقال الله : ( أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) ( التوبة : 109 ) .
وقال أبو خَيْرَة : الجُرْفُ عُرْضُ الْجَبَلِ الأمْلَس .
وقال شَمِر . يقال : جُرْفٌ وَأَجْرَافٌ وَجُرْفَة وهي الْمَهَواه .
ثعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : أَجْرَفَ الرَّجل إذا رَعَى إبِلَه في الجَرْفِ ، وهو الخِصْبُ والْكَلأُ المزْدَجُّ المُلتَفّ ؛ وأَنشد :
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل
والإبِل تَسْمَنُ سِمَناً مُكْتَنِزاً ؛ يعني على الحِبّة ، وهو ما تَناثَر من حُبوب البقول واجْتمعَ معها وَرَقُ يَبِيسِ البقل فَتَسْمَن الإبِلُ عليها .
وأَجْرَفَ الرجلُ ، إذا أَصَابه سَيْلٌ جُرافٌ .
أبو عبيد : الجُرفَةُ من سِماتِ الإبل ، أَنْ تُقْطَع جِلدةٌ من فَخِذِ البعير من غير بَيْنونَةٍ ثم تُجْمَع ، ومِثلُها في الأنْفِ القُرْمَة .
وقال بعضهم : الجَوْرَفُ : الظَّلِيمُ ؛ وأنشد لكعب بن زهير الْمُزَنيّ :
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا
قلت : هذا تَصْحيف . والصواب ما رواه أَبو العباس عن ابن الأعرابيّ أَنه قال : الجَوْرَق بالْقافِ : الظليم .
قال : ومن قاله بالفاء فقد صَحَّف .
أبو تراب عن اللِّحيانيّ : رجل مُجَارَفٌ : وَمُحَارَفٌ ، وهو الذي لا يَكْسِبُ خيراً .
ثعلب عن الأعرابيّ قال : الْجَرْف : المالُ الكثيرِ من الصَّامِت والنَّاطق .
قال ابنُ السِّكّيت : الْجُرافُ : مِكْيال ضَخْم ، قال : وقوله ، الْجُرافُ الأكْبَرُ ، يقول : كانِ لهم من الهوان مِكْيالٌ وَافٍ . وَسَيْلٌ جُرافٌ : يَجْرُف كلَّ شَيء .
رجف : قال اللَّيث : رَجَفَ الشيءُ يَرْجُفُ رَجْفاً وَرَجَفَاناً ، كَرَجَفَانِ البَعير تحت الرَّحْل ، وكما ترجُفُ الشَّجرة إذا رَجَّفَتْهَا الريح ، وكما يَرْجُف السِّنُّ إذا نَفَضَ أَصْلُهَا ، ونحو ذلك رَجْفٌ كلّه . وَرَجَفَت الأرْضُ إذا تَزَلْزَلَت ، وَرَجَفَ الْقَوْم ، إذا تَهَيَّئُوا للحرب .
وقال الله : ( أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) ( النازعات : 6 ، 7 ) .
قال الفرّاء : هِيَ النَّفْخَةُ الأولى ، تَتْبَعُها الرَّادفة ، وهي النَّفْخة الثانية .
وقال أبو إسحاق : الرَّاجِفَةُ الأرْض تَرْجُفُ تَتَحَرك حركةً شديدة .
وقال مجاهد : الرَّاجِفة : الزَّلْزَلة .
وقال اللَّيث : الرَّجْفَةُ في القرآن : كلُّ عَذَابٍ أَخَذَ قوماً فهو رَجْفَةٌ وَصَيْحَةٌ . وصَاعِقَة .
والرّجْف : يرجُف رَجْفاً وَرَجِيفاً ، وذلك تَرَدُّدُ هَدْهَدَتِهِ في السحاب .
وقال غيره : الرَّجْفَةُ الزَّلزَلَة معها الخَسْف .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أَرْجَفَ الْبَلَدُ : إِذا تَزَلْزَل ، وقد رَجَفَت الأرْض وأَرْجَفت وأُرْجِفَتْ .
وقال غيره : الرَّجَّافُ : البحر اسمٌ له ، ومنه قوله :
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف
الليث : أَرْجَفَ القومُ ، إذا خاضوا في الأخْبار السَّيئة ، وذِكْرِ الفِتَن .
قال الله جلّ وعَزَّ : ( قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ ) ( الأحزاب : 60 ) وهم الذين يُولِّدون الأخْبارَ الكاذِبة ، التي يكونُ معها اضْطرابٌ في النّاس .
وقال ابنُ الأعْرابي : رَجَفَت الأرْض ، إذا تَزَلْزَلَتْ .
فرج : رُوِيَ في الحديث : ( ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج ) .
قال أبو عُبيد : قال جابِرٌ الجُعْفيّ : الْمُفْرَجُ الرجل يكون في الْقوم من غَيْرهم ، فحقٌّ عليهم أن يَعْقِلُوا عنه .
قال : وَسَمِعْت مُحمد بنَ الحسن يقول : هُوَ يُرْوَى بالْحاءِ والْجيم ، فمن قال مُفرَجٌ فهو الْقَتِيلُ بأَرْضٍ فَلاةٍ ، ولا يكون عِنْد قَرْية يقول : فهو يُودَى من بَيْتِ المال ولا يُبْطَلُ دمه .
ومن قال : مُفْرَح : فهو الذي أَثْقَلة الدَّين .
وقال أَبو عُبيد : قال أَبو عُبيدة : المُفْرَجُ أن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالِي أَحداً ، فإِذا جَنى جِنايَةً ، كانت جِنايَتُهُ على بيت المال ؛ لأنه لا عاقِلَة له ، فهو مُفْرَجٌ بالجيم .
وقال بعضهم : هو الَّذي لا دِيوَانَ له .
وأَخْبرني المُنْذِرِيّ عن ثعلب أنّه قال : المُفرَحُ : المُثْقَلُ بالدين . والمُفْرَجُ : الذي لا عَشيرةَ له . قال : وقال ابنُ الأعْرابيّ : المُفْرَحُ : الذي لا مَالَ له . والمُفْرَجُ : الَّذي لا عَشِيرَةَ له .
وقال الليث : الْفَرَجُ : ذَهَابُ الْغَمّ ، وانكِشاف الكَرْب ، يقال : فَرَجَه الله فانْفَرج ، وفَرَّجَهُ تَفْرِيجاً .
وأَنْشد :
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ
قال : والْفَرْجُ اسم يَجْمع سَوْءات الرّجال والنساءِ والقُبْلانِ وما حَواليهما ، كُلُّه فَرْج ، وكذلك من الدّواب ونحوها من الخَلْق .
وكُلُّ فُرْجَةً بين شَيْئين فهو فَرْج ؛ كقوله :
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ
جعل ما بين يديه فَرْجاً . وكذلك قول امرىء القَيس :
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ
أراد ما بين فَخِذيها ورِجْليها .
والفَرْجُ : الثَّغْرُ المخُوف ، وجمعه فُروج ، سُمِّي فرْجاً ؛ لأنَّه غيرُ مَسْدود .
وفَرُّوجَةُ الدَّجاجة تُجمع فَراريج .
وفي الحديث أن النّبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) صَلَّى وَعَلَيْه فَرُّوجٌ من حَرير .
قال أبو عُبَيد : هو الْقَباءُ الذي فيه شَقٌّ من خَلْفِه .
أبو عُبَيد عن الفراء : رَجُلٌ أَفْرَجٌ ، وامْرأة فَرْجاء : العظيمة الأليتين لا يَلْتقيان ، وهذا من الحبش .
قال : وقال الكسائيّ : الفُرُجُ بضم الفاء والراءِ : الذي لا يَكْتُمُ السِّرّ ، والْفِرْجُ مِثْله .
قال : والْفِرَجُ : الذي لا يزال يَنْكَشِف فَرْجُه .
وقال الهُذَلِيّ يصف دُرَّة :
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ
معناه : أنه كُشِفَ عن الدُّرة غطاؤُها لِيَراها النّاس .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : فَتحاتُ الأصابع يُقال لها التَّفاريجُ والحُلْفُقْ .
وقال النَّضْر : فَرْجُ الوادي : ما بَين عُدْوَتَيْه ، وهو بَطْنه . وفَرْجُ الطَّريق : مَتْنُه وفُوَّهَتُه . وفَرْج الجَبل : فَجُّه .
وقال القَطاميّ :
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ
أراد وزِمامُ كُلِّ مُفَرَّج وهو الوَسَاع .
ويقال : المُفَرَّجُ : الذي بان مِرْفقُهُ عن إِبطِهِ .
ويُقال : أَفْرجَ القومُ عن قَتيل ، إِذا انْكَشفوا ، وأَفْرَجَ فلانٌ عن مكان كذا وكذا ، إِذا أخَلَّ به وتَركه .
ويُقال : ما لهذا الْغمّ من فُرْجَة ولا فَرْجَةٍ ولا فِرْجَة ، وأَخْبرني المُنذريّ . عن ابن اليَزيديّ ، عن أبي ناجِية ، عن ابن الأَعْرابيّ أَنَّه أَنْشد :
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ
قال : يقال فُرْجَةْ وفَرْجَةٌ فُرْجَةٌ اسم ، وفَرْجَةٌ مصدر ، وفُروجُ الأرض نَواحيها .
اللِّحيانيّ : قَوْسٌ فَرِيجٌ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، وهي الفارِجُ أيضاً .
وقال الأَصْمَعِيّ : هي الفارِجُ والفُرُج ، ورواه أبو عُبيدِ عنه .
ويقال : رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا ، وأَفْلَجُ الثَّنايا ، بمعنًى واحد .
ابن السِّكّيت : قال الأصمعيّ : الفَرَجانُ : خُراسانُ وسِجِسْتَان ، وأَنْشد قول الغُدانِيّ :
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري
أبو زيد : يقال للمُشْط : النَّحِيتُ ، والمُضَرِّجُ والمِرْجَلُ ، وأنشد أحمد بن يحيى لبعضهم :
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج
أراد بالْخِيس لَحْيَتَه ، يَصِفُ رجلاً كان شاهِدَ زُور .
وقال أحمدُ بن عُبَيد : قال أبو زيد :
العرب تقول : جرت الدابةُ مَلأى فُروجُها ، وفُرُوجُها : ما بين قَوائِمها ، فالفروج : رَفْعٌ بمَلأَى .
ويقال في المذَكَّر : جَرَى الفَرسُ بملأَى فُروجه وهي ما بين قَوائمه ، أي من شِدَّة إِسْراعه في الجري امْتَلأ ما بين قوائمه بالغُبار والتُّراب .
والعرب تُسَمِّي ما بين القوائم خَوَاء ، وكذلك كل فُرْجَةٍ بين شَيئين .
وقال أحمد بن يحيى : الفَارِج : النَّاقَة التي انْفَرَجت عن الولادة ، فهي تُبْغِضُ الفَحْلَ وتَكْرَه قُرْبَه .
جفر : في حَديثِ عُمرَ أنَّه قَضَى في اليَرْبوع إذا قَتَله المحْرِمُ بجِفْرَة .
أبو عبيد عن أَبي زَيْد قال : إذا بَلغت أولادُ المِعْزَى أربعةَ أَشهر ، وفُصِلَت عن أُمهاتها فهي الجفار ، واحِدها جَفْر ، والأنْثى جَفْرَة .
وقال ابن الأعرابيّ : الجَفْرُ : الحَمَلُ الصغير ، والجَدْيُ بعد ما يُفْطَم ابن سِتّة أَشْهر . قال : والغُلام جَفْر .
وقال ابن شُمَيل : الجَفْرة : العَناقُ التي شَبِعت من الْبَقل والشَّجر ، واسْتَغْنت عن أمها ، وقد تجفَّرَت واسْتَجْفَرت : أي عَظُمت وسَمِنَت .
ويقال : قد تَراغَب هذا واستَجْفَر .
قال : ويقال : أُجفِرَ بَطْنُه ، واستَجْفَرَ بطنُه ، أي عَظُم .
حكى ذلك كلّه عنهم شِمرٌ في كِتابه ، وقال :
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ
وقال غيره : جُفْرَة كلِّ شيء وَسَطه ومُعْظمه .
أبو عبيد ، عن أَبي زيد : الجَفْرُ : البِئْر ليست بمَطْوِيَّة .
وقال غيره : الجُفْرةُ : حُفْرةٌ واسِعة من الأرض مُستديرة .
أبو عبيد ، عن الأَحْمر : الجَفيرُ والْجَشِيرُ معاً : الكِنانة وهي الجَعْبة .
وقال الليث : الجَفير شِبْه الكِنانة إلاّ أنَّه أَوْسع ، يُجْعَلُ فيه نُشَّابٌ كَثير .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ ) .
أبو عبيد : يَعْني مَقْطَعَةٌ للنكاح ، ونَقْصٌ للماء .
ويقال للبعير إذا أكْثَر الضِّرابَ حتى يَنْقَطع قد جَفَرَ يجْفُر جفوراً ، فهو جافر .
وقال ذو الرّمة في ذلك :
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ
وقال الليث : رجل مُجْفِر .
وقد أَجفَرَ إذا تَغَيَّرت رائحةُ جَسَدِه .
أبو عبيد ، عن الفَراء : كُنْتُ آتِيكم ، فقد
أجْفَرْتكم ، أي تركتُ زِيارتكم وقَطَعتها .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي لا عَقْل له : إنَّهُ لَمُنْهدِمُ الجال ، ومُنْهدِم الجَفْر .
وقال ابن الأعرابيّ : الْجُفَرِيُّ والكُفَرِي : وِعاءُ الطَّلْع . وإبلٌ جِفارٌ ، إذا كانت غِزَاراً ، شُبِّهت بِجِفَار الرَّكايا .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أجْفَرَ الرجل ، وجَفَر وجَفَّر : إذا انْقَطع عن الجِماع ، وكذلك اجتَفَرَ ، وإذا ذَلَّ قيل : اجْتَفَر .
رفج : قال الليث : الرُّفوجُ : أصْلُ كَرَبِ النَّخل ؛ ولا أدري : أَعربِيٌ أمْ دَخيل .
فجر : قال الليث : الفَجْرُ : ضَوْءُ الصُّبح ، وقد انْفَجر الصُّبح .
ويقال للصُّبْح المُستطير فَجْرٌ ، وهو الصَّادق . والمستطيل الكاذِب يقال له : فجر أيضاً .
وأما الصبح فلا يكونُ إلا الصَّادق .
والفَجْرُ : تفجيرُك الماء . والمَفْجَرُ : الْموْضعُ الذي يَفْجَرُ مِنه .
ويقال : انْفجَرت عليهم الدّواهي ، إذا جاءهم الكثيرُ منها بَغْتَه ، وأيّام الفِجار : أَيّام وقائع كانت بعُكاظ ، تفاخروا فيها فاجْتَربوا واستَحَلُّوا الحُرُمات .
والفجور : الرِّيبة والكَذِب من الفُجور . وقد رَكِبَ فلانٌ فَجْرةً وفَجار لا يَجْرِيان إذا فَجَرَ وكَذب ، وقال النّابغة :
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ
أبو عبيد : الفَجَرُ الجُودُ الْواسعُ ، والكرم .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أفْجر الرجل ، إذا جاء بالْفَجَرِ ، وهو المال الكثير ، وأَفْجرَ إذا كَذَب ، وأفجر إذا عَصَى بِفَرْجِه ، وأُفجر إذا كَفَر ، ومثلُه فَجَرَ وفَجَّرَ .
قال وقوله : ونَتْرُك من يَفْجُرُك ، أي من يَعْصيك ، ومَنْ يُخَالفك .
وقال رجلٌ لعمر وقد اسْتأذنه في الجِهاد فمنَعَه لضَعْف بَدَنه ، فقال : إن أطْلَقْتَني وإلاّ فَجَرْتُك ، أي عَصَيْتُك .
وأفْجَرَ : مال مِنْ حَقَ إلى بَاطِل . وأفجَرَ يَنْبوعاً من ماء ، أي أخْرجه .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابيّ : الفَجور والفَاجِر : المخطِىء ، والفُجورُ خِلاف البِرّ ، والفاجِرُ المائِلُ ، والسَّاقطُ على الطَّريق . وفَجَر أي كَذَب ، وأنشد :
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ
أي لا يَفْجُرُ أمْر الله ، أي لا يَميلُ عنه ولا يَتْركه .
وقال شِمر : قال الْهوازِنيّ : الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أن يَسْمَعه من أحد ، أو يَتَعَلَّمه ، وأنشد :
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل
وقال الفراء في قول الله جَلَّ وعَز : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . حدَّثني قيسٌ ، عن ابن حُصَيْن ، عن سعيد بن جُبَيْر قال : تقول : سوف أَتُوبُ ، سوف أتوب .
قال : وقال الكَلْبِيّ : يُكْثِرُ الذُّنوبَ ، ويُؤَخِّرُ التَّوْبة .
وقال أبو إسحاق : معناه أنه يُسَوِّفُ بالتَّوبة ، ويُقَدِّمُ الأعمالَ السَّيِّئة . قال : ويجوزُ والله أعلم أنَّه يكْفُر بما قُدَّامَه من البعث .
وقال المؤرَّج : فَجر إذا رَكِبَ رَأْسَه ، فمضَى غيرَ مُكْتَرثٍ . قال : وقوله : ( الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ ( ، ليمْضيَ راكباً رأسه . قال : وفَجرَ أخْطأَ في الجواب . وفجر من مرضه ، إذا بَرَأَ . وفَجرَ ، إذا كلَّ بَصَرُه .
وقال ابن شُميْل : الفُجورُ رُكوب ما لا يَحِلّ . وحَلَفَ فلان على فَجْرة ، واشْتَمَلَ على فجرة ، أي رَكِبَ أمْراً قبيحاً من يمين كاذِبة ، أوْ زِنًى ، أوكَذِب .
قلت : والفَجْرُ أصلهُ الشَّقّ ، ومنه أُخِذَ فجرُ السِّكْر ، وهو بَثْقُه . وسُمِّيَ الفَجْر فجراً لانفِجَارِه ، وهو انْصِداعُ الظُّلمة عن نور الصُّبْح .
والفجورُ أصْلُه الميْلُ عن القَصْد .
قال لَبيد :
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر
والكاذبُ فاجِر ، والمكَذَّبُ بالحق فاجِر ، والكافِرُ فاجِر ، لميْلِهم عن الصِّدْق والقَصْد .
وقول الأعرابيّ لعُمَر :
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ
أي مالَ عن الحق .
وقيل في قول الله : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . أي : ليُكَذِّب بما أَمامه من البعْث ، والحِساب والجَزاء ، والله أعْلم .

##### Türkçe

ج ر ف
**جرف** ، **جفر** ، **رجف** ، **رفج** ، **فجر** ، **فرج** : kullanımlardır.

**جرف** : **اللَّيْثُ** dedi ki: **الجَرْفُ**; senin bir şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; ta ki şöyle denilinceye kadar: Kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجْتَرَفَها**; yani onu dişlerden keserek kazıyıp aldı.

Dedi ki: **الطَّاعون الجارِفُ** Irak ehline hızlıca indi; bu yüzden **جَارِفاً** diye adlandırıldı.

Dedi ki: **الجارِفُ** uğursuzluk yahut belâdır; kavmin malını **يجتَرِفُ** (kazıyıp alır). Ve **رَجُلٌ مُجَرَّفٌ**: onu zaman **جَرَّفَهُ**; yani malını silip süpürdü ve onu fakirleştirdi.

Ve **رَجُلٌ جَرَّافٌ**: o oburdur; hiçbir şeyi bırakmaz.

Ve vadi ve benzerinin **جُرْف**’u, sel yataklarının yamaçlarındandır; su onun dibinde oyup kazdığı zaman onu kazar; böylece mağara gibi olur ve üstü yükselir; üstü yarıldığı zaman ise o **هارٍ**’dır; sel onun yamaçlarını **جَرَّف** etmiştir. Allah dedi ki: ( **أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ** ) (Tevbe: 109).

**أبو خَيْرَة** dedi ki: **الجُرْفُ** düz, kaygan dağın yanıdır.

**شَمِر** dedi. Denilir: **جُرْفٌ** ve **أَجْرَافٌ** ve **جُرْفَة**; o, uçurumdur.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعْرابيّ**’den: Adam, develerini **الجَرْفِ**’te otlattığı zaman **أَجْرَفَ** eder; o, bereket ve birbirine girmiş, sarmaş dolaş otlaktır; ve şu beyit okundu:
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل
Ve develer sıkı bir semizlikle semirir; yani **الحِبّة** üzerinde; o, baklagillerin tanelerinden saçılan ve onlarla birlikte kuru bakla yaprağının toplandığı şeydir; develer onunla semirir.

Ve adam, kendisine **سَيْلٌ جُرافٌ** isabet ettiği zaman **أَجْرَفَ** eder.

**أبو عبيد**: **الجُرفَةُ** develerin damgalarındandır: devenin uyluğundan, koparmaksızın bir deri parçasının kesilmesi, sonra birleştirilmesi; bunun benzeri burunda **القُرْمَة**’dir.

Bazıları dedi ki: **الجَوْرَفُ**: devekuşu erkeği; ve **كعب بن زهير الْمُزَنيّ**’den şu okundu:
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا

Dedim: Bu bir tashiftir. Doğrusu, **أَبو العباس**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayet ettiğidir: O dedi ki: **الجَوْرَق** **بالْقافِ**: devekuşu erkeği.

Dedi ki: Onu **بالفاء** ile söyleyen tashif etmiştir.

**أبو تراب**’dan **اللِّحيانيّ**’den: **رجل مُجَارَفٌ**: ve **مُحَارَفٌ**; o, hayır kazanamayan kimsedir.

**ثعلب**’dan **الأعرابيّ** dedi: **الْجَرْف**: suskun ve konuşan (mal)dan çok maldır.

**ابنُ السِّكّيت** dedi: **الْجُرافُ**: büyük bir ölçek. Dedi ki: Onun sözü, **الْجُرافُ الأكْبَرُ**; der ki: Onlar için zillet bakımından tam bir ölçek vardı. Ve **سَيْلٌ جُرافٌ**: her şeyi **يَجْرُف** eder.

**رجف** : **اللَّيث** dedi: Bir şey **رَجَفَ** eder, **يَرْجُفُ**; **رَجْفاً** ve **رَجَفَاناً**; devenin semer altında titremesi gibi; rüzgâr onu titrettiğinde ağacın titremesi gibi; diş, kökü sallandığında titrer gibi; ve bunun benzeri, hepsi **رَجْفٌ**’tur. Yer **رَجَفَت** ettiğinde sarsıldı. Kavim **رَجَفَ** ettiğinde savaşa hazırlandı.

Allah dedi ki: ( **أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ** ) (Nâziât: 6, 7).

**الفرّاء** dedi: O, birinci üfürüştür; onu **الرَّادفة** takip eder; o da ikinci üfürüştür.

**أبو إسحاق** dedi: **الرَّاجِفَةُ** yer(Dir); şiddetli bir hareketle **تَرْجُفُ** eder.

**مجاهد** dedi: **الرَّاجِفة**: zelzeledir.

**اللَّيث** dedi: Kur’ân’da **الرَّجْفَةُ**: bir kavmi yakalayan her azap, **رَجْفَةٌ** ve **صَيْحَةٌ**’dır; ve **صَاعِقَة**.

Ve **الرّجْف**: **يرجُف** eder; **رَجْفاً** ve **رَجِيفاً**; bu, bulutlarda onun uğultusunun titreşip durmasıdır.

Başkası dedi: **الرَّجْفَةُ**; onunla birlikte çökme bulunan zelzeledir.

**ثعلب**’dan **ابن الأعْرابيّ**’den: **أَرْجَفَ الْبَلَدُ**: sarsıldığı zaman; yer **رَجَفَت** etti, **أَرْجَفت** etti ve **أُرْجِفَتْ**.

Başkası dedi: **الرَّجَّافُ**: deniz; onun bir adıdır; ve ondan şu söz:
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف

**الليث**: Kavim, kötü haberler ve fitnelerin zikri içinde daldığı zaman **أَرْجَفَ** eder.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ** ) (Ahzâb: 60). Onlar, insanlarda onunla birlikte bir çalkantı bulunan yalan haberleri türetenlerdir.

**ابنُ الأعْرابي** dedi: Yer, sarsıldığı zaman **رَجَفَت** eder.

**فرج** : Hadiste rivayet edildi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج** ).

**أبو عُبيد** dedi: **جابِرٌ الجُعْفيّ** dedi: **الْمُفْرَجُ**; kavim içinde onlardan olmayan adamdır; onun adına diyet ödemeleri üzerlerine bir haktır.

Dedi ki: **مُحمد بنَ الحسن**’i şöyle derken işittim: O, **بالْحاءِ والْجيم** ile rivayet edilir; **مُفرَجٌ** diyen, o, ıssız bir yerde öldürülmüş kimsedir; bir köy yanında olmaz; der ki: Onun diyeti beytülmaldan ödenir ve kanı boşa gitmez.

**مُفْرَح** diyen ise, onu borç ağırlaştırmış kimsedir.

**أبو عُبيد** dedi: **أَبو عُبيدة** dedi: **المُفْرَجُ**; adamın Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlediğinde suçu beytülmale olur; çünkü onun **عاقِلَة**’si yoktur; o, **بالجيم** ile **مُفْرَجٌ**’dir.

Bazıları dedi: O, divanı olmayan kimsedir.

**المُنْذِرِيّ** bana **ثعلب**’dan haber verdi: O dedi ki: **المُفرَحُ**: borçla ağırlaşmış. **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan. Dedi ki: **ابنُ الأعْرابيّ** dedi: **المُفْرَحُ**: malı olmayan. **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan.

**الليث** dedi: **الْفَرَجُ**: gamın gitmesi ve sıkıntının açılmasıdır; denilir: Allah onu **فَرَجَه** etti de o **انْفَرج** etti; ve onu **فَرَّجَهُ**; **تَفْرِيجاً**.

Ve şu okundu:
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ

Dedi ki: **الْفَرْجُ**; erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön tarafı ve onların çevresini toplayan bir addır; hepsi **فَرْج**’dir; aynı şekilde hayvanlardan ve benzerlerinden yaratılmışlarda da.

Ve iki şey arasındaki her **فُرْجَةً** bir **فَرْج**’dir; şu sözü gibi:
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ
Onun iki eli arasını **فَرْجاً** kıldı. Ve **امرؤ القَيس**’in sözü de böyledir:
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ
Onunla iki uyluğu ve iki bacağı arasını kastetti.

Ve **الفَرْجُ**: korkulan sınır geçidi; çoğulu **فُروج**; **فرْجاً** diye adlandırıldı; çünkü o kapalı değildir.

Ve tavuğun **فَرُّوجَةُ**’si; **فَراريج** diye çoğul yapılır.

Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) üzerinde ipekten bir **فَرُّوجٌ** olduğu halde namaz kıldı.

**أبو عُبَيد** dedi: O, arkasında bir yarık bulunan **الْقَباءُ**’dur.

**أبو عُبَيد**’den **الفراء**’dan: **رَجُلٌ أَفْرَجٌ** ve **امْرأة فَرْجاء**: kalçaları büyük olup birbirine değmeyen; bu Habeşçedendir.

Dedi ki: **الكسائيّ** dedi: **الفُرُجُ** (fâ ve râ’nın dammasıyla): sırrı saklamayan; **الْفِرْجُ** de onun gibidir.

Dedi ki: **الْفِرَجُ**: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkan kimsedir.

**الهُذَلِيّ** bir inciyi vasfederek dedi:
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ
Manası: İnsanlar görsün diye incinin örtüsü açılmıştır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ** dedi: Parmakların aralıklarına **التَّفاريجُ** ve **الحُلْفُقْ** denilir.

**النَّضْر** dedi: Vadinin **فَرْجُ**’u: iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır. Yolun **فَرْجُ**’u: sırtı ve ağzıdır. Dağın **فَرْج**’i: geçididir.

**القَطاميّ** dedi:
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ
Her **مُفَرَّج**’in dizginini kastetti; o, **الوَسَاع**’dır.

Ve denilir: **المُفَرَّجُ**: dirseği koltuk altından ayrılmış olan.

Ve denilir: Kavim bir ölüden **أَفْرجَ** ettiğinde; açılıp dağıldıkları zaman. Ve falan, şöyle şöyle bir yerden **أَفْرَجَ** ettiğinde; onu boşlayıp terk ettiği zaman.

Ve denilir: Bu gam için ne **فُرْجَة** vardır, ne **فَرْجَةٍ**, ne **فِرْجَة**. Ve **المُنذريّ** bana haber verdi: **ابن اليَزيديّ**’den, **أبي ناجِية**’den, **ابن الأَعْرابيّ**’den: O şu beyiti okudu:
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ

Dedi ki: **فُرْجَةْ** ve **فَرْجَةٌ** denilir; **فُرْجَةٌ** isimdir, **فَرْجَةٌ** mastardır. Ve yerin **فُروجُ**’u: onun taraflarıdır.

**اللِّحيانيّ**: **قَوْسٌ فَرِيجٌ**; kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman; o, **الفارِجُ** de olur.

**الأَصْمَعِيّ** dedi: O, **الفارِجُ** ve **الفُرُج**’dur; **أبو عُبيدِ** onu ondan rivayet etti.

Ve denilir: **رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا** ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**; tek manadadır.

**ابن السِّكّيت**: **الأصمعيّ** dedi: **الفَرَجانُ**: Horasan ve Sicistan’dır; ve **الغُدانِيّ**’nin sözü okundu:
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري

**أبو زيد**: Tarağa **النَّحِيتُ** denilir; ve **المُضَرِّجُ** ve **المِرْجَلُ**; ve **أحمد بن يحيى** bazılarına ait olarak şu beyiti okudu:
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج
**الْخِيس** ile sakalını kastetti; yalancı şahit olmuş bir adamı vasfeder.

**أحمدُ بن عُبَيد** dedi: **أبو زيد** dedi: Araplar der ki: Binek hayvanı, **مَلأى فُروجُها** olarak koştu; **فُرُوجُها**: ayakları arasındaki şeydir; **الفروج**; **بمَلأَى** ile merfûdur.

Ve müzekkerde denilir: At, **بملأَى فُروجه** ile koştu; o, ayakları arasındaki şeydir; yani koşmada şiddetli süratinden, ayakları arasındaki boşluk toz ve toprakla doldu.

Araplar ayaklar arasındaki şeye **خَوَاء** adını verir; iki şey arasındaki her **فُرْجَةٍ** de böyledir.

**أحمد بن يحيى** dedi: **الفَارِج**: doğumdan ayrılmış deve; o, erkeğe buğzeder ve yaklaşmasını kerih görür.

**جفر** : Ömer’in hadisinde: ihramlı, yer faresini öldürdüğünde bir **جِفْرَة** ile hükmettiği (rivayet edildi).

**أبو عبيد**’den **أَبي زَيْد**’den: Keçi yavruları dört aya ulaştığında ve annelerinden ayrıldığında, onlar **الجفار**’dır; tekili **جَفْر**; dişisi **جَفْرَة**.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الجَفْرُ**: küçük kuzu; ve altı ay sonra sütten kesildikten sonra oğlak. Dedi ki: ve oğlan **جَفْر**’dir.

**ابن شُمَيل** dedi: **الجَفْرة**: ot ve ağaçtan doyup annesinden müstağni olmuş dişi keçi yavrusu; **تجفَّرَت** etti ve **اسْتَجْفَرت** etti; yani büyüdü ve semirdi.

Ve denilir: Bu, rağbetleşti ve **استَجْفَر** etti.

Dedi ki: Denilir: Karnı **أُجفِرَ** edildi ve karnı **استَجْفَرَ** etti; yani büyüdü.

Bunların hepsini **شِمرٌ** kitabında onlardan nakletti ve dedi ki:
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ

Başkası dedi: Her şeyin **جُفْرَة**’si; onun ortası ve en büyüğüdür.

**أبو عبيد**’den, **أَبي زيد**’den: **الجَفْرُ**: örülmemiş kuyu.

Başkası dedi: **الجُفْرةُ**: yerden geniş, yuvarlak bir çukurdur.

**أبو عبيد**’den, **الأَحْمر**’den: **الجَفيرُ** ve **الْجَشِيرُ** birlikte: sadak; o, **الجَعْبة**’dir.

**الليث** dedi: **الجَفير**; sadak benzeridir; ancak daha geniştir; içine çok **نُشَّابٌ** konur.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( **صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ** ).

**أبو عبيد**: yani nikâha engel olan ve suyu azaltan.

Ve deve, çiftleşmeyi çoğaltıp kesilinceye kadar (yaparsa) ona denilir: **جَفَرَ** eder, **يجْفُر**; **جفوراً**; o, **جافر**’dir.

**ذو الرّمة** bunun hakkında dedi:
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ

**الليث** dedi: **رجل مُجْفِر**.

Ve **أَجفَرَ** eder; bedeninin kokusu değiştiği zaman.

**أبو عبيد**’den, **الفَراء**’dan: “Size gelirdim; artık sizi **أجْفَرْتكم** ettim”; yani ziyaretinizi terk ettim ve kestim.

Başkası dedi: Aklı olmayan adama denilir: O, mutlaka **مُنْهدِمُ الجال**’dır ve **مُنْهدِم الجَفْر**’dir.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الْجُفَرِيُّ** ve **الكُفَرِي**: hurma tomurcuğu kabıdır. Ve **إبلٌ جِفارٌ**; bol sütlü olduklarında; kuyu çukurlarının **جِفَار**’ına benzetildi.

**ثعلب**’dan **ابن الأعرابيّ**’den: Adam **أجْفَرَ** etti, **جَفَر** etti ve **جَفَّر** etti; cinsel ilişkiden kesildiği zaman; **اجتَفَرَ** da böyledir. Ve zelil olduğunda: **اجْتَفَر** denilir.

**رفج** : **الليث** dedi: **الرُّفوجُ**: hurma lifinin dip kısmıdır; bilmem: Arapça mı, yoksa yabancı mı.

**فجر** : **الليث** dedi: **الفَجْرُ**: sabahın ışığıdır; sabah **انْفَجر** etti.

Ve yayılmış sabaha **فَجْرٌ** denilir; o, doğrudur. Uzayıp giden yalana da **فجر** denilir.

Sabah ise ancak doğru olur.

Ve **الفَجْرُ**: suyu yarıp akıtmandır. Ve **المَفْجَرُ**: ondan suyun fışkırdığı yerdir.

Ve denilir: Üzerlerine belâlar **انْفجَرت**; onlara ondan çokça ve ansızın geldiği zaman. Ve **أَيّام الفِجار**: Ukâz’da olmuş vakıa günleridir; onda övünüşüp çekiştiler de saldırdılar ve haramları helâl saydılar.

Ve **الفجور**: şüphe ve yalandır; **الفُجور**’dan. Falan, **فَجْرةً** ve **فَجار** biner; **فَجَرَ** edip yalan söylediğinde ikisi yürütülmez. **النّابغة** dedi:
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ

**أبو عبيد**: **الفَجَرُ** geniş cömertlik ve keremdir.

**ثعلب**’dan **ابن الأعْرابيّ**’den: Adam, **الْفَجَرِ** ile geldiği zaman **أفْجر** eder; o, çok maldır. Ve yalan söylediği zaman **أَفْجرَ** eder. Ve ferciyle isyan ettiği zaman **أفجر** eder. Ve küfrettiği zaman **أُفجر** edilir. Bunun benzeri **فَجَرَ** ve **فَجَّرَ**’dir.

Dedi ki: Onun sözü: **ونَتْرُك من يَفْجُرُك**; yani sana isyan edeni ve sana muhalefet edeni.

Bir adam, bedeni zayıf olduğu için onu men ettiğinde, Ömer’e cihada izin istemişti; dedi ki: Eğer beni salıvermezsen seni **فَجَرْتُك** ederim; yani sana isyan ederim.

Ve **أفْجَرَ**: haktan bâtıla meyletti. Ve sudan bir pınarı **أفجَرَ** etti; yani onu çıkardı.

**شَمِر** dedi: **ابن الأعرابيّ** dedi: **الفَجور** ve **الفَاجِر**: hata eden. **الفُجورُ**: iyiliğin zıddıdır. **الفاجِرُ**: meyleden ve yolda düşüp kalan. Ve **فَجَر**: yalan söyledi; ve şu okundu:
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ
Yani Allah’ın emrini **يَفْجُرُ** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez.

**شِمر** dedi: **الْهوازِنيّ** dedi: Sözde **الافْتِجارُ**; onu, birinden işitmeden yahut öğrenmeden delip geçirmektir; ve şu okundu:
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل

**الفراء** Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (Kıyâme: 5). Bana **قيسٌ** haber verdi; **ابن حُصَيْن**’den, **سعيد بن جُبَيْر**’den: der ki: “Tövbe edeceğim, tövbe edeceğim.”

Dedi ki: **الكَلْبِيّ** dedi: Günahları çoğaltır ve tövbeyi geciktirir.

**أبو إسحاق** dedi: Manası: tövbeyi erteleyip durur ve kötü işleri öne alır. Dedi ki: Ve caizdir—Allah daha iyi bilir—ki, önündeki dirilişi inkâr eder.

**المؤرَّج** dedi: **فَجر**; başını (inatla) sürüp gittiği zaman; aldırmaksızın. Dedi ki: Onun sözü: **الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ**; başını sürüp giderek yürüsün diye. Dedi ki: Ve **فَجرَ**; cevapta hata etti. Ve **فَجر**; hastalığından iyileştiği zaman. Ve **فَجرَ**; gözü yorulduğu zaman.

**ابن شُميْل** dedi: **الفُجورُ**; helâl olmayanı işlemektir. Falan, bir **فَجْرة** üzerine yemin etti; ve bir **فجرة** ile büründü; yani yalan yemin, yahut zina, yahut yalan gibi çirkin bir işe bindi.

Dedim: **الفَجْرُ**’ün aslı yarıktır; ondan **فجرُ السِّكْر** alınmıştır; o, onun yarılmasıdır. **الفَجْر**; onun fışkırması sebebiyle **فجراً** diye adlandırıldı; o, sabah nurundan karanlığın yarılıp ayrılmasıdır.

Ve **الفجورُ**’un aslı, doğrultudan meyletmektir.

**لَبيد** dedi:
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر

Yalancı **فاجِر**’dir; hak ile yalanlanan **فاجِر**’dir; kâfir **فاجِر**’dir; doğruluktan ve doğrultudan meyletmeleri sebebiyle.

Bedevînin Ömer’e sözü:
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ
Yani haktan meyletti.

Ve Allah’ın sözü hakkında denildi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (Kıyâme: 5). Yani: önündeki dirilişi, hesabı ve cezayı yalanlasın diye; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والجيم وما يثلثهما)
(فجر) الفاء والجيم والراء أصلٌ واحدٌ، وهو التفتح في الشَّيء. من ذلك الفَجْر: انفِجار الظُّلمة عن الصُّبح. ومنه: انفجَرَ الماء انفجاراً: تفتَّحَ. والفُجْرَة: موضع تفتُّح الماء. ثمَّ كثُر هذا حتَّى صار الانبعاثُ والتفتُّح في المعاصي فُجوراً. ولذلك سمِّي الكَذِب فجوراً. ثم كثُر هذا حتَّى سمِّي كلُّ مائلٍ عن الحقِّ فاجراً. وكلُّ مائلٍ عندَهم. فاجر. قال لبيد:‏
غليظاً وإن أخَّرتَ فالكِفل [فاجرُ(1) ] *** فإنْ تتقدَّمْ تَغْشَ منها مقدَّما‏
ومن الباب الفَجَر، وهو الكرم والتفجُّر بالخير. ومَفَاجِر الوادي: مَرافِضُه، ولعلَّها سمِّيت مفاجرَ لانفجار الماء فيها. قال:‏
* بجَنْبِ العَلَنْدَى حيث نام المَفاجِرُ(2) *‏
ومُنْفجر الرمل(3) : طريق يكون فيه. ويوم الفِجارِ(4) : يومٌ للعرب استُحِلّتْ فيه الحُرمة.‏
(فجس) الفاء والجيم والسين كلمة إنْ صحَّت. يقولون: الفَجْس: التكبُّر والتعظُّم. يقال منه: تَفَجَّسَ.‏
(فجع) الفاء والجيم والعين كلمةٌ واحدة، وهي الفَجِيعة، وهي الرَّزيَّة. ونزلتْ بفلان فاجعةٌ، وتفجَّعَ، إذا توجَّع لها.‏
(فجل) الفاء والجيم واللام كلمةٌ هي نَبْت، وقال قوم: فَجِلَ الشيءُ(5) : غَلُظ واستَرْخَى. وكلُّ شيء عَرَّضته فجَّلْتَه.‏
(فجو(6)) الفاء والجيم والحرف المعتل يدلُّ على اتِّساعٍ في شيء. فالفَجْوة: المتَّسَع بين شَيئين. وقَوْسٌ فَجْواء: بانَ وترُها عن كَبدها. وفَجْوة الدَّار: ساحتُها. والفَجَا: تَباعُدُ ما بين عُرقوبَيِ البعير.‏
وإذا هُمِزَ قلت: فَجِئَني الأمرُ يفجَؤُني(7) .‏
(فجم) الفاء والجيم والميم. زعم ابنُ دريد: تفجَّم الوادِي وانفجم، إذا اتَّسع. وهذه فُجْمَة الوادِي، أي متَّسَعُه(8) .‏
(فجن) الفاء والجيم والنون. يقولون: إنَّ السَّذَاب يقال له الفَيْجَن(9) .‏
--------------ـــــ
(1) التكملة من المجمل واللسان (فجر) وديوان لبيد 5 طبع 1881.‏
(2) للراعي، كما في معجم البلدان (العلندى). وأنشد هذا العجز في المجمل بدون نسبة. وصدره في المعجم:‏  * تحملن حتى قلت لسن بوراحا *‏
وفي الأصل: "رام المفاجر"، صوابه فيهما.‏
(3) في الأصل: "الماء"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) إنما هي أيام. انظر العمدة (2: 169-170) وكامل ابن الأثير (1: 358) والمبرد 180 والأغاني‏  (9: 12/ 19: 73-81) والخزانة (2: 504).‏
(5) في القاموس: "فجل كفرع ونصر فجلاً ويحرك". وضبط في اللسان بالقلم بكسر الجيم فقط. وضبط في المجمل بتشديد الجيم مفتوحة، ولم يضبط في أصل المقاييس.‏
(6) وكذا ورد ترتيب هذه المادة في المجمل، فآثرت إبقاءها كما هي.‏
(7) ويقال أيضاً فجأه يفجؤه، وفاجأه يفاجئه.‏
(8) الجمهرة (2: 108) مع تصرف هنا. والفجمة، لم ترد في القاموس، ووردت في اللسان بفتح الفاء وضمها، وضبطت في الجمهرة بالضم فقط.‏
(9) قال ابن دريد: "لغة شامية ولا أحسبها عربية صحيحة".‏

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **جيم** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**فجر**) **الفاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde açılmadır. Bundan: **الفَجْر**: karanlığın sabaha doğru yarılmasıdır. Ondan: su yarıldı, yarılma ile: açıldı. Ve **الفُجْرَة**: suyun açılma yeri. Sonra bu çoğaldı; nihayet günahlarda yayılma ve açılma **فُجوراً** oldu. Bu yüzden yalan **فجوراً** diye adlandırıldı. Sonra bu çoğaldı; nihayet haktan sapmış her birine **فاجراً** denildi. Ve onların yanında her sapmış: **فاجر**. Lebîd dedi ki:‏
Kalın; ve eğer geciktirirsen, o hâlde arka [**فاجرُ(1)**] *** Şayet öne geçersen, ondan bir öne geçişi kuşatırsın‏

Ve bâbdan **الفَجَر** vardır; o, cömertlik ve hayır ile taşma/yarılmadır. Ve **مَفَاجِر** vadinin: onun alçak yerleridir; ve belki de içlerinde suyun yarılmasından dolayı **مفاجر** diye adlandırılmıştır. Dedi ki:‏
* **بجَنْبِ العَلَنْدَى** حيث نام **المَفاجِرُ(2)** *‏

Ve **مُنْفجر الرمل(3)**: içinde bulunan bir yoldur. Ve **يوم الفِجارِ(4)**: Araplar için bir gündür; onda dokunulmazlık helâl sayılmıştır.‏

(**فجس**) **الفاء** ve **الجيم** ve **السين**—eğer sahihse—bir kelimedir. Derler: **الفَجْس**: kibirlenme ve büyüklük taslamadır. Ondan: **تَفَجَّسَ** denir.‏

(**فجع**) **الفاء** ve **الجيم** ve **العين** tek bir kelimedir; o da **الفَجِيعة**dır; o da musibettir. Falan kimseye bir **فاجعةٌ** indi; ve **تفجَّعَ**, ona acı duyduğunda.‏

(**فجل**) **الفاء** ve **الجيم** ve **اللام** bir kelimedir; o bir bitkidir. Bir kavim dedi: **فَجِلَ الشيءُ(5)**: kalınlaştı ve gevşedi. Ve her şeyi enine genişlettiğinde onu **فجَّلْتَه**.‏

(**فجو(6)**) **الفاء** ve **الجيم** ve illetli harf, bir şeyde genişliğe delâlet eder. O hâlde **الفَجْوة**: iki şey arasındaki genişliktir. Ve **قَوْسٌ فَجْواء**: kirişi, göbeğinden ayrılmıştır. Ve **فَجْوة الدَّار**: onun avlusudur. Ve **الفَجَا**: devenin iki aşil kiri arasındaki uzaklaşmadır.‏
Ve eğer hemzelenirse, dersin ki: **فَجِئَني** iş, **يفجَؤُني(7)**.‏

(**فجم**) **الفاء** ve **الجيم** ve **الميم**. İbn Düreyd iddia etti: vadi **تفجَّم** oldu ve **انفجم** oldu; genişlediğinde. Ve bu, vadinin **فُجْمَة**sidir; yani onun genişliğidir(8).‏

(**فجن**) **الفاء** ve **الجيم** ve **النون**. Derler: **السَّذَاب**a **الفَيْجَن(9)** denir.‏

--------------ـــــ
(1) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان** (**فجر**) ve Lebîd divanı 5, 1881 baskısından.‏
(2) **الراعي**’ye aittir; **معجم البلدان** (**العلندى**)’da olduğu üzere. Bu mısraın ikinci yarısını **المجمل**’de nisbesiz okuttu. Ve صدرُه **المعجم**’de:‏  * تحملن حتى قلت لسن بوراحا *‏
Ve asılda: "رام المفاجر"; doğrusu ikisindedir.‏
(3) Asılda: "الماء"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(4) Ancak onlar günlerdir. **العمدة** (2: 169-170) ve İbnü’l-Esîr’in **كامل**’i (1: 358) ve **المبرد** 180 ve **الأغاني** (9: 12/ 19: 73-81) ve **الخزانة** (2: 504)’e bak.‏
(5) **القاموس**’ta: "فجل كفرع ونصر فجلاً ويحرك". **اللسان**’da kalemle yalnız **الجيم**’in kesresiyle ضبط edildi. **المجمل**’de **الجيم**’in şeddeli ve fethalı oluşuyla ضبط edildi; **أصل المقاييس**’te ضبط edilmedi.‏
(6) **المجمل**’de bu maddenin tertibi böylece geldi; ben onu olduğu gibi bırakmayı tercih ettim.‏
(7) Ayrıca **فجأه يفجؤه** ve **فاجأه يفاجئه** de denir.‏
(8) Burada bir tasarrufla **الجمهرة** (2: 108). Ve **الفجمة**, **القاموس**’ta gelmedi; **اللسان**’da **الفاء**’ın fethası ve zammıyla geldi; **الجمهرة**’de yalnız zam ile ضبط edildi.‏
(9) İbn Düreyd dedi: "Şamî bir lugattır ve onun sahih Arapça olduğunu sanmıyorum".‏

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفجر: شق الشيء شقا واسعا كفجر الإنسان السكر (سكر النهر: ما يسد به)، يقال: فجرته فانفجر وفجرته فتفجر. قال تعالى: ﴿وفجرنا الأرض عيونا﴾ [القمر/12]، ﴿وفجرنا خلالهما نهرا﴾ [الكهف/33]، ﴿فتفجر الأنهار﴾ [الإسراء/91]، ﴿تفجر لنا من الأرض ينبوعا﴾ [الإسراء/90]، وقرئ: ﴿تفجر﴾ (وهي قراءة نافع وابن كثير وابن عامر وأبي عمرو بن العلاء وأبي جعفر. انظر: الإتحاف ص 286. وقال: ﴿فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴾ [البقرة/60]، ومنه قيل للصبح: فجر، لكونه فجر الليل. قال تعالى: ﴿والفجر * وليال عشر﴾ [الفجر/1 - 2]، ﴿إن قرآن الفجر كان مشهودا﴾ [الإسراء/ 78]، وقيل: الفجر فجران: الكاذب، وهو كذنب السرحان، والصادق، وبه يتعلق حكم الصوم والصلاة، قال: ﴿حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل﴾ [البقرة/187]. والفجور: شق ستر الديانة، يقال: فجر فجورا فهو فاجر، وجمعه: فجار وفجرة. قال: ﴿كلا إن كتاب الفجار لفي سجين﴾ [المطففين/7]، ﴿وإن الفجار لفي جحيم﴾ [النفطار /14]، ﴿أولئك هم الكفرة الفجرة﴾ [عبس/42]، وقوله: ﴿بل يريد الإنسان ليفجر أمامه﴾ [القيامة/5]، أي: يريد الحياة ليتعاطى الفجور فيها. وقيل: معناه ليذنب فيها. وقيل: معناه يذنب ويقول غدا أتوب، ثم لا يفعل فيكون ذلك فجورا لبذله عهدا لا يفي به. وسمي الكاذب فاجرا لكون الكذب بعض الفجور. وقولهم: (ونخلع ونترك من يفجرك) (هذا من دعاء القنوت في الوتر، وهذا الدعاء مما رفع رسمه من القرآن، ولم يرفع من القلوب حفظه. انظر: النهاية لابن الأثير 3/414؛ والإتقان 2/34؛ والفائق 3/90؛ ومصنف ابن أبي شيبة 3/106) أي: من يكذبك. وقيل: من يتباعد عنك، وأيام الفجار: وقائع اشتدت بين العرب.

##### Türkçe

- **الفجر**: şeyin geniş bir yarma ile yarılması; insanın **السكر**’ını ( **سكر النهر**: onunla tıkandığı şey) yarmak gibi. Denir ki: **فجرته** de o da **انفجر**; ve **فجرته** de o da **تفجر**. Yüce Allah dedi ki: ﴿وفجرنا الأرض عيونا﴾ [القمر/12]، ﴿وفجرنا خلالهما نهرا﴾ [الكهف/33]، ﴿فتفجر الأنهار﴾ [الإسراء/91]، ﴿تفجر لنا من الأرض ينبوعا﴾ [الإسراء/90]، ve şöyle okunmuştur: ﴿تفجر﴾ (ve o, Nâfi‘in ve İbn Kesîr’in ve İbn Âmir’in ve Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’nın ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. Bak: الإتحاف s. 286). Ve dedi ki: ﴿فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴾ [البقرة/60]، ve bundan dolayı sabaha **فجر** denildi; geceyi **فجر** ettiği için. Yüce Allah dedi ki: ﴿والفجر * وليال عشر﴾ [الفجر/1 - 2]، ﴿إن قرآن الفجر كان مشهودا﴾ [الإسراء/ 78]، ve denildi ki: **الفجر** iki **فجر**’dir: **الكاذب**; o, **كذنب السرحان** gibidir; ve **الصادق**; ve onunla oruç ve namaz hükmü ilişkilidir. Dedi ki: ﴿حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل﴾ [البقرة/187]. Ve **الفجور**: dindarlık örtüsünü yarmaktır; denir ki: **فجر** **فجورا**; o hâlde o **فاجر**’dir; ve onun çoğulu: **فجار** ve **فجرة**. Dedi ki: ﴿كلا إن كتاب الفجار لفي سجين﴾ [المطففين/7]، ﴿وإن الفجار لفي جحيم﴾ [النفطار /14]، ﴿أولئك هم الكفرة الفجرة﴾ [عبس/42]، ve onun sözü: ﴿بل يريد الإنسان ليفجر أمامه﴾ [القيامة/5]، yani: onda **الفجور** ile meşgul olmak için hayatı ister. Ve denildi ki: manası, onda günah işlemektir. Ve denildi ki: manası, günah işler ve “yarın tevbe edeceğim” der, sonra yapmaz; böylece bu, yerine getirmediği bir ahdi ortaya koyması sebebiyle **فجورا** olur. Ve yalancıya **فاجر** adı verildi; çünkü yalan, **الفجور**’un bir kısmıdır. Ve onların sözü: (ونخلع ونترك من يفجرك) (bu, vitirde kunût duasındandır; ve bu dua, Kur’ân’dan resmi kaldırılmış olup, kalplerden hıfzı kaldırılmamıştır. Bak: النهاية لابن الأثير 3/414؛ والإتقان 2/34؛ والفائق 3/90؛ ومصنف ابن أبي شيبة 3/106) yani: seni yalanlayan kimse. Ve denildi ki: senden uzaklaşan kimse. Ve **أيام الفجار**: Araplar arasında şiddetlenen vakıalardır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ج ر
ركب فلان فجرةً عظيمة‏.‏
وهو من أهل الفجر لا من أهل الفجور وهو الكرم والتفجر بالخير والمعروف‏.‏
وفجر الماء في أرضه‏:‏ فتحه‏:‏ وتبطّح السيل في مفاجر الوادي ومرافضه وهي المواضع التي ترفض إليها السيل‏.‏
وفجر الله الفجر‏:‏ أظهره فانفجر‏.‏
وتقول‏:‏ ما حدث من هؤلاء الفجّار لم يعشر ما كان يوم الفجار وهو يوم للعرب بعكاظ تفاجروا فيه واستحلّوا كلّ حرمة‏.‏
وهذا كلام افتجره فلان أي اختلقه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ انفجر عليهم العدوّ إذا جاءهم بغتة بكثرة‏.‏
وانفجرت عليهم الدواهي‏.‏
وفجر الراكب عن السرج‏:‏ مال عنه‏.‏
وسرنا في منفجر الرملة‏.‏

##### Türkçe

ف ج ر
Falanca büyük bir **فجرةً** işledi.
O, **الفجر** eh­lindendir, **الفجور** ehlinden değil; o, cömertlik ve hayır ve iyilikle taşma/yarılmadır.
Suyu kendi arazisinde **فجر** etti: onu açtı; sel, vadinin **مفاجر**’inde ve **مرافض**’inde yayıldı; bunlar, selin kendilerine döküldüğü yerlerdir.
Allah **الفجر**’i **فجر** etti: onu ortaya çıkardı; böylece yarılıp çıktı.
Ve dersin ki: Bu **الفجّار**’dan vuku bulan, **الفجار** gününde olanın onda birine ulaşmadı; o, Araplar için Ukâz’da bir gündür; onda birbirleriyle **تفاجروا** ettiler ve her bir dokunulmazlığı helâl saydılar.
Bu, falancanın **افتجره** ettiği bir sözdür; yani onu uydurdu.
Mecazdandır: Düşman onlara **انفجر** etti; onlara ansızın çoklukla geldiği vakit.
Ve musibetler onların üzerine **انفجرت**.
Binekli, eğerden **فجر** etti: ondan yana eğildi.
Ve kumluğun **منفجر**’inde yürüdük.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَجْر: ضوء الصباح وهو حُمْرة الشمس في سواد الليل، وهما فَجْرانِ: أَحدهما المُسْتطيل وهو الكاذب الذي يسمى ذَنَبَ السِّرْحان، والآخر المُسْتطير وهو الصادق المُنتَشِر في الأُفُقِ الذي يُحَرِّم الأَكل والشرب على الصائم ولا يكون الصبحُ إِلا الصادقَ. الجوهري: الفَجْر في آخر الليل كالشَّفَقِ في أَوله.
ابن سيده: وقد انْفَجَر الصبح وتَفَجَّر وانْفَجَر عنه الليلُ. وأَفْجَرُوا: دخلوا في الفَجْر كما تقول: أَصبحنا، من الصبح؛ وأَنشد الفارسي:فما أَفْجَرَتْ حتى أَهَبَّ بسُدْفةٍ
عَلاجيمُ، عَيْنُ ابْنَيْ صُباحٍ تُثيرُها
وفي كلام بعضهم: كنت أَحُلّ إِذا أَسحرْت، وأَرْحَلُ إِذا أَفْجَرْت. وفي الحديث: أُعَرّسُ إِذا أَفْجَرْت، وأَرْتَحِل إِذا أَسْفَرْت أَي أَنزل للنوم والتعريس إِذا قربت من الفجر، وأَرتحل إِذا أَضاء.
قال ابن السكيت: أَنت مُفْجِرٌ من ذلك الوقت إِلى أَن تطلع الشمس. وحكى الفارسي: طريقٌ فَجْرٌ واضح:
والفِجار: الطُّرُقُ مثل الفِجاج. ومُنْفَجَرُ الرمل: طريق يكون فيه. والفَجْر: تَفْجيرُكَ الماء، والمَفْجَرُ: الموضع يَنْفَجِرُ منه. وانْفَجَر الماءُ والدمُ ونحوهما من السيّال وتَفَجَّرَ: انبعث سائلاً. وفَجَرَه هو يَفْجُره، بالضم، فَجْراً فانْفَجَرَ أَي بَجَسه فانْبَجَس. وفَجَّره: شُدّد للكثرة؛ وفي حديث ابن الزبير: فَجَّرْت بنفسك أَي نسبتها إِلى الفُجورِ كما يقال فَسَّقْته وكَفَّرْته.
والمَفْجَرةُ والفُجْرةُ، بالضم: مُنْفَجَر الماء من الحوض وغيره، وفي الصحاح: موضع تَفَتُّح الماء. وفَجْرَة الوادي: مُتَّسعه الذي ينفجر إِليه الماء كثُجْرتَه. والمَفْجَرة: أَرض تطمئنّ فتنفجر فيها أَوْدِية. وأَفْجَرَ يَنْبُوعاً من ماء أَي أَخرجه. ومَفاجر الوادي: مَرَافضه حبث يرفضُّ إِليه السيل. وانْفَجَرَتْ عليهم الدواهي: أَتتهم من كل وجه كثيرة بَغْتة؛ وانْفَجَر عليهم القومُ، وكله على التشبيه. والمُتَفَجِّر: فرس الحرث بن وَعْلَةَ كأَنه يَتَفَجَّرُ بالعرق.
والفَجَر: العطاء ولكرم والجود والمعروف؛ قال أَبو ذؤيب:
مَطاعيمُ للضَّيْفِ حين الشِّتا
ءِ، شُمُّ الأُنوفِ، كثِيرُو الفَجَرْ
وقد تَفَجَّرَ بالكَرم وانْفَجَرَ. أَبو عبيدة: الفَجَر الجود الواسع والكرم، من التَّفَجُّرِ في الخير؛ قال عمرو بن امرئ القيس الأَنصاري يخاطب مالك بن العجلان:
يا مالِ، والسَّيِّدُ المُعَمَّمُ قد
يُبْطِرُه، بَعْدَ رأْيهِ، السَّرَفُ
نَحْنُ بما عندنا، وأَنت بما
عِندك راضٍ، والرأْي مختلفُ
يا مالِ، والحَقُّ إِن قَنِعْتَ به،
فالحقُّ فيه لأَمرِنا نَصَفُ
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،
والحقُّ، يا مالِ، غيرُ ما تَصِفُ
إِنَّ بُجَيْراً مولىً لِقَوْمِكُمُ،
والحَقُّ يُوفى به ويُعْتَرَفُ
قال ابن بري: وبيت الاستشهاد أَورده الجوهري:
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،
والبَغْيُ، يا مالِ، غيرُ ما تَصفُ
قال: وصواب إِنشاده:
والحق، يا مال، غير ما تصف
قال: وسبب هذا الشعر أَنه كان لمالك بن العَجْلان مَوْلى يقال له بُجَيْر، جلس مع نَفَرٍ من الأَوْس من بني عمرو بن عوف فتفاخروا، فذكر بُجَيْر مالك بن العجلان وفضله على قومه، وكان سيد الحيَّيْنِ في زمانه، فغضب جماعة من كلام بُجير وعدا عليه رجل من الأَوس يقال له سُمَيْر بن زيد ابن مالك أَحد بني عمرو بن عوف فقتله، فبعث مالك إِلى عمرو بن عوف أَن ابعثوا إِليَّ بسُمَيْر حتى أَقتله بَمَوْلايَ، وإِلا جَرَّ ذلك الحرب بيننا، فبعثوا إِليه: إِنا نعطيك الرضا فخذ منا عَقْله، فقال: لا آخذ إِلا دِيَةَ الصَّريحِ، وكانت دية الصَّريح ضعف دية المَوْلى، وهي عشر من الإِبل، ودِيةُ المولى خمس، فقالوا له: إِن هذا منك استذلال لنا وبَغْيٌ علينا، فأَبى مالك إِلا أَخْذَ دِيَةِ الصريح، فوقعت بينهم الحرب إِلى أَن اتفقوا على الرضا بما يحكم به عمرو بن امرئ القيس، فحكم بأَن يُعْطى دية المولى، فأَبى مالك، ونَشِبَت الحرب بينهم مدة على ذلك. ابن الأَعرابي: أَفْجَر الرجلُ إِذا جاء بالفَجَرِ، وهو المال الكثير، وأَفْجَرَ إِذا كذب، وأَفْجَرَ إِذا عصى، وأَفْجَرَ إِذا كفر. والفَجَرُ: كثرة المال؛ قال أَبو مِحْجن الثقفي:
فقد أَجُودُ، وما مَالي بذي فَجَرٍ،
وأَكْتُم السرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ
ويروى: بذي قَنَعٍ، وهو الكثرة، وسيأْتي ذكره. والفَجَر: المال؛ عن كراع. والفَاجرُ: الكثير المالِ، وهو على النسب.
وفَجَرَ الإِنسانُ يَفْجُرُ فَجْراً وفُجوراً: انْبَعَثَ في المعاصي. وفي الحديث: إِن التُّجَّار يُبْعثون يوم القيامة فُجَّاراً إِلا من اتقى الله؛ الفُجَّار: جمع فاجِرٍ وهو المْنْبَعِث في المعاصي والمحارم. وفي حديث ابن عباس، رضي عنهما، في العُمْرة: كانوا يَرَوْنَ العمرة في أَشهر الحج من أَفْجَرِ الفُجورِ أَي من أَعظم الذنوب؛ وقول أَبي ذؤيب: ولا تَخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا
بقَوْل الفَجْرِ، إِنَّ الفَجْر حُوبُ
يروى: الفَجْر والفَخْر، فمن قال الفَجْر فمعناه الكذب، ومن قال الفَخر فمعناه التَّزَيُّد في الكلام. وفَجَرَ فُجُوراً أَي فسق. وفَجَر إِذا كذب، وأَصله الميل. والفاجرُ: المائل؛ وقال الشاعر:
قَتَلْتُم فتًى لا يَفْجُر اللهَ عامداً،
ولا يَحْتَويه جارُه حين يُمْحِلُ
أَي لا يَفْجُر أَمرَ الله أَي لا يميل عنه ولا يتركه. الهوزاني: الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أَن تَسْمعه من أَحد فَتَتَعَلَّمَهُ؛ وأَنشد:
نازِعِ القومَ، إِذا نازَعْتَهُمْ،
بأَرِيبٍ أَو بِحَلاَّفٍ أَيَلْ
يَفْجُرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به،
وهو إِنْ قيلَ: اتَّقِ اللهَ، احْتَفَلْ
وفَجَرَ الرجلُ بالمرأَة يَفْجُر فُجوراً: زنا. وفَجَرَت المرأَة: زنت. ورجل فاجِرٌ من قوم فُجَّارٍ وفَجَرَةٍ، وفَجورٌ من قوم فُجُرٍ، وكذلك الأُنثى بغير هاء؛ وقوله عز وجل: بل يريد الإِنسان ليَفْجُرَ أَمامَهُ؛ أَي يقول سوف أَتوب؛ ويقال: يُكْثرُ الذنوبَ ويؤخّر التوبة، وقيل: معناه أَنه يسوِّف بالتوبة ويقدم الأَعمال السيئة؛ قال: ويجوز، والله أَعلم، ليَكْفُر بما قدّامه من البعث. وقال المؤرج: فَجَرَ إِذا ركب رأْسه فمضى غير مُكْتَرِثٍ. قال: وقوله ليَفْجُرَ، ليمضي أَمامه راكباً رأْسه. قال: وفَجَرَ أَخطأَ في الجواب، وفَجَرَ من مرضه إِذا برأَ، وفَجَرَ إِذا كلَّ بصرُه. ابن شميل: الفُجورُ الركوب إِلى ما لا يَحِلُّ. وحلف فلان على فَجْرَةَ واشتمل على فَجْرَةَ إِذا ركب أَمراً قبيحاً من يمين كاذبة أَو زِناً أَو كذب. قال الأَزهري: فالفَجْرُ أَصله الشق، ومنه أُخِذَ فَجْرُ السِّكْرِ، وهو بَثْقُه، ويسمى الفَجْرُ فَجْراً لانْفِجارِه، وهو انصداع الظلمة عن نور الصبح. والفُجورُ: أَصله الميل عن الحق؛ قال لبيد يخاطب عمه أَبا مالك:
فقلتُ: ازْدَجِرْ أَحْناءَ طَيْرِكَ، واعْلَمَنْ
بأَنك، إِنْ قَدَّمْتَ رِجْلَكَ، عاثِرُ
فأَصْبَحْتَ أَنَّى تأْتِها تَبْتَئِسْ بها،
كِلا مَرْكَبَيها، تحتَ رِجْلِكَ، شاجِرُ
فإِن تَتَقَدَّمْ تَغْشَ منها مُقَدِّماً
غليظاً، وإِن أَخَّرْتَ فالكِفْلُ فاجِرُ
يقول: مَقْعد الرديف مائل. والشاجر: المختلف. وأَحْناءَ طَيرِك أَي جوانب طَيْشِكَ. والكاذب فاجرٌ والمكذب فاجرٌ والكافر فاجرٌ لميلهم عن الصدق والقصد؛ وقول الأَعرابي لعمر:
فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ
أَي مال عن الحق، وقيل في قوله: ليَفْجُرَ أَمامه: أَي ليُكَذِّبَ بما أَمامه من البعث والحساب والجزاء. وقول الناس في الدعاء: ونَخْلَع ونترك مَنْ يَفْجُرُك؛ فسره ثعلب فقال: مَنْ يَفْجُرُك من يعصيك ومن يخالفك، وقيل: من يضع الشيء في غير موضعه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن رجلاً استأْذنه في الجهاد فمنعه لضعف بدنه، فقال له: إِن أَطلقتني وإِلا فَجَرْتُكَ؛ قوله: وإِلا فَجَرْتُكَ أَي عصيتك وخالفتك ومضيت إِلى الغَزْوِ، يقال: مال من حق إِلى باطل. ابن الأَعرابي: الفَجُور والفاجِرُ المائل والساقط عن الطريق. ويقال للمرأَة: يا فَجارِ معدول عن الفاجِرةِ، يريد: يا فاجِرةُ. وفي حديث عائشة
(* قوله« وفي حديث عائشة» كذا بالأصل. والذي في
النهاية: عاتكة،) رضي اللَّه عنها: يا لَفُجَر هو معدول عن فاجِرٍ للمبالغة ولا يستعمل إِلا في النداء غالباً. وفَجارِ: اسم للفَجْرَة والفُجورِ مثل قَطامِ، وهو معرفة؛ قال النابغة:
إِنا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنا بيننا:
فَحَمَلْتُ بَرَّةَ، واحتملتَ فَجارِ
قال ابن سيده: قال ابن جني: فَجارِ معدولة عن فَجْرَةَ، وفَجْرَةُ علم غير مصروف، كما أَن بَرَّةَ كذلك؛ قال: ووقول سيبويه إِنها معدولة عن الفَجْرَةِ تفسير على طريق المعنى لا على طريق اللفظ، وذلك أَن سيبويه أَراد أَن يعرِّف أَنه معدول عن فَجْرَةَ علماً فيريك ذلك فعدل عن لفظ العلمية المراد إِلى لفظ التعريف فيها المعتاد، وكذلك لو عدلتَ عن بَرَّةَ قلت بَرَارِ كما قلت فَجارِ، وشاهد ذلك أَنهم عدلوا حَذام وقَطام عن حاذمة وقاطمة، وهما علمان، فكذلك يجب أَن تكون فَجارِ معدولة عن فَجْرَةَ علماً أَيضاً.
وأَفْجَرَ الرجلَ: وجده فاجِراً. وفَجَرَ أَمرُ القوم: فسد. والفُجور: الرِّيبة، والكذب من الفُجُورِ. وقد ركب فلان فَجْرَةَ وفَجارِ، لا يُجْرَيان، إِذا كذب وفَجَرَ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: إِياكم والكذب فإِنه مع الفُجُورِ، وهما في النار؛ يريد الميل عن الصدق وأَعمال الخير. وأَيامُ الفِجارِ: أَيامٌ كانت بين قَيْسٍ وقريش. وفي الحديث: كنت أَيام الفِجارِ أَنْبُلُ على عمومتي، وقيل: أَيام الفِجارِ أَيام وقائع كانت بين العرب تفاجروا فيها بعُكاظَ فاسْتَحَلُّوا الحُرُمات. الجوهري: الفِجارُ يوم من أَيام العرب، وهي أَربعة أَفْجِرَةٍ كانت بين قريش ومَن معها من كِنانَةَ وبين قَيْس عَيْلان في الجاهلية، وكانت الدَّبْرة على قيس، وإِنما سَمَّتْ قريش هذه الحرب فِجاراً لأَنها كانت في الأَشهر الحرم، فلما قاتلوا فيها قالوا: قد فَجَرْنا فسميت فِجاراً. وفِجاراتُ العرب: مفاخراتها، واحدها فِجارٌ. والفِجاراتُ أَربعة: فِجار الرجل، وفِجار المرأَة، وفِجار القِرْد، وفِجار البَرَّاضِ، ولكل فِجار خبر. وفَجَرَ الراكبُ فُجوراً: مال عن سرجه. وفَجَرَ؛ وفي حديث عمر، رضي الله عنه: اسْتَحْمَلَه أَعرابي وقال: إِن ناقتي قد نَقِبتْ، فقال له: كذبتَ، ولم يحمله، فقال: أَقْسَمَ بال أَبو حَفْصٍ عُمَرْ:
ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ،
فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ
أَي كذب ومال عن الصدق. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: لأَن يُقَدَّمَ أَحدُكم فتُضْرَب عُنُقُه خير له من أَن يَخُوض غَمَراتِ الدنيا، يا هادي الطريق جُرْتَ، إِنما الفَجْر أَو البحر؛ يقول: ان انتظرت حتى يضيء لك الفجرُ أَبْصَرْتَ قصدك، وإِن خَبَطت الظلماء وركبت العَشْواء هجما بك على المكروه؛ يضرب الفَجْر والبحر مثلاً لغمرات الدنيا، وقد تقدم البحرُ في موضعه.

##### Türkçe

**الفَجْر**: sabahın ışığıdır; o, gecenin karanlığında güneşin kızıllığıdır; ve onlar iki **فَجْر**’dir: biri uzayıp giden olup, **الكاذب** olan ve **ذَنَبَ السِّرْحان** diye adlandırılandır; diğeri yayılıp saçılan olup, ufukta yayılan **الصادق** olandır ki oruçluya yeme ve içmeyi haram kılar; ve sabah ancak **الصادق** olur. el-Cevherî: **الفَجْر**, gecenin sonunda, başında **الشَّفَق** gibi(dir).

İbn Sîde: Sabah **انْفَجَر** etmiştir ve **تَفَجَّر** etmiştir; ve gece ondan **انْفَجَر** etmiştir.

Ve **أَفْجَرُوا**: **الفَجْر**’e girdiler; tıpkı “**أَصبحنا**” dediğin gibi, **الصبح**’tan; ve el-Fârisî şu beyti okudu:
فما أَفْجَرَتْ حتى أَهَبَّ بسُدْفةٍ
عَلاجيمُ، عَيْنُ ابْنَيْ صُباحٍ تُثيرُها

Ve bazılarının sözünde: “**أَحُلّ** idim, **أَسحرْت** ettiğimde; ve **أَرْحَلُ** ederim, **أَفْجَرْت** ettiğimde.”

Ve hadiste: “**أُعَرّسُ** ederim, **أَفْجَرْت** ettiğimde; ve **أَرْتَحِل** ederim, **أَسْفَرْت** ettiğimde”; yani, fecire yaklaştığımda uyku ve konaklama için inerim; ve aydınlandığında yola çıkarım.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Sen o vakitten güneş doğuncaya kadar **مُفْجِرٌ**sün.” Ve el-Fârisî nakletti: “**طريقٌ فَجْرٌ**: açık (yol).”

Ve **الفِجار**: **الفِجاج** gibi yollar(dır). Ve **مُنْفَجَرُ الرمل**: içinde yol bulunan yer.

Ve **الفَجْر**: suyu yarıp akıtmandır; ve **المَفْجَرُ**: ondan fışkırılan yer.

Ve su ve kan ve benzerleri akıcıdan **انْفَجَر** etti; ve **تَفَجَّرَ**: akıcı olarak fışkırıp çıktı.

Ve onu **فَجَرَه**; **يَفْجُره** (ötre ile), **فَجْراً**; derken o **انْفَجَر** etti; yani onu yarıp akıttı da o yarılıp aktı.

Ve **فَجَّره**: çokluk için şeddelendi; ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “**فَجَّرْت** بنفسك” yani onu **الفُجور**’a nispet ettin; tıpkı “**فَسَّقْته**” ve “**كَفَّرْته**” denildiği gibi.

Ve **المَفْجَرةُ** ve **الفُجْرةُ** (ötre ile): havuzdan ve başkasından suyun fışkırdığı yer; ve **الصحاح**’ta: suyun açılıp çıkma yeri. Ve **فَجْرَة الوادي**: suyun ona fışkırdığı genişliği; onun **ثُجْرة**si gibi. Ve **المَفْجَرة**: alçalıp çöken bir arazi; onda vadiler fışkırır.

Ve **أَفْجَرَ** bir kaynaktan su(yu): yani onu çıkardı. Ve **مَفاجر الوادي**: selin kendisine dökülüp aktığı yerlerdeki alçaklıkları. Ve belâlar onların üzerine **انْفَجَرَت**: her yönden çokça, ansızın onlara geldi; ve kavim onların üzerine **انْفَجَر** etti; hepsi benzetme üzerinedir. Ve **المُتَفَجِّر**: el-Hars b. **وَعْلَةَ**’nin atı; sanki terle **يَتَفَجَّر** eder.

Ve **الفَجَر**: bağış ve kerem ve cömertlik ve iyilik; Ebû Züeyb dedi:
مَطاعيمُ للضَّيْفِ حين الشِّتا
ءِ، شُمُّ الأُنوفِ، كثِيرُو الفَجَرْ

Ve keremle **تَفَجَّر** etmiştir ve **انْفَجَر** etmiştir. Ebû Ubeyde: **الفَجَر**, geniş cömertlik ve keremdir; hayırda **التَّفَجُّر**’den; Amr b. İmri’i’l-Kays el-Ensârî, Mâlik b. el-Aclân’a hitap ederek dedi:
يا مالِ، والسَّيِّدُ المُعَمَّمُ قد
يُبْطِرُه، بَعْدَ رأْيهِ، السَّرَفُ
نَحْنُ بما عندنا، وأَنت بما
عِندك راضٍ، والرأْي مختلفُ
يا مالِ، والحَقُّ إِن قَنِعْتَ به،
فالحقُّ فيه لأَمرِنا نَصَفُ
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،
والحقُّ، يا مالِ، غيرُ ما تَصِفُ
إِنَّ بُجَيْراً مولىً لِقَوْمِكُمُ،
والحَقُّ يُوفى به ويُعْتَرَفُ

İbn Berrî dedi: Şahit beyti el-Cevherî nakletti:
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،
والبَغْيُ، يا مالِ، غيرُ ما تَصفُ

Dedi: ve onun doğru okunması:
والحق، يا مال، غير ما تصف

Dedi: Bu şiirin sebebi şudur: Mâlik b. el-**عَجْلان**’ın **بُجَيْر** denilen bir **مَوْلى**sı vardı; **بني عمرو بن عوف**’tan **الأَوْس**’tan bir toplulukla oturdu da övünüşüp yarıştılar; **بُجَيْر**, Mâlik b. el-Aclân’ı ve kavmi üzerindeki faziletini andı; o, zamanında iki mahallenin efendisiydi; **بُجَيْر**’in sözünden bir topluluk öfkelendi; **الأَوس**’tan **سُمَيْر بن زيد ابن مالك** denilen, **بني عمرو بن عوف**’tan bir adam ona saldırdı da onu öldürdü; bunun üzerine Mâlik, Amr b. Avf’a: “Bana **سُمَيْر**’i gönderin ki onu **بَمَوْلايَ** sebebiyle öldüreyim; yoksa bu, aramızda savaşı sürükler” diye gönderdi; onlar ona: “Sana rızayı veririz; bizden onun diyetini al” diye gönderdiler; o dedi: “Ben ancak **دِيَةَ الصَّريحِ** alırım.” **دية الصَّريح** **دية المَوْلى**’nın iki katıydı; o, develerden on(du); **دِيةُ المولى** ise beş(ti). Ona dediler: “Bu, senden bize karşı bir alçaltma ve bize karşı bir **بَغْيٌ**dir.” Mâlik, **دِيَةِ الصريح**’i almaktan başka bir şeye razı olmadı; aralarında savaş vuku buldu; ta ki Amr b. İmri’i’l-Kays’ın hükmedeceği şeye razı olmada anlaştılar; o, **دية المولى** verilmesine hükmetti; Mâlik kabul etmedi; bu sebeple aralarında bir müddet savaş tutuştu. İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَفْجَر** eder, **الفَجَر** ile geldiğinde; o, çok maldır; ve **أَفْجَر** eder, yalan söylediğinde; ve **أَفْجَر** eder, isyan ettiğinde; ve **أَفْجَر** eder, küfrettiğinde. Ve **الفَجَرُ**: malın çokluğu; Ebû Mihcen es-Sekafî dedi:
فقد أَجُودُ، وما مَالي بذي فَجَرٍ،
وأَكْتُم السرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ

Ve “**بذي قَنَعٍ**” diye de rivayet edilir; o, çokluk(tur); ve zikri gelecektir. Ve **الفَجَر**: mal; Kurâ‘dan. Ve **الفَاجرُ**: çok mal sahibi; o, nisbet üzerinedir.

Ve insan **فَجَرَ** eder; **يَفْجُرُ**; **فَجْراً** ve **فُجوراً**: günahlarda fışkırıp atıldı.

Ve hadiste: “Tüccarlar kıyamet günü **فُجَّاراً** olarak diriltilirler; ancak Allah’tan sakınan müstesna.” **الفُجَّار**: **فاجِر**’in çoğuludur; o, günahlarda ve haramlarda fışkırıp atılandır. Ve İbn Abbâs hadîsinde—Allah ikisinden de razı olsun—umre hakkında: Hacc aylarında umreyi **أَفْجَرِ الفُجورِ**’dan görürlerdi; yani günahların en büyüğünden; ve Ebû Züeyb’in sözü:
ولا تَخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا
بقَوْل الفَجْرِ، إِنَّ الفَجْر حُوبُ

“**الفَجْر**” ve “**الفَخْر**” diye rivayet edilir; kim **الفَجْر** derse manası yalandır; kim **الفَخْر** derse manası sözde artırıp abartmadır. Ve **فَجَرَ** **فُجُوراً**: yani fısk etti. Ve **فَجَر** eder, yalan söylediğinde; aslı meyildir. Ve **الفاجرُ**: meyleden; şair dedi:
قَتَلْتُم فتًى لا يَفْجُر اللهَ عامداً،
ولا يَحْتَويه جارُه حين يُمْحِلُ

Yani Allah’ın emrini **يَفْجُر** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez. el-Hevzenî: Sözde **الافْتِجارُ**, onu bir kimseden işitip öğrenmeksizin delip geçirmektir; ve şu beyti okudu:
نازِعِ القومَ، إِذا نازَعْتَهُمْ،
بأَرِيبٍ أَو بِحَلاَّفٍ أَيَلْ
يَفْجُرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به،
وهو إِنْ قيلَ: اتَّقِ اللهَ، احْتَفَلْ

Ve adam kadınla **فَجَرَ** eder; **يَفْجُر**; **فُجوراً**: zina etti. Ve kadın **فَجَرَت**: zina etti. Ve bir adam, **فُجَّارٍ** ve **فَجَرَةٍ** kavminden **فاجِرٌ**dür; ve **فُجورٌ**, **فُجُرٍ** kavminden(dir); dişisi de hâ’sız böyledir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Bilakis insan, önünde **ليَفْجُرَ** ister”; yani “sonra tevbe edeceğim” der; ve denilir: günahları çoğaltır ve tevbeyi geciktirir; ve denildi: manası, tevbeyi erteleyip kötü işleri öne almasıdır; dedi: ve caizdir—Allah daha iyi bilir—önündeki dirilişi inkâr etmesi için **ليَكْفُر**. el-Muerric dedi: **فَجَرَ** eder, başına buyruk davranıp aldırmaksızın gidince. Dedi: “**ليَفْجُرَ**” yani başına buyruk binip önüne doğru gitmesi içindir. Dedi: ve **فَجَرَ**: cevapta hata etti; ve **فَجَرَ** hastalığından, iyileştiğinde; ve **فَجَرَ** eder, görmesi zayıfladığında.

İbn Şümeyl: **الفُجورُ**, helal olmayan şeye binip gitmektir. Falan, **فَجْرَةَ** üzerine yemin etti ve **فَجْرَةَ**’ye büründü: yalan yemin yahut zina yahut yalan gibi çirkin bir işe giriştiğinde. el-Ezherî dedi: **الفَجْر**’ün aslı yarıktır; ondan **فَجْرُ السِّكْرِ** alınmıştır; o, onun yarılıp akmasıdır; ve **الفَجْر**’e, **انْفِجار**ı sebebiyle **فَجْراً** denilmiştir; o, sabah nurundan karanlığın yarılıp ayrılmasıdır. Ve **الفُجورُ**: aslı haktan meyletmektir; Lebîd, amcası Ebû Mâlik’e hitap ederek dedi:
فقلتُ: ازْدَجِرْ أَحْناءَ طَيْرِكَ، واعْلَمَنْ
بأَنك، إِنْ قَدَّمْتَ رِجْلَكَ، عاثِرُ
فأَصْبَحْتَ أَنَّى تأْتِها تَبْتَئِسْ بها،
كِلا مَرْكَبَيها، تحتَ رِجْلِكَ، شاجِرُ
فإِن تَتَقَدَّمْ تَغْشَ منها مُقَدِّماً
غليظاً، وإِن أَخَّرْتَ فالكِفْلُ فاجِرُ

Diyor ki: binek arkasının oturağı meyillidir. **الشاجر**: farklı(laşan). “**أَحْناءَ طَيرِك**” yani taşkınlığının yanları. Ve yalancı **فاجرٌ**dür; ve yalanlayan **فاجرٌ**dür; ve kâfir **فاجرٌ**dür; doğruluktan ve doğruca kasttan meyletmeleri sebebiyle; ve bedevînin Ömer’e sözü:
فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ

Yani haktan meyletti; ve “**ليَفْجُرَ أَمامه**” sözünde denildi: yani önündeki diriliş ve hesap ve ceza ile ilgili şeyi yalanlaması için. Ve insanların duada sözü: “Ve biz, seni **يَفْجُرُك** edeni çıkarır ve terk ederiz”; Sa‘leb onu şöyle açıkladı: “Seni **يَفْجُرُك** eden: sana isyan eden ve sana muhalefet eden”; ve denildi: şeyi yerli yerine koymayan. Ve Ömer hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: Bir adam ondan cihada izin istedi; bedeninin zayıflığı sebebiyle onu men etti; ona dedi ki: “Eğer beni salıvermezsen seni **فَجَرْتُكَ** ederim.” “Seni **فَجَرْتُكَ** ederim” sözü: yani sana isyan ederim ve sana muhalefet ederim ve gazaya giderim; “haktan bâtıla meyletti” denir. İbnü’l-A‘râbî: **الفَجُور** ve **الفاجِرُ**, meyleden ve yoldan düşen(dir). Kadına “Ey **فَجارِ**!” denir; **الفاجِرةِ**’den çevrilmiştir; yani: “Ey **فاجِرةُ**!” Ve Âişe hadîsinde
(* “Ve Âişe hadîsinde” sözü asılda böyledir. Nihâye’de olan: Âtike’dir,) Allah ondan razı olsun: “Ey **لَفُجَر**!”; mübalağa için **فاجِرٍ**’den çevrilmiştir; ve çoğunlukla ancak nida’da kullanılır. Ve **فَجارِ**: **الفَجْرَة** ve **الفُجور** için bir isimdir; **قَطامِ** gibi; ve o, marife(dir); en-Nâbiga dedi:
إِنا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنا بيننا:
فَحَمَلْتُ بَرَّةَ، واحتملتَ فَجارِ

İbn Sîde dedi: İbn Cinnî dedi: **فَجارِ**, **فَجْرَةَ**’den çevrilmiştir; ve **فَجْرَةُ** sarf edilmeyen bir özel addır; tıpkı **بَرَّةَ**’nin de öyle olması gibi. Dedi: Sîbeveyh’in onun **الفَجْرَةِ**’den çevrildiği sözü, lafız yoluyla değil, mana yoluyla bir açıklamadır; çünkü Sîbeveyh, onun **فَجْرَةَ** adlı bir özel addan çevrilmiş olduğunu tanıtmak istedi; böylece, kastedilen özel adlık lafzından, onda alışılmış olan tanımlık lafzına döndü; aynı şekilde, **بَرَّةَ**’den çevirsen “**بَرَارِ**” dersin; tıpkı **فَجارِ** dediğin gibi. Bunun şahidi şudur: **حَذام** ve **قَطام**’ı **حاذمة** ve **قاطمة**’den çevirdiler; ikisi de özel addır; öyleyse **فَجارِ**’in de **فَجْرَةَ** adlı bir özel addan çevrilmiş olması gerekir; yine.

Ve **أَفْجَرَ** adamı: onu **فاجِراً** buldu. Ve kavmin işi **فَجَرَ** etti: bozuldu. Ve **الفُجور**: şüphe; ve yalan, **الفُجُور**’dandır. Falan **فَجْرَةَ** ve **فَجارِ**’e bindi; ikisi de cerre girmez; yalan söylediğinde ve **فَجَرَ** ettiğinde. Ve Ebû Bekir hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Yalandan sakının; çünkü o, **الفُجُور** ile beraberdir; ikisi de ateştedir”; doğruluktan ve hayır amellerinden meyletmeyi kasteder.

Ve **أَيامُ الفِجارِ**: **قَيْسٍ** ile Kureyş arasında olan günler(dir). Ve hadîste: “**أَيام الفِجارِ**’da amcalarıma ok düzeltirdim”; ve denildi: **أَيام الفِجارِ**, Araplar arasında vakıa günleridir; **عُكاظَ**’da birbirlerine **تفاجروا** ettiler de haramları helal saydılar. el-Cevherî: **الفِجارُ**, Arap günlerinden bir gündür; o, câhiliyede Kureyş ve onlarla birlikte **كِنانَةَ** ile **قَيْس عَيْلان** arasında olan dört **أَفْجِرَةٍ**dir; üstünlük Kays’ın aleyhineydi; Kureyş bu savaşa ancak **فِجاراً** adını verdi; çünkü o, haram aylarda idi; orada savaşınca “Biz **فَجَرْنا** ettik” dediler; böylece **فِجاراً** diye adlandırıldı. Ve **فِجاراتُ العرب**: övünüşmeleri; onun teki **فِجارٌ**dır. Ve **الفِجاراتُ** dörttür: **فِجار الرجل** ve **فِجار المرأَة** ve **فِجار القِرْد** ve **فِجار البَرَّاضِ**; her **فِجار**’ın bir haberi vardır. Ve binen kimse **فَجَرَ** etti; **فُجوراً**: eyerinden meyletti. Ve **فَجَرَ**; ve Ömer hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: Bir bedevî ondan binek istedi ve dedi: “Deve(m) **نَقِبتْ** etti.” Ona dedi: “Yalan söyledin”; ve onu bindirmedi. Bunun üzerine dedi:
أَقْسَمَ بال أَبو حَفْصٍ عُمَرْ:
ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ،
فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ

Yani yalan söyledi ve doğruluktan meyletti. Ve Ebû Bekir hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Sizden birinizin öne geçirilip boynunun vurulması, dünya girdaplarına dalmasından daha hayırlıdır. Ey yolun kılavuzu, saptın; **إِنما الفَجْر أَو البحر**.” Diyor ki: Eğer fecir sana aydınlanıncaya kadar beklersen maksadını görürsün; eğer karanlıkta rastgele vurup **العَشْواء**’ya binersen seni hoş olmayan şeye daldırır; dünya girdaplarına misal olarak **الفَجْر** ve denizi örnek verir; deniz, yerinde daha önce geçti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ج ر * * فَجَرَ * الماء * فانْفَجَرَ * أي بجبسه فانبجس وبابه نصر و * فَجَّرَهُ * * تفجيِيراً فَتَفَجَّر * شدد للكثرة و * الفَجْرُ * في آخر الليل كالشفق في أوله وقد * أفْجَرْنا * كأصبحنا من الصبح و * فَجَرض * فسق وفجر كذب وبابهما دخل وأصله الميل و * الفَاجِرُ * المائل

##### Türkçe

* ف ج ر * **فَجَرَ** suyu; sonra **انْفَجَرَ**; yani onu yarıp açmasıyla, derken fışkırıp çıktı; ve babı **نصر**’dır. Ve **فَجَّرَهُ**; **تفجيِيراً** (olarak), derken **فَتَفَجَّر**; çokluk için şeddelendi. Ve **الفَجْرُ** gecenin sonunda, başındaki şafak gibi; ve muhakkak biz **أفْجَرْنا**; **أصبحنا** gibi, **الصبح**’tan. Ve **فَجَرض**: fısk etti; ve **فجر**: yalan söyledi; ikisinin de babı **دخل**’dir; ve aslı meyildir. Ve **الفَاجِرُ**: meyleden.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفجر: ضوء الصباح، وهو حمرة الشمس في سواد الليل، وهما فجران: أحدهما المستطيل، وهو الكاذب الذي يسمى ذنب السرحان؛ والآخر المستطير، وهو الصادق المنتشر في الأفق الذي يحرم الأكل والشرب على الصائم. ولا يكون الصبح إلا الصادق. وقال الجوهري: الفجر: في آخر الليل كالشفق في أوله. قال ابن سيده: وقد انفجر الصبح، وتفجر، وانفجر عنه الليل. وأفجروا: دخلوا فيه، أي الصبح، كما تقول: أصبحوا، من الصبح، وأنشد الفارسي:
  فما أفجرت حتى أهب بسـدفة                      علاجيم عين ابني صباح تثيرها

  وفي كلام بعضهم: كنت أحل إذا أسحرت، وأرحل إذا أفجرت. وفي الحديث: أعرس إذا أفجرت، وأرتحل إذا أسفرت، أي أنزل للنوم والتعريس إذا قربت من الفجر، وأرتحل إذا أضاء. وقال ابن السكيت: أنت مفجر، من ذلك الوقت إلى طلوع الشمس. وحكى الفارسي: طريق فجر: واضح. والفجار، ككتاب: الطرق مثل الفجاج. والفجر: تفجيرك الماء. وانفجر الماء والدم ونحوهما من السيال، وتفجر: سال وانبعث. وفجره هو يفجره، بالضم، فجرا فانفجر، أي بجسه فانبجس. وفجره تفجيرا: شدد للكثرة. والمفجر والمفجرة: منفجره من الحوض وغيره. وفي الصحاح: موضع تفتح الماء كالفجرة، بالضم. والمفجرة: أرض تطمئن وتنفجر. وعبارة المحكم: فتنفجر فيها أودية، والجمع المفاجر. ومفاجر الوادي: مرافضه حيث يرفض إليه السيل. وفجرة الوادي- إطلاقه يقتضي أن يكون بالفتح، والصواب أنه بالضم- متسعه الذي ينفجر إليه الماء، كثجرته. ومن المجاز: انفجرت عليهم الدواهي: أتتهم من كل وجه كثيرة بغتة. وكذا انفجر عليهم العدو، إذا جاءهم بغتة بكثرة، كما في الأساس واللسان. وأصل الفجر الشق، ثم استعمل في الانبعاث في المعاصي والمحارم والزنى وركوب كل أمر قبيح من يمين كاذبة أو كذب، كالفجور فيهما كقعود. فجر الرجل بالمرأة يفجر فجورا: زنى، والمرأة: زنت، فهو فجور كصبور، وفاجور، نقله الصاغاني، من قوم فجر، بضمتين، وامرأة فجور أيضا، من نسوة فجر، ورجل فاجر، من قوم فجار وفجرة، كطلاب وطلبة، وفي الحديث: إن التجار يبعثون يوم القيامة فجارا إلا من اتقى الله. والفجر، بالتحريك: العطاء والكرم والجود والمعروف، قال أبو ذؤيب:
  مطاعيم للضيف حين الشتا                      ء شم الأنوف كثيرو الفجر وقال أبو عبيدة: الفجر: الجود الواسع، والكرم، من التفجر في الخير، وقال عمرو بن امرئ القيس يخاطب مالك بن العجلان:
  خالفت في الرأي كل ذي فجروالحق يامال غير ما تصف هكذا صواب إنشاده كما قاله ابن بري. والفجر: المال، عن كراع. والفجر: كثرته، قال أبو محجن الثقفي:
  فقد أجود وما مالي بذي فجر                      وأكتم السر فيه ضربة العنق وقد تفجر بالكرم وانفجر. قال ابن القطاع: وفجر الرجل فجرا، أي كفرح: تكرم. والفاجر: المتمول، أي الكثير المال، وهو على النسب، والفاجر: الساحر، نقله الصاغاني. وكقطام: اسم للفجور. ويقال للمرأة: يا فجار كقطام، وهو اسم معدول عن الفاجرة يريد يا فاجرة، قال النابغة:
  أنا اقتسمنا خطتينا بـينـنـا                      فحملت برة واحتملت فجار قال ابن جنى: فجار معدولة عن فجرة، وفجرة علم غير مصروف، كما أن برة كذلك. قال وقول سيبويه إنها معدولة عن الفجرة تفسير على طريق المعنى لا على طريق اللفظ. وأفجره. وجده فاجرا. وفجر الرجل يفجر فجورا. فسق، وفجر أيضا: كذب وكذب، زاد بن القطاع: وأراب. وأصله الميل، والفاجر: المائل. وقال أبو ذؤيب:
  ولا تخنوا علي ولا تشطـوا                      بقول الفجر إن الفجر حوب

  أراد بالفجر الكذب، ويسمى الكاذب فاجرا لميله عن القصد. وفجر فجورا، عصى وخالف، وبه فسر ثعلب قولهم في الدعاء: ونخلع ونترك من يفجرك فقال: من يعصيك ومن يخالفك. ومنه حديث عمر رضي الله عنه: أن رجلا استأذنه في الجهاد، فمنعه لضعف بدنه، فقال له إن أطلقتني وإلا فجرتك، أي عصيتك وخالفتك ومضيت إلى الغزو. وقال المؤرج: فجر الرجل من مرضه: برأ؛ وفجر: كل بصره، وفجر أمرهم: فسد. ومن المجاز: فجر الراكب يفجر فجورا: مال عن سرجه. وفجر عن الحق: عدل، ومنه قولهم: كذب وفجر. وفي حديث عمر رضي الله عنه: استحمله أعرابي وقال: إن ناقتي قد نقبت. فقال له: كذبت. ولم يحمله. فقال:
  أقسم بالله أبو حفص عمر                      ما مسها من نقب ولا دبر فاغفر له اللهم إن كان فجر أي كذب ومال عن الصدق. وقال الشاعر:
  قتلتم فتى لا يفجر الله عامدا                      ولا يجتويه جاره حين يمحل أي لا يفجر أمر الله، أي لا يميل عنه ولا يتركه. وأيام الفجار، بالكسر، كانت بعكاظ، تفاجروا فيها واستحلوا كل حرمة، كذا في الأساس. وفي الصحاح. الفجار: يوم من أيام العرب، وهي أربعة أفجرة: فجار الرجل، وفجار المرأة، وفجار القرد، وفجار البراض. قلت: والأخير هو الوقعة العظمى، نسبت إلى البراض بن قيس الذي قتل عروة الرحال، وإنما سميت بذلك لأنها كانت في الأشهر الحرم، وكانت بين قريش ومن معها من كنانة، وبين قيس عيلان في الجاهلية، وكانت الدبرة، أي الهزيمة، على قيس. فلما قاتلوا فيها قالوا: قد فضجرنا، فسميت لذلك فجارا، وهو مصدر فاجر مفاجرة وفجارا: ارتكب الفجور، كما حققه السهيلي في الروض. وفجارات العرب: مفاخراتها. وقد حضرها النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وهو ابن عشرين سنة، وفي الحديث: كنت أنبل على عمومتي يوم الفجار، ورميت فيه بأسهم، وما أحب أني لم أكن فعلت. وفي رواية: كنت أيام الفجار أنبل على عمومتي وذو فجر، محركة: ع، قال بشير بن النكث:
  حيث تراءى مأسل وذو فجر                      يقمحن من حبته ما قد نثر والفجير، كجهينة: ع. ويقال: ركب فلان فجرة وفجار ممنوعة من الصرف، أي كذب وفجر. وعن ابن الأعرابي: أفجر الرجل، إذا جاء بالفجر، أي بالمال الكثير. وأفجر، إذا كذب، وأفجر، إذا زنى، وأفجر، إذا كفر، وأفجر، إذا عصى بفرجه، وأفجر، إذا مال عن الحق. الأخير ليس من قول ابن الأعرابي، بل ألحقه الصاغاني من كلام غيره وأفجر الينبوع: أنبطه، أي أخرجه. والمتفجر، بكسر الجيم: فرس الحارث بن وعلة كأنه يتفجر بالعرق. وقال الهوازني: الافتجار في الكلام: اختراقه من غير أن يسمعه من أحد ويتعلمه، وأنشد:
  نازع القوم إذا نازعتـهـم                      بأريب أو بحـلاف أبـل
  يفتجر القول ولم يسمع بـه                      وهو إن قيل اتق الله احتفل

  ومما يستدرك عليه: فجره، إذا نسبه للفجور، كفسقه وكفره. ومنه حديث ابن الزبير: فجرت بنفسك. وقال المؤرج: فجر الرجل: أخطأ في الجواب. وفجر، إذا ركب رأسه فمضى غير مكترث. وقال ابن شميل: الفجور: الركوب إلى ما لا يحل. وحلف فلان على فجرة، واشتمل على فجرة، إذا ركب أمرا قبيحا من يمين كاذبة أو زنى أو كذب. والفاجر: المكذب، لميله عن الصدق والقصد. وعن ابن الأعرابي: الفاجر: الساقط عن الطريق. وفي حديث عائشة رضي الله عنها: يا لفجر، معدول عن فاجر للمبالغة، ولا يستعمل إلا في النداء غالبا. وسرنا في منفجر الرمل: وهو طريق يكون فيه، وهو مجاز. والفجر، محركة: يكنى به عن غمرات الدنيا. ومنه حديث أبي بكر رضي الله عنه لأن يقدم أحدكم فتضرب عنقه خير له من أن يخوض في غمرات الدنيا، يا هادي الطريق جرت، إنما هو الفجر أو البحر يقول: إن انتظرت حتى يضئ لك الفجر أبصرت قصدك، وإن خبطت الظلماء وركبت العشواء هجما بك على المكروه. فضرب البحر مثلا لغمرات الدنيا. وقد تقدم البحر في موضعه.
 اختلف في معنى قوله تعالى: بل يريد الإنسان ليفجر أمامه. فقيل: أي يقول: سوف أتوب. ويقال: يكثر الذنوب ويؤخر التوبة. وقيل: يسوف بالتوبة ويقدم الأعمال السيئة. وقيل: ليكفر بما قدامه من البعث. وقال المؤرج: أي ليمضي أمامه راكبا رأسه. وقيل: ليكذب بما أمامه من البعث والحساب والجزاء.

##### Türkçe

**الفجر**: sabahın ışığıdır; o, gecenin karanlığında güneşin kızıllığıdır; ve onlar iki **فجر**dir: biri uzayıp giden, o da **الكاذب**tir ki **ذنب السرحان** diye adlandırılır; diğeri yayılıp dağılan, o da ufukta yayılan **الصادق**tir ki oruçluya yeme ve içmeyi haram kılar. Ve **الصبح** ancak **الصادق** olur. **الجوهري** dedi: **الفجر**: gecenin sonunda, başında **الشفق** gibi. **ابن سيده** dedi: ve **انفجر الصبح** ve **تفجر** ve ondan gece **انفجر**. Ve **أفجروا**: ona girdiler, yani **الصبح**a; senin “**أصبحوا**” demen gibi, **الصبح**tan. Ve **الفارسي** şu beyti okudu:
  فما **أفجرت** حتى أهب بسـدفة                      علاجيم عين ابني صباح تثيرها

Bazılarının sözünde: **أسحرت** ettiğimde çözerdim, ve **أفجرت** ettiğimde göçerdim. Ve hadiste: **أعرس** et, **أفجرت** ettiğinde; ve **أرتحل** et, **أسفرت** ettiğinde; yani fecre yaklaştığında uyku ve konaklama için inerim, ve aydınlandığında göçerim. **ابن السكيت** dedi: sen **مفجر**sin; o vakitten güneşin doğuşuna kadar. Ve **الفارسي** nakletti: **طريق فجر**: açık. Ve **الفجار**, **كتاب** gibi: yollar, **الفجاج** gibidir. Ve **الفجر**: senin suyu yarıp akıtmandır. Ve su, kan ve benzerleri akıcıdan **انفجر** etti; ve **تفجر**: aktı ve fışkırdı. Ve onu **يفجره** (ötre ile) **فجرا** etti de **فانفجر** etti; yani onu dürtmesiyle fışkırdı. Ve onu **تفجيرا** etti: çokluk için şeddeli yaptı. Ve **المفجر** ve **المفجرة**: havuz ve başkasından onun fışkırdığı yerdir. Ve **الصحاح**’ta: suyun açıldığı yer, ötre ile **الفجرة** gibi. Ve **المفجرة**: alçalıp çöken ve fışkıran arazidir. Ve **المحكم**’in ibaresi: “orada vadiler fışkırır”; çoğulu **المفاجر**dir. Ve **مفاجر الوادي**: selin kendisine döküldüğü yerleridir; selin kendisine döküldüğü yerler. Ve **فجرة الوادي**—onun mutlak söylenişi fetha ile olmasını gerektirir; doğrusu onun ötre ile olmasıdır—suyun kendisine fışkırdığı genişliğidir; **ثجرته**si gibi. Mecazdan: **انفجرت عليهم الدواهي**: her yönden, çokça, ansızın onlara geldi. Ve yine: **انفجر عليهم العدو**; onlara ansızın çoklukla geldiğinde; **الأساس** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **الفجر**’in aslı yarıktır; sonra günahlarda, haramlarda, zinada ve yalan yemin yahut yalan gibi her çirkin işi işlemekteki fışkırma için kullanıldı; ikisindeki **الفجور** gibi, **قعود** vezninde. Adam kadına **فجر** eder, **يفجر** **فجورا**: zina etti; kadın: zina etti; o, **فجور**dur, **صبور** gibi; ve **فاجور**; bunu **الصاغاني** nakletti; **قوم فجر**den (iki ötre ile); ve **امرأة فجور** da, **نسوة فجر**den; ve **رجل فاجر**, **قوم فجار** ve **فجرة**den; **طلاب** ve **طلبة** gibi. Ve hadiste: “Tüccarlar kıyamet günü **فجارا** olarak diriltilir; ancak Allah’tan sakınan müstesna.” Ve **الفجر** (harekeli): bağış, kerem, cömertlik ve iyiliktir. **أبو ذؤيب** dedi:
  مطاعيم للضيف حين الشتا                      ء شم الأنوف كثيرو **الفجر**

Ve **أبو عبيدة** dedi: **الفجر**: geniş cömertlik ve keremdir; hayırda **التفجر**den. Ve **عمرو بن امرئ القيس**, **مالك بن العجلان**’a hitap ederek dedi:
  خالفت في الرأي كل ذي **فجر**                      والحق يامال غير ما تصف

Bu, **ابن بري**’nin dediği gibi, onun inşadı doğrudur. Ve **الفجر**: maldır; **كراع**’dan. Ve **الفجر**: onun çokluğudur. **أبو محجن الثقفي** dedi:
  فقد أجود وما مالي بذي **فجر**                      وأكتم السر فيه ضربة العنق

Ve keremle **تفجر** etti ve **انفجر** etti. **ابن القطاع** dedi: adam **فجر** etti, **فجرا**; yani **كفرح** gibi: ikramkâr oldu. Ve **الفاجر**: mal sahibi olan, yani çok malı olan; o, nisbet üzerinedir. Ve **الفاجر**: sihirbazdır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **قطام** gibi: **الفجور** için bir addır. Ve kadına denir: “ya **فجار**”, **قطام** gibi; o, **الفاجرة**den çevrilmiş bir addır; “ya **فاجرة**” demek ister. **النابغة** dedi:
  أنا اقتسمنا خطتينا بـينـنـا                      فحملت **برة** واحتملت **فجار**

**ابن جنى** dedi: **فجار**, **فجرة**den çevrilmiştir; ve **فجرة** sarf edilmeyen bir özel addır; **برة** da böyledir. Dedi: ve **سيبويه**’nin “o, **الفجرة**den çevrilmiştir” sözü, lafız yoluyla değil, mana yoluyla bir açıklamadır. Ve **أفجره**: onu **فاجرا** buldu. Ve adam **فجر** eder, **يفجر** **فجورا**: fısk etti. Ve **فجر** ayrıca: yalan söyledi ve yalan söyledi. **ابن القطاع** artırdı: ve **أراب** etti. Ve onun aslı meyildir; ve **الفاجر**: meyledendir. **أبو ذؤيب** dedi:
  ولا تخنوا علي ولا تشطـوا                      بقول **الفجر** إن **الفجر** حوب

**الفجر** ile yalanı kastetti; yalancı, maksattan meyli sebebiyle **فاجرا** diye adlandırılır. Ve **فجر** etti, **فجورا**: isyan etti ve muhalefet etti. Ve bununla **ثعلب**, duada “ve çıkarırız ve terk ederiz, seni **يفجرك** edeni” sözünü tefsir etti; dedi ki: sana isyan edeni ve sana muhalefet edeni. Ve ondan, **عمر** رضي الله عنه hadisi: bir adam ondan cihada izin istedi; bedeninin zayıflığı sebebiyle onu men etti; ona dedi ki: “Beni salıvermezsen seni **فجرتك** ederim”; yani sana isyan ederim, sana muhalefet ederim ve gazaya giderim. Ve **المؤرج** dedi: adam hastalığından **فجر** etti: iyileşti; ve **فجر**: gözünü tamamen açtı; ve **فجر** onların işini: bozdu. Mecazdan: binekli **فجر** eder, **يفجر** **فجورا**: eyerinden meyletti. Ve haktan **فجر** etti: saptı. Ve ondan onların sözü: “yalan söyledi ve **فجر** etti.” Ve **عمر** رضي الله عنه hadisi içinde: bir bedevî ondan binek istedi ve dedi ki: “Benim devem **نقبت** etti.” Ona dedi ki: “Yalan söyledin.” Ve ona binek vermedi. O da dedi:
  أقسم بالله أبو حفص عمر                      ما مسها من نقب ولا دبر
  فاغفر له اللهم إن كان **فجر**

Yani yalan söyledi ve doğruluktan meyletti. Şair dedi:
  قتلتم فتى لا **يفجر** الله عامدا                      ولا يجتويه جاره حين يمحل

Yani Allah’ın emrini **يفجر** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez. Ve **أيام الفجار** (kesre ile): **عكاظ**’da idi; orada birbirleriyle **تفاجروا** ettiler ve her hürmeti helal saydılar; **الأساس**’ta böyledir. Ve **الصحاح**’ta: **الفجار**: Arapların günlerinden bir gündür; ve o, dört **أفجرة**dir: **فجار الرجل** ve **فجار المرأة** ve **فجار القرد** ve **فجار البراض**. Dedim: ve sonuncusu büyük vakadır; **البراض بن قيس**’e nisbet edildi; o, **عروة الرحال**’ı öldürmüştü. Ancak o, haram aylarda olduğu için bununla adlandırıldı; cahiliyede **قريش** ve onlarla olan **كنانة** ile **قيس عيلان** arasında idi; ve **الدبرة** yani yenilgi **قيس** aleyhine idi. Onun içinde savaştıklarında dediler ki: “Biz **فضجرنا** ettik”; bunun için ona **فجارا** adı verildi. Ve o, **فاجر**’in masdarıdır: **مفاجرة** ve **فجارا**: **الفجور**u işledi; **السهيلي**’nin **الروض**’da tahkik ettiği gibi. Ve **فجارات العرب**: övünmeleridir. Ve ona Peygamber صلى الله تعالى عليه وسلم katıldı; o, yirmi yaşında idi. Ve hadiste: “**الفجار** günü amcalarıma ok verirdim; onda oklarla attım; bunu yapmamış olmayı sevmem.” Ve bir rivayette: “**الفجار** günlerinde amcalarıma ok verirdim.” Ve **ذو فجر** (harekeli): bir yerdir. **بشير بن النكث** dedi:
  حيث تراءى مأسل و**ذو فجر**                      يقمحن من حبته ما قد نثر

Ve **الفجير**, **جهينة** gibi: bir yerdir. Ve denir: falan kimse **فجرة** ve **فجار**a bindi; sarftan men edilmiştir; yani yalan söyledi ve **فجر** etti. **ابن الأعرابي**’den: adam **أفجر** etti; **الفجر** ile geldiğinde; yani çok mal ile. Ve **أفجر**: yalan söylediğinde. Ve **أفجر**: zina ettiğinde. Ve **أفجر**: küfre girdiğinde. Ve **أفجر**: ferciyle isyan ettiğinde. Ve **أفجر**: haktan meylettiğinde. Sonuncusu **ابن الأعرابي**’nin sözü değildir; bilakis **الصاغاني** onu başkasının sözünden ekledi. Ve **أفجر الينبوع**: onu **أنبطه** etti; yani onu çıkardı. Ve **المتفجر** (cîm’in kesresiyle): **الحارث بن وعلة**’nin atıdır; sanki terle **يتفجر** eder. Ve **الهوازني** dedi: sözde **الافتجار**: onu, kimseden işitmeden ve öğrenmeden delip geçirmektir. Ve şu beyti okudu:
  نازع القوم إذا نازعتـهـم                      بأريب أو بحـلاف أبـل
  **يفتجر** القول ولم يسمع بـه                      وهو إن قيل اتق الله احتفل

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onu **فجره** etti; onu **الفجور**a nisbet ettiğinde; onun **فسقه**si ve onun **كفره**si gibi. Ve ondan **ابن الزبير** hadisi: “Kendinle **فجرت** ettin.” Ve **المؤرج** dedi: adam **فجر** etti: cevapta hata etti. Ve **فجر**: başını dikti de aldırmadan yürüyüp gittiğinde. Ve **ابن شميل** dedi: **الفجور**: helal olmayan şeye binmektir. Ve falan kimse bir **فجرة** üzerine yemin etti; ve bir **فجرة** ile büründü; yalan yemin yahut zina yahut yalan gibi çirkin bir işi işlediğinde. Ve **الفاجر**: yalanlayandır; doğruluktan ve maksattan meyli sebebiyle. **ابن الأعرابي**’den: **الفاجر**: yoldan düşendir. Ve **عائشة** رضي الله عنها hadisi içinde: “ya **لفجر**”; mübalağa için **فاجر**den çevrilmiştir; ve çoğunlukla ancak nida’da kullanılır. Ve kumun **منفجر**inde yürüdük: o, içinde bir yol olan yerdir; ve o mecazdır. Ve **الفجر** (harekeli): dünya girdapları için kinaye yapılır. Ve ondan **أبي بكر** رضي الله عنه hadisi: “Sizden birinizin öne çıkarılıp boynunun vurulması, dünya girdaplarına dalmasından daha hayırlıdır; ey yolun kılavuzu, **جرت**; o ancak **الفجر** yahut denizdir.” Der ki: fecrin sana aydınlatmasına kadar beklersen maksadını görürsün; ve karanlıkta rastgele vurur ve körlemesine biner isen seni hoşlanılmayana daldırır. Böylece denizi dünya girdaplarına misal yaptı. Ve deniz, yerinde daha önce geçti.

Şu yüce sözün manasında ihtilaf edildi: **بل يريد الإنسان ليفجر أمامه**. Denildi ki: yani “yakında tövbe edeceğim” der. Ve denilir: günahları çoğaltır ve tövbeyi geciktirir. Ve denildi ki: tövbeyi erteleyip kötü amelleri öne alır. Ve denildi ki: önündeki dirilişi inkâr etsin diye. Ve **المؤرج** dedi: yani başını dikerek önüne doğru yürüsün diye. Ve denildi ki: önündeki dirilişi, hesabı ve cezayı yalanlasın diye.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَجَرَ
1 فَجَرَ ذ , aor. فَجُرَ , (T, L, Msb,) inf. n. فَجْرٌ, (T, Mgh, L, Msb,) He clave, [a thing]; cut, or divided, [it] lengthwise: this is the primary signification, whence several others, to be mentioned below, are derived: (T, L:) he clave, and opened. (Mgh.) He clave, or cut, a subterranean channel for water. (Msb.) He broke open a dam of a river or the like, that the water might break, burst, or pour, through. (T, L.) ― -b2- And فَجَرَ المَآءَ, (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. and inf. n. as above; (S, O;) and ↓ فجّرهُ, (S, O, K,) inf. n. تَفْجِيرٌ; (O, TA;) but the latter is with teshdeed to denote muchness, or frequency, or repetition, of the action, or its application to many objects; (S, O, TA;) He opened a way, passage, vent, or channel, for the water to flow forth; gave vent to it; vented it: (S, Mgh, O, Msb:) he made the water to flow, run, or stream: (K:) and in like manner, blood, or other fluid. (TA.) [See also 4.] -A2- فَجَرَ, aor. فَجُرَ , inf. n. فُجُورٌ, (S, O, Msb, K, &c.,) He, or it, inclined; leant; declined; or deviated. (S, O, TA.) You say, فَجَرَ الرَّاكِبُ, (K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (K,) (tropical:) The rider leant, or declined, from his saddle. (K.) ― -b2- [Hence,] He declined, or deviated, from the truth; (K, * TA;) as also ↓ افجر. (IAar, O, K.) ― -b3- And He erred in answering, or replying. (El-Muärrij.) ― -b4- Hence also, (S,) He lied; (S, O, Msb, K;) said of a swearer; (Msb;) as also ↓ افجر: (IAar, O, K:) in this sense the former has also فَجْرٌ for an inf. n., as well as فُجُورٌ: (TA:) he committed a foul deed; such as swearing a false oath, or lying: in which sense also it has both of these inf. ns. (TA.) ― -b5- He committed an unlawful action: (ISh:) [or, as it is generally explained, and most frequently used,] he acted vitiously, immorally, unrighteously, sinfully, or wickedly; he transgressed; went forth from, departed from, or quitted, the way of truth, or the right way; forsook, relinquished, or neglected, the command of God; departed from obedience; disobeyed; syn. فَسَقَ; (S, Mgh, O, Msb, K;) and عَصَى (Mgh, K) and خَالَفَ: (K:) and [in like manner] ↓ فاجر, inf. n. مُفَاجَرَةٌ and فِجَارٌ, he did that which was vitious, immoral, unrighteous, sinful, or wicked. (R, TA.) In the sense of عصى (Mgh, O, TA) and خالف (O, TA) it is also trans.: you say فَجَرَهُ, meaning He disobeyed him; (Mgh, O, TA;) he opposed him. (O, TA.) ― -b6- He launched forth into acts of disobedience; in which sense it has both of the inf. ns. mentioned above; (K, TA;) and is [said to be] from فَجَرَ in the first of the significations expl. above. (TA.) ― -b7- He disbelieved; syn. كَفَرَ; (TA;) as also ↓ افجر: (IAar, O, K:) and فَجَرَ بِهِ he disbelieved in it; syn. كَذَّب. (O, K. *) The following passage of the Kur, بَلْ يُرِيدُ الْاـِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ, [lxxv. 5], is said to mean, [But man desireth, or nay, doth man desire,] to disbelieve in that which is before him, [or that which is to come,] namely, the resurrection and reckoning and retribution: (O, TA:) or to continue in his فُجُور [i. e. vice, immorality, wickedness, unrighteousness, or the like,] in the time to come: (Bd:) or to go on therein undeviatingly: (El-Hasan El-Basree, O:) or to defer repentance, and to do evil deeds first: (O, TA:) or to multiply sins, and to postpone repentance: or to say I will repent at a future time. (TA.) ― -b8- He did, or committed, an action inducing doubt, or suspicion or evil opinion, or doubt combined with suspicion or evil opinion. (IKtt, TA.) ― -b9- He committed adultery, or fornication; (Msb, K;) in which sense it has both of the inf. ns. mentioned above; (K;) and ↓ افجر signifies the same; (IAar, K;) and, this latter, he committed an act, or acts, of disobedience with his genital member. (IAar, TA.) You say فَجَرَ بِالْمَرْأَةِ He committed adultery, or fornication, with the woman: and فَجَرَتِ الْمَرْأَةُ The woman committed adultery, or fornication. (TA.) ― -b10- He pursued a headlong, or rash, or random, course, and went away, not caring whither. (El-Muärrij.) ― -b11- فَجَرَ أَمْرُهُمْ Their case, or state of affairs, became bad. (K.) ― -b12- And فَجَرَ signifies also He became dim, or dull, in his sight. (O, K.) ― -b13- And فَجَرَ مِنْ مَرَضِهِ He became free from his disease. (O, K.)

فجّرهُ
2 فجّرهُ ذ : see 1, near the beginning. -A2- Also He attributed or imputed to him, or charged him with, or accused him of, فُجُور [i. e. vice, immorality, unrighteousness, &c. (see 1)]; like فَسَّقَهُ: whence the phrase, in a trad. of Ibn-Ez-Zubeyr, فَجَّرْتَ بِنَفْسِكَ [Thou hast attributed to thyself, or accused thyself of, unrighteousness, transgression, or the like]. (TA.)

فاجر
3 فاجر ذ , inf. n. مُفَاجِرِةٌ and فِجَارٌ: see 1, in the middle of the paragraph. [And see also فِجَارٌ, below.]

افجرهٌ
4 افجرهٌ ذ He made it (i. e. a spring, or source,) to well forth. (O, K.) [See also 1.] ― -b2- And [hence, app.,] (assumed tropical:) He made [his gift] large; syn. أَجْزَلَ. (Ibn-'Abbád, O.) -A2- افجر as intrans.: see 1, in four places. -A3- Also افجرهُ He found him to be a person such as is termed فَاجِرٌ. (O, K.) -A4- And افجر is like اصبح; (S, O;) signifying He entered upon the time of daybreak, or dawn: (K, TA:) and he was near to entering upon that time. (TA.) One says, كُنْتُ أَحُلُّ اـِذَا أَسْحَرْتُ وَأَرْحَلُ اـِذَا أَفْجَرْتُ [I used to alight when I entered upon the last sixth of the night, and depart when I entered upon the time of daybreak]. (S, TA.) And أُعَرِّسُ اـِذَا أَفْجَرْتُ وَأَرْحَلُ اـِذَا أَسْفَرْتُ, i. e., I alight to sleep when I am near to entering upon the time of daybreak, and I depart when [I enter upon the time in which] the dawn shines. (TA, from a trad.) -A5- Also He brought much property; (O, K;) this being termed فَجَرٌ. (O.)

5 تَفَجَّرَ see the next paragraph, in four places.

انفجر
7 انفجر ذ (S, O, Msb, K) and ↓ تفجّر, (S, O, K,) but the latter is with teshdeed [as quasi-pass. of 2,] to denote muchness, or frequency, or repetition, or application to many subjects of the action, (S, O, *) It (water) had a way, passage, vent, or channel, opened for it to flow forth; it had vent; (S, O, Msb;) it poured out, or forth, as though impelled or propelled; syn. اِنْبَعَثَ; (TA;) it flowed, ran, or streamed. (Msb, K.) ― -b2- [Hence,] انفجر عَلَيْهِمُ العَدُوُّ (tropical:) The enemy [poured upon them;] came upon them suddenly, in great number. (L, A.) And انفجرت عَلَيْهِمُ الدَّوَاهِى (tropical:) Calamities [poured upon them;] came upon them from every quarter, (K, * TA,) abundantly and suddenly. (TA.) ― -b3- [Hence also,] انفجر بِالْكَرَمِ, and ↓ تفجّر بِهِ (assumed tropical:) [He was profuse of generosity, or liberality]: (K:) and فِى الخَيْرِ ↓ تفجّر (assumed tropical:) [he was profuse in bounty, or beneficence]. (S, O, TA.) ― -b4- And انفجر الصُّبْحُ, and ↓ تفجّر, [The dawn broke forth]: and انفجر عَنْهُ اللَّيْلُ [The night departed from before it; namely, the rising dawn]. (K.)

افتجر فِى الكَلَامِ
8 افتجر فِى الكَلَامِ ذ He forged speech, not having heard it from any one, nor learned it. (O, K.)

فَجْرٌ
فَجْرٌ ذ [Daybreak; dawn;] the light of morning; (Mgh, K;) because it is a cleaving of the darkness from before the light; (Mgh;) i. e., the redness of the sun in the darkness of night; (K;) the فَجْر in the end of the night is like the شَفَق in the beginning thereof: (S, O:) it is twofold: the first is called الفَجْرُ الكَاذِبُ [the false dawn]; that which rises without extending laterally, (المُسْتَطِيلُ, Mgh, Msb,) which appears black, presenting itself like an obstacle (مُعْتَرِضًا) [on the horizon]: (Msb:) [see ذَنَبُ السِّرْحَانِ, in art. سرح:] the second is called الفَجْرُ الصَّادِقُ [the true dawn]; which is the rising and spreading [dawn], (المُسْتَطِيرُ, Mgh, Msb,) which appears rising, and fills the horizon with its whiteness; and this is what is called عَمُودُ الصُّبْحِ; rising after the former has disappeared; and by its rising the day commences, and everything by which fasting would be broken becomes unlawful to the faster. (Msb.) ― -b2- Hence, The time of the فَجْر. (Mgh.) ― -b3- And The prayer of that time: the prefixed noun being suppressed. (Mgh.) ― -b4- الفَجْرُ and البَحْرُ [in a saying mentioned voce بَحْرٌ, the former here written الفَجَرُ, and said to be مُحَرَّكَة, but app. by mistake, for it is afterwards written الفَجْرُ,] are metonymically applied to (tropical:) The troubles of the present state of existence. (TA.)

فَجَرٌ
فَجَرٌ ذ (assumed tropical:) Donation; (K;) generosity; (AO, S, K;) bounty, or munificence; (K;) or large, or ample, bounty or munificence; (AO, TA;) and goodness, or beneficence. (K.) ― -b2- And Property. (Kr, K.) And Much property. (O.) And Abundance of property. (K, TA.) Aboo-Mihjen EthThakafee says,
فَقَدْ أَجُودُ وَمَا مَالِى بِذِى فَجَرٍ
[And verily, or often, I practise liberality, or bounty, while my property is not abundant]. (TA.)

فُجَرُ
فُجَرُ ذ : see فَاجِرٌ, latter half.

فَجْرَةُ
فَجْرَةُ ذ is a proper name, [i. e. an attributive proper name,] imperfectly decl., like بَرَّةُ; [and signifies the same as الفَجْرَةُ and فَجَارِ;] and ↓ فَجَارِ is altered from فَجْرَةٌ, (IJ, TA,) or from الفَجْرَةُ, (Sb, TA,) and is a subst. in the sense of الفُجُورُ [i. e. Vice, immorality, wickedness, unrighteousness, sin, or transgression, &c., (see 1,)] (S,) or a name for الفَجْرَةُ [which signifies the same], (O,) like قَطَامِ, (S, O,) determinate, (S,) occurring in a verse of En-Nábighah cited in the first paragraph of art. حمل. (S, O.) One says, رَكِبَ فُلَانٌ فَجْرَةَ, (K, * TA, [in the CK فَجَرَةَ,]) and ↓ فَجَارِ, (TA,) Such a one lied; (K, TA;) and acted vitiously &c. (فَجَرَ). (TA.) And حَلَفَ فُلَانٌ عَلَى فَجْرَةَ, and اِشْتَمَلَ عَلَى فَجْرَةَ, [in the L على فَجْرِهِ, in both instances, but the former is the right reading,] Such a one commited a foul deed, by swearing falsely, [relating to the former phrase,] or by adultery, or fornication, or lying. (TA.)

فُجْرَةٌ
فُجْرَةٌ ذ : see مَفْجَرٌ, in two places.

فِجْرَةٌ
فِجْرَةٌ ذ The last of a woman's children; like as زِنْيَةٌ signifies the “ last of a man's children. ” (TA in art. زنى.)

فَجَارِ
فَجَارِ ذ : see فَجْرَةُ, in two places: ― -b2- and see فَاجِرٌ, last sentence but one.

فِجَارٌ
فِجَارٌ ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned] Roads, or ways; (K, TA;) like فِجَاجٌ [pl. of فَجٌّ, q. v.]. (TA.) -A2- أَيَّامُ الفِجَارِ is an appellation applied to Four أَفْجِرَة; (K, TA;) the four أَفْجِرَة meaning days [i. e. conflicts] of the Arabs; the single day thereof being termed الفِجَارُ: (S, O, TA:) they took place at 'Okádh; and those engaged therein transgressed, and held to be allowable everything that should be sacred; as is said in the A: they were called فِجَارُ الرَّجُلِ and فِجَارُ المَرْأَةِ and فِجَارُ القِرْدِ and فِجَارُ البَرَّاضِ; the last, which was the greatest onslaught, being thus called in relation to El-Barrád Ibn-Keys, who slew 'Orweh Er-Rahhál: (TA:) they were between Kureysh with their associates of Kináneh on the one side and Keys-'Eylán on the other side, (S, O, K,) in the Time of Ignorance; (S, O;) and the [final] defeat befell Keys; it occurred in the sacred months; and when they fought therein, they said فَجَرْنَا; (S, O, K;) therefore Kureysh called this war فِجَار; (S, O, TA; *) فِجَارٌ, like مُفَاجَرَةٌ, being an inf. n. of فَاجَرَ, expl. above, on the authority of the R. (TA.) ― -b2- And فِجَارَاتُ العَرَبِ signifies The vyings of the Arabs in glorying, or boasting. (TA.)

فَجُورٌ
فَجُورٌ ذ : see the paragraph here following.

فَاجِرٌ
فَاجِرٌ ذ Inclining, leaning, declining, or deviating. (S, TA.) Declining (سَاقِطٌ) from the road. (IAar, TA.) ― -b2- Lying; a liar; because he deviates from the right course: and for the same reason it signifies also مُكَذِّبٌ [as meaning disbelieving; or a disbeliever; see فَجَرَ بِهِ, in the middle of the first paragraph]. (TA.) And one says يَمِينٌ فَاجِرَةٌ meaning (tropical:) A false oath: (Mgh in art. غمس:) a tropical phrase. (Mgh in the present art.) ― -b3- فَاجِرٌ and ↓ فَجُورٌ, (K, TA,) the latter of which is applied to a woman as well as to a man, (TA,) and ↓ فَاجُورٌ, (K, TA,) which is mentioned by Sgh, (TA,) are all epithets from فَجَرَ, and signify [most frequently Acting vitiously, immorally, unrighteously, sinfully, or wickedly; or vitious, immoral, &c.; transgressing, or a transgressor; quitting, or one who quits, the way of truth, or justice; forsaking, or a forsaker of, the command of God; departing, or a departer, from the right way, or from obedience; disobedient; or] launching forth, or one who launches forth, into acts of disobedience: [but the second and third are intensive epithets:] also committing adultery or fornication; or an adulterer or a fornicator: (K, TA:) and the first signifies also enchanting, or an enchanter: (Sgh, K, TA:) the pl. of the first is فُجَّارٌ and فَجَرَةٌ; and the pl. of the second and third is فُجُرٌ. (K, TA.) ↓ فُجَرُ is altered from فَاجِرٌ, for the sake of intensiveness, and is [determinate, and] seldom used except in the vocative form of speech: you say [in addressing a number of men] يَا لَفُجَرَ [for يَا آلَ فُجَرَ, like as you say يَا لَغُدَرَ for يَا آلَ غُدَرَ, q. v.; and meaning O ye very vitious, &c.]; occurring in a trad. of 'Áïsheh. (TA.) And ↓ فَجَارِ, (K, TA,) like قَطَامِ, (TA,) is a noun altered from الفَاجِرَةُ (K, TA) [or from فَاجِرَةُ]: you say (S, O, K) to a woman (S, O) يَا فَجَارِ (S, O, K) meaning يَا فَاجِرَةُ [O vitious woman, &c.]. (S, O.) -A2- And فَاجِرٌ signifies also Having much wealth, or property: (K, TA:) in this sense, a possessive epithet [from فَجَرٌ, q. v.]. (TA.)

فَاجُورٌ
فَاجُورٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مَفْجَرٌ
مَفْجَرٌ ذ (TA) and ↓ مَفْجَرَةٌ and ↓ مُنْفَجَرٌ (K) and ↓ فُجْرَةٌ (S, K) A place through which water flows (K, TA) from a watering-trough &c.; (TA;) a place of opening for water: (S, O, TA:) and the second signifies also low ground into which valleys pour their water: (M, K, TA:) pl. مَفَاجِرُ. (TA.) مَفَاجِرُ الوَادِى signifies The parts, of the valley, into which the torrent disperses itself: (S, O, TA:) and الوَادِى ↓ فُجْرَةُ, (K, TA,) which would seem to be with fet-h [to the ف] from its not being restricted by the mention of any syll. signs, [and is so in the CK,] but is correctly with damm, (TA,) the wide part of the valley, into which the water pours. (K, TA.) And مَفَاجِرُ الدِّبَارِ signifies The places opened for the flowing of the water of the دبار, pl. of دَبْرَةٌ [q. v.]. (Mgh.)

مَفْجَرَةٌ
مَفْجَرَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُنْفَجَرٌ
مُنْفَجَرٌ ذ : see مَفْجَرٌ. ― -b2- مُنْفَجَرُ رَمْلٍ (tropical:) A road, or way, in sands. (S, O, TA.)

##### Türkçe

**فَجَرَ**
1 **فَجَرَ** ذ, muzâri‘ **فَجُرَ**, (T, L, Msb,) mastar ismi **فَجْرٌ**, (T, Mgh, L, Msb,) O yardı, [bir şeyi]; boylamasına yardı; kesti yahut böldü: bu, asıl anlamdır; aşağıda zikredilecek birkaç başka anlam buradan türemiştir: (T, L:) yardı ve açtı. (Mgh.) Su için yeraltı kanalı yardı yahut kazdı. (Msb.) Bir nehrin yahut benzerinin bendini yardı; suyun yarıp fışkırması yahut akıp dökülmesi için. (T, L.) ― -b2- Ve **فَجَرَ المَآءَ**, (S, Mgh, O, Msb, K,) muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibidir; (S, O;) ve ↓ **فجّرهُ**, (S, O, K,) mastar ismi **تَفْجِيرٌ**; (O, TA;) lâkin ikincisi, fiilin çokluğunu yahut sıklığını yahut tekrarını, yahut birçok nesneye uygulanmasını göstermek için şeddelidir; (S, O, TA;) Suyun dışarı akması için bir yol, geçit, menfez yahut kanal açtı; ona çıkış verdi; onu dışarı saldı: (S, Mgh, O, Msb:) suyu akıttı, koşturdu yahut çağlattı: (K:) ve aynı şekilde kanı yahut başka bir sıvıyı. (TA.) [Bk. ayrıca 4.] -A2- **فَجَرَ**, muzâri‘ **فَجُرَ**, mastar ismi **فُجُورٌ**, (S, O, Msb, K, &c.,) O, yahut o şey, meyletti; eğildi; saptı; yahut yön değiştirdi. (S, O, TA.) Dersin ki, **فَجَرَ الرَّاكِبُ**, (K,) muzâri‘ yukarıdaki gibidir, (TA,) mastar ismi de böyledir, (K,) (mecaz:) Binekli, eyerinden yana eğildi yahut saptı. (K.) ― -b2- [Buradan,] Hakikatten saptı yahut ayrıldı; (K, * TA;) ve ayrıca ↓ **افجر**. (IAar, O, K.) ― -b3- Ve cevap vermede yahut karşılık vermede hata etti. (El-Muärrij.) ― -b4- Buradan da, (S,) Yalan söyledi; (S, O, Msb, K;) yemin eden hakkında söylenir; (Msb;) ve ayrıca ↓ **افجر**: (IAar, O, K:) bu anlamda birincinin mastar ismi olarak **فَجْرٌ** da vardır; **فُجُورٌ** ile birlikte: (TA:) Çirkin bir iş işledi; meselâ yalan yere yemin etmek yahut yalan söylemek: bu anlamda da her iki mastar ismi vardır. (TA.) ― -b5- Haram bir fiil işledi: (ISh:) [yahut genellikle açıklandığı ve en çok kullanıldığı üzere,] Fıskla, ahlâksızca, haksızca, günahkârane yahut kötüce davrandı; haddi aştı; hakikat yolundan yahut doğru yoldan çıktı, ayrıldı yahut terk etti; Allah’ın emrini bıraktı, terk etti yahut ihmal etti; itaattan ayrıldı; isyan etti; eş anlamlısı **فَسَقَ**; (S, Mgh, O, Msb, K;) ve **عَصَى** (Mgh, K) ve **خَالَفَ**: (K:) ve [aynı şekilde] ↓ **فاجر**, mastar ismi **مُفَاجَرَةٌ** ve **فِجَارٌ**, fısk olan, ahlâksız, haksız, günahkâr yahut kötü olan şeyi yaptı. (R, TA.) **عصى** (Mgh, O, TA) ve **خالف** (O, TA) anlamında bu fiil müteaddî de olur: dersin ki **فَجَرَهُ**, yani Ona isyan etti; (Mgh, O, TA;) ona karşı geldi. (O, TA.) ― -b6- İsyan fiillerine daldı; bu anlamda yukarıda zikredilen iki mastar ismi de vardır; (K, TA;) ve [denilmiştir ki] yukarıda açıklanan ilk anlamdaki **فَجَرَ**’dendir. (TA.) ― -b7- Küfretti; eş anlamlısı **كَفَرَ**; (TA;) ve ayrıca ↓ **افجر**: (IAar, O, K:) ve **فَجَرَ بِهِ**: ona inanmadı; eş anlamlısı **كَذَّب**. (O, K. *) Kur’ân’daki şu pasaj, **بَلْ يُرِيدُ الْاـِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ**, [lxxv. 5], şu anlama gelir denilmiştir: [Bilakis insan ister, yahut hayır, insan ister,] önünde olan şeye [yahut gelecek olana] küfretmeyi; yani diriliş ve hesap ve karşılık: (O, TA:) yahut gelecekte **فُجُور**’unda [yani fıskında, ahlâksızlığında, kötülüğünde, haksızlığında yahut benzerinde] devam etmeyi: (Bd:) yahut onda sapmadan sürüp gitmeyi: (El-Hasan El-Basree, O:) yahut tövbeyi erteleyip önce kötü işler yapmayı: (O, TA:) yahut günahları çoğaltıp tövbeyi geciktirmeyi: yahut “ileride tövbe edeceğim” demeyi. (TA.) ― -b8- Şüphe doğuran, yahut kuşku veya kötü zan doğuran, yahut şüphe ile kuşku/kötü zannı birleştiren bir fiil yaptı yahut işledi. (IKtt, TA.) ― -b9- Zina etti; (Msb, K;) bu anlamda yukarıda zikredilen iki mastar ismi de vardır; (K;) ve ↓ **افجر** de aynı anlama gelir; (IAar, K;) ve bu ikincisi: tenasül uzvuyla bir isyan fiili yahut fiilleri işledi. (IAar, TA.) Dersin ki **فَجَرَ بِالْمَرْأَةِ**: kadınla zina etti: ve **فَجَرَتِ الْمَرْأَةُ**: kadın zina etti. (TA.) ― -b10- Başını alıp gitti; aceleci yahut rastgele bir yol tuttu ve nereye gittiğine aldırmadan uzaklaştı. (El-Muärrij.) ― -b11- **فَجَرَ أَمْرُهُمْ**: Onların işi yahut hâli kötüleşti. (K.) ― -b12- Ve **فَجَرَ** ayrıca: Görüşünde donuklaştı yahut bulanıklaştı. (O, K.) ― -b13- Ve **فَجَرَ مِنْ مَرَضِهِ**: Hastalığından kurtuldu. (O, K.)

**فجّرهُ**
2 **فجّرهُ** ذ: 1’e bak, başlangıca yakın. -A2- Ayrıca ona **فُجُور** [yani fısk, ahlâksızlık, haksızlık, vb. (1’e bak)] isnat etti yahut yükledi; onunla suçladı yahut itham etti; **فَسَّقَهُ** gibi: buradan, İbn-Ez-Zubeyr’den bir rivayetteki ifade: **فَجَّرْتَ بِنَفْسِكَ** [Sen kendine haksızlık, taşkınlık yahut benzerini isnat ettin; yahut kendini bununla suçladın]. (TA.)

**فاجر**
3 **فاجر** ذ, mastar ismi **مُفَاجِرِةٌ** ve **فِجَارٌ**: 1’e bak, paragrafın ortasında. [Ve ayrıca aşağıda **فِجَارٌ**’a bak.]

**افجرهٌ**
4 **افجرهٌ** ذ: Onu (yani bir pınarı yahut kaynağı) kaynayıp fışkırır kıldı. (O, K.) [Bk. ayrıca 1.] ― -b2- Ve [buradan, görünüşe göre,] (farz edilen mecaz:) [Bağışını] büyük kıldı; eş anlamlısı **أَجْزَلَ**. (Ibn-'Abbád, O.) -A2- **افجر** lâzım olarak: 1’e bak, dört yerde. -A3- Ayrıca **افجرهُ**: Onu, **فَاجِرٌ** denilen kimse türünden biri olarak buldu. (O, K.) -A4- Ve **افجر** **اصبح** gibidir; (S, O;) tan yerinin ağarması vaktine girdi demektir: (K, TA:) ve o vakte girmeye yakın oldu. (TA.) Denir ki, **كُنْتُ أَحُلُّ اـِذَا أَسْحَرْتُ وَأَرْحَلُ اـِذَا أَفْجَرْتُ** [Gecenin son altıda birine girdiğimde konaklar, tan ağarması vaktine girdiğimde yola çıkardım]. (S, TA.) Ve **أُعَرِّسُ اـِذَا أَفْجَرْتُ وَأَرْحَلُ اـِذَا أَسْفَرْتُ**, yani: Tan ağarması vaktine girmeye yakın olduğumda uyumak için konaklarım; şafak aydınlandığı vakte girdiğimde yola çıkarım. (TA, bir rivayetten.) -A5- Ayrıca: Çok mal getirdi; (O, K;) buna **فَجَرٌ** denir. (O.)

5 **تَفَجَّرَ**: bir sonraki paragrafa bak, dört yerde.

**انفجر**
7 **انفجر** ذ (S, O, Msb, K) ve ↓ **تفجّر**, (S, O, K,) lâkin ikincisi şeddelidir [2’nin sanki meçhulü gibi] fiilin çokluğunu yahut sıklığını yahut tekrarını, yahut fiilin birçok özneye uygulanmasını göstermek için, (S, O, *) Ona (suya) dışarı akması için bir yol, geçit, menfez yahut kanal açıldı; ona çıkış verildi; (S, O, Msb;) sanki itilir yahut sevk edilir gibi döküldü; eş anlamlısı **اِنْبَعَثَ**; (TA;) aktı, koştu yahut çağladı. (Msb, K.) ― -b2- [Buradan,] **انفجر عَلَيْهِمُ العَدُوُّ** (mecaz:) Düşman onların üzerine [döküldü;] çoklukla ansızın geldi. (L, A.) Ve **انفجرت عَلَيْهِمُ الدَّوَاهِى** (mecaz:) Musibetler onların üzerine [döküldü;] her taraftan, (K, * TA,) bolca ve ansızın geldi. (TA.) ― -b3- [Buradan da,] **انفجر بِالْكَرَمِ**, ve ↓ **تفجّر بِهِ** (farz edilen mecaz:) [Cömertlikte pek bol oldu]: (K:) ve **فِى الخَيْرِ** ↓ **تفجّر** (farz edilen mecaz:) [iyilikte pek bol oldu]. (S, O, TA.) ― -b4- Ve **انفجر الصُّبْحُ**, ve ↓ **تفجّر**, [Tan yarıldı]: ve **انفجر عَنْهُ اللَّيْلُ** [Gece onun önünden çekildi; yani doğan tanın]. (K.)

**افتجر فِى الكَلَامِ**
8 **افتجر فِى الكَلَامِ** ذ: Hiç kimseden işitmemiş ve öğrenmemiş olduğu hâlde söz uydurdu. (O, K.)

**فَجْرٌ**
**فَجْرٌ** ذ [Tan yeri; şafak;] sabahın ışığı; (Mgh, K;) çünkü o, ışığın önünde karanlığın yarılmasıdır; (Mgh;) yani gecenin karanlığında güneşin kızıllığı; (K;) gecenin sonundaki **فَجْر**, başlangıcındaki **شَفَق** gibidir: (S, O:) iki çeşittir: birincisine **الفَجْرُ الكَاذِبُ** [yalancı tan] denir; yanlamasına yayılmadan yükselen, ( **المُسْتَطِيلُ**, Mgh, Msb,) siyah görünen, ( **مُعْتَرِضًا**) engel gibi kendini gösteren [ufukta]: (Msb:) [bk. **ذَنَبُ السِّرْحَانِ**, md. سرح:] ikincisine **الفَجْرُ الصَّادِقُ** [doğru tan] denir; o, yükselen ve yayılan [tan], ( **المُسْتَطِيرُ**, Mgh, Msb,) yükselir görünür ve ufku beyazlığıyla doldurur; buna **عَمُودُ الصُّبْحِ** denir; birincisi kaybolduktan sonra yükselir; onun yükselmesiyle gündüz başlar ve oruçluya orucu bozduracak her şey haram olur. (Msb.) ― -b2- Buradan, **فَجْر** vakti. (Mgh.) ― -b3- Ve o vaktin namazı: baştaki isim hazfedilmiştir. (Mgh.) ― -b4- **الفَجْرُ** ve **البَحْرُ** [**بَحْرٌ** maddesinde zikredilen bir sözde; burada birincisi **الفَجَرُ** diye yazılmış ve **مُحَرَّكَة** olduğu söylenmiş, fakat görünüşe göre yanlıştır; çünkü sonra **الفَجْرُ** diye yazılmıştır,] kinaye yoluyla (mecaz:) mevcut hayat hâlinin sıkıntılarına kullanılır. (TA.)

**فَجَرٌ**
**فَجَرٌ** ذ (farz edilen mecaz:) Bağış; (K;) cömertlik; (AO, S, K;) ihsan yahut eli açıklık; (K;) yahut büyük yahut geniş ihsan/eli açıklık; (AO, TA;) ve iyilik yahut iyilikte bulunma. (K.) ― -b2- Ve mal. (Kr, K.) Ve çok mal. (O.) Ve mal bolluğu. (K, TA.) Ebû-Mihcen EthThakafî der ki,
فَقَدْ أَجُودُ وَمَا مَالِى بِذِى فَجَرٍ
[Gerçekten ben cömertlik ederim; hâlbuki malım bol değildir]. (TA.)

**فُجَرُ**
**فُجَرُ** ذ: **فَاجِرٌ**’e bak, ikinci yarı.

**فَجْرَةُ**
**فَجْرَةُ** ذ özel addır, [yani niteleyici özel ad,] **بَرَّةُ** gibi gayr-i munsarıfça çekimlenir; [ve **الفَجْرَةُ** ve **فَجَارِ** ile aynı anlama gelir;] ve ↓ **فَجَارِ**, **فَجْرَةٌ**’den değiştirilmiştir, (IJ, TA,) yahut **الفَجْرَةُ**’den, (Sb, TA,) ve **الفُجُورُ** anlamında bir isimdir [yani fısk, ahlâksızlık, kötülük, haksızlık, günah yahut taşkınlık, vb., (1’e bak)], (S,) yahut **الفَجْرَةُ** için bir addır [aynı anlama gelir], (O,) **قَطَامِ** gibi, (S, O,) belirli, (S,) En-Nâbighah’ın, md. حمل’in ilk paragrafında nakledilen bir beytinde geçer. (S, O.) Denir ki, **رَكِبَ فُلَانٌ فَجْرَةَ**, (K, * TA, [CK’de **فَجَرَةَ**,]) ve ↓ **فَجَارِ**, (TA,) Falanca yalan söyledi; (K, TA;) ve fıskla vb. davrandı (**فَجَرَ**). (TA.) Ve **حَلَفَ فُلَانٌ عَلَى فَجْرَةَ**, ve **اِشْتَمَلَ عَلَى فَجْرَةَ**, [L’de her iki yerde **على فَجْرِهِ**, fakat birincisi doğru okuyuşdur,] Falanca, yalan yere yemin ederek [birinci ifadeye bağlı olarak] yahut zina ederek yahut yalan söyleyerek çirkin bir iş işledi. (TA.)

**فُجْرَةٌ**
**فُجْرَةٌ** ذ: **مَفْجَرٌ**’e bak, iki yerde.

**فِجْرَةٌ**
**فِجْرَةٌ** ذ: Kadının çocuklarının en sonuncusu; tıpkı **زِنْيَةٌ**’nin “erkeğin çocuklarının en sonuncusu” anlamına gelmesi gibi. (TA, md. زنى.)

**فَجَارِ**
**فَجَارِ** ذ: **فَجْرَةُ**’ye bak, iki yerde: ― -b2- ve **فَاجِرٌ**’e bak, sondan bir önceki cümle.

**فِجَارٌ**
**فِجَارٌ** ذ [tekili zikredilmeyen bir çoğul] Yollar; (K, TA;) **فِجَاجٌ** gibi [**فَجٌّ**’ün çoğulu; bk.]. (TA.) -A2- **أَيَّامُ الفِجَارِ**, dört **أَفْجِرَة**’ye verilen addır; (K, TA;) dört **أَفْجِرَة**, Arapların günleri [yani çatışmaları] demektir; bunların tek gününe **الفِجَارُ** denir: (S, O, TA:) ‘Ukâz’da vuku buldu; onlara katılanlar haddi aştı ve kutsal olması gereken her şeyi helâl saydı; A’da söylendiği üzere: bunlara **فِجَارُ الرَّجُلِ** ve **فِجَارُ المَرْأَةِ** ve **فِجَارُ القِرْدِ** ve **فِجَارُ البَرَّاضِ** denirdi; sonuncusu, en büyük saldırı olanı, El-Berrâd İbn-Keys’e nispetle böyle adlandırıldı; o, ‘Orweh Er-Rahhâl’ı öldürdü: (TA:) Cahiliye devrinde, (S, O, K,) bir tarafta Kureyş ve Kinâne’den müttefikleri ile diğer tarafta Keys-‘Eylân arasında idi; (S, O;) ve [son] yenilgi Keys’e oldu; haram aylarda vuku buldu; ve o aylarda savaştıklarında **فَجَرْنَا** derlerdi; (S, O, K;) bu yüzden Kureyş bu savaşa **فِجَار** adını verdi; (S, O, TA; *) **فِجَارٌ**, **مُفَاجَرَةٌ** gibi, yukarıda açıklanan **فَاجَرَ**’ın mastar ismidir; R’nin rivayetine göre. (TA.) ― -b2- Ve **فِجَارَاتُ العَرَبِ**: Arapların övünmede yarışmaları demektir. (TA.)

**فَجُورٌ**
**فَجُورٌ** ذ: buradan sonraki paragrafı gör.

**فَاجِرٌ**
**فَاجِرٌ** ذ: Meyleden, eğilen, sapan yahut ayrılan. (S, TA.) Yoldan düşen ( **سَاقِطٌ** ). (IAar, TA.) ― -b2- Yalancı; bir yalancı; çünkü doğru yoldan sapar: ve aynı sebeple ayrıca **مُكَذِّبٌ** anlamına da gelir [yani inkâr eden; yahut inkârcı; bk. **فَجَرَ بِهِ**, ilk paragrafın ortasında]. (TA.) Ve denir ki **يَمِينٌ فَاجِرَةٌ** yani (mecaz:) Yalan yemin: (Mgh, md. غمس:) mecaz bir ifadedir. (Mgh, bu maddede.) ― -b3- **فَاجِرٌ** ve ↓ **فَجُورٌ**, (K, TA,) ikincisi kadına da erkeğe de söylenir, (TA,) ve ↓ **فَاجُورٌ**, (K, TA,) Sgh tarafından zikredilmiştir, (TA,) bunların hepsi **فَجَرَ**’dan sıfattır ve [en çok] şu anlamlara gelir: fıskla, ahlâksızca, haksızca, günahkârane yahut kötüce davranan; yahut böyle olan; haddi aşan yahut aşmış; hakikat yahut adalet yolunu terk eden yahut eden kimse; Allah’ın emrini terk eden yahut eden kimse; doğru yoldan yahut itaattan ayrılan yahut ayrılan kimse; asi; yahut isyan fiillerine dalan yahut dalan kimse: [lâkin ikinci ve üçüncü mübalağalı sıfattır:] ayrıca zina eden yahut eden kimse: (K, TA:) ve birincisi ayrıca büyüleyen yahut büyücü anlamına da gelir: (Sgh, K, TA:) birincinin çoğulu **فُجَّارٌ** ve **فَجَرَةٌ**’dir; ikincinin ve üçüncünün çoğulu **فُجُرٌ**’dur. (K, TA.) ↓ **فُجَرُ**, mübalağa için **فَاجِرٌ**’den değiştirilmiştir ve [belirli olup] nadiren nida kalıbı dışında kullanılır: dersin ki [bir grup erkeğe hitap ederek] **يَا لَفُجَرَ** [**يَا آلَ فُجَرَ** yerine; tıpkı **يَا لَغُدَرَ** demen gibi **يَا آلَ غُدَرَ** yerine; yani ey pek fâsıklar vb.]; ‘Âişe’den bir rivayette geçer. (TA.) Ve ↓ **فَجَارِ**, (K, TA,) **قَطَامِ** gibi, (TA,) **الفَاجِرَةُ**’den (K, TA) [yahut **فَاجِرَةُ**’den] değiştirilmiş bir isimdir: bir kadına (S, O, K) (S, O) **يَا فَجَارِ** (S, O, K) dersin; yani **يَا فَاجِرَةُ** [ey fâsık kadın vb.]. (S, O.) -A2- Ve **فَاجِرٌ** ayrıca: Çok malı yahut mülkü olan: (K, TA:) bu anlamda, [**فَجَرٌ**’dan] sahiplik sıfatıdır [bk.]. (TA.)

**فَاجُورٌ**
**فَاجُورٌ** ذ: bir önceki paragrafı gör.

**مَفْجَرٌ**
**مَفْجَرٌ** ذ (TA) ve ↓ **مَفْجَرَةٌ** ve ↓ **مُنْفَجَرٌ** (K) ve ↓ **فُجْرَةٌ** (S, K): Suyun aktığı yer (K, TA) bir yalaktan vb.; (TA;) su için açılma yeri: (S, O, TA:) ve ikincisi ayrıca vadilerin sularını döktüğü alçak yer demektir: (M, K, TA:) çoğulu **مَفَاجِرُ**. (TA.) **مَفَاجِرُ الوَادِى**: Selin dağılıp yayıldığı vadinin kısımları demektir: (S, O, TA:) ve **الوَادِى** ↓ **فُجْرَةُ**, (K, TA,) hece işaretleri zikredilerek kayıtlanmadığından **ف**’de fetha ile olması gerekir gibi görünür, [CK’de de böyledir,] fakat doğrusu damme iledir, (TA,) suyun döküldüğü vadinin geniş kısmı. (K, TA.) Ve **مَفَاجِرُ الدِّبَارِ**: **دبار**’ın suyunun akması için açılan yerler demektir; **دبار**, **دَبْرَةٌ**’nin çoğuludur [bk.]. (Mgh.)

**مَفْجَرَةٌ**
**مَفْجَرَةٌ** ذ: bir önceki paragrafı gör.

**مُنْفَجَرٌ**
**مُنْفَجَرٌ** ذ: **مَفْجَرٌ**’e bak. ― -b2- **مُنْفَجَرُ رَمْلٍ** (mecaz:) Kumlarda bir yol. (S, O, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَجَرَ
فَجَرَ U ( n. ac. فَجْر 1 ),
a.  Clave, cut, split.

b.  Opened a passage for ( water ).

c.  ( n. ac. فَجْر 1 ,  فُجُوْر 27 ), Declined, deviated from the truth, lied; transgressed.

d.  Committed adultery.

e.  Disbelieved.

f.  Became dimsighted.

فَجَّرَ
فَجَّرَ II ,
a.  see I (b) & IV ( b ).

فَاْجَرَ
فَاْجَرَ III ,
a.  Committed sin with ( woman ).

أَفْجَرَ
أَفْجَرَ IV ,
a.  Was at daybreak.

b.  Deemed vicious; was vicious.

c.  see I (d) , ( e ).

تَفَجَّرَ
تَفَجَّرَ V ,
a.  Flowed; poured, broke, gushed forth; appeared ( dawn ).

b.  [ Bi ], Was profuse in ( generosity ).

اِنْفَجَرَ
اِنْفَجَرَ VII ,
a.  see V (a) .

b.  [ 'Ala ], Poured   upon, overwhelmed.

اِفْتَجَرَ
اِفْتَجَرَ VIII
a.  [ Fī ], Invented, concocted lies, in ( speech ).

فَجْر
فَجْر 1 ,
a.  Daybreak, dawn.

فَجْرَة
فَجْرَة 1t ,
a.  Lie.

b.  Vice, immorality, profligacy.

فُجْرَة
فُجْرَة 3t , ( pl. فُجَر 9 ),
a.  Low ground into which water flows.

فَجَر
فَجَر 4 ,
a.  Generosity; goodness, kindness.

b.  Wealth; abundance.

مَفْجَر
مَفْجَر 17 ,  مَفْجَرَة 17t , ( pl. مَفَاْجِرُ 44 ),
a.  see 3t .

فَاْجِر
فَاْجِر 21 , ( pl. فَجَرَة 4t ,  فُجَّاْر 29 ),
a.  Vicious, wicked, depraved, transgressor, sinner.

b.  Liar.

c.  [ coll. ], Ill-natured, bad-tempered.

فَاْجِرَة
فَاْجِرَة 21t ,
a.  fem. of فَاْجِر 21 .

b.  Strumpet, whore.

فَجَاْر
فَجَاْر 22 ,
a.  see 27 .

b.  see 21t (b) .

فِجَاْر
فِجَاْر 23 ,
a.  Roads, ways.

فَجُوْر
فَجُوْر 26 , ( pl. فُجُر 10 ),
a.  see 21 (a) , ( b ).

فُجُوْر
فُجُوْر 27 ,
a.  Wickedness, depravity; fornication.

فَاْجُوْر
فَاْجُوْر 40 ,
a.  see 21 (a) , ( b ).

اِنْفَجَرَ
N. P. اِنْفَجَرَ VII ,
a.  see 3t .

كَوْكَب الفَجْر
كَوْكَب الفَجْر
a.  The Morning Star; Lucifer.

أَيَّام الفِجَار
أَيَّام الفِجَار
a.  The days of conflict ( certain battles amongst the early Arabs ).

##### Türkçe

فَجَرَ
**فَجَرَ** I ( n. ac. **فَجْر** 1 ),
a. Yardı, kesti, böldü.

b. (su) için bir geçit açtı.

c. ( n. ac. **فَجْر** 1 , **فُجُوْر** 27 ), Haktan saptı, hakikatten ayrıldı, yalan söyledi; haddi aştı.

d. Zina etti.

e. Küfre girdi.

f. Kısagörür oldu.

فَجَّرَ
**فَجَّرَ** II ,
a. I (b) ve IV (b)’ye bak.

فَاْجَرَ
**فَاْجَرَ** III ,
a. (kadın) ile günah işledi.

أَفْجَرَ
**أَفْجَرَ** IV ,
a. Tan yeri ağarırken oldu.

b. Fâsık saydı; fâsık oldu.

c. I (d), (e)’ye bak.

تَفَجَّرَ
**تَفَجَّرَ** V ,
a. Aktı; döküldü, yarıldı, fışkırdı; göründü (tan).

b. [ Bi ], (cömertlikte) bol oldu.

اِنْفَجَرَ
**اِنْفَجَرَ** VII ,
a. V (a)’ya bak.

b. [ 'Ala ], üzerine döküldü, bastı.

اِفْتَجَرَ
**اِفْتَجَرَ** VIII
a. [ Fī ], (sözde) yalan uydurdu, yalanlar tertip etti.

فَجْر
**فَجْر** 1 ,
a. Tan yeri, şafak.

فَجْرَة
**فَجْرَة** 1t ,
a. Yalan.

b. Fısk, ahlâksızlık, sefahat.

فُجْرَة
**فُجْرَة** 3t , ( pl. **فُجَر** 9 ),
a. Suyun aktığı alçak yer.

فَجَر
**فَجَر** 4 ,
a. Cömertlik; iyilik, lütuf.

b. Servet; bolluk.

مَفْجَر
**مَفْجَر** 17 , **مَفْجَرَة** 17t , ( pl. **مَفَاْجِرُ** 44 ),
a. 3t’ye bak.

فَاْجِر
**فَاْجِر** 21 , ( pl. **فَجَرَة** 4t , **فُجَّاْر** 29 ),
a. Fâsık, kötü, bozuk, haddi aşan, günahkâr.

b. Yalancı.

c. [ coll. ], Huysuz, kötü huylu.

فَاْجِرَة
**فَاْجِرَة** 21t ,
a. **فَاْجِر** 21’in müennesi.

b. Fahişe, orospu.

فَجَاْر
**فَجَاْر** 22 ,
a. 27’ye bak.

b. 21t (b)’ye bak.

فِجَاْر
**فِجَاْر** 23 ,
a. Yollar, yollar.

فَجُوْر
**فَجُوْر** 26 , ( pl. **فُجُر** 10 ),
a. 21 (a), (b)’ye bak.

فُجُوْر
**فُجُوْر** 27 ,
a. Fısk, bozukluk; zina.

فَاْجُوْر
**فَاْجُوْر** 40 ,
a. 21 (a), (b)’ye bak.

اِنْفَجَرَ
N. P. **اِنْفَجَرَ** VII ,
a. 3t’ye bak.

كَوْكَب الفَجْر
**كَوْكَب الفَجْر**
a. Sabah Yıldızı; Lucifer.

أَيَّام الفِجَار
**أَيَّام الفِجَار**
a. Çatışma günleri (ilk Araplar arasında bazı savaşlar).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فجر
فَجَرَ - يَفْجُرُ - فَجْر - فُجُوْر - فَاجِر - فُجَّار - فَجَرَة - فَجَّرَ - يُفَجِّرُ، فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ - تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ
فَجَرَ - يَفْجُرُ + الكائن أو الشيء: يخرج من الحجز والسيطرة مندفعاً باتجاهات مختلفة: يخرج الشيء من وضع أو مكان كان فيه مقيداً ومحجوزاً وتحت السيطرة في حركته ومساره، ليتحرك بشكل عشوائي بدون قاعدة وبشكل مندفع بشدة
فَجْر - الفَجْر: اسم فعل " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": خروج  الشيء عن السيطرة في حركته ومساره: وهو كذلك اصطلاحاً: اسم زمان منه: وقت فجر الضياء: وقت خروج الضوء بشكل انفجاري
فُجُوْر: على وزن " فُعول" اسم فعل مبالغة من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": خروج الشيء من تحت السيطرة في حركته ومساره،  ليتحرك بشكل عشوائي بغير قاعدة، وبشكل مندفع بشدة
فَاجِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": الذي " فَجَرَ ": الذي خرج من تحت السيطرة في حركته ومساره، ليتحرك بشكل عشوائي بغير قاعدة وبشكل مندفع بشدة
فُجَّار: جمع " فَاجِر"
فَجَرَة: جمع " فُجّار"
فَجَّرَ - يُفَجِّرُ: على وزن " فَعَّل " من  " فَجَرَ - يَفْجُرُ  ": يجعله " يَفْجُرُ " على وجه التكرار والشدة: عمل على الشيء فجعله يخرج من تحت السيطرة في حركته ومساره، ليتحرك بشكل عشوائي بغير قاعدة وبشكل مندفع بشدة وبقوة زائدة
فُجِّرَ - يُفَجَّرُ: مبني للمجهول من " فَجَّرَ - يُفَجِّرُ "
انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ: على وزن " انفعل " من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ":  فعل "  فَجَرَ - يَفْجُرُ " عندما يقع بشكل ذاتي من غير وضوح السبب ومن غير عامل خارجي
تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ: على وزن " تفَعَّل " من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": فعل " فَجَرَ - يَفْجُرُ  : عندما يقع بشكل ذاتي وعلى وجه التكرار والشدة: " يَفْجُرُ " نفسه بنفسه بشكل عظيم وشديد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي:
عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ
فَجَرَ - يَفْجُرُ
 	﴿بل يريد الإنسان ليفجر أمامه (5)﴾ القيامة
فجور
 ﴿فألهمها فجورها وتقواها (8)﴾ الشمس
فاجر - فجرة
 ﴿إنك إن تذرهم يضلوا عبادك ولا يلدوا إلا فاجرا كفارا (27)﴾ نوح ﴿أولئك هم الكفرة الفجرة (42)﴾ عبس
فَجَّر - يُفَجِّر - فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - فجار
الأنهار تفجر﴿أو تكون لك جنة من نخيل وعنب فتفجر الأنهار خلالها تفجيرا(91)﴾ الإسراء ﴿كلتا الجنتين آتت أكلها ولم تظلم منه شيئا وفجرنا خلالهما نهرا (33)﴾ الكهف
العيون تفجر	﴿وجعلنا فيها جنات من نخيل وأعناب وفجرنا فيها من العيون (34)﴾ يس ﴿وفجرنا الأرض عيونا فالتقى الماء على أمر قد قدر(12)﴾ القمر ﴿عينا يشرب بها عباد الله يفجرونها تفجيرا (6)﴾ الإنسان
الينابيع	﴿وقالوا لن نؤمن لك حتى تفجر لنا من الأرض ينبوعا (90)﴾ الإسراء
البحار	﴿وإذا البحار فجرت (3)﴾ الإنفطار
الفجار
 ﴿أم نجعل الذين آمنوا وعملوا الصالحات كالمفسدين في الأرض أم نجعل المتقين كالفجار (28)﴾ ص ﴿وإن الفجار لفي جحيم (14)﴾ الإنفطار ﴿كلا إن كتاب الفجار لفي سجين (7)﴾ المطففين
الفجر
مطلع الفجر﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم فالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة ﴿سلام هي حتى مطلع الفجر (5)﴾ القدر
 	﴿والفجر(1) وليال عشر (2)﴾ الفجر
قرآن الفجر	﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا (78)﴾ الإسراء
صلاة الفجر	﴿ياأيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة ومن بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لكم ليس عليكم ولا عليهم جناح بعدهن طوافون عليكم بعضكم على بعض كذلك يبين الله لكم الآيات والله عليم حكيم(58)﴾ النور
انفجر - فانفجرت
 ﴿وإذ استسقى موسى لقومه فقلنا اضرب بعصاك الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا قد علم كل أناس مشربهم كلوا واشربوا من رزق الله ولا تعثوا في الأرض مفسدين (60)﴾ البقرة
تَفَجَّر - يَتَفَجَّر
 ﴿ثم قست قلوبكم من بعد ذلك فهي كالحجارة أو أشد قسوة وإن من الحجارة لما يتفجر منه الأنهار وإن منها لما يشقق فيخرج منه الماء وإن منها لما يهبط من خشية الله وما الله بغافل عما تعملون(74)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [فجر] ف ج ر: فَجَرَ الماء فانْفَجَرَ أي بجبسه فانبجس وبابه نصر و فَجَّرَهُ تفجيِيراً فَتَفَجَّر شدد للكثرة و الفَجْرُ في آخر الليل كالشفق في أوله وقد أفْجَرْنا كأصبحنا من الصبح و فَجَرض فسق وفجر كذب وبابهما دخل وأصله الميل و الفَاجِرُ المائل
الراغب
فجر
- الفجر: شق الشيء شقا واسعا كفجر الإنسان السكر (سكر النهر: ما يسد به)، يقال: فجرته فانفجر وفجرته فتفجر. قال تعالى: }وفجرنا الأرض عيونا﴿[القمر/12]،﴾وفجرنا خلالهما نهرا﴿[الكهف/33]،﴾فتفجر الأنهار﴿[الإسراء/91]،﴾تفجر لنا من الأرض ينبوعا﴿[الإسراء/90]، وقرئ:﴾تفجر﴿(وهي قراءة نافع وابن كثير وابن عامر وأبي عمرو بن العلاء وأبي جعفر. انظر: الإتحاف ص 286. وقال:﴾فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴿[البقرة/60]، ومنه قيل للصبح: فجر، لكونه فجر الليل. قال تعالى:﴾والفجر * وليال عشر﴿[الفجر/1 - 2]،﴾إن قرآن الفجر كان مشهودا﴿[الإسراء/ 78]، وقيل: الفجر فجران: الكاذب، وهو كذنب السرحان، والصادق، وبه يتعلق حكم الصوم والصلاة، قال:﴾حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل﴿[البقرة/187]. والفجور: شق ستر الديانة، يقال: فجر فجورا فهو فاجر، وجمعه: فجار وفجرة. قال:﴾كلا إن كتاب الفجار لفي سجين﴿[المطففين/7]،﴾وإن الفجار لفي جحيم﴿[النفطار /14]،﴾أولئك هم الكفرة الفجرة﴿[عبس/42]، وقوله:﴾بل يريد الإنسان ليفجر أمامه{ [القيامة/5]، أي: يريد الحياة ليتعاطى الفجور فيها. وقيل: معناه ليذنب فيها. وقيل: معناه يذنب ويقول غدا أتوب، ثم لا يفعل فيكون ذلك فجورا لبذله عهدا لا يفي به. وسمي الكاذب فاجرا لكون الكذب بعض الفجور. وقولهم: (ونخلع ونترك من يفجرك) (هذا من دعاء القنوت في الوتر، وهذا الدعاء مما رفع رسمه من القرآن، ولم يرفع من القلوب حفظه. انظر: النهاية لابن الأثير 3/414؛ والإتقان 2/34؛ والفائق 3/90؛ ومصنف ابن أبي شيبة 3/106) أي: من يكذبك. وقيل: من يتباعد عنك، وأيام الفجار: وقائع اشتدت بين العرب.
ملخص اللسان:
1. وفَجَرَ الإِنسانُ يَفْجُرُ فَجْراً وفُجوراً: انْبَعَثَ في المعاصي.
2. فجر: الفَجْر: ضوء الصباح وهو حُمْرة الشمس في سواد الليل، ويسمى الفَجْرُ فَجْراً لانْفِجارِه،وهو انصداع الظلمة  عن نور الصبح
3. طريقٌ فَجْرٌ واضح.
4. والفَجْر: تَفْجيرُكَ الماء، وأَفْجَرَ يَنْبُوعاً من ماء أَي أَخرجه.
5. والمَفْجَرُ: الموضع يَنْفَجِرُ منه.  وانْفَجَر الماءُ والدمُ ونحوهما من السيّال وتَفَجَّرَ: انبعث سائلاً.
6. والمَفْجَرة: أَرض تطمئنّ فتنفجر فيها أَوْدِية.
7. أَفْجَر  الرجلُ إِذا جاء بالفَجَرِ، وهو المال الكثير، والفَجَرُ: كثرة المال؛
8. وأَفْجَرَ إِذا كذب،  وأَفْجَرَ إِذا عصى،
9. وأَفْجَرَ إِذا كفر.
10. والفاجرُ: المائل؛ والفُجورُ: أَصله الميل عن الحق؛
11. الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أَن تَسْمعه من أَحد فَتَتَعَلَّمَهُ؛
12. وفَجَرَ الرجلُ بالمرأَة يَفْجُر فُجوراً: زنا. وفَجَرَت المرأَة: زنت.
13. فَجَرَ إِذا ركب رأْسه فمضى غير  مُكْتَرِثٍ..
لسان العرب
● - فجر: الفَجْر: ضوء الصباح وهو حُمْرة الشمس في سواد الليل، وهما  فَجْرانِ: أَحدهما المُسْتطيل وهو الكاذب الذي يسمى ذَنَبَ السِّرْحان، والآخر  المُسْتطير وهو الصادق المُنتَشِر في الأُفُقِ الذي يُحَرِّم الأَكل  والشرب على الصائم ولا يكون الصبحُ إِلا الصادقَ. الجوهري: الفَجْر في آخر  الليل كالشَّفَقِ في أَوله.  ابن سيده: وقد انْفَجَر الصبح وتَفَجَّر وانْفَجَر عنه الليلُ.  وأَفْجَرُوا: دخلوا في الفَجْر كما تقول: أَصبحنا، من الصبح؛ وأَنشد  الفارسي:فما أَفْجَرَتْ حتى أَهَبَّ بسُدْفةٍ  عَلاجيمُ، عَيْنُ ابْنَيْ صُباحٍ تُثيرُها  وفي كلام بعضهم: كنت أَحُلّ إِذا أَسحرْت، وأَرْحَلُ إِذا أَفْجَرْت.  وفي الحديث: أُعَرّسُ إِذا أَفْجَرْت، وأَرْتَحِل إِذا أَسْفَرْت أَي أَنزل  للنوم والتعريس إِذا قربت من الفجر، وأَرتحل إِذا أَضاء.  قال ابن السكيت: أَنت مُفْجِرٌ من ذلك الوقت إِلى أَن تطلع الشمس. وحكى  الفارسي: طريقٌ فَجْرٌ واضح:  والفِجار: الطُّرُقُ مثل الفِجاج. ومُنْفَجَرُ الرمل: طريق يكون فيه.  والفَجْر: تَفْجيرُكَ الماء، والمَفْجَرُ: الموضع يَنْفَجِرُ منه.  وانْفَجَر الماءُ والدمُ ونحوهما من السيّال وتَفَجَّرَ: انبعث سائلاً.  وفَجَرَه هو يَفْجُره، بالضم، فَجْراً فانْفَجَرَ أَي بَجَسه فانْبَجَس.  وفَجَّره: شُدّد للكثرة؛ وفي حديث ابن الزبير: فَجَّرْت بنفسك أَي  نسبتها إِلى الفُجورِ كما يقال فَسَّقْته وكَفَّرْته.  والمَفْجَرةُ والفُجْرةُ، بالضم: مُنْفَجَر الماء من الحوض وغيره، وفي  الصحاح: موضع تَفَتُّح الماء. وفَجْرَة الوادي: مُتَّسعه الذي ينفجر إِليه  الماء كثُجْرتَه. والمَفْجَرة: أَرض تطمئنّ فتنفجر فيها أَوْدِية.  وأَفْجَرَ يَنْبُوعاً من ماء أَي أَخرجه. ومَفاجر الوادي: مَرَافضه حبث يرفضُّ  إِليه السيل. وانْفَجَرَتْ عليهم الدواهي: أَتتهم من كل وجه كثيرة  بَغْتة؛ وانْفَجَر عليهم القومُ، وكله على التشبيه. والمُتَفَجِّر: فرس الحرث  بن وَعْلَةَ كأَنه يَتَفَجَّرُ بالعرق.  والفَجَر: العطاء ولكرم والجود والمعروف؛ قال أَبو ذؤيب:  مَطاعيمُ للضَّيْفِ حين الشِّتا  ءِ، شُمُّ الأُنوفِ، كثِيرُو الفَجَرْ  وقد تَفَجَّرَ بالكَرم وانْفَجَرَ. أَبو عبيدة: الفَجَر الجود الواسع  والكرم، من التَّفَجُّرِ في الخير؛ قال عمرو بن امرئ القيس الأَنصاري  يخاطب مالك بن العجلان:  يا مالِ، والسَّيِّدُ المُعَمَّمُ قد  يُبْطِرُه، بَعْدَ رأْيهِ، السَّرَفُ  نَحْنُ بما عندنا، وأَنت بما  عِندك راضٍ، والرأْي مختلفُ  يا مالِ، والحَقُّ إِن قَنِعْتَ به،  فالحقُّ فيه لأَمرِنا نَصَفُ  خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،  والحقُّ، يا مالِ، غيرُ ما تَصِفُ  إِنَّ بُجَيْراً مولىً لِقَوْمِكُمُ،  والحَقُّ يُوفى به ويُعْتَرَفُ  قال ابن بري: وبيت الاستشهاد أَورده الجوهري:  خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،  والبَغْيُ، يا مالِ، غيرُ ما تَصفُ  قال: وصواب إِنشاده:  والحق، يا مال، غير ما تصف  قال: وسبب هذا الشعر أَنه كان لمالك بن العَجْلان مَوْلى يقال له  بُجَيْر، جلس مع نَفَرٍ من الأَوْس من بني عمرو بن عوف فتفاخروا، فذكر بُجَيْر  مالك بن العجلان وفضله على قومه، وكان سيد الحيَّيْنِ في زمانه، فغضب  جماعة من كلام بُجير وعدا عليه رجل من الأَوس يقال له سُمَيْر بن زيد ابن  مالك أَحد بني عمرو بن عوف فقتله، فبعث مالك إِلى عمرو بن عوف أَن ابعثوا  إِليَّ بسُمَيْر حتى أَقتله بَمَوْلايَ، وإِلا جَرَّ ذلك الحرب بيننا،  فبعثوا إِليه: إِنا نعطيك الرضا فخذ منا عَقْله، فقال: لا آخذ إِلا دِيَةَ  الصَّريحِ، وكانت دية الصَّريح ضعف دية المَوْلى، وهي عشر من الإِبل،  ودِيةُ المولى خمس، فقالوا له: إِن هذا منك استذلال لنا وبَغْيٌ علينا، فأَبى  مالك إِلا أَخْذَ دِيَةِ الصريح، فوقعت بينهم الحرب إِلى أَن اتفقوا على  الرضا بما يحكم به عمرو بن امرئ القيس، فحكم بأَن يُعْطى دية المولى،  فأَبى مالك، ونَشِبَت الحرب بينهم مدة على ذلك. ابن الأَعرابي: أَفْجَر  الرجلُ إِذا جاء بالفَجَرِ، وهو المال الكثير، وأَفْجَرَ إِذا كذب،  وأَفْجَرَ إِذا عصى، وأَفْجَرَ إِذا كفر. والفَجَرُ: كثرة المال؛ قال أَبو  مِحْجن الثقفي:  فقد أَجُودُ، وما مَالي بذي فَجَرٍ،  وأَكْتُم السرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ  ويروى: بذي قَنَعٍ، وهو الكثرة، وسيأْتي ذكره. والفَجَر: المال؛ عن  كراع. والفَاجرُ: الكثير المالِ، وهو على النسب.  وفَجَرَ الإِنسانُ يَفْجُرُ فَجْراً وفُجوراً: انْبَعَثَ في المعاصي.  وفي الحديث: إِن التُّجَّار يُبْعثون يوم القيامة فُجَّاراً إِلا من اتقى  الله؛ الفُجَّار: جمع فاجِرٍ وهو المْنْبَعِث في المعاصي والمحارم. وفي حديث  ابن عباس، رضي عنهما، في العُمْرة: كانوا يَرَوْنَ العمرة في أَشهر  الحج من أَفْجَرِ الفُجورِ أَي من أَعظم الذنوب؛ وقول أَبي ذؤيب:  ولا تَخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا  بقَوْل الفَجْرِ، إِنَّ الفَجْر حُوبُ  يروى: الفَجْر والفَخْر، فمن قال الفَجْر فمعناه الكذب، ومن قال الفَخر  فمعناه التَّزَيُّد في الكلام. وفَجَرَ فُجُوراً أَي فسق. وفَجَر إِذا  كذب، وأَصله الميل. والفاجرُ: المائل؛ وقال الشاعر:  قَتَلْتُم فتًى لا يَفْجُر اللهَ عامداً،  ولا يَحْتَويه جارُه حين يُمْحِلُ  أَي لا يَفْجُر أَمرَ الله أَي لا يميل عنه ولا يتركه. الهوزاني:  الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أَن تَسْمعه من أَحد فَتَتَعَلَّمَهُ؛  وأَنشد:  نازِعِ القومَ، إِذا نازَعْتَهُمْ،  بأَرِيبٍ أَو بِحَلاَّفٍ أَيَلْ  يَفْجُرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به،  وهو إِنْ قيلَ: اتَّقِ اللهَ، احْتَفَلْ  وفَجَرَ الرجلُ بالمرأَة يَفْجُر فُجوراً: زنا. وفَجَرَت المرأَة: زنت.  ورجل فاجِرٌ من قوم فُجَّارٍ وفَجَرَةٍ، وفَجورٌ من قوم فُجُرٍ، وكذلك  الأُنثى بغير هاء؛ وقوله عز وجل: بل يريد الإِنسان ليَفْجُرَ أَمامَهُ؛ أَي  يقول سوف أَتوب؛ ويقال: يُكْثرُ الذنوبَ ويؤخّر التوبة، وقيل: معناه  أَنه يسوِّف بالتوبة ويقدم الأَعمال السيئة؛ قال: ويجوز، والله أَعلم،  ليَكْفُر بما قدّامه من البعث. وقال المؤرج: فَجَرَ إِذا ركب رأْسه فمضى غير  مُكْتَرِثٍ. قال: وقوله ليَفْجُرَ، ليمضي أَمامه راكباً رأْسه. قال: وفَجَرَ  أَخطأَ في الجواب، وفَجَرَ من مرضه إِذا برأَ، وفَجَرَ إِذا كلَّ بصرُه.  ابن شميل: الفُجورُ الركوب إِلى ما لا يَحِلُّ. وحلف فلان على فَجْرَةَ  واشتمل على فَجْرَةَ إِذا ركب أَمراً قبيحاً من يمين كاذبة أَو زِناً أَو  كذب. قال الأَزهري: فالفَجْرُ أَصله الشق، ومنه أُخِذَ فَجْرُ  السِّكْرِ، وهو بَثْقُه، ويسمى الفَجْرُ فَجْراً لانْفِجارِه، وهو انصداع الظلمة  عن نور الصبح. والفُجورُ: أَصله الميل عن الحق؛ قال لبيد يخاطب عمه أَبا  مالك:  فقلتُ: ازْدَجِرْ أَحْناءَ طَيْرِكَ، واعْلَمَنْ  بأَنك، إِنْ قَدَّمْتَ رِجْلَكَ، عاثِرُ  فأَصْبَحْتَ أَنَّى تأْتِها تَبْتَئِسْ بها،  كِلا مَرْكَبَيها، تحتَ رِجْلِكَ، شاجِرُ  فإِن تَتَقَدَّمْ تَغْشَ منها مُقَدِّماً  غليظاً، وإِن أَخَّرْتَ فالكِفْلُ فاجِرُ  يقول: مَقْعد الرديف مائل. والشاجر: المختلف. وأَحْناءَ طَيرِك أَي  جوانب طَيْشِكَ. والكاذب فاجرٌ والمكذب فاجرٌ والكافر فاجرٌ لميلهم عن الصدق  والقصد؛ وقول الأَعرابي لعمر:  فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ  أَي مال عن الحق، وقيل في قوله: ليَفْجُرَ أَمامه: أَي ليُكَذِّبَ بما  أَمامه من البعث والحساب والجزاء. وقول الناس في الدعاء: ونَخْلَع ونترك  مَنْ يَفْجُرُك؛ فسره ثعلب فقال: مَنْ يَفْجُرُك من يعصيك ومن يخالفك،  وقيل: من يضع الشيء في غير موضعه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن رجلاً  استأْذنه في الجهاد فمنعه لضعف بدنه، فقال له: إِن أَطلقتني وإِلا  فَجَرْتُكَ؛ قوله: وإِلا فَجَرْتُكَ أَي عصيتك وخالفتك ومضيت إِلى الغَزْوِ، يقال:  مال من حق إِلى باطل. ابن الأَعرابي: الفَجُور والفاجِرُ المائل والساقط  عن الطريق. ويقال للمرأَة: يا فَجارِ معدول عن الفاجِرةِ، يريد: يا  فاجِرةُ. وفي حديث عائشة  (* قوله« وفي حديث عائشة» كذا بالأصل. والذي في  النهاية: عاتكة،) رضي اللَّه عنها: يا لَفُجَر هو معدول عن فاجِرٍ للمبالغة  ولا يستعمل إِلا في النداء غالباً. وفَجارِ: اسم للفَجْرَة والفُجورِ مثل  قَطامِ، وهو معرفة؛ قال النابغة:  إِنا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنا بيننا:  فَحَمَلْتُ بَرَّةَ، واحتملتَ فَجارِ  قال ابن سيده: قال ابن جني: فَجارِ معدولة عن فَجْرَةَ، وفَجْرَةُ علم  غير مصروف، كما أَن بَرَّةَ كذلك؛ قال: ووقول سيبويه إِنها معدولة عن  الفَجْرَةِ تفسير على طريق المعنى لا على طريق اللفظ، وذلك أَن سيبويه أَراد  أَن يعرِّف أَنه معدول عن فَجْرَةَ علماً فيريك ذلك فعدل عن لفظ العلمية  المراد إِلى لفظ التعريف فيها المعتاد، وكذلك لو عدلتَ عن بَرَّةَ قلت  بَرَارِ كما قلت فَجارِ، وشاهد ذلك أَنهم عدلوا حَذام وقَطام عن حاذمة  وقاطمة، وهما علمان، فكذلك يجب أَن تكون فَجارِ معدولة عن فَجْرَةَ علماً  أَيضاً.  وأَفْجَرَ الرجلَ: وجده فاجِراً. وفَجَرَ أَمرُ القوم: فسد. والفُجور:  الرِّيبة، والكذب من الفُجُورِ. وقد ركب فلان فَجْرَةَ وفَجارِ، لا  يُجْرَيان، إِذا كذب وفَجَرَ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: إِياكم والكذب  فإِنه مع الفُجُورِ، وهما في النار؛ يريد الميل عن الصدق وأَعمال الخير.  وأَيامُ الفِجارِ: أَيامٌ كانت بين قَيْسٍ وقريش. وفي الحديث: كنت أَيام  الفِجارِ أَنْبُلُ على عمومتي، وقيل: أَيام الفِجارِ أَيام وقائع كانت  بين العرب تفاجروا فيها بعُكاظَ فاسْتَحَلُّوا الحُرُمات. الجوهري:  الفِجارُ يوم من أَيام العرب، وهي أَربعة أَفْجِرَةٍ كانت بين قريش ومَن معها  من كِنانَةَ وبين قَيْس عَيْلان في الجاهلية، وكانت الدَّبْرة على قيس،  وإِنما سَمَّتْ قريش هذه الحرب فِجاراً لأَنها كانت في الأَشهر الحرم، فلما  قاتلوا فيها قالوا: قد فَجَرْنا فسميت فِجاراً. وفِجاراتُ العرب:  مفاخراتها، واحدها فِجارٌ. والفِجاراتُ أَربعة: فِجار الرجل، وفِجار المرأَة،  وفِجار القِرْد، وفِجار البَرَّاضِ، ولكل فِجار خبر. وفَجَرَ الراكبُ  فُجوراً: مال عن سرجه. وفَجَرَ؛ وفي حديث عمر، رضي الله عنه: اسْتَحْمَلَه  أَعرابي وقال: إِن ناقتي قد نَقِبتْ، فقال له: كذبتَ، ولم يحمله، فقال:  أَقْسَمَ بال أَبو حَفْصٍ عُمَرْ:  ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ،  فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ  أَي كذب ومال عن الصدق. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: لأَن يُقَدَّمَ  أَحدُكم فتُضْرَب عُنُقُه خير له من أَن يَخُوض غَمَراتِ الدنيا، يا هادي  الطريق جُرْتَ، إِنما الفَجْر أَو البحر؛ يقول: ان انتظرت حتى يضيء لك  الفجرُ أَبْصَرْتَ قصدك، وإِن خَبَطت الظلماء وركبت العَشْواء هجما بك على  المكروه؛ يضرب الفَجْر والبحر مثلاً لغمرات الدنيا، وقد تقدم البحرُ في  موضعه.
مقاييس اللغة:
(فجر) الفاء والجيم والراء أصلٌ واحدٌ، وهو التفتح في الشَّيء. من ذلك الفَجْر: انفِجار الظُّلمة عن الصُّبح. ومنه: انفجَرَ الماء انفجاراً: تفتَّحَ. والفُجْرَة: موضع تفتُّح الماء. ثمَّ كثُر هذا حتَّى صار الانبعاثُ والتفتُّح في المعاصي فُجوراً. ولذلك سمِّي الكَذِب فجوراً. ثم كثُر هذا حتَّى سمِّي كلُّ مائلٍ عن الحقِّ فاجراً. وكلُّ مائلٍ عندَهم. فاجر. قال لبيد:‏
غليظاً وإن أخَّرتَ فالكِفل [فاجرُ(1) ] *** فإنْ تتقدَّمْ تَغْشَ منها مقدَّما‏
ومن الباب الفَجَر، وهو الكرم والتفجُّر بالخير. ومَفَاجِر الوادي: مَرافِضُه، ولعلَّها سمِّيت مفاجرَ لانفجار الماء فيها. قال:‏
* بجَنْبِ العَلَنْدَى حيث نام المَفاجِرُ(2) *‏
ومُنْفجر الرمل(3) : طريق يكون فيه. ويوم الفِجارِ(4) : يومٌ للعرب استُحِلّتْ فيه الحُرمة.‏
القاموس المحيط:
الفَجْرُ ضَوْءُ الصَّباحِ، وهو حُمْرَةُ الشمسِ في سَوادِ اللَّيْل، وقَدِ انْفَجَرَ الصُّبْحُ وتَفَجَّرَ وانْفَجَرَ عنه اللَّيْلُ.وأفْجَرُوا: دَخَلوا فيه. وأنْتَ مُفْجِرٌ: إلى طلوعِ الشمسِ. والفِجارُ، ككِتابٍ: الطُّرُقُ. وانْفَجَرَ الماءُ وتَفَجَّرَ: سالَ، وفَجَرَهُ هو وفَجَّرَه. والمَفْجَرَةُ: مُنْفَجَرُهُ، كالفُجْرَة، بالضم، وأرضٌ تَطْمَئنُّ وتَنْفَجِرُ: فيها أودِيَةٌ. وفَجْرَةُ الوادِي: مُتَّسَعُه الذي يَنْفَجِرُ إليه الماءُ. وانْفَجَرَت الدَّواهِي: أتَتْهُم من كلِّ وجْهٍ. والفَجْرُ: الانْبعاثُ في المَعاصِي والزِّنى، كالفُجُورِ فيهما، فَجَرَ فهو فَجُورٌ وفاجُورٌ من فُجُرٍ بضَمَّتَينِ وفاجِرٌ من فُجَّارٍ وفَجَرَةٍ. والفَجَرُ، بالتحريكِ: العَطاءُ، والكَرَمُ، والجُودُ، والمَعروفُ، والمالُ، وكثْرَتُهُ. وتَفَجَّرَ بالكَرَمِ وانْفَجَرَ. والفاجِرُ: المُتَمَوِّلُ، والساحرُ. وكقَطامِ: اسمٌ للفُجورِ. ويا فَجَارِ: اسمٌ مَعْدولٌ عن الفاجرَةِ. وأفْجَرَهُ: وجَدَهُ فاجِراً. وفَجَرَ: فَسَقَ، وكَذَبَ، وكَذَّبَ، وعَصَى، خالَفَ، من مَرَضِهِ: بَرَأَ، وكَلَّ بَصَرُهُ، أمرُهُم: فَسَدَ، الراكِبُ فُجُوراً: مالَ عن سَرْجِهِ، عَنِ الحَقِّ: عَدَلَ. وأيامُ الفِجارِ، بالكسر: أربَعَةُ أفْجِرَةٍ في الأَشْهُرِ الحُرُمِ، كانتْ بينَ قُرَيْشٍ ومَنْ مَعَهَا من كِنانَةَ وبَيْنَ قَيْسِ عَيْلانَ، وكانَتِ الدَّبْرَةُ على قَيْسٍ، فلما قاتَلوا، قالوا: فَجَرْنا، حَضَرَها النبيُّ صلى الله عليه وسلم، وهو ابنُ عشرينَ. وفي الحديث: " كنتُ أنْبُلُ على عُمُومَتِي يَوْمَ الفِجارِ، ورَمَيْتُ فيه بأَسْهُمٍ، وما أُحبُّ أنِّي لم أكُنْ فَعَلْتُ " . وذُو فَجَرٍ، محركةً: ع. والفُجَيْرَةُ، كجُهَيْنَةَ: ع. ورَكِبَ فَجْرَةَ، مَمْنوعَةً، أي: كَذَبَ. وأفْجَرَ: جاءَ بالمالِ الكثيرِ، وكَذَبَ، وزَنَى، وكَفَرَ، ومالَ عن الحَقِّ، اليَنْبوعَ: أنْبَطَهُ. والمُتَفَجِّرُ، بكسر الجيم: فَرَسُ الحَارِثِ بنِ وَعْلَةَ. والافْتِجارُ في الكلامِ: اخْتِراقُهُ من غيرِ أن يَسْمَعَه من أحَدٍ ويَتَعَلَّمَه.
تاج العروس:
ف - ج - ر
الفَجْرُ : ضَوْءُ الصَّبَاحِ وهُوَ حُمْرَةُ الشَّمْسِ في سَواد اللَّيْل وهُمَا فَجْرَانِ : أَحَدُهُمَا المُسْتَطيل وهو الكاذِبُ الذي يُسَمَّى ذَنَب السِّرْحَان ؛ والآخَرُ المُسْتَطِيرُ وهو الصّادِقُ المُنْتَشرُ في الأُفُق الّذي يُحَرِّم الأَكْلَ والشُّرْبَ على الصائم . ولا يكون الصُّبْحُ إِلاَّ الصَّادِق . وقال الجوهريّ : الفَجْرُ : في آخِرِ اللَّيْلِ كالشَّفَق في أَوَّلِه . قال ابنُ سيدَه : وقد انْفَجَرَ الصُّبْحُ وتَفَجَّرَ وانْفَجرَ عنه اللَّيْلُ . وأَفْجَرُوا : دَخَلُوا فِيهِ أَي الصُّبْحِ كما تقولُ : أَصْبَحُوا من الصُّبْحِ وأَنْشَد الفارِسِيّ :
فما أَفْجَرَتْ حَتَّى أَهَبَّ بسُدْفَةٍ ... عَلاجِيُم عَيْنُ ابْنَيْ صُبَاحٍ تُثِيرُها
وفي كَلام بعضهم : كُنْتُ أَحُلُّ إِذا أَسْحَرْتُ وأَرْحَلُ إِذا أَفْجَرْتُ . وفي الحدِيث : أُعَرِّس إِذا أَفْجَرْتُ وأَرْتَحِلُ إِذا أَسْفَرْتُ أَي أَنْزل للنَّوْمِ والتَّعْرِيس إِذا قَرُبْتُ من الفَجْر وأَرْتَحِلُ إِذا أَضاءَ . وقال ابنُ السِّكِّيت : أَنْتَ مُفْجِرٌ من ذلك الوَقْت إِلى طُلُوعِ الشَّمْس . وحَكَى الفارسيُّ : طَرِيقٌ فَجْرٌ : وَاضحُ . والفِجَارُ ككَتاب : الطُّرُقُ مِثْل الفِجَاج . والفَجْر : تَفجيرُك الماءَ . وانْفَجَرَ الماءُ والدَّمُ ونَحْوُهُمَا من السَّيّال وتَفَجَّرَ : سالَ وانْبَعَثَ . وفَجَرَه هُوَ يَفْجُرُه بالضَّم فَجْراً فانْفَجَر أَي بَجَسَهُ فانْبَجَسَ . وفَجَّرَهُ تَفْجِيراً : شُدِّدَ للكَثْرة . والمَفْجَرُ والمَفْجَرَةُ : مُنْفَجَرُهُ من الحَوْضِ وغَيْره . وفي الصّحاحِ : مَوْضِعُ تَفَتُّحِ المَاءِ كالفُجْرَةِ بِالضّمّ . والمَفْجَرَةُ : أَرْضٌ تَطْمَئِنُّ وتَنْفَجِرُ . وعبَارَةُ المُحْكَم : فتَنْفَجِر فيها أَوْدِيَةٌ والجَمْعُ المَفَاجِرُ . ومَفَاجِرُ الوَادِي : مَرَافِضُه حَيْثُ يَرْفَضُّ إِليه السَّيْلُ . وفُجْرَةُ الوَادِي - إِطْلاقُه يَقْتَضِي أَنْ يكونَ بالفَتْح والصَّوابُ أَنّه بالضَّمّ - مُتَّسَعُه الّذي يَنْفَجِرُ إِليه الماءُ كثُجْرَتِهِ . ومن المَجَاز : انْفَجَرَت عَلَيْهِمُ الدَّوَاهِي : أَتَتْهم من كلِّ وَجْهٍ كثيرةً بَغْتَةً . وكذا انْفَجَرَ عليهم العَدُوُّ إِذا جاءَهُم بَغْتَةً بكَثْرَةٍ كما في الأَساس واللّسان . وأَصل الفَجْر الشَّقُّ ثمّ اسْتُعْمِلَ في الانْبعاثِ في المَعَاصي والمَحَارِمِ والزِّنَى ورُكُوب كُلِّ أَمْرٍ قَبيح من يَمِين كاذبَة أَو كَذِب كالفُجُور فيهما كقُعُود . فَجَرَ الرَّجُلُ بالمَرْأَة يَفْجُر فُجُوراً : زَنَى والمَرْأَةُ : زَنَتْ فهو فَجُورٌ كصَبُور وفاجُورٌ نَقَلَه الصّاغَانيّ من قَوْم فُجُرٍ بضَمَّتَيْن وامْرَأَةٌ فَجُورٌ أَيضاً مِن نِسْوَة فُجُرٍ ورَجُلٌ فاجِرٌ من قوم فُجَّار وفَجَرَة كطُلاّب وطَلَبَة وفي الحَدِيث : إِنّ التُّجّارَ يُبْعَثُون يَوْمَ القيَامَة فُجّاراً إِلاّ مَنِ اتَّقَى اللهَ . والفَجَرُ بالتَّحْريك : العَطَاءُ والكَرَمُ والجُودُ والمَعْروفُ قال أَبو ذُؤَيْب :
مَطاعِيمُ للضَّيْف حينَ الشِّتا ... ءِ شُمُّ الأُنُوف كَثِيرُو الفَجَرْ وقال أَبو عُبَيْدَة : الفَجَرُ : الجُودُ الوَاسعُ والكَرَمُ من التَّفَجُّرِ في الخَيْرِ وقال عَمْرُو بن امْرِئ القَيْسِ يُخَاطبُ مالِكَ بنَ العَجْلان :
" خَالَفْتَ في الرَّأْيِ كُلَّ ذِي فَجَرٍوالحَقُّ يامالِ غَيْرُ ما تَصِفُ هكذا صوابُ إِنْشَاده كما قالَهُ ابن بَرّيّ . والفَجَرُ : المَالُ عن كُرَاع . والفَجَرُ : كَثْرَتُهُ قال أَبو مِحْجَن الثَّقَفيُّ :
فَقَدْ أَجُودُ ومَا مَالي بِذي فَجَرٍ ... وأَكْتُمُ السِّرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ وقد تَفَجَّرَ بالكَرَم وانْفَجَرَ . قال ابنُ القَطّاع : وفَجِرَ الرَّجُلُ فَجَراً أَي كفَرِحَ : تَكرَّمَ . والفَاجِرُ : المُتَمَوِّلُ أَي الكَثِيرُ المالِ وهو على النَّسَب والفاجرُ : السّاحِرُ نقله الصاغانيّ . وكقَطَامِ : اسْمٌ للفُجُور . ويُقَال للمَرْأَة : يا فَجَارِ كقَطَامِ وهو اسم مَعْدُولٌ عن الفاجِرَةِ يُريدُ يا فاجرَةُ قال النَّابِغَةُ :
أَنَّا اقْتَسمْنَا خُطَّتَيْنَا بَيْنَنَا ... فحَمَلْتُ بَرَّةَ واحْتَمَلْتَ فَجَارِ قال ابنُ جِنّى : فَجَارِ مَعْدُولَةٌ عن فَجْرَةَ وفَجْرَةُ عَلَمٌ غير مَصْرُوفٍ كما أَنّ بَرّةَ كذلك . قال وقَوْلُ سيبويه إِنّها معدولة عن الفَجْرَة تفسيرٌ على طريقِ المَعْنَى لا عَلَى طَرِيق اللَّفْظ . وأَفْجَرَهُ . وَجَدَهُ فاجِراً . وفَجَرَ الرجُلُ يَفْجُر فُجُوراً . فَسَقَ وفَجَرَ أَيضاً : كذَبَ وكَذَّبَ زاد بنُ القَطّاع : وأَرَابَ . وأَصْلُه المَيْلُ والفَاجِرُ : المائلُ . وقال أَبو ذُؤَيْب :
ولا تُخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا ... بِقَوْل الفَجْرِ إِنَّ الفَجْرَ حُوبُ
أَرادَ بالفَجْر الكَذِبَ ويُسَمَّى الكاذِبُ فاجراً لمَيْله عن القَصْد . وفَجَرَ فُجُوراً عَصَى وخالَفَ وبه فَسَّرَ ثعلب قَوْلَهم في الدُّعاءِ : ونَخْلَعُ ونَتْرُكُ من يَفْجُرُكَ فَقَال : مَن يَعْصيكَ ومَنْ يُخَالِفُكَ . ومنه حديثُ عُمَرَ رضي الله عنه : أَنَّ رَجُلاً اسْتَأْذَنَهُ في الجهَاد فمَنَعَهُ لِضَعْفِ بَدَنه فقال له إِنْ أَطْلَقْتَنِي وإِلاَّ فَجَرْتُك أَي عَصَيْتُك وخالَفْتُك ومَضَيْتُ إِلى الغَزْوِ . وقال المؤرّج : فَجَرَ الرَّجُلُ مِنْ مَرَضِه : بَرَأَ ؛ وفَجَرَ : كَلَّ بَصَرُه وفَجَرَ أَمْرُهُم : فَسَدَ . ومن المَجَاز : فَجَرَ الراكِبُ يَفْجُرُ فُجُوراً : مالَ عَنْ سَرْجِه . وفَجَرَ عن الحَقِّ : عَدَلَ ومنه قولُهم : كَذَبَ وفَجَرَ . وفي حديث عُمَرَ رضي الله عنه : اسْتَحْمَلَهُ أَعرابِيّ وقال : إِنَّ ناقَتِي قد نَقِبَتْ . فقال لَهُ : كَذَبْتَ . ولم يَحْمِلْه . فقال :
أَقْسَمَ بالله أَبو حَفْصٍ عُمَرْ ... مَا مَسَهَا مِنْ نَقَبٍ ولا دَبَرْ فاغْفِرْ لَهُ اللّهُمَّ إِنْ كانَ فَجَرْ أَي كَذَبَ ومالَ عن الصِّدْق . وقال الشاعر :
قَتَلْتُم فَتَىً لا يَفْجُرُ اللهَ عامِداً ... ولا يَجْتَويِه جارُه حِينَ يُمْحِلُ أَي لا يَفْجُرُ أَمْرَ الله أي لا يَمِيلُ عنه ولا يَتْرُكُه . وأَيّامُ الفِجَار بالكَسْر كانت بعُكَاظَ تَفاجَرُوا فيها واسْتَحَلُّوا كلَّ حُرْمَةٍ كذا في الأَساس . وفي الصّحاح . الفِجَارُ : يَوْمٌ من أَيَّامِ العَرَب وهي أَرْبَعةُ أَفْجِرَةٍ : فِجَارُ الرَّجُلِ وفِجَارُ المَرْأَةِ وفِجَارُ القِرْدِ وفِجَارُ البَرّاضِ . قلتُ : والأَخِيرُ هو الوَقْعَةُ العُظْمَى نُسِبَت إِلى البَرّاضِ بن قَيْسٍ الذي قَتَلَ عُرْوَةَ الرَّحَالَ وإِنّمَا سُمِّيَتْ بذلك لأَنَّهَا كانَتْ في الأَشْهُرِ الحُرُم وكانتْ بَيْنَ قُرَيْش ومَن مَعَهَا من كِنَانَةَ وبَيْنَ قَيْسِ عَيْلانَ في الجاهِلّية وكانَت الدَّبْرَةُ أَي الهَزيمَةُ على قيْس . فَلَمَّا قاتَلُوا فيها قالُوا : قد فضجَرْنا فسُمِّيَتْ لِذلكَ فِجَاراً وهو مَصْدَرُ فاجَرَ مُفاجَرَةً وفِجَاراً : ارْتَكَبَ الفُجُورَ كما حَقَّقَه السُّهَيْلِي في الرَّوْض . وفِجَارَاتُ العَرَبِ : مُفَاخَرَاتُهَا . وقد حَضَرَهَا النبيُُّ صلى الله تعالَى عليه وسلَّم وهو ابنُ عِشْرينَ سنةً وفي الحَدِيث : كنْتُ أَنْبُلُ على عُمُومَتِي يَوْمَ الفِجَارِ ورَمَيْتُ فيه بأَسْهُم وما أُحِبُّ أَنِّي لم أَكُنْ فَعَلْتُ . وفي رِوايَة : كُنْتُ أَيّامَ الفِجَارِ أَنْبُلُ على عُمُومَتِي وذُو فَجَرٍ مُحَرَّكَة : ع قال بَشِيرُ بنُ النِّكْث :
حَيْثُ تَرَاءَى مَأْسَلٌ وذُو فَجَرْ ... يَقْمَحْنَ من حِبَّتِهِ ما قَدْ نَثَرْ والفُجَيْرَ كجُهَيْنةَ : ع . ويقالُ : رَكِبَ فلانٌ فَجْرَةَ وفَجَارِ مَمْنُوعةً من الصَرْفِ أَي كَذَبَ وفَجَرَ . وعن ابن الأَعرابِيّ : أَفْجَرَ الرَّجُلُ إِذا جاءَ بالفَجَرِ أَي بالمالِ الكَثِيرِ . وأَفْجَرَ إِذا كَذَبَ وأَفْجَرَ إِذا زَنَى وأَفْجَرَ إِذا كَفَرَ وأَفْجَرَ إِذا عَصَى بفَرْجِه وأَفْجَرَ إِذا مالَ عن الحَقِّ . الأَخيرُ ليس من قَوْلِ ابنِ الأَعرابيّ بل أَلْحَقَه الصاغانيّ من كَلامِ غَيْره وأَفْجَرَ اليَنْبُوعَ : أَنْبَطَهُ أَي أَخْرَجَهُ . والمُتَفَجِّر بكسر الجيم : فَرَسُ الحارِثِ بنِ وَعْلَةَ كأَنَّهُ يَتَفَجَّرُ بالعَرَق . وقال الهَوازنِيُّ : الافْتِجارُ في الكَلامِ : اخْتِراقُه من غَيْرِ أَنْ يَسْمَعَهُ من أَحَد ويَتَعَلَّمَه وأَنشد :
نازِعِ القَوْمَ إِذا نازَعْتَهُمْ ... بأَريب أَوْ بحَلاّفٍ أَبَلّْ
يَفْتَجِرُ القَوْلَ ولم يَسْمَعْ بِهِ ... وَهُوَ إِنْ قِيلَ اتَّقِ اللهَ احْتَفَلْ
وممّا يُسْتَدْرَك عليه : فَجَّره إِذَا نَسَبَه للفُجُور كفَسَّقَهُ وكَفَّرَهُ . ومنه حَدِيثُ ابنِ الزُّبَيْر : فَجَّرتَ بنَفْسِكَ . وقال المُؤَرّج : فَجَرَ الرَّجُلُ : أَخْطَأَ في الجَوَاب . وفَجَرَ إِذا رَكِبَ رَأْسَه فمَضَى غَيرَ مُكْتَرِثٍ . وقال ابنُ شُمَيْل : الفُجُور : الرُّكُوب إِلى ما لا يَحِلُّ . وحَلَفَ فلانٌ على فَجْرَةٍ واشتمل على فَجْرَةٍ إِذا رَكبَ أَمراً قَبِيحاً من يَمِين كاذبَة أَو زِنىً أَو كَذِبٍ . والفَاجِرُ : المُكذِّبُ لِمَيْله عن الصِدْقِ والقَصْدِ . وعن ابنِ الأَعرابيّ : الفاجِرُ : الساقطُ عن الطّرِيق . وفي حديثِ عائشةَ رَضِي الله عنها : يا لَفُجَرَ معدولٌ عن فاجِر للمُبَالَغَة ولا يُسْتَعْمَلُ إِلاّ في النِّداءِ غالِباً . وسِرْنا في مُنْفَجَرِ الرَّمْلِ : وهو طَريقٌ يكونُ فيه وهو مَجازٌ . والفَجرُ محرَّكة : يُكْنَى به عَنْ غَمَرَاتِ الدُّنْيَا . ومنه حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ رضي الله عنه لأَنْ يُقَدَّمَ أَحَدُكُم فتُضْرَبَ عُنقُه خَيْرٌ له من أَنْ يَخُوض في غَمَراتِ الدُّنْيَا يا هادِيَ الطَّرِيقِ جُرْتَ إِنَّمَا هو الفَجْر أَو البَحْر يقولُ : إِن انْتَظَرْتَ حتى يُضِئَ لك الفَجْرُ أَبْصَرَتْ قَصْدَك وإِن خَبَطْتَ الظَّلْمَاءَ ورَكِبْتَ العَشْواءَ هَجَمَا بِكَ على المَكْرُوه . فضَرَب البَحْرُ مَثَلاً لغَمَراتِ الدُّنْيَا . وقد تَقدّم البَحْرُ في مَوْضِعه
اختُلف في مَعْنَى قولِه تعالَى : بَلْ يُريدُ الإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ . فقيلَ : أَي يَقُولُ : سَوْفَ أَتُوبُ . ويُقَال : يُكْثِرُ الذُّنُوبَ ويُؤَخِّرُ التَّوْبَةَ . وقيل : يُسَوِّف بالتَّوْبَة ويُقَدِّم الأَعمالَ السَّيِّئَةَ . وقِيلَ : لِيَكْفُرَ بما قُدّامَه من البَعْثِ . وقال المؤرِّج : أَي ليَمْضِيَ أَمامَهُ راكِباً رَأْسَه . وقِيل : ليُكذِّبَ بما أَمَامَهُ من البَعْثِ والحِسَابِ والجَزَاءِ

##### Türkçe

فجر
**فَجَرَ - يَفْجُرُ - فَجْر - فُجُوْر - فَاجِر - فُجَّار - فَجَرَة - فَجَّرَ - يُفَجِّرُ، فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ - تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ**
**فَجَرَ - يَفْجُرُ** + varlık veya şey: engelden ve kontrolden, farklı yönlere doğru itici bir şekilde çıkar: şey, hareketinde ve güzergâhında kayıtlı ve alıkonmuş ve kontrol altında bulunduğu bir durumdan veya yerden çıkar; kaidesiz, şiddetle itici bir şekilde, rastgele biçimde hareket etmek üzere.
**فَجْر - الفَجْر**: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**” fiilinin isim-fiili: şeyin hareketinde ve güzergâhında kontrolden çıkması; bu aynı zamanda ıstılah olarak: ondan bir zaman ismidir: aydınlığın fecri vakti: ışığın patlayıcı bir şekilde çıkış vakti.
**فُجُوْر**: “**فُعول**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan mübalağa isim-fiil: şeyin hareketinde ve güzergâhında kontrol altından çıkması; kaidesiz, rastgele biçimde ve şiddetle itici bir şekilde hareket etmesi için.
**فَاجِر**: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan sıfat-ı müşebbehe ism-i fâil: “**فَجَرَ**” eden; hareketinde ve güzergâhında kontrol altından çıkmış olan; kaidesiz, rastgele biçimde ve şiddetle itici bir şekilde hareket etmek üzere.
**فُجَّار**: “**فَاجِر**”in çoğulu.
**فَجَرَة**: “**فُجّار**”ın çoğulu.
**فَجَّرَ - يُفَجِّرُ**: “**فَعَّل**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَفْجُرُ**” kılar: şey üzerinde çalıştı da onu, hareketinde ve güzergâhında kontrol altından çıkardı; kaidesiz, rastgele biçimde ve şiddetle itici bir şekilde ve زائد bir kuvvetle hareket etmek üzere.
**فُجِّرَ - يُفَجَّرُ**: “**فَجَّرَ - يُفَجِّرُ**”ün meçhul bina edileni.
**انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ**: “**انفعل**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**” fiilini, sebebin açıklığı olmaksızın ve dış bir etken olmaksızın, kendiliğinden vuku bulduğu zaman yapar.
**تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ**: “**تفَعَّل**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**” fiilini, kendiliğinden ve tekrar ve şiddet üzere vuku bulduğu zaman yapar: kendisini, kendisiyle, büyük ve şiddetli bir şekilde “**يَفْجُرُ**”.
Ve lafız, “kontrolden çıkma, başkasının kontrolünü ve tahakkümünü ve emirlerini kabul etmeyi reddetme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ**
**فَجَرَ - يَفْجُرُ**
 	﴿“Bilakis insan, önünde **ليفجر** etmek ister (5)”﴾ Kıyamet
**فجور**
 ﴿“Böylece ona **فجورها**nı ve takvâsını ilham etti (8)”﴾ Şems
**فاجر - فجرة**
 ﴿“Şüphesiz sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve ancak **فاجرا** kâfir doğururlar (27)”﴾ Nûh ﴿“İşte onlar, kâfirler, **الفجرة**dir (42)”﴾ Abese
**فَجَّر - يُفَجِّر - فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - فجار**
Nehirler **تفجر**	﴿“Yahut senin için hurmalardan ve üzümlerden bir bahçe olur da, onun arasından nehirleri **تفجيرا** ile **فتفجر** edersin (91)”﴾ İsrâ ﴿“İki bahçenin her biri yemişini verdi ve ondan hiçbir şeyi eksiltmedi; ikisinin arasından bir nehri **وفجرنا** (33)”﴾ Kehf
Pınarlar **تفجر**	﴿“Ve orada hurmalardan ve üzümlerden bahçeler yaptık ve orada pınarlardan **وفجرنا** (34)”﴾ Yâsîn ﴿“Ve yeri pınarlar olarak **وفجرنا**; böylece su, takdir edilmiş bir iş üzere birleşti (12)”﴾ Kamer ﴿“Allah’ın kullarının içtiği bir pınar; onu **يفجرونها** **تفجيرا** ile (6)”﴾ İnsan
Kaynaklar	﴿“Ve dediler: Sen, yerden bize bir kaynak **تفجر** edinceye kadar sana asla iman etmeyeceğiz (90)”﴾ İsrâ
Denizler	﴿“Ve denizler **فجرت** edildiği zaman (3)”﴾ İnfitâr
**الفجار**
 ﴿“Yoksa iman edenleri ve salih ameller işleyenleri, yeryüzünde bozguncular gibi mi kılarız; yoksa muttakileri **كالفجار** gibi mi kılarız (28)”﴾ Sâd ﴿“Ve şüphesiz **الفجار** cehennemdedir (14)”﴾ İnfitâr ﴿“Hayır; şüphesiz **الفجار**ın kitabı Siccîn’dedir (7)”﴾ Mutaffifîn
**الفجر**
Fecrin doğuşu	﴿“Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helâl kılındı; onlar sizin için bir elbisedir, siz de onlar için bir elbisesiniz. Allah, sizin kendinize ihanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul etti ve sizi affetti. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah’ın sizin için yazdığını isteyin; yiyin, için; ta ki **الفجر**den beyaz iplik siyah iplikten size seçilinceye kadar; sonra orucu geceye kadar tamamlayın; siz mescitlerde âkif iken onlara yaklaşmayın. Bunlar Allah’ın sınırlarıdır; onlara yaklaşmayın. İşte böyle Allah, âyetlerini insanlara açıklar; umulur ki sakınırlar (187)”﴾ Bakara ﴿“Selâmdır; **مطلع الفجر**e kadar (5)”﴾ Kadr
 	﴿“**والفجر** (1) ve on gece (2)”﴾ Fecr
Fecr Kur’ânı	﴿“Güneşin zevâlinden gecenin kararmasına kadar namazı ikame et; ve fecr Kur’ânını; şüphesiz fecr Kur’ânı şahit olunandır (78)”﴾ İsrâ
Fecr namazı	﴿“Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler ve sizden henüz bulûğa ermemiş olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: fecr namazından önce, öğle vaktinde elbiselerinizi çıkardığınız sırada ve yatsı namazından sonra; bunlar sizin için üç avret vaktidir. Bunlardan sonra ne size ne onlara bir günah yoktur; birbirinizin etrafında dolaşırsınız. İşte böyle Allah size âyetleri açıklar; Allah bilendir, hikmet sahibidir (58)”﴾ Nûr
**انفجر - فانفجرت**
 ﴿“Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de biz: Asânla taşa vur, demiştik; derken ondan on iki pınar **فانفجرت**; her insan topluluğu içeceğini bildi. Allah’ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozguncular olarak azgınlık etmeyin (60)”﴾ Bakara
**تَفَجَّر - يَتَفَجَّر**
 ﴿“Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı; artık onlar taşlar gibi, hatta daha da katıdır. Ve taşlardan öylesi vardır ki ondan nehirler **يتفجر**; ve onlardan öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar; ve onlardan öylesi vardır ki Allah korkusundan aşağı iner. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir (74)”﴾ Bakara
Muhtâr es-Sıhâh
● [**فجر**] ف ج ر: **فَجَرَ** suyu, derken **انْفَجَرَ**; yani onu tıkadı da o **انبجس** etti; ve bâbı **نصر**dır. Ve onu **فَجَّرَهُ** **تفجيِيراً** ile; derken **فَتَفَجَّر**; çokluk için şeddelendi. Ve **الفَجْرُ**, gecenin sonunda, başındaki şafak gibidir. Ve biz **أفْجَرْنا** ettik; **أصبحنا** ettiğimiz gibi, sabahtan. Ve **فَجَرض**: fısk etti. Ve **فجر**: yalan söyledi. Ve ikisinin bâbı **دخل**dir. Ve aslı meyildir. Ve **الفَاجِرُ**: meyleden.
Râgıb
**فجر**

- **الفجر**: şeyi geniş bir yarma ile yarmaktır; insanın **السكر**’ını ( **سكر النهر**: onunla tıkandığı şey) yarmak gibi. Denir ki: **فجرته** de o da **فانفجر**; ve **فجرته** de o da **فتفجر**. Yüce Allah dedi: ﴿**وفجرنا الأرض عيونا**﴾ [القمر/12]، ﴿**وفجرنا خلالهما نهرا**﴾ [الكهف/33]، ﴿**فتفجر الأنهار**﴾ [الإسراء/91]، ﴿**تفجر لنا من الأرض ينبوعا**﴾ [الإسراء/90]، ve şöyle okunmuştur: ﴿**تفجر**﴾ (ve bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. Bkz.: el-İthâf s. 286). Ve dedi: ﴿**فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا**﴾ [البقرة/60]. Bundan dolayı sabaha **فجر** denilmiştir; çünkü o, geceyi yarmıştır. Yüce Allah dedi: ﴿**والفجر * وليال عشر**﴾ [الفجر/1 - 2]، ﴿**إن قرآن الفجر كان مشهودا**﴾ [الإسراء/ 78]. Ve denilmiştir ki: **الفجر** iki **فجر**dir: **الكاذب**; o, kurdun kuyruğu gibidir; ve **الصادق**; oruç ve namaz hükmü ona bağlanır. Dedi: ﴿**حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل**﴾ [البقرة/187]. Ve **الفجور**: dindarlık örtüsünü yarmaktır; denir ki: **فجر** **فجورا**; o hâlde o **فاجر**dir; çoğulu: **فجار** ve **فجرة**. Dedi: ﴿**كلا إن كتاب الفجار لفي سجين**﴾ [المطففين/7]، ﴿**وإن الفجار لفي جحيم**﴾ [النفطار /14]، ﴿**أولئك هم الكفرة الفجرة**﴾ [عبس/42]. Ve onun sözü: ﴿**بل يريد الإنسان ليفجر أمامه**﴾ [القيامة/5] yani: onda **الفجور**u üstlenmek için hayatı ister. Ve denilmiştir: manası, onda günah işlemesidir. Ve denilmiştir: manası, günah işler ve “yarın tevbe ederim” der; sonra yapmaz; böylece bu, yerine getirmediği bir ahdi ortaya koyması sebebiyle **فجور** olur. Ve yalancıya **فاجر** adı verilmiştir; çünkü yalan, **الفجور**un bir kısmıdır. Ve onların sözü: (**ونخلع ونترك من يفجرك**) (bu, vitirde kunût duasındandır; ve bu dua, Kur’an’dan resmi kaldırılmış olup kalplerden ezberlenmesi kaldırılmamıştır. Bkz.: en-Nihâye li’bn el-Esîr 3/414; el-İtkân 2/34; el-Fâik 3/90; Musannef İbn Ebî Şeybe 3/106) yani: seni yalanlayan kimse. Ve denilmiştir: senden uzaklaşan kimse. Ve **أيام الفجار**: Araplar arasında şiddetlenen vakalardır.

ملخص اللسان:
1. **وفَجَرَ** insan **يَفْجُرُ** **فَجْراً** ve **فُجوراً**: masiyetlerde harekete geçti.
2. **فجر**: **الفَجْر** sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığında güneşin kızıllığıdır; ve onun **انْفِجار**ı sebebiyle **فَجْر** diye adlandırılır; o, karanlığın sabah nurundan yarılmasıdır.
3. **طريقٌ فَجْرٌ**: açık (belli) bir yol.
4. Ve **الفَجْر**: suyu senin yarıp akıtmandır; ve **أَفْجَرَ** bir pınarı sudan, yani onu çıkardı.
5. Ve **المَفْجَرُ**: ondan fışkırdığı yer. Ve su, kan ve benzerleri akıcı olandan **انْفَجَر**; ve **تَفَجَّرَ**: akıcı olarak fışkırıp çıktı.
6. Ve **المَفْجَرة**: alçalıp içinde vadilerin fışkırdığı bir arazi.
7. **أَفْجَر** adam, **الفَجَر** ile geldiği zaman; o, çok maldır; ve **الفَجَرُ**: malın çokluğudur.
8. Ve **أَفْجَرَ**: yalan söylediği zaman; ve **أَفْجَرَ**: isyan ettiği zaman.
9. Ve **أَفْجَرَ**: küfrettiği zaman.
10. Ve **الفاجرُ**: meyleden; ve **الفُجورُ**: aslı, haktan meyletmektir.
11. Sözde **الافْتِجارُ**: onu, bir kimseden işitmeden de öğrenmeksizin delip geçirmektir.
12. Ve adam kadınla **فَجَرَ** **يَفْجُر** **فُجوراً**: zina etti. Ve kadın **فَجَرَت**: zina etti.
13. **فَجَرَ**: başını diktiği zaman; böylece aldırış etmeksizin yürüyüp gitti.

لسان العرب

● - فجر: **الفَجْر**: sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığı içinde güneşin kızıllığıdır; ve onlar iki **فَجْرانِ**dır: biri uzayıp giden olup o, **الكاذب** (yalancı)dır; ona **ذَنَبَ السِّرْحان** denir; diğeri yayılıp saçılan olup o, **الصادق** (doğru)dur; ufukta yayılmıştır; oruçluya yeme ve içmeyi haram kılar; ve sabah ancak **الصادقَ** olur. **الجوهري**: **الفَجْر** gecenin sonunda, başında **الشَّفَقِ** gibi(dir). **ابن سيده**: Sabah **انْفَجَر** etmiştir ve **تَفَجَّر** etmiştir; gece de ondan **انْفَجَر** etmiştir. Ve **أَفْجَرُوا**: **الفَجْر**e girdiler; senin “**أَصبحنا**” demen gibi; **الصبح**tan. Ve **الفارسي** (şu beyti) okudu:
فما **أَفْجَرَتْ** حتى أَهَبَّ بسُدْفةٍ
عَلاجيمُ، عَيْنُ ابْنَيْ صُباحٍ تُثيرُها

Ve bazılarının sözünde: “Ben **أَحُلّ** ederdim, **أَسحرْت** ettiğimde; ve **أَرْحَلُ** ederdim, **أَفْجَرْت** ettiğimde.” Ve hadiste: “Ben **أُعَرّسُ** ederim, **أَفْجَرْت** ettiğimde; ve **أَرْتَحِل** ederim, **أَسْفَرْت** ettiğimde”; yani: fecire yaklaştığımda uyumak ve konaklamak için inerim; aydınlandığında da yola çıkarım. **ابن السكيت** dedi: “Sen, o vakitten güneş doğuncaya kadar **مُفْجِرٌ**sün.” Ve **الفارسي** nakletti: “Açık (belli) bir yol: **طريقٌ فَجْرٌ**: **واضح**.”

Ve **الفِجار**: yollar(dır); **الفِجاج** gibi. Ve **مُنْفَجَرُ الرمل**: içinde bir yol bulunan (kum yeri).

Ve **الفَجْر**: senin suyu **تَفْجيرُكَ**ındır; ve **المَفْجَرُ**: ondan fışkıran yer(dir).

Ve su, kan ve benzerleri akıcı olandan **انْفَجَر** eder; ve **تَفَجَّرَ**: akıcı olarak fışkırıp çıktı.

Ve onu **فَجَرَه**; onu **يَفْجُره**; (fiil) **بالضم**; **فَجْراً**; böylece **انْفَجَرَ**; yani onu **بَجَسه** etti de **انْبَجَس** etti.

Ve onu **فَجَّره**: çokluk için şeddelendi; ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “**فَجَّرْت** بنفسك” yani onu **الفُجورِ**a nispet ettin; “onu **فَسَّقْته** ettim” ve “onu **كَفَّرْته** ettim” denildiği gibi.

Ve **المَفْجَرةُ** ve **الفُجْرةُ** (ikisi de) **بالضم**: havuzdan ve başkasından suyun fışkırdığı yer; ve **الصحاح**ta: suyun açılıp yarıldığı yer. Ve **فَجْرَة الوادي**: suyun kendisine fışkırdığı genişliği; onun **ثُجْرتَه**si gibi. Ve **المَفْجَرة**: alçalıp çöken bir arazi; onda vadiler fışkırır.

Ve **أَفْجَرَ** bir su kaynağını; yani onu çıkardı. Ve **مَفاجر الوادي**: selin kendisine dökülüp aktığı alçak yerleri. Ve belâlar onların üzerine **انْفَجَرَتْ**: her yönden çokça, ansızın onlara geldi; ve kavim onların üzerine **انْفَجَر** etti; hepsi teşbih üzerinedir. Ve **المُتَفَجِّر**: el-Hâris b. Va‘le’nin atı; sanki terle **يَتَفَجَّرُ** eder.

Ve **الفَجَر**: عطا (verme), kerem, cömertlik ve iyilik(ler)dir; Ebû Züeyb dedi:
مَطاعيمُ للضَّيْفِ حين الشِّتا
ءِ، شُمُّ الأُنوفِ، كثِيرُو **الفَجَرْ**

Ve keremle **تَفَجَّرَ** etti ve **انْفَجَرَ** etti. Ebû Ubeyde: **الفَجَر** geniş cömertlik ve keremdir; hayırda **التَّفَجُّرِ**den (gelir); Amr b. İmri’i’l-Kays el-Ensârî, Mâlik b. el-Aclân’a hitap ederek dedi:
يا مالِ، والسَّيِّدُ المُعَمَّمُ قد
يُبْطِرُه، بَعْدَ رأْيهِ، السَّرَفُ
نَحْنُ بما عندنا، وأَنت بما
عِندك راضٍ، والرأْي مختلفُ
يا مالِ، والحَقُّ إِن قَنِعْتَ به،
فالحقُّ فيه لأَمرِنا نَصَفُ
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي **فَجَرٍ**،
والحقُّ، يا مالِ، غيرُ ما تَصِفُ
إِنَّ بُجَيْراً مولىً لِقَوْمِكُمُ،
والحَقُّ يُوفى به ويُعْتَرَفُ

**ابن بري** dedi: İstişhad beytini **الجوهري** şöyle rivayet etti:
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي **فَجَرٍ**،
والبَغْيُ، يا مالِ، غيرُ ما تَصفُ

Dedi: Ve onun inşâdının doğrusu:
والحق، يا مال، غير ما تصف

Dedi: Bu şiirin sebebi şudur: Mâlik b. el-Aclân’ın **بُجَيْر** denilen bir **مَوْلى**sı vardı; Amr b. Avf oğullarından Evs’ten bir toplulukla oturdu da övünüşüp durdular; **بُجَيْر**, Mâlik b. el-Aclân’ı ve kavmi üzerindeki faziletini andı; o, zamanında iki mahallenin efendisiydi; **بُجير**in sözünden bir topluluk öfkelendi; Evs’ten **سُمَيْر بن زيد ابن مالك** denilen, Amr b. Avf oğullarından bir adam ona saldırdı da onu öldürdü; bunun üzerine Mâlik, Amr b. Avf’a: “Bana **سُمَيْر**i gönderin ki onu **بَمَوْلايَ** karşılığında öldüreyim; yoksa bu, aramızda savaşı sürükler” diye gönderdi; onlar da ona: “Biz sana razılığı veririz; bizden onun **عَقْله**sini al” diye gönderdiler; o dedi ki: “Ben ancak **دِيَةَ الصَّريحِ**i alırım.” **الصَّريح**in diyeti, **المَوْلى**nın diyetinin iki katıydı; o da develerden on(du); **المولى**nın diyeti beş(tir). Onlar ona dediler ki: “Bu, senden bize karşı bir alçaltma ve bize karşı bir **بَغْيٌ**dir.” Mâlik, **دِيَةِ الصريح**i almaktan başka bir şeye yanaşmadı; böylece aralarında savaş vuku buldu; nihayet Amr b. İmri’i’l-Kays’ın hükmedeceği şeye razı olmada anlaştılar; o, **دية المولى**nın verilmesine hükmetti; Mâlik yanaşmadı; bu sebeple aralarında bir müddet savaş tutuştu. **ابن الأَعرابي**: Adam **أَفْجَر** eder; **الفَجَرِ** ile geldiğinde; o, çok maldır. Ve **أَفْجَرَ** eder; yalan söylediğinde. Ve **أَفْجَرَ** eder; isyan ettiğinde. Ve **أَفْجَرَ** eder; küfrettiğinde. Ve **الفَجَرُ**: malın çokluğu; Ebû Mihcen es-Sekafî dedi:
فقد أَجُودُ، وما مَالي بذي **فَجَرٍ**،
وأَكْتُم السرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ

Ve “**بذي قَنَعٍ**” diye de rivayet edilir; o, çokluk(tur); onun zikri gelecektir. Ve **الفَجَر**: mal(dır); **كراع**dan. Ve **الفَاجرُ**: çok mal sahibi(dir); o, nisbet üzerinedir.

Ve insan **فَجَرَ** eder; **يَفْجُرُ**; **فَجْراً** ve **فُجوراً**: günahlarda harekete geçti.

Ve hadiste: “Tüccarlar kıyamet günü **فُجَّاراً** olarak diriltilir; Allah’tan sakınan hariç.” **الفُجَّار**: **فاجِرٍ**in cem‘idir; o, günahlar ve haramlar içinde harekete geçendir. Ve İbn Abbâs hadîsinde—Allah ikisinden de razı olsun—umre hakkında: Hacc aylarında umreyi **أَفْجَرِ الفُجورِ**dan görürlerdi; yani günahların en büyüğünden. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
ولا تَخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا
بقَوْل **الفَجْرِ**، إِنَّ **الفَجْر** حُوبُ

“**الفَجْر**” ve “**الفَخْر**” diye rivayet edilir; kim **الفَجْر** derse manası yalan(dır); kim **الفَخر** derse manası sözde artırma(dır). Ve **فَجَرَ** **فُجُوراً**: yani fısk etti. Ve **فَجَر**: yalan söyledi; aslı meyil(edir). Ve **الفاجرُ**: meyleden(edir). Şair dedi ki:
قَتَلْتُم فتًى لا يَفْجُر اللهَ عامداً،
ولا يَحْتَويه جارُه حين يُمْحِلُ

Yani: Allah’ın emrini **يَفْجُر** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez. **الهوزاني**: Sözde **الافْتِجارُ**, onu birinden işitip öğrenmeksizin delip geçirmektir; ve (şu beyti) okudu:
نازِعِ القومَ، إِذا نازَعْتَهُمْ،
بأَرِيبٍ أَو بِحَلاَّفٍ أَيَلْ
يَفْجُرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به،
وهو إِنْ قيلَ: اتَّقِ اللهَ، احْتَفَلْ

Ve adam kadına karşı **فَجَرَ** eder; **يَفْجُر**; **فُجوراً**: zina etti. Ve kadın **فَجَرَت**: zina etti. Ve bir kavimden **فاجِرٌ**, **فُجَّارٍ** ve **فَجَرَةٍ**dendir; ve bir kavimden **فَجورٌ**, **فُجُرٍ**dendir; dişisi de hâ’sız böyledir. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “بل يريد الإِنسان ليَفْجُرَ أَمامَهُ”; yani: “İleride tevbe edeceğim” der. Ve denilir: günahları çoğaltır ve tevbeyi geciktirir. Ve denildi: manası, tevbeyi erteleyip kötü amelleri öne almasıdır. Dedi: Ve caizdir—Allah daha iyi bilir—önündeki ba‘s (diriliş) sebebiyle küfretmesi. **المؤرج** dedi: **فَجَرَ**; başını dikine binip aldırmaksızın gidince. Dedi: “**ليَفْجُرَ**” sözü: başını dikine binerek önüne doğru gitmesi içindir. Dedi: Ve **فَجَرَ**: cevapta hata etti. Ve **فَجَرَ** hastalığından: iyileştiğinde. Ve **فَجَرَ**: gözü yorulup zayıfladığında.

**ابن شميل**: **الفُجورُ**, helal olmayan şeye binip gitmektir. Ve falan kimse bir **فَجْرَةَ** üzerine yemin etti; ve bir **فَجْرَةَ**a büründü: yalan yemin yahut zina yahut yalan gibi çirkin bir işe giriştiğinde. **الأَزهري** dedi: **الفَجْرُ**ün aslı yarma(dır); ondan **فَجْرُ السِّكْرِ** alınmıştır; o, onun yarılıp fışkırmasıdır. Ve **الفَجْرُ**, **انْفِجارِه** sebebiyle **فَجْراً** diye adlandırılır; o, sabahın nuru sebebiyle karanlığın yarılıp çatlamasıdır.

Ve **الفُجورُ**: aslı haktan meyletmektir; Lebîd, amcası Ebû Mâlik’e hitap ederek dedi:

“Dedim ki: Kuşunun eğriliklerinden vazgeç, ve bil ki sen, eğer ayağını öne koyarsan, sendeleyen olursun.
Böylece, ona nereden gelirsen onunla sıkıntıya düşersin; onun iki binişi de, ayağının altında, çatışandır.
Eğer öne geçersen, ondan, öne geçen olarak, kalın bir (şeye) rastlarsın; eğer geri bırakırsan, arka taraf fâcirdir.”

Der ki: binek arkasının oturağı eğiktir. Ve **الشاجر**: ihtilaflı olandır. Ve **أَحْناءَ طَيرِك** yani: senin taşkınlığının yanları. Ve yalancı fâcirdir, ve yalanlayıcı fâcirdir, ve kâfir fâcirdir; onların doğruluktan ve kasttan meyletmeleri sebebiyle. Ve bedevînin Ömer’e sözü: “O hâlde onu bağışla, Allah’ım, eğer **فَجَرْ** ettiyse”; yani haktan meyletti. Ve onun sözü hakkında denildi: “**ليَفْجُرَ أَمامه**”: yani önündeki diriliş, hesap ve ceza hususunda yalanlasın diye. Ve insanların duada sözü: “Ve biz çıkarırız ve terk ederiz, bizi **يَفْجُرُك** edeni”; bunu Sa‘leb açıkladı da dedi ki: “Seni **يَفْجُرُك** eden: sana isyan eden ve sana muhalefet eden kimsedir”; ve denildi ki: “Şeyi yerli yerine koymayan kimse.” Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bir adam ondan cihada izin istedi de bedeninin zayıflığı sebebiyle onu men etti; ona dedi ki: “Eğer beni salıvermezsen, yoksa seni **فَجَرْتُكَ** ederim”; onun sözü “yoksa seni **فَجَرْتُكَ** ederim” yani sana isyan ederim ve sana muhalefet ederim ve gazaya giderim; denir ki: haktan bâtıla meyletti. İbnü’l-A‘râbî: **الفَجُور** ve **الفاجِرُ**: meyleden ve yoldan düşendir. Ve kadına denir: “Ey **فَجارِ**”; **الفاجِرةِ**’den çevrilmiştir; yani: “Ey **فاجِرةُ**.” Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Ey **لَفُجَر**”; mübalağa için **فاجِرٍ**’den çevrilmiştir; ve çoğunlukla ancak nida’da kullanılır. Ve **فَجارِ**: **الفَجْرَة** ve **الفُجور** için bir isimdir; **قَطامِ** gibi; ve o marifedir; Nâbiga dedi:

“Biz iki çizgimizi aramızda paylaştık:
Ben **بَرَّةَ**’yı yüklendim, sen de **فَجارِ**’i yüklendin.”

İbn Sîde dedi ki: İbn Cinnî dedi ki: **فَجارِ** **فَجْرَةَ**’den çevrilmiştir; ve **فَجْرَةُ** sarf edilmeyen bir özel addır; tıpkı **بَرَّةَ**’nın da öyle olması gibi. Dedi ki: Sîbeveyh’in onun **الفَجْرَةِ**’den çevrilmiş olduğu sözü, lafız yoluyla değil, mana yoluyladır; çünkü Sîbeveyh, onun **فَجْرَةَ**’den bir özel ad olarak çevrilmiş olduğunu tanıtmak istedi; böylece sana bunu gösterir; sonra kastedilen özel adlık lafzından, onda alışılmış olan tarif lafzına döndü. Aynı şekilde, eğer **بَرَّةَ**’dan çevirsen, **فَجارِ** dediğin gibi **بَرَارِ** dersin. Bunun şahidi şudur: onlar **حَذام** ve **قَطام**’ı **حاذمة** ve **قاطمة**’den çevirdiler; ve ikisi de özel addır; öyleyse **فَجارِ**’in de **فَجْرَةَ**’den bir özel ad olarak çevrilmiş olması gerekir; yine.

Ve **أَفْجَرَ** adamı: onu fâcir buldu. Ve **فَجَرَ** kavmin işi: bozuldu. Ve **الفُجور**: şüphe; ve yalan, **الفُجُورِ**dandır. Ve falan kimse **فَجْرَةَ** ve **فَجارِ**’e bindi; ikisi de cerre girmez; yalan söylediği ve **فَجَرَ** ettiği zaman. Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sakının yalandan; çünkü o **الفُجُورِ** iledir; ve ikisi ateştedir”; doğruluktan ve hayır amellerinden meyletmeyi kasteder. Ve **أَيامُ الفِجارِ**: Kays ile Kureyş arasında olan günlerdir. Ve hadiste: “Ben **أَيام الفِجارِ**’de amcalarıma ok atardım”; ve denildi ki: **أَيام الفِجارِ**: Araplar arasında vakıa günleridir; Ukâz’da birbirlerine karşı **تفاجروا** ettiler de hürmetleri helal saydılar. Cevherî: **الفِجارُ** Arap günlerinden bir gündür; ve o, cahiliyede Kureyş ve onlarla beraber Kinâne ile Kays Aylân arasında olan dört **أَفْجِرَةٍ**dir; ve üstünlük Kays aleyhine idi. Kureyş bu savaşa ancak **فِجاراً** adını verdi; çünkü o, haram aylarda idi; orada savaşınca dediler ki: “Biz **فَجَرْنا** ettik”; böylece **فِجاراً** diye adlandırıldı. Ve **فِجاراتُ العرب**: onların övünmeleridir; onun teki **فِجارٌ**dır. Ve **الفِجاراتُ** dörttür: **فِجار الرجل** ve **فِجار المرأَة** ve **فِجار القِرْد** ve **فِجار البَرَّاضِ**; ve her **فِجار** için bir haber vardır. Ve binen kimse **فُجوراً** **فَجَرَ** etti: eyerinden meyletti. Ve **فَجَرَ**; ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bir bedevî ondan binek istedi ve dedi ki: “Şüphesiz benim devem **نَقِبتْ** oldu”; ona dedi ki: “Yalan söyledin”; ve onu bindirmedi. Bunun üzerine dedi ki:

“Ebû Hafs Ömer’in … ile yemin etti:
Ona ne **نَقَبٍ** dokundu ne de **دَبَرْ**,
O hâlde onu bağışla, Allah’ım, eğer **فَجَرْ** ettiyse.”

Yani: yalan söyledi ve doğruluktan meyletti. Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sizden birinizin öne geçirilip boynunun vurulması, dünya girdaplarına dalmasından daha hayırlıdır. Ey yolun kılavuzu, saptın; ancak **الفَجْر** yahut deniz (vardır)”; der ki: eğer sana fecir aydınlanıncaya kadar beklersen, kastını görürsün; eğer karanlıkta rastgele vurur ve körce binişe binersen, seni hoşlanılmayana ansızın götürür. Dünya girdaplarına misal olarak **الفَجْر** ve denizi vurur; ve deniz, yerinde daha önce geçti.

مقاييس اللغة:
(**فجر**) **الفاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde açılmadır. Bundan: **الفَجْر**: karanlığın sabah(ın doğuşu)ndan açılmasıdır. Ve ondan: **انفجَرَ الماء انفجاراً**: açıldı. Ve **الفُجْرَة**: suyun açılma yeri. Sonra bu çoğaldı; nihayet günahlarda yayılma ve açılma **فُجوراً** oldu. Bu sebeple yalan **فجوراً** diye adlandırıldı. Sonra bu çoğaldı; nihayet haktan sapan her birine **فاجراً** denildi. Ve onların yanında her sapan: **فاجر**. Lebîd dedi ki:
غليظاً وإن أخَّرتَ فالكِفل [فاجرُ(1) ] *** فإنْ تتقدَّمْ تَغْشَ منها مقدَّما‏
Ve babdan **الفَجَر** vardır; o, kerem ve hayırla taşma/yarılmadır. Ve **مَفَاجِر الوادي**: onun **مَرافِضُه**’udur; belki de içlerinde suyun fışkırmasından dolayı **مفاجر** diye adlandırılmıştır. Dedi ki:
* بجَنْبِ العَلَنْدَى حيث نام المَفاجِرُ(2) *‏
Ve **مُنْفجر الرمل(3)**: içinde bulunan bir yoldur. Ve **يوم الفِجارِ(4)**: Araplar için bir gündür; onda dokunulmazlık helâl sayılmıştır.

القاموس المحيط:
**الفَجْرُ** sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığında güneşin kızıllığıdır. Ve **انْفَجَرَ الصُّبْحُ** ve **تَفَجَّرَ**; ve ondan gece **انْفَجَرَ**. Ve **أفْجَرُوا**: ona girdiler. Ve sen **مُفْجِرٌ**sün: güneşin doğuşuna kadar. Ve **الفِجارُ** ( **ككِتابٍ** ): yollardır. Ve su **انْفَجَرَ** ve **تَفَجَّرَ**: aktı; ve onu o **فَجَرَهُ** ve **فَجَّرَه**. Ve **المَفْجَرَةُ**: onun **مُنْفَجَرُهُ**’dur; **كالفُجْرَة** (ضم ile). Ve bir yer: alçalır ve **تَنْفَجِرُ**: onda vadiler vardır. Ve **فَجْرَةُ الوادِي**: suyun kendisine fışkırdığı genişliğidir. Ve **انْفَجَرَت الدَّواهِي**: onlara her yönden geldi. Ve **الفَجْرُ**: günahlarda ve zinada yayılmadır; onlarda **الفُجُورِ** gibi. **فَجَرَ**; o hâlde o **فَجُورٌ** ve **فاجُورٌ**dur; **فُجُرٍ**den (iki ضم ile). Ve **فاجِرٌ**: **فُجَّارٍ** ve **فَجَرَةٍ**den. Ve **الفَجَرُ** (harekeli): عطا, kerem, cömertlik, iyilik, mal ve onun çokluğudur. Ve keremle **تَفَجَّرَ** ve **انْفَجَرَ**. Ve **الفاجِرُ**: mal sahibi olan; ve sihirbazdır. Ve **كقَطامِ**: **الفُجورِ** için bir addır. Ve **يا فَجَارِ**: **الفاجرَةِ**den çevrilmiş bir addır. Ve **أفْجَرَهُ**: onu **فاجِراً** buldu. Ve **فَجَرَ**: fısk etti; ve yalan söyledi; ve yalanladı; ve isyan etti; muhalefet etti; hastalığından: iyileşti; ve gözü zayıfladı; onların işi: bozuldu; binen **فُجُوراً**: eyerinden yana kaydı; haktan: saptı. Ve **أيامُ الفِجارِ** (kesre ile): haram aylarda dört **أفْجِرَةٍ**dir; Kureyş ve onunla beraber Kinâne ile Kays Aylân arasında idi; üstünlük Kays aleyhine idi; savaşınca “**فَجَرْنا**” dediler. Ona Peygamber صلى الله عليه وسلم katıldı; o yirmi yaşında idi. Ve hadiste: “ **كنتُ أنْبُلُ على عُمُومَتِي يَوْمَ الفِجارِ، ورَمَيْتُ فيه بأَسْهُمٍ، وما أُحبُّ أنِّي لم أكُنْ فَعَلْتُ** ”. Ve **ذُو فَجَرٍ** (harekeli): ع. Ve **الفُجَيْرَةُ** ( **كجُهَيْنَةَ** ): ع. Ve **رَكِبَ فَجْرَةَ** (men‘ olunmuş): yani yalan söyledi. Ve **أفْجَرَ**: çok mal ile geldi; ve yalan söyledi; ve zina etti; ve küfretti; ve haktan saptı; kaynağı: onu fışkırttı. Ve **المُتَفَجِّرُ** ( **بكسر الجيم** ): Hâris b. Va‘le’nin atıdır. Ve **الافْتِجارُ في الكلامِ**: onu, bir kimseden işitmeden ve öğrenmeden delip geçmesidir.

تاج العروس:
ف - ج - ر
**الفَجْرُ**: sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığında güneşin kızıllığıdır. Ve ikisi iki **فَجْرَانِ**dır: ikisinden biri uzayıp giden olup yalancıdır; ona **ذَنَب السِّرْحَان** denir; diğeri yayılan olup ufukta yayılan doğru olandır; oruçluya yeme ve içmeyi haram kılar. Ve sabah ancak doğru olan olur. Cevherî dedi ki: **الفَجْرُ**: gecenin sonunda, onun başındaki şafak gibidir. İbn Sîde dedi ki: sabah **انْفَجَرَ** ve **تَفَجَّرَ**; ve ondan gece **انْفَجَرَ**. Ve **أَفْجَرُوا**: ona, yani sabaha girdiler; senin “**أَصْبَحُوا**” demen gibi: sabaha girdiler. Fârisî inşâd etti:
فما أَفْجَرَتْ حَتَّى أَهَبَّ بسُدْفَةٍ ... عَلاجِيُم عَيْنُ ابْنَيْ صُبَاحٍ تُثِيرُها
Bazılarının كلامında: “**كُنْتُ أَحُلُّ إِذا أَسْحَرْتُ وأَرْحَلُ إِذا أَفْجَرْتُ**”. Ve hadiste: “**أُعَرِّس إِذا أَفْجَرْتُ وأَرْتَحِلُ إِذا أَسْفَرْتُ**” yani: fecre yaklaştığımda uyumak ve konaklamak için inerim; aydınlandığında yola çıkarım. İbnü’s-Sikkît dedi ki: sen o vakitten güneşin doğuşuna kadar **مُفْجِرٌ**sün. Fârisî nakletti: **طَرِيقٌ فَجْرٌ**: açıktır. Ve **الفِجَارُ** ( **ككَتاب** ): **الفِجَاج** gibi yollardır. Ve **الفَجْر**: senin suyu fışkırtmandır. Ve su ve kan ve benzerleri akıcıdan **انْفَجَرَ** ve **تَفَجَّرَ**: aktı ve yayıldı. Ve o, onu (ضم ile) **يَفْجُرُه**; **فَجْراً**; böylece **انْفَجَرَ**: yani onu yardı; böylece o yarıldı. Ve onu **فَجَّرَهُ** **تَفْجِيراً**: çokluk için şeddelendi. Ve **المَفْجَرُ** ve **المَفْجَرَةُ**: havuzdan ve başkasından onun **مُنْفَجَرُهُ**’dur. Ve **الصّحاح**’ta: suyun açılma yeri; (ضم ile) **كالفُجْرَة**. Ve **المَفْجَرَةُ**: alçalan ve **تَنْفَجِرُ** olan bir arazidir. Ve **المُحْكَم**’ın ibaresi: onda vadiler **تَنْفَجِرُ**; çoğulu **المَفَاجِرُ**dur. Ve **مَفَاجِرُ الوَادِي**: selin kendisine döküldüğü yerler olan **مَرَافِضُه**’dur. Ve **فُجْرَةُ الوَادِي** — onun إطلاقı فتح ile olmasını gerektirir; doğru olan onun ضم ile olmasıdır — suyun kendisine fışkırdığı genişliğidir; onun **ثُجْرَتِهِ** gibi. Mecazdan: **انْفَجَرَت عَلَيْهِمُ الدَّوَاهِي**: her yönden, çokça, ansızın onlara geldi. Ve yine: düşman onlara ansızın çoklukla geldiğinde **انْفَجَرَ عليهم العَدُوُّ**; **الأَساس** ve **اللّسان**’da olduğu gibi. Ve **الفَجْر**’in aslı yarıktır; sonra günahlarda ve haramlarda ve zinada yayılmada ve her çirkin işi işlemekte kullanıldı; yalan yemin veya yalan gibi; onlarda **الفُجُور** gibi; **كقُعُود**. Adam kadınla **فَجَرَ**; **يَفْجُر**; **فُجُوراً**: zina etti; kadın: zina etti; böylece o **فَجُورٌ** ( **كصَبُور** ) ve **فاجُورٌ**dur; Sâgânî onu (iki ضم ile) **قَوْم فُجُرٍ**den nakletti. Ve bir kadın da **فَجُورٌ**dur; (iki ضم ile) **نِسْوَة فُجُرٍ**den. Ve bir adam **فاجِرٌ**dir; **قوم فُجَّار** ve **فَجَرَة**den; ( **كطُلاّب** ve **طَلَبَة** ). Ve hadiste: “Tüccarlar kıyamet günü **فُجّاراً** olarak diriltilir; ancak Allah’tan sakınan müstesna.” Ve **الفَجَرُ** (tahrîk ile): عطا, kerem, cömertlik, iyiliktir. Ebû Züeyb dedi ki:
مَطاعِيمُ للضَّيْف حينَ الشِّتا ... ءِ شُمُّ الأُنُوف كَثِيرُو الفَجَرْ
Ebû Ubeyde dedi ki: **الفَجَرُ**: hayırda taşmadan olan geniş cömertlik ve keremdir. Amr b. İmri’ül-Kays, Mâlik b. el-Aclân’a hitap ederek dedi ki:
" خَالَفْتَ في الرَّأْيِ كُلَّ ذِي فَجَرٍوالحَقُّ يامالِ غَيْرُ ما تَصِفُ
İnşâdının doğrusu böyledir; İbn Berrî’nin dediği gibi. Ve **الفَجَرُ**: Kurâ‘dan, maldır. Ve **الفَجَرُ**: onun çokluğudur. Ebû Mihcen es-Sekafî dedi ki:
فَقَدْ أَجُودُ ومَا مَالي بِذي فَجَرٍ ... وأَكْتُمُ السِّرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ
Ve keremle **تَفَجَّرَ** ve **انْفَجَرَ**. İbnü’l-Kattâ‘ dedi ki: adam **فَجِرَ**; **فَجَراً**: yani ( **كفَرِحَ** ): keremli davrandı. Ve **الفَاجِرُ**: malı çok olan, yani çok mal sahibi olandır; o nisbet üzerinedir. Ve **الفاجرُ**: sihirbazdır; Sâgânî nakletti. Ve **كقَطَامِ**: **الفُجُور** için bir addır. Ve kadına “**يا فَجَارِ**” denir; ( **كقَطَامِ** ); o, **الفاجِرَةِ**den çevrilmiş bir addır; “ey **فاجرَةُ**” demek ister. Nâbiga dedi ki:
أَنَّا اقْتَسمْنَا خُطَّتَيْنَا بَيْنَنَا ... فحَمَلْتُ بَرَّةَ واحْتَمَلْتَ فَجَارِ
İbn Cinnî dedi ki: **فَجَارِ** **فَجْرَةَ**den çevrilmiştir; ve **فَجْرَةُ** sarf olunmayan bir özel addır; **بَرّةَ** da böyledir. Dedi ki: Sîbeveyh’in onun **الفَجْرَة**den çevrilmiş olduğu sözü, lafız yoluyla değil, mâna yoluyla bir açıklamadır. Ve **أَفْجَرَهُ**: onu **فاجِراً** buldu. Ve adam **فَجَرَ**; **يَفْجُر**; **فُجُوراً**: fısk etti. Ve **فَجَرَ** ayrıca: yalan söyledi ve yalanladı; İbnü’l-Kattâ‘ artırdı: ve şüpheye düşürdü. Ve aslı meyildir; ve **الفَاجِرُ**: meyledendir. Ebû Züeyb dedi ki:
ولا تُخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا ... بِقَوْل الفَجْرِ إِنَّ الفَجْرَ حُوبُ

**الفَجْر** ile yalanı kastetti; ve yalancı, kasıttan meyletmesi sebebiyle **فاجراً** diye adlandırılır. Ve **فَجَرَ** **فُجُوراً**: isyan etti ve muhalefet etti; ve bununla Sa‘leb, duada onların sözünü tefsir etti: “Ve çıkarırız ve terk ederiz, seni **يَفْجُرُكَ** olanı”; şöyle dedi: “Sana isyan eden ve sana muhalefet eden.” Ve ondan, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: Bir adam cihada dair ondan izin istedi; bedeninin zayıflığı sebebiyle onu men etti. Ona dedi ki: “Eğer beni salıverirsen; yoksa seni **فَجَرْتُك**.” Yani: Sana isyan ettim, sana muhalefet ettim ve gazveye gittim. Müerric dedi: **فَجَرَ** adam, hastalığından: iyileşti; ve **فَجَرَ**: gözü yoruldu; ve **فَجَرَ** onların işi: bozuldu. Ve mecazdan: **فَجَرَ** binen, **يَفْجُرُ** **فُجُوراً**: eyerinden meyletti. Ve **فَجَرَ** haktan: saptı; ve ondan onların sözü: “Yalan söyledi ve **فَجَرَ**.” Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: Bir bedevî onu yüklenmeye zorladı ve dedi: “Şüphesiz benim devem **نَقِبَتْ**.” Ona dedi ki: “Yalan söyledin.” Ve onu yüklemedi. Bunun üzerine dedi ki:
“Allah’a yemin ederim Ebû Hafs Ömer...
Ona ne **نَقَبٍ** ne de **دَبَرْ** dokundu;
Allah’ım, eğer **فَجَرْ** ise onu bağışla.”
Yani: yalan söyledi ve doğruluktan meyletti. Şair dedi ki:
“Allah’a karşı kasten **يَفْجُرُ** etmeyen bir delikanlıyı öldürdünüz...
Ve komşusu, kıtlık olduğunda onu iğrendirmez.”
Yani: Allah’ın emrini **يَفْجُرُ** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez. Ve **الفِجَار** günleri (kesre ile) Ukâz’da idi; orada birbirleriyle **تَفاجَرُوا** ettiler ve her hürmeti helâl saydılar; **الأَساس**’ta böyledir. Ve **الصّحاح**’ta: **الفِجَارُ**: Arapların günlerinden bir gündür; o, dört **أَفْجِرَةٍ**’dir: **فِجَارُ الرَّجُلِ** ve **فِجَارُ المَرْأَةِ** ve **فِجَارُ القِرْدِ** ve **فِجَارُ البَرّاضِ**. Dedim ki: Sonuncusu, büyük vukuadır; **البَرّاضِ** b. Kays’a nisbet edilmiştir; o, **عُرْوَةَ الرَّحَالَ**’ı öldürmüştür. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, haram aylarda idi; cahiliyede Kureyş ve onunla beraber Kinâne ile Kays Aylân arasında idi; ve **الدَّبْرَةُ** yani hezimet Kays’ın aleyhine idi. Orada savaştıklarında dediler ki: “Biz **فضجَرْنا** ettik”; bunun için **فِجَاراً** diye adlandırıldı. Ve o, **فاجَرَ**’ın masdarıdır: **مُفاجَرَةً** ve **فِجَاراً**; **الرَّوْض**’da Süheylî’nin tahkik ettiği üzere: fücuru irtikâb etti. Ve Arapların **فِجَارَاتُ**’ı: övünüşleridir. Nebî (Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onu, yirmi yaşında iken hazır bulundu. Hadiste: “**يَوْمَ الفِجَارِ** amcalarıma ok düzeltirdim ve onda oklarla attım; yapmamış olmayı sevmem.” Bir rivayette: “**أَيّامَ الفِجَارِ** amcalarıma ok düzeltirdim.” Ve **ذُو فَجَرٍ** (harekeli): bir yer. Beşîr b. en-Nikth dedi ki:
“Nerede ki **مَأْسَلٌ** ve **ذُو فَجَرْ** göründü...
Onun tanesinden, saçılmış olanı gagalarlar.”
Ve **الفُجَيْرَ** (Cüheyne gibi): bir yer. Ve denilir ki: Falan, **فَجْرَةَ** ve **فَجَارِ** (sarf’tan men‘ edilmiş) bindi; yani yalan söyledi ve **فَجَرَ** etti. İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَفْجَرَ** eder; **الفَجَرِ** ile geldiğinde; yani çok mal ile. Ve **أَفْجَرَ**: yalan söylediğinde. Ve **أَفْجَرَ**: zina ettiğinde. Ve **أَفْجَرَ**: küfrettiğinde. Ve **أَفْجَرَ**: ferciyle isyan ettiğinde. Ve **أَفْجَرَ**: haktan meylettiğinde. Sonuncusu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözü değildir; bilakis Sâğânî onu başkasının كلامından ilhak etti. Ve **أَفْجَرَ اليَنْبُوعَ**: onu kaynattı; yani onu çıkardı. Ve **المُتَفَجِّر** (cîm’in kesresiyle): Hâris b. Va‘le’nin atıdır; sanki ter ile **يَتَفَجَّرُ** eder. Hevâzinî dedi: **الافْتِجارُ** sözde: onu, birinden işitmeden ve öğrenmeden delip geçirmektir. Ve inşad etti:
“Toplulukla çekiş, onlarla çekiştiğinde...
Akıllı biriyle yahut çok yemin eden, çok ıslak biriyle.
Sözü **يَفْتَجِرُ** eder, onu işitmemişken...
Ve ona ‘Allah’tan sakın’ denilirse, ciddiye alır.”
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **فَجَّره**; onu fücura nisbet ettiğinde; tıpkı **فَسَّقَهُ** ve **كَفَّرَهُ** gibi. Ve ondan İbnü’z-Zübeyr hadisi: “Kendinle **فَجَّرتَ** ettin.” Müerric dedi: **فَجَرَ** adam: cevapta hata etti. Ve **فَجَرَ**: başını diktiğinde, aldırmaksızın gidip yürüdüğünde. İbn Şümeyl dedi: **الفُجُور**: helâl olmayan şeye binmektir. Falan, bir **فَجْرَةٍ** üzerine yemin etti; ve bir **فَجْرَةٍ**’ye büründü: yalan bir yemin yahut zina yahut yalan gibi çirkin bir işe bindiğinde. Ve **الفَاجِرُ**: doğruluktan ve kasıttan meyletmesi sebebiyle yalanlayandır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفاجِرُ**: yoldan düşendir. Âişe’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “**يا لَفُجَرَ**”; mübalağa için **فاجِر**’den عدول edilmiştir; ve çoğunlukla ancak nida’da kullanılır. Ve kumun **مُنْفَجَرِ**’inde yürüdük: o, içinde bulunan bir yoldur; ve o mecazdır. Ve **الفَجرُ** (harekeli): dünya girdaplarından kinaye edilir. Ondan Ebû Bekir’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: “Sizden birinizin öne geçirilip boynunun vurulması, dünya girdaplarına dalmasından onun için daha hayırlıdır. Ey yolun kılavuzu, saptın; o ancak **الفَجْر** yahut denizdir.” Şöyle der: Sen, sana **الفَجْرُ** aydınlatıncaya kadar beklersen, kastını görür; ve karanlıkta rastgele vurur ve kör deveye biner gibi biner isen, seni hoş olmayanın üzerine ansızın sokarlar. Böylece denizi, dünya girdaplarına misal yaptı. Deniz, yerinde daha önce geçti.

Onun Teâlâ’nın sözü: **بَلْ يُريدُ الإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** mânasında ihtilaf edildi. Denildi ki: Yani der ki: “Yakında tevbe edeceğim.” Ve denilir: Günahları çoğaltır ve tevbeyi geciktirir. Ve denildi ki: Tevbeyi erteleyip kötü amelleri öne alır. Ve denildi ki: Önündeki ba‘s ile küfretsin diye. Müerric dedi: Yani başını dikerek önüne doğru yürüsün diye. Ve denildi ki: Önündeki ba‘sı, hesabı ve cezayı yalanlasın diye.
