# فجر — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%B1/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: فجر

فجر
فَجَرَ - يَفْجُرُ - فَجْر - فُجُوْر - فَاجِر - فُجَّار - فَجَرَة - فَجَّرَ - يُفَجِّرُ، فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ - تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ
فَجَرَ - يَفْجُرُ + الكائن أو الشيء: يخرج من الحجز والسيطرة مندفعاً باتجاهات مختلفة: يخرج الشيء من وضع أو مكان كان فيه مقيداً ومحجوزاً وتحت السيطرة في حركته ومساره، ليتحرك بشكل عشوائي بدون قاعدة وبشكل مندفع بشدة
فَجْر - الفَجْر: اسم فعل " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": خروج  الشيء عن السيطرة في حركته ومساره: وهو كذلك اصطلاحاً: اسم زمان منه: وقت فجر الضياء: وقت خروج الضوء بشكل انفجاري
فُجُوْر: على وزن " فُعول" اسم فعل مبالغة من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": خروج الشيء من تحت السيطرة في حركته ومساره،  ليتحرك بشكل عشوائي بغير قاعدة، وبشكل مندفع بشدة
فَاجِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": الذي " فَجَرَ ": الذي خرج من تحت السيطرة في حركته ومساره، ليتحرك بشكل عشوائي بغير قاعدة وبشكل مندفع بشدة
فُجَّار: جمع " فَاجِر"
فَجَرَة: جمع " فُجّار"
فَجَّرَ - يُفَجِّرُ: على وزن " فَعَّل " من  " فَجَرَ - يَفْجُرُ  ": يجعله " يَفْجُرُ " على وجه التكرار والشدة: عمل على الشيء فجعله يخرج من تحت السيطرة في حركته ومساره، ليتحرك بشكل عشوائي بغير قاعدة وبشكل مندفع بشدة وبقوة زائدة
فُجِّرَ - يُفَجَّرُ: مبني للمجهول من " فَجَّرَ - يُفَجِّرُ "
انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ: على وزن " انفعل " من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ":  فعل "  فَجَرَ - يَفْجُرُ " عندما يقع بشكل ذاتي من غير وضوح السبب ومن غير عامل خارجي
تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ: على وزن " تفَعَّل " من " فَجَرَ - يَفْجُرُ ": فعل " فَجَرَ - يَفْجُرُ  : عندما يقع بشكل ذاتي وعلى وجه التكرار والشدة: " يَفْجُرُ " نفسه بنفسه بشكل عظيم وشديد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي:
عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ
فَجَرَ - يَفْجُرُ
 	﴿بل يريد الإنسان ليفجر أمامه (5)﴾ القيامة
فجور
 ﴿فألهمها فجورها وتقواها (8)﴾ الشمس
فاجر - فجرة
 ﴿إنك إن تذرهم يضلوا عبادك ولا يلدوا إلا فاجرا كفارا (27)﴾ نوح ﴿أولئك هم الكفرة الفجرة (42)﴾ عبس
فَجَّر - يُفَجِّر - فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - فجار
الأنهار تفجر﴿أو تكون لك جنة من نخيل وعنب فتفجر الأنهار خلالها تفجيرا(91)﴾ الإسراء ﴿كلتا الجنتين آتت أكلها ولم تظلم منه شيئا وفجرنا خلالهما نهرا (33)﴾ الكهف
العيون تفجر	﴿وجعلنا فيها جنات من نخيل وأعناب وفجرنا فيها من العيون (34)﴾ يس ﴿وفجرنا الأرض عيونا فالتقى الماء على أمر قد قدر(12)﴾ القمر ﴿عينا يشرب بها عباد الله يفجرونها تفجيرا (6)﴾ الإنسان
الينابيع	﴿وقالوا لن نؤمن لك حتى تفجر لنا من الأرض ينبوعا (90)﴾ الإسراء
البحار	﴿وإذا البحار فجرت (3)﴾ الإنفطار
الفجار
 ﴿أم نجعل الذين آمنوا وعملوا الصالحات كالمفسدين في الأرض أم نجعل المتقين كالفجار (28)﴾ ص ﴿وإن الفجار لفي جحيم (14)﴾ الإنفطار ﴿كلا إن كتاب الفجار لفي سجين (7)﴾ المطففين
الفجر
مطلع الفجر﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم فالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة ﴿سلام هي حتى مطلع الفجر (5)﴾ القدر
 	﴿والفجر(1) وليال عشر (2)﴾ الفجر
قرآن الفجر	﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا (78)﴾ الإسراء
صلاة الفجر	﴿ياأيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة ومن بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لكم ليس عليكم ولا عليهم جناح بعدهن طوافون عليكم بعضكم على بعض كذلك يبين الله لكم الآيات والله عليم حكيم(58)﴾ النور
انفجر - فانفجرت
 ﴿وإذ استسقى موسى لقومه فقلنا اضرب بعصاك الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا قد علم كل أناس مشربهم كلوا واشربوا من رزق الله ولا تعثوا في الأرض مفسدين (60)﴾ البقرة
تَفَجَّر - يَتَفَجَّر
 ﴿ثم قست قلوبكم من بعد ذلك فهي كالحجارة أو أشد قسوة وإن من الحجارة لما يتفجر منه الأنهار وإن منها لما يشقق فيخرج منه الماء وإن منها لما يهبط من خشية الله وما الله بغافل عما تعملون(74)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [فجر] ف ج ر: فَجَرَ الماء فانْفَجَرَ أي بجبسه فانبجس وبابه نصر و فَجَّرَهُ تفجيِيراً فَتَفَجَّر شدد للكثرة و الفَجْرُ في آخر الليل كالشفق في أوله وقد أفْجَرْنا كأصبحنا من الصبح و فَجَرض فسق وفجر كذب وبابهما دخل وأصله الميل و الفَاجِرُ المائل
الراغب
فجر
- الفجر: شق الشيء شقا واسعا كفجر الإنسان السكر (سكر النهر: ما يسد به)، يقال: فجرته فانفجر وفجرته فتفجر. قال تعالى: }وفجرنا الأرض عيونا﴿[القمر/12]،﴾وفجرنا خلالهما نهرا﴿[الكهف/33]،﴾فتفجر الأنهار﴿[الإسراء/91]،﴾تفجر لنا من الأرض ينبوعا﴿[الإسراء/90]، وقرئ:﴾تفجر﴿(وهي قراءة نافع وابن كثير وابن عامر وأبي عمرو بن العلاء وأبي جعفر. انظر: الإتحاف ص 286. وقال:﴾فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا﴿[البقرة/60]، ومنه قيل للصبح: فجر، لكونه فجر الليل. قال تعالى:﴾والفجر * وليال عشر﴿[الفجر/1 - 2]،﴾إن قرآن الفجر كان مشهودا﴿[الإسراء/ 78]، وقيل: الفجر فجران: الكاذب، وهو كذنب السرحان، والصادق، وبه يتعلق حكم الصوم والصلاة، قال:﴾حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل﴿[البقرة/187]. والفجور: شق ستر الديانة، يقال: فجر فجورا فهو فاجر، وجمعه: فجار وفجرة. قال:﴾كلا إن كتاب الفجار لفي سجين﴿[المطففين/7]،﴾وإن الفجار لفي جحيم﴿[النفطار /14]،﴾أولئك هم الكفرة الفجرة﴿[عبس/42]، وقوله:﴾بل يريد الإنسان ليفجر أمامه{ [القيامة/5]، أي: يريد الحياة ليتعاطى الفجور فيها. وقيل: معناه ليذنب فيها. وقيل: معناه يذنب ويقول غدا أتوب، ثم لا يفعل فيكون ذلك فجورا لبذله عهدا لا يفي به. وسمي الكاذب فاجرا لكون الكذب بعض الفجور. وقولهم: (ونخلع ونترك من يفجرك) (هذا من دعاء القنوت في الوتر، وهذا الدعاء مما رفع رسمه من القرآن، ولم يرفع من القلوب حفظه. انظر: النهاية لابن الأثير 3/414؛ والإتقان 2/34؛ والفائق 3/90؛ ومصنف ابن أبي شيبة 3/106) أي: من يكذبك. وقيل: من يتباعد عنك، وأيام الفجار: وقائع اشتدت بين العرب.
ملخص اللسان:
1. وفَجَرَ الإِنسانُ يَفْجُرُ فَجْراً وفُجوراً: انْبَعَثَ في المعاصي.
2. فجر: الفَجْر: ضوء الصباح وهو حُمْرة الشمس في سواد الليل، ويسمى الفَجْرُ فَجْراً لانْفِجارِه،وهو انصداع الظلمة  عن نور الصبح
3. طريقٌ فَجْرٌ واضح.
4. والفَجْر: تَفْجيرُكَ الماء، وأَفْجَرَ يَنْبُوعاً من ماء أَي أَخرجه.
5. والمَفْجَرُ: الموضع يَنْفَجِرُ منه.  وانْفَجَر الماءُ والدمُ ونحوهما من السيّال وتَفَجَّرَ: انبعث سائلاً.
6. والمَفْجَرة: أَرض تطمئنّ فتنفجر فيها أَوْدِية.
7. أَفْجَر  الرجلُ إِذا جاء بالفَجَرِ، وهو المال الكثير، والفَجَرُ: كثرة المال؛
8. وأَفْجَرَ إِذا كذب،  وأَفْجَرَ إِذا عصى،
9. وأَفْجَرَ إِذا كفر.
10. والفاجرُ: المائل؛ والفُجورُ: أَصله الميل عن الحق؛
11. الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أَن تَسْمعه من أَحد فَتَتَعَلَّمَهُ؛
12. وفَجَرَ الرجلُ بالمرأَة يَفْجُر فُجوراً: زنا. وفَجَرَت المرأَة: زنت.
13. فَجَرَ إِذا ركب رأْسه فمضى غير  مُكْتَرِثٍ..
لسان العرب
● - فجر: الفَجْر: ضوء الصباح وهو حُمْرة الشمس في سواد الليل، وهما  فَجْرانِ: أَحدهما المُسْتطيل وهو الكاذب الذي يسمى ذَنَبَ السِّرْحان، والآخر  المُسْتطير وهو الصادق المُنتَشِر في الأُفُقِ الذي يُحَرِّم الأَكل  والشرب على الصائم ولا يكون الصبحُ إِلا الصادقَ. الجوهري: الفَجْر في آخر  الليل كالشَّفَقِ في أَوله.  ابن سيده: وقد انْفَجَر الصبح وتَفَجَّر وانْفَجَر عنه الليلُ.  وأَفْجَرُوا: دخلوا في الفَجْر كما تقول: أَصبحنا، من الصبح؛ وأَنشد  الفارسي:فما أَفْجَرَتْ حتى أَهَبَّ بسُدْفةٍ  عَلاجيمُ، عَيْنُ ابْنَيْ صُباحٍ تُثيرُها  وفي كلام بعضهم: كنت أَحُلّ إِذا أَسحرْت، وأَرْحَلُ إِذا أَفْجَرْت.  وفي الحديث: أُعَرّسُ إِذا أَفْجَرْت، وأَرْتَحِل إِذا أَسْفَرْت أَي أَنزل  للنوم والتعريس إِذا قربت من الفجر، وأَرتحل إِذا أَضاء.  قال ابن السكيت: أَنت مُفْجِرٌ من ذلك الوقت إِلى أَن تطلع الشمس. وحكى  الفارسي: طريقٌ فَجْرٌ واضح:  والفِجار: الطُّرُقُ مثل الفِجاج. ومُنْفَجَرُ الرمل: طريق يكون فيه.  والفَجْر: تَفْجيرُكَ الماء، والمَفْجَرُ: الموضع يَنْفَجِرُ منه.  وانْفَجَر الماءُ والدمُ ونحوهما من السيّال وتَفَجَّرَ: انبعث سائلاً.  وفَجَرَه هو يَفْجُره، بالضم، فَجْراً فانْفَجَرَ أَي بَجَسه فانْبَجَس.  وفَجَّره: شُدّد للكثرة؛ وفي حديث ابن الزبير: فَجَّرْت بنفسك أَي  نسبتها إِلى الفُجورِ كما يقال فَسَّقْته وكَفَّرْته.  والمَفْجَرةُ والفُجْرةُ، بالضم: مُنْفَجَر الماء من الحوض وغيره، وفي  الصحاح: موضع تَفَتُّح الماء. وفَجْرَة الوادي: مُتَّسعه الذي ينفجر إِليه  الماء كثُجْرتَه. والمَفْجَرة: أَرض تطمئنّ فتنفجر فيها أَوْدِية.  وأَفْجَرَ يَنْبُوعاً من ماء أَي أَخرجه. ومَفاجر الوادي: مَرَافضه حبث يرفضُّ  إِليه السيل. وانْفَجَرَتْ عليهم الدواهي: أَتتهم من كل وجه كثيرة  بَغْتة؛ وانْفَجَر عليهم القومُ، وكله على التشبيه. والمُتَفَجِّر: فرس الحرث  بن وَعْلَةَ كأَنه يَتَفَجَّرُ بالعرق.  والفَجَر: العطاء ولكرم والجود والمعروف؛ قال أَبو ذؤيب:  مَطاعيمُ للضَّيْفِ حين الشِّتا  ءِ، شُمُّ الأُنوفِ، كثِيرُو الفَجَرْ  وقد تَفَجَّرَ بالكَرم وانْفَجَرَ. أَبو عبيدة: الفَجَر الجود الواسع  والكرم، من التَّفَجُّرِ في الخير؛ قال عمرو بن امرئ القيس الأَنصاري  يخاطب مالك بن العجلان:  يا مالِ، والسَّيِّدُ المُعَمَّمُ قد  يُبْطِرُه، بَعْدَ رأْيهِ، السَّرَفُ  نَحْنُ بما عندنا، وأَنت بما  عِندك راضٍ، والرأْي مختلفُ  يا مالِ، والحَقُّ إِن قَنِعْتَ به،  فالحقُّ فيه لأَمرِنا نَصَفُ  خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،  والحقُّ، يا مالِ، غيرُ ما تَصِفُ  إِنَّ بُجَيْراً مولىً لِقَوْمِكُمُ،  والحَقُّ يُوفى به ويُعْتَرَفُ  قال ابن بري: وبيت الاستشهاد أَورده الجوهري:  خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي فَجَرٍ،  والبَغْيُ، يا مالِ، غيرُ ما تَصفُ  قال: وصواب إِنشاده:  والحق، يا مال، غير ما تصف  قال: وسبب هذا الشعر أَنه كان لمالك بن العَجْلان مَوْلى يقال له  بُجَيْر، جلس مع نَفَرٍ من الأَوْس من بني عمرو بن عوف فتفاخروا، فذكر بُجَيْر  مالك بن العجلان وفضله على قومه، وكان سيد الحيَّيْنِ في زمانه، فغضب  جماعة من كلام بُجير وعدا عليه رجل من الأَوس يقال له سُمَيْر بن زيد ابن  مالك أَحد بني عمرو بن عوف فقتله، فبعث مالك إِلى عمرو بن عوف أَن ابعثوا  إِليَّ بسُمَيْر حتى أَقتله بَمَوْلايَ، وإِلا جَرَّ ذلك الحرب بيننا،  فبعثوا إِليه: إِنا نعطيك الرضا فخذ منا عَقْله، فقال: لا آخذ إِلا دِيَةَ  الصَّريحِ، وكانت دية الصَّريح ضعف دية المَوْلى، وهي عشر من الإِبل،  ودِيةُ المولى خمس، فقالوا له: إِن هذا منك استذلال لنا وبَغْيٌ علينا، فأَبى  مالك إِلا أَخْذَ دِيَةِ الصريح، فوقعت بينهم الحرب إِلى أَن اتفقوا على  الرضا بما يحكم به عمرو بن امرئ القيس، فحكم بأَن يُعْطى دية المولى،  فأَبى مالك، ونَشِبَت الحرب بينهم مدة على ذلك. ابن الأَعرابي: أَفْجَر  الرجلُ إِذا جاء بالفَجَرِ، وهو المال الكثير، وأَفْجَرَ إِذا كذب،  وأَفْجَرَ إِذا عصى، وأَفْجَرَ إِذا كفر. والفَجَرُ: كثرة المال؛ قال أَبو  مِحْجن الثقفي:  فقد أَجُودُ، وما مَالي بذي فَجَرٍ،  وأَكْتُم السرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ  ويروى: بذي قَنَعٍ، وهو الكثرة، وسيأْتي ذكره. والفَجَر: المال؛ عن  كراع. والفَاجرُ: الكثير المالِ، وهو على النسب.  وفَجَرَ الإِنسانُ يَفْجُرُ فَجْراً وفُجوراً: انْبَعَثَ في المعاصي.  وفي الحديث: إِن التُّجَّار يُبْعثون يوم القيامة فُجَّاراً إِلا من اتقى  الله؛ الفُجَّار: جمع فاجِرٍ وهو المْنْبَعِث في المعاصي والمحارم. وفي حديث  ابن عباس، رضي عنهما، في العُمْرة: كانوا يَرَوْنَ العمرة في أَشهر  الحج من أَفْجَرِ الفُجورِ أَي من أَعظم الذنوب؛ وقول أَبي ذؤيب:  ولا تَخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا  بقَوْل الفَجْرِ، إِنَّ الفَجْر حُوبُ  يروى: الفَجْر والفَخْر، فمن قال الفَجْر فمعناه الكذب، ومن قال الفَخر  فمعناه التَّزَيُّد في الكلام. وفَجَرَ فُجُوراً أَي فسق. وفَجَر إِذا  كذب، وأَصله الميل. والفاجرُ: المائل؛ وقال الشاعر:  قَتَلْتُم فتًى لا يَفْجُر اللهَ عامداً،  ولا يَحْتَويه جارُه حين يُمْحِلُ  أَي لا يَفْجُر أَمرَ الله أَي لا يميل عنه ولا يتركه. الهوزاني:  الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أَن تَسْمعه من أَحد فَتَتَعَلَّمَهُ؛  وأَنشد:  نازِعِ القومَ، إِذا نازَعْتَهُمْ،  بأَرِيبٍ أَو بِحَلاَّفٍ أَيَلْ  يَفْجُرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به،  وهو إِنْ قيلَ: اتَّقِ اللهَ، احْتَفَلْ  وفَجَرَ الرجلُ بالمرأَة يَفْجُر فُجوراً: زنا. وفَجَرَت المرأَة: زنت.  ورجل فاجِرٌ من قوم فُجَّارٍ وفَجَرَةٍ، وفَجورٌ من قوم فُجُرٍ، وكذلك  الأُنثى بغير هاء؛ وقوله عز وجل: بل يريد الإِنسان ليَفْجُرَ أَمامَهُ؛ أَي  يقول سوف أَتوب؛ ويقال: يُكْثرُ الذنوبَ ويؤخّر التوبة، وقيل: معناه  أَنه يسوِّف بالتوبة ويقدم الأَعمال السيئة؛ قال: ويجوز، والله أَعلم،  ليَكْفُر بما قدّامه من البعث. وقال المؤرج: فَجَرَ إِذا ركب رأْسه فمضى غير  مُكْتَرِثٍ. قال: وقوله ليَفْجُرَ، ليمضي أَمامه راكباً رأْسه. قال: وفَجَرَ  أَخطأَ في الجواب، وفَجَرَ من مرضه إِذا برأَ، وفَجَرَ إِذا كلَّ بصرُه.  ابن شميل: الفُجورُ الركوب إِلى ما لا يَحِلُّ. وحلف فلان على فَجْرَةَ  واشتمل على فَجْرَةَ إِذا ركب أَمراً قبيحاً من يمين كاذبة أَو زِناً أَو  كذب. قال الأَزهري: فالفَجْرُ أَصله الشق، ومنه أُخِذَ فَجْرُ  السِّكْرِ، وهو بَثْقُه، ويسمى الفَجْرُ فَجْراً لانْفِجارِه، وهو انصداع الظلمة  عن نور الصبح. والفُجورُ: أَصله الميل عن الحق؛ قال لبيد يخاطب عمه أَبا  مالك:  فقلتُ: ازْدَجِرْ أَحْناءَ طَيْرِكَ، واعْلَمَنْ  بأَنك، إِنْ قَدَّمْتَ رِجْلَكَ، عاثِرُ  فأَصْبَحْتَ أَنَّى تأْتِها تَبْتَئِسْ بها،  كِلا مَرْكَبَيها، تحتَ رِجْلِكَ، شاجِرُ  فإِن تَتَقَدَّمْ تَغْشَ منها مُقَدِّماً  غليظاً، وإِن أَخَّرْتَ فالكِفْلُ فاجِرُ  يقول: مَقْعد الرديف مائل. والشاجر: المختلف. وأَحْناءَ طَيرِك أَي  جوانب طَيْشِكَ. والكاذب فاجرٌ والمكذب فاجرٌ والكافر فاجرٌ لميلهم عن الصدق  والقصد؛ وقول الأَعرابي لعمر:  فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ  أَي مال عن الحق، وقيل في قوله: ليَفْجُرَ أَمامه: أَي ليُكَذِّبَ بما  أَمامه من البعث والحساب والجزاء. وقول الناس في الدعاء: ونَخْلَع ونترك  مَنْ يَفْجُرُك؛ فسره ثعلب فقال: مَنْ يَفْجُرُك من يعصيك ومن يخالفك،  وقيل: من يضع الشيء في غير موضعه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن رجلاً  استأْذنه في الجهاد فمنعه لضعف بدنه، فقال له: إِن أَطلقتني وإِلا  فَجَرْتُكَ؛ قوله: وإِلا فَجَرْتُكَ أَي عصيتك وخالفتك ومضيت إِلى الغَزْوِ، يقال:  مال من حق إِلى باطل. ابن الأَعرابي: الفَجُور والفاجِرُ المائل والساقط  عن الطريق. ويقال للمرأَة: يا فَجارِ معدول عن الفاجِرةِ، يريد: يا  فاجِرةُ. وفي حديث عائشة  (* قوله« وفي حديث عائشة» كذا بالأصل. والذي في  النهاية: عاتكة،) رضي اللَّه عنها: يا لَفُجَر هو معدول عن فاجِرٍ للمبالغة  ولا يستعمل إِلا في النداء غالباً. وفَجارِ: اسم للفَجْرَة والفُجورِ مثل  قَطامِ، وهو معرفة؛ قال النابغة:  إِنا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنا بيننا:  فَحَمَلْتُ بَرَّةَ، واحتملتَ فَجارِ  قال ابن سيده: قال ابن جني: فَجارِ معدولة عن فَجْرَةَ، وفَجْرَةُ علم  غير مصروف، كما أَن بَرَّةَ كذلك؛ قال: ووقول سيبويه إِنها معدولة عن  الفَجْرَةِ تفسير على طريق المعنى لا على طريق اللفظ، وذلك أَن سيبويه أَراد  أَن يعرِّف أَنه معدول عن فَجْرَةَ علماً فيريك ذلك فعدل عن لفظ العلمية  المراد إِلى لفظ التعريف فيها المعتاد، وكذلك لو عدلتَ عن بَرَّةَ قلت  بَرَارِ كما قلت فَجارِ، وشاهد ذلك أَنهم عدلوا حَذام وقَطام عن حاذمة  وقاطمة، وهما علمان، فكذلك يجب أَن تكون فَجارِ معدولة عن فَجْرَةَ علماً  أَيضاً.  وأَفْجَرَ الرجلَ: وجده فاجِراً. وفَجَرَ أَمرُ القوم: فسد. والفُجور:  الرِّيبة، والكذب من الفُجُورِ. وقد ركب فلان فَجْرَةَ وفَجارِ، لا  يُجْرَيان، إِذا كذب وفَجَرَ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: إِياكم والكذب  فإِنه مع الفُجُورِ، وهما في النار؛ يريد الميل عن الصدق وأَعمال الخير.  وأَيامُ الفِجارِ: أَيامٌ كانت بين قَيْسٍ وقريش. وفي الحديث: كنت أَيام  الفِجارِ أَنْبُلُ على عمومتي، وقيل: أَيام الفِجارِ أَيام وقائع كانت  بين العرب تفاجروا فيها بعُكاظَ فاسْتَحَلُّوا الحُرُمات. الجوهري:  الفِجارُ يوم من أَيام العرب، وهي أَربعة أَفْجِرَةٍ كانت بين قريش ومَن معها  من كِنانَةَ وبين قَيْس عَيْلان في الجاهلية، وكانت الدَّبْرة على قيس،  وإِنما سَمَّتْ قريش هذه الحرب فِجاراً لأَنها كانت في الأَشهر الحرم، فلما  قاتلوا فيها قالوا: قد فَجَرْنا فسميت فِجاراً. وفِجاراتُ العرب:  مفاخراتها، واحدها فِجارٌ. والفِجاراتُ أَربعة: فِجار الرجل، وفِجار المرأَة،  وفِجار القِرْد، وفِجار البَرَّاضِ، ولكل فِجار خبر. وفَجَرَ الراكبُ  فُجوراً: مال عن سرجه. وفَجَرَ؛ وفي حديث عمر، رضي الله عنه: اسْتَحْمَلَه  أَعرابي وقال: إِن ناقتي قد نَقِبتْ، فقال له: كذبتَ، ولم يحمله، فقال:  أَقْسَمَ بال أَبو حَفْصٍ عُمَرْ:  ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ،  فاغفر له، اللهمَّ، إِن كان فَجَرْ  أَي كذب ومال عن الصدق. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: لأَن يُقَدَّمَ  أَحدُكم فتُضْرَب عُنُقُه خير له من أَن يَخُوض غَمَراتِ الدنيا، يا هادي  الطريق جُرْتَ، إِنما الفَجْر أَو البحر؛ يقول: ان انتظرت حتى يضيء لك  الفجرُ أَبْصَرْتَ قصدك، وإِن خَبَطت الظلماء وركبت العَشْواء هجما بك على  المكروه؛ يضرب الفَجْر والبحر مثلاً لغمرات الدنيا، وقد تقدم البحرُ في  موضعه.
مقاييس اللغة:
(فجر) الفاء والجيم والراء أصلٌ واحدٌ، وهو التفتح في الشَّيء. من ذلك الفَجْر: انفِجار الظُّلمة عن الصُّبح. ومنه: انفجَرَ الماء انفجاراً: تفتَّحَ. والفُجْرَة: موضع تفتُّح الماء. ثمَّ كثُر هذا حتَّى صار الانبعاثُ والتفتُّح في المعاصي فُجوراً. ولذلك سمِّي الكَذِب فجوراً. ثم كثُر هذا حتَّى سمِّي كلُّ مائلٍ عن الحقِّ فاجراً. وكلُّ مائلٍ عندَهم. فاجر. قال لبيد:‏
غليظاً وإن أخَّرتَ فالكِفل [فاجرُ(1) ] *** فإنْ تتقدَّمْ تَغْشَ منها مقدَّما‏
ومن الباب الفَجَر، وهو الكرم والتفجُّر بالخير. ومَفَاجِر الوادي: مَرافِضُه، ولعلَّها سمِّيت مفاجرَ لانفجار الماء فيها. قال:‏
* بجَنْبِ العَلَنْدَى حيث نام المَفاجِرُ(2) *‏
ومُنْفجر الرمل(3) : طريق يكون فيه. ويوم الفِجارِ(4) : يومٌ للعرب استُحِلّتْ فيه الحُرمة.‏
القاموس المحيط:
الفَجْرُ ضَوْءُ الصَّباحِ، وهو حُمْرَةُ الشمسِ في سَوادِ اللَّيْل، وقَدِ انْفَجَرَ الصُّبْحُ وتَفَجَّرَ وانْفَجَرَ عنه اللَّيْلُ.وأفْجَرُوا: دَخَلوا فيه. وأنْتَ مُفْجِرٌ: إلى طلوعِ الشمسِ. والفِجارُ، ككِتابٍ: الطُّرُقُ. وانْفَجَرَ الماءُ وتَفَجَّرَ: سالَ، وفَجَرَهُ هو وفَجَّرَه. والمَفْجَرَةُ: مُنْفَجَرُهُ، كالفُجْرَة، بالضم، وأرضٌ تَطْمَئنُّ وتَنْفَجِرُ: فيها أودِيَةٌ. وفَجْرَةُ الوادِي: مُتَّسَعُه الذي يَنْفَجِرُ إليه الماءُ. وانْفَجَرَت الدَّواهِي: أتَتْهُم من كلِّ وجْهٍ. والفَجْرُ: الانْبعاثُ في المَعاصِي والزِّنى، كالفُجُورِ فيهما، فَجَرَ فهو فَجُورٌ وفاجُورٌ من فُجُرٍ بضَمَّتَينِ وفاجِرٌ من فُجَّارٍ وفَجَرَةٍ. والفَجَرُ، بالتحريكِ: العَطاءُ، والكَرَمُ، والجُودُ، والمَعروفُ، والمالُ، وكثْرَتُهُ. وتَفَجَّرَ بالكَرَمِ وانْفَجَرَ. والفاجِرُ: المُتَمَوِّلُ، والساحرُ. وكقَطامِ: اسمٌ للفُجورِ. ويا فَجَارِ: اسمٌ مَعْدولٌ عن الفاجرَةِ. وأفْجَرَهُ: وجَدَهُ فاجِراً. وفَجَرَ: فَسَقَ، وكَذَبَ، وكَذَّبَ، وعَصَى، خالَفَ، من مَرَضِهِ: بَرَأَ، وكَلَّ بَصَرُهُ، أمرُهُم: فَسَدَ، الراكِبُ فُجُوراً: مالَ عن سَرْجِهِ، عَنِ الحَقِّ: عَدَلَ. وأيامُ الفِجارِ، بالكسر: أربَعَةُ أفْجِرَةٍ في الأَشْهُرِ الحُرُمِ، كانتْ بينَ قُرَيْشٍ ومَنْ مَعَهَا من كِنانَةَ وبَيْنَ قَيْسِ عَيْلانَ، وكانَتِ الدَّبْرَةُ على قَيْسٍ، فلما قاتَلوا، قالوا: فَجَرْنا، حَضَرَها النبيُّ صلى الله عليه وسلم، وهو ابنُ عشرينَ. وفي الحديث: " كنتُ أنْبُلُ على عُمُومَتِي يَوْمَ الفِجارِ، ورَمَيْتُ فيه بأَسْهُمٍ، وما أُحبُّ أنِّي لم أكُنْ فَعَلْتُ " . وذُو فَجَرٍ، محركةً: ع. والفُجَيْرَةُ، كجُهَيْنَةَ: ع. ورَكِبَ فَجْرَةَ، مَمْنوعَةً، أي: كَذَبَ. وأفْجَرَ: جاءَ بالمالِ الكثيرِ، وكَذَبَ، وزَنَى، وكَفَرَ، ومالَ عن الحَقِّ، اليَنْبوعَ: أنْبَطَهُ. والمُتَفَجِّرُ، بكسر الجيم: فَرَسُ الحَارِثِ بنِ وَعْلَةَ. والافْتِجارُ في الكلامِ: اخْتِراقُهُ من غيرِ أن يَسْمَعَه من أحَدٍ ويَتَعَلَّمَه.
تاج العروس:
ف - ج - ر
الفَجْرُ : ضَوْءُ الصَّبَاحِ وهُوَ حُمْرَةُ الشَّمْسِ في سَواد اللَّيْل وهُمَا فَجْرَانِ : أَحَدُهُمَا المُسْتَطيل وهو الكاذِبُ الذي يُسَمَّى ذَنَب السِّرْحَان ؛ والآخَرُ المُسْتَطِيرُ وهو الصّادِقُ المُنْتَشرُ في الأُفُق الّذي يُحَرِّم الأَكْلَ والشُّرْبَ على الصائم . ولا يكون الصُّبْحُ إِلاَّ الصَّادِق . وقال الجوهريّ : الفَجْرُ : في آخِرِ اللَّيْلِ كالشَّفَق في أَوَّلِه . قال ابنُ سيدَه : وقد انْفَجَرَ الصُّبْحُ وتَفَجَّرَ وانْفَجرَ عنه اللَّيْلُ . وأَفْجَرُوا : دَخَلُوا فِيهِ أَي الصُّبْحِ كما تقولُ : أَصْبَحُوا من الصُّبْحِ وأَنْشَد الفارِسِيّ :
فما أَفْجَرَتْ حَتَّى أَهَبَّ بسُدْفَةٍ ... عَلاجِيُم عَيْنُ ابْنَيْ صُبَاحٍ تُثِيرُها
وفي كَلام بعضهم : كُنْتُ أَحُلُّ إِذا أَسْحَرْتُ وأَرْحَلُ إِذا أَفْجَرْتُ . وفي الحدِيث : أُعَرِّس إِذا أَفْجَرْتُ وأَرْتَحِلُ إِذا أَسْفَرْتُ أَي أَنْزل للنَّوْمِ والتَّعْرِيس إِذا قَرُبْتُ من الفَجْر وأَرْتَحِلُ إِذا أَضاءَ . وقال ابنُ السِّكِّيت : أَنْتَ مُفْجِرٌ من ذلك الوَقْت إِلى طُلُوعِ الشَّمْس . وحَكَى الفارسيُّ : طَرِيقٌ فَجْرٌ : وَاضحُ . والفِجَارُ ككَتاب : الطُّرُقُ مِثْل الفِجَاج . والفَجْر : تَفجيرُك الماءَ . وانْفَجَرَ الماءُ والدَّمُ ونَحْوُهُمَا من السَّيّال وتَفَجَّرَ : سالَ وانْبَعَثَ . وفَجَرَه هُوَ يَفْجُرُه بالضَّم فَجْراً فانْفَجَر أَي بَجَسَهُ فانْبَجَسَ . وفَجَّرَهُ تَفْجِيراً : شُدِّدَ للكَثْرة . والمَفْجَرُ والمَفْجَرَةُ : مُنْفَجَرُهُ من الحَوْضِ وغَيْره . وفي الصّحاحِ : مَوْضِعُ تَفَتُّحِ المَاءِ كالفُجْرَةِ بِالضّمّ . والمَفْجَرَةُ : أَرْضٌ تَطْمَئِنُّ وتَنْفَجِرُ . وعبَارَةُ المُحْكَم : فتَنْفَجِر فيها أَوْدِيَةٌ والجَمْعُ المَفَاجِرُ . ومَفَاجِرُ الوَادِي : مَرَافِضُه حَيْثُ يَرْفَضُّ إِليه السَّيْلُ . وفُجْرَةُ الوَادِي - إِطْلاقُه يَقْتَضِي أَنْ يكونَ بالفَتْح والصَّوابُ أَنّه بالضَّمّ - مُتَّسَعُه الّذي يَنْفَجِرُ إِليه الماءُ كثُجْرَتِهِ . ومن المَجَاز : انْفَجَرَت عَلَيْهِمُ الدَّوَاهِي : أَتَتْهم من كلِّ وَجْهٍ كثيرةً بَغْتَةً . وكذا انْفَجَرَ عليهم العَدُوُّ إِذا جاءَهُم بَغْتَةً بكَثْرَةٍ كما في الأَساس واللّسان . وأَصل الفَجْر الشَّقُّ ثمّ اسْتُعْمِلَ في الانْبعاثِ في المَعَاصي والمَحَارِمِ والزِّنَى ورُكُوب كُلِّ أَمْرٍ قَبيح من يَمِين كاذبَة أَو كَذِب كالفُجُور فيهما كقُعُود . فَجَرَ الرَّجُلُ بالمَرْأَة يَفْجُر فُجُوراً : زَنَى والمَرْأَةُ : زَنَتْ فهو فَجُورٌ كصَبُور وفاجُورٌ نَقَلَه الصّاغَانيّ من قَوْم فُجُرٍ بضَمَّتَيْن وامْرَأَةٌ فَجُورٌ أَيضاً مِن نِسْوَة فُجُرٍ ورَجُلٌ فاجِرٌ من قوم فُجَّار وفَجَرَة كطُلاّب وطَلَبَة وفي الحَدِيث : إِنّ التُّجّارَ يُبْعَثُون يَوْمَ القيَامَة فُجّاراً إِلاّ مَنِ اتَّقَى اللهَ . والفَجَرُ بالتَّحْريك : العَطَاءُ والكَرَمُ والجُودُ والمَعْروفُ قال أَبو ذُؤَيْب :
مَطاعِيمُ للضَّيْف حينَ الشِّتا ... ءِ شُمُّ الأُنُوف كَثِيرُو الفَجَرْ وقال أَبو عُبَيْدَة : الفَجَرُ : الجُودُ الوَاسعُ والكَرَمُ من التَّفَجُّرِ في الخَيْرِ وقال عَمْرُو بن امْرِئ القَيْسِ يُخَاطبُ مالِكَ بنَ العَجْلان :
" خَالَفْتَ في الرَّأْيِ كُلَّ ذِي فَجَرٍوالحَقُّ يامالِ غَيْرُ ما تَصِفُ هكذا صوابُ إِنْشَاده كما قالَهُ ابن بَرّيّ . والفَجَرُ : المَالُ عن كُرَاع . والفَجَرُ : كَثْرَتُهُ قال أَبو مِحْجَن الثَّقَفيُّ :
فَقَدْ أَجُودُ ومَا مَالي بِذي فَجَرٍ ... وأَكْتُمُ السِّرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ وقد تَفَجَّرَ بالكَرَم وانْفَجَرَ . قال ابنُ القَطّاع : وفَجِرَ الرَّجُلُ فَجَراً أَي كفَرِحَ : تَكرَّمَ . والفَاجِرُ : المُتَمَوِّلُ أَي الكَثِيرُ المالِ وهو على النَّسَب والفاجرُ : السّاحِرُ نقله الصاغانيّ . وكقَطَامِ : اسْمٌ للفُجُور . ويُقَال للمَرْأَة : يا فَجَارِ كقَطَامِ وهو اسم مَعْدُولٌ عن الفاجِرَةِ يُريدُ يا فاجرَةُ قال النَّابِغَةُ :
أَنَّا اقْتَسمْنَا خُطَّتَيْنَا بَيْنَنَا ... فحَمَلْتُ بَرَّةَ واحْتَمَلْتَ فَجَارِ قال ابنُ جِنّى : فَجَارِ مَعْدُولَةٌ عن فَجْرَةَ وفَجْرَةُ عَلَمٌ غير مَصْرُوفٍ كما أَنّ بَرّةَ كذلك . قال وقَوْلُ سيبويه إِنّها معدولة عن الفَجْرَة تفسيرٌ على طريقِ المَعْنَى لا عَلَى طَرِيق اللَّفْظ . وأَفْجَرَهُ . وَجَدَهُ فاجِراً . وفَجَرَ الرجُلُ يَفْجُر فُجُوراً . فَسَقَ وفَجَرَ أَيضاً : كذَبَ وكَذَّبَ زاد بنُ القَطّاع : وأَرَابَ . وأَصْلُه المَيْلُ والفَاجِرُ : المائلُ . وقال أَبو ذُؤَيْب :
ولا تُخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا ... بِقَوْل الفَجْرِ إِنَّ الفَجْرَ حُوبُ
أَرادَ بالفَجْر الكَذِبَ ويُسَمَّى الكاذِبُ فاجراً لمَيْله عن القَصْد . وفَجَرَ فُجُوراً عَصَى وخالَفَ وبه فَسَّرَ ثعلب قَوْلَهم في الدُّعاءِ : ونَخْلَعُ ونَتْرُكُ من يَفْجُرُكَ فَقَال : مَن يَعْصيكَ ومَنْ يُخَالِفُكَ . ومنه حديثُ عُمَرَ رضي الله عنه : أَنَّ رَجُلاً اسْتَأْذَنَهُ في الجهَاد فمَنَعَهُ لِضَعْفِ بَدَنه فقال له إِنْ أَطْلَقْتَنِي وإِلاَّ فَجَرْتُك أَي عَصَيْتُك وخالَفْتُك ومَضَيْتُ إِلى الغَزْوِ . وقال المؤرّج : فَجَرَ الرَّجُلُ مِنْ مَرَضِه : بَرَأَ ؛ وفَجَرَ : كَلَّ بَصَرُه وفَجَرَ أَمْرُهُم : فَسَدَ . ومن المَجَاز : فَجَرَ الراكِبُ يَفْجُرُ فُجُوراً : مالَ عَنْ سَرْجِه . وفَجَرَ عن الحَقِّ : عَدَلَ ومنه قولُهم : كَذَبَ وفَجَرَ . وفي حديث عُمَرَ رضي الله عنه : اسْتَحْمَلَهُ أَعرابِيّ وقال : إِنَّ ناقَتِي قد نَقِبَتْ . فقال لَهُ : كَذَبْتَ . ولم يَحْمِلْه . فقال :
أَقْسَمَ بالله أَبو حَفْصٍ عُمَرْ ... مَا مَسَهَا مِنْ نَقَبٍ ولا دَبَرْ فاغْفِرْ لَهُ اللّهُمَّ إِنْ كانَ فَجَرْ أَي كَذَبَ ومالَ عن الصِّدْق . وقال الشاعر :
قَتَلْتُم فَتَىً لا يَفْجُرُ اللهَ عامِداً ... ولا يَجْتَويِه جارُه حِينَ يُمْحِلُ أَي لا يَفْجُرُ أَمْرَ الله أي لا يَمِيلُ عنه ولا يَتْرُكُه . وأَيّامُ الفِجَار بالكَسْر كانت بعُكَاظَ تَفاجَرُوا فيها واسْتَحَلُّوا كلَّ حُرْمَةٍ كذا في الأَساس . وفي الصّحاح . الفِجَارُ : يَوْمٌ من أَيَّامِ العَرَب وهي أَرْبَعةُ أَفْجِرَةٍ : فِجَارُ الرَّجُلِ وفِجَارُ المَرْأَةِ وفِجَارُ القِرْدِ وفِجَارُ البَرّاضِ . قلتُ : والأَخِيرُ هو الوَقْعَةُ العُظْمَى نُسِبَت إِلى البَرّاضِ بن قَيْسٍ الذي قَتَلَ عُرْوَةَ الرَّحَالَ وإِنّمَا سُمِّيَتْ بذلك لأَنَّهَا كانَتْ في الأَشْهُرِ الحُرُم وكانتْ بَيْنَ قُرَيْش ومَن مَعَهَا من كِنَانَةَ وبَيْنَ قَيْسِ عَيْلانَ في الجاهِلّية وكانَت الدَّبْرَةُ أَي الهَزيمَةُ على قيْس . فَلَمَّا قاتَلُوا فيها قالُوا : قد فضجَرْنا فسُمِّيَتْ لِذلكَ فِجَاراً وهو مَصْدَرُ فاجَرَ مُفاجَرَةً وفِجَاراً : ارْتَكَبَ الفُجُورَ كما حَقَّقَه السُّهَيْلِي في الرَّوْض . وفِجَارَاتُ العَرَبِ : مُفَاخَرَاتُهَا . وقد حَضَرَهَا النبيُُّ صلى الله تعالَى عليه وسلَّم وهو ابنُ عِشْرينَ سنةً وفي الحَدِيث : كنْتُ أَنْبُلُ على عُمُومَتِي يَوْمَ الفِجَارِ ورَمَيْتُ فيه بأَسْهُم وما أُحِبُّ أَنِّي لم أَكُنْ فَعَلْتُ . وفي رِوايَة : كُنْتُ أَيّامَ الفِجَارِ أَنْبُلُ على عُمُومَتِي وذُو فَجَرٍ مُحَرَّكَة : ع قال بَشِيرُ بنُ النِّكْث :
حَيْثُ تَرَاءَى مَأْسَلٌ وذُو فَجَرْ ... يَقْمَحْنَ من حِبَّتِهِ ما قَدْ نَثَرْ والفُجَيْرَ كجُهَيْنةَ : ع . ويقالُ : رَكِبَ فلانٌ فَجْرَةَ وفَجَارِ مَمْنُوعةً من الصَرْفِ أَي كَذَبَ وفَجَرَ . وعن ابن الأَعرابِيّ : أَفْجَرَ الرَّجُلُ إِذا جاءَ بالفَجَرِ أَي بالمالِ الكَثِيرِ . وأَفْجَرَ إِذا كَذَبَ وأَفْجَرَ إِذا زَنَى وأَفْجَرَ إِذا كَفَرَ وأَفْجَرَ إِذا عَصَى بفَرْجِه وأَفْجَرَ إِذا مالَ عن الحَقِّ . الأَخيرُ ليس من قَوْلِ ابنِ الأَعرابيّ بل أَلْحَقَه الصاغانيّ من كَلامِ غَيْره وأَفْجَرَ اليَنْبُوعَ : أَنْبَطَهُ أَي أَخْرَجَهُ . والمُتَفَجِّر بكسر الجيم : فَرَسُ الحارِثِ بنِ وَعْلَةَ كأَنَّهُ يَتَفَجَّرُ بالعَرَق . وقال الهَوازنِيُّ : الافْتِجارُ في الكَلامِ : اخْتِراقُه من غَيْرِ أَنْ يَسْمَعَهُ من أَحَد ويَتَعَلَّمَه وأَنشد :
نازِعِ القَوْمَ إِذا نازَعْتَهُمْ ... بأَريب أَوْ بحَلاّفٍ أَبَلّْ
يَفْتَجِرُ القَوْلَ ولم يَسْمَعْ بِهِ ... وَهُوَ إِنْ قِيلَ اتَّقِ اللهَ احْتَفَلْ
وممّا يُسْتَدْرَك عليه : فَجَّره إِذَا نَسَبَه للفُجُور كفَسَّقَهُ وكَفَّرَهُ . ومنه حَدِيثُ ابنِ الزُّبَيْر : فَجَّرتَ بنَفْسِكَ . وقال المُؤَرّج : فَجَرَ الرَّجُلُ : أَخْطَأَ في الجَوَاب . وفَجَرَ إِذا رَكِبَ رَأْسَه فمَضَى غَيرَ مُكْتَرِثٍ . وقال ابنُ شُمَيْل : الفُجُور : الرُّكُوب إِلى ما لا يَحِلُّ . وحَلَفَ فلانٌ على فَجْرَةٍ واشتمل على فَجْرَةٍ إِذا رَكبَ أَمراً قَبِيحاً من يَمِين كاذبَة أَو زِنىً أَو كَذِبٍ . والفَاجِرُ : المُكذِّبُ لِمَيْله عن الصِدْقِ والقَصْدِ . وعن ابنِ الأَعرابيّ : الفاجِرُ : الساقطُ عن الطّرِيق . وفي حديثِ عائشةَ رَضِي الله عنها : يا لَفُجَرَ معدولٌ عن فاجِر للمُبَالَغَة ولا يُسْتَعْمَلُ إِلاّ في النِّداءِ غالِباً . وسِرْنا في مُنْفَجَرِ الرَّمْلِ : وهو طَريقٌ يكونُ فيه وهو مَجازٌ . والفَجرُ محرَّكة : يُكْنَى به عَنْ غَمَرَاتِ الدُّنْيَا . ومنه حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ رضي الله عنه لأَنْ يُقَدَّمَ أَحَدُكُم فتُضْرَبَ عُنقُه خَيْرٌ له من أَنْ يَخُوض في غَمَراتِ الدُّنْيَا يا هادِيَ الطَّرِيقِ جُرْتَ إِنَّمَا هو الفَجْر أَو البَحْر يقولُ : إِن انْتَظَرْتَ حتى يُضِئَ لك الفَجْرُ أَبْصَرَتْ قَصْدَك وإِن خَبَطْتَ الظَّلْمَاءَ ورَكِبْتَ العَشْواءَ هَجَمَا بِكَ على المَكْرُوه . فضَرَب البَحْرُ مَثَلاً لغَمَراتِ الدُّنْيَا . وقد تَقدّم البَحْرُ في مَوْضِعه
اختُلف في مَعْنَى قولِه تعالَى : بَلْ يُريدُ الإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ . فقيلَ : أَي يَقُولُ : سَوْفَ أَتُوبُ . ويُقَال : يُكْثِرُ الذُّنُوبَ ويُؤَخِّرُ التَّوْبَةَ . وقيل : يُسَوِّف بالتَّوْبَة ويُقَدِّم الأَعمالَ السَّيِّئَةَ . وقِيلَ : لِيَكْفُرَ بما قُدّامَه من البَعْثِ . وقال المؤرِّج : أَي ليَمْضِيَ أَمامَهُ راكِباً رَأْسَه . وقِيل : ليُكذِّبَ بما أَمَامَهُ من البَعْثِ والحِسَابِ والجَزَاءِ

### Türkçe

فجر
**فَجَرَ - يَفْجُرُ - فَجْر - فُجُوْر - فَاجِر - فُجَّار - فَجَرَة - فَجَّرَ - يُفَجِّرُ، فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ - تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ**
**فَجَرَ - يَفْجُرُ** + varlık veya şey: engelden ve kontrolden, farklı yönlere doğru itici bir şekilde çıkar: şey, hareketinde ve güzergâhında kayıtlı ve alıkonmuş ve kontrol altında bulunduğu bir durumdan veya yerden çıkar; kaidesiz, şiddetle itici bir şekilde, rastgele biçimde hareket etmek üzere.
**فَجْر - الفَجْر**: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**” fiilinin isim-fiili: şeyin hareketinde ve güzergâhında kontrolden çıkması; bu aynı zamanda ıstılah olarak: ondan bir zaman ismidir: aydınlığın fecri vakti: ışığın patlayıcı bir şekilde çıkış vakti.
**فُجُوْر**: “**فُعول**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan mübalağa isim-fiil: şeyin hareketinde ve güzergâhında kontrol altından çıkması; kaidesiz, rastgele biçimde ve şiddetle itici bir şekilde hareket etmesi için.
**فَاجِر**: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan sıfat-ı müşebbehe ism-i fâil: “**فَجَرَ**” eden; hareketinde ve güzergâhında kontrol altından çıkmış olan; kaidesiz, rastgele biçimde ve şiddetle itici bir şekilde hareket etmek üzere.
**فُجَّار**: “**فَاجِر**”in çoğulu.
**فَجَرَة**: “**فُجّار**”ın çoğulu.
**فَجَّرَ - يُفَجِّرُ**: “**فَعَّل**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَفْجُرُ**” kılar: şey üzerinde çalıştı da onu, hareketinde ve güzergâhında kontrol altından çıkardı; kaidesiz, rastgele biçimde ve şiddetle itici bir şekilde ve زائد bir kuvvetle hareket etmek üzere.
**فُجِّرَ - يُفَجَّرُ**: “**فَجَّرَ - يُفَجِّرُ**”ün meçhul bina edileni.
**انْفَجَرَ - يَنْفَجِرُ**: “**انفعل**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**” fiilini, sebebin açıklığı olmaksızın ve dış bir etken olmaksızın, kendiliğinden vuku bulduğu zaman yapar.
**تَفَجَّرَ - يَتَفَجَّرُ**: “**تفَعَّل**” vezninde, “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**”dan: “**فَجَرَ - يَفْجُرُ**” fiilini, kendiliğinden ve tekrar ve şiddet üzere vuku bulduğu zaman yapar: kendisini, kendisiyle, büyük ve şiddetli bir şekilde “**يَفْجُرُ**”.
Ve lafız, “kontrolden çıkma, başkasının kontrolünü ve tahakkümünü ve emirlerini kabul etmeyi reddetme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ**
**فَجَرَ - يَفْجُرُ**
 	﴿“Bilakis insan, önünde **ليفجر** etmek ister (5)”﴾ Kıyamet
**فجور**
 ﴿“Böylece ona **فجورها**nı ve takvâsını ilham etti (8)”﴾ Şems
**فاجر - فجرة**
 ﴿“Şüphesiz sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve ancak **فاجرا** kâfir doğururlar (27)”﴾ Nûh ﴿“İşte onlar, kâfirler, **الفجرة**dir (42)”﴾ Abese
**فَجَّر - يُفَجِّر - فُجِّرَ - يُفَجَّرُ - فجار**
Nehirler **تفجر**	﴿“Yahut senin için hurmalardan ve üzümlerden bir bahçe olur da, onun arasından nehirleri **تفجيرا** ile **فتفجر** edersin (91)”﴾ İsrâ ﴿“İki bahçenin her biri yemişini verdi ve ondan hiçbir şeyi eksiltmedi; ikisinin arasından bir nehri **وفجرنا** (33)”﴾ Kehf
Pınarlar **تفجر**	﴿“Ve orada hurmalardan ve üzümlerden bahçeler yaptık ve orada pınarlardan **وفجرنا** (34)”﴾ Yâsîn ﴿“Ve yeri pınarlar olarak **وفجرنا**; böylece su, takdir edilmiş bir iş üzere birleşti (12)”﴾ Kamer ﴿“Allah’ın kullarının içtiği bir pınar; onu **يفجرونها** **تفجيرا** ile (6)”﴾ İnsan
Kaynaklar	﴿“Ve dediler: Sen, yerden bize bir kaynak **تفجر** edinceye kadar sana asla iman etmeyeceğiz (90)”﴾ İsrâ
Denizler	﴿“Ve denizler **فجرت** edildiği zaman (3)”﴾ İnfitâr
**الفجار**
 ﴿“Yoksa iman edenleri ve salih ameller işleyenleri, yeryüzünde bozguncular gibi mi kılarız; yoksa muttakileri **كالفجار** gibi mi kılarız (28)”﴾ Sâd ﴿“Ve şüphesiz **الفجار** cehennemdedir (14)”﴾ İnfitâr ﴿“Hayır; şüphesiz **الفجار**ın kitabı Siccîn’dedir (7)”﴾ Mutaffifîn
**الفجر**
Fecrin doğuşu	﴿“Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helâl kılındı; onlar sizin için bir elbisedir, siz de onlar için bir elbisesiniz. Allah, sizin kendinize ihanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul etti ve sizi affetti. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah’ın sizin için yazdığını isteyin; yiyin, için; ta ki **الفجر**den beyaz iplik siyah iplikten size seçilinceye kadar; sonra orucu geceye kadar tamamlayın; siz mescitlerde âkif iken onlara yaklaşmayın. Bunlar Allah’ın sınırlarıdır; onlara yaklaşmayın. İşte böyle Allah, âyetlerini insanlara açıklar; umulur ki sakınırlar (187)”﴾ Bakara ﴿“Selâmdır; **مطلع الفجر**e kadar (5)”﴾ Kadr
 	﴿“**والفجر** (1) ve on gece (2)”﴾ Fecr
Fecr Kur’ânı	﴿“Güneşin zevâlinden gecenin kararmasına kadar namazı ikame et; ve fecr Kur’ânını; şüphesiz fecr Kur’ânı şahit olunandır (78)”﴾ İsrâ
Fecr namazı	﴿“Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler ve sizden henüz bulûğa ermemiş olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: fecr namazından önce, öğle vaktinde elbiselerinizi çıkardığınız sırada ve yatsı namazından sonra; bunlar sizin için üç avret vaktidir. Bunlardan sonra ne size ne onlara bir günah yoktur; birbirinizin etrafında dolaşırsınız. İşte böyle Allah size âyetleri açıklar; Allah bilendir, hikmet sahibidir (58)”﴾ Nûr
**انفجر - فانفجرت**
 ﴿“Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de biz: Asânla taşa vur, demiştik; derken ondan on iki pınar **فانفجرت**; her insan topluluğu içeceğini bildi. Allah’ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozguncular olarak azgınlık etmeyin (60)”﴾ Bakara
**تَفَجَّر - يَتَفَجَّر**
 ﴿“Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı; artık onlar taşlar gibi, hatta daha da katıdır. Ve taşlardan öylesi vardır ki ondan nehirler **يتفجر**; ve onlardan öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar; ve onlardan öylesi vardır ki Allah korkusundan aşağı iner. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir (74)”﴾ Bakara
Muhtâr es-Sıhâh
● [**فجر**] ف ج ر: **فَجَرَ** suyu, derken **انْفَجَرَ**; yani onu tıkadı da o **انبجس** etti; ve bâbı **نصر**dır. Ve onu **فَجَّرَهُ** **تفجيِيراً** ile; derken **فَتَفَجَّر**; çokluk için şeddelendi. Ve **الفَجْرُ**, gecenin sonunda, başındaki şafak gibidir. Ve biz **أفْجَرْنا** ettik; **أصبحنا** ettiğimiz gibi, sabahtan. Ve **فَجَرض**: fısk etti. Ve **فجر**: yalan söyledi. Ve ikisinin bâbı **دخل**dir. Ve aslı meyildir. Ve **الفَاجِرُ**: meyleden.
Râgıb
**فجر**

- **الفجر**: şeyi geniş bir yarma ile yarmaktır; insanın **السكر**’ını ( **سكر النهر**: onunla tıkandığı şey) yarmak gibi. Denir ki: **فجرته** de o da **فانفجر**; ve **فجرته** de o da **فتفجر**. Yüce Allah dedi: ﴿**وفجرنا الأرض عيونا**﴾ [القمر/12]، ﴿**وفجرنا خلالهما نهرا**﴾ [الكهف/33]، ﴿**فتفجر الأنهار**﴾ [الإسراء/91]، ﴿**تفجر لنا من الأرض ينبوعا**﴾ [الإسراء/90]، ve şöyle okunmuştur: ﴿**تفجر**﴾ (ve bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. Bkz.: el-İthâf s. 286). Ve dedi: ﴿**فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا**﴾ [البقرة/60]. Bundan dolayı sabaha **فجر** denilmiştir; çünkü o, geceyi yarmıştır. Yüce Allah dedi: ﴿**والفجر * وليال عشر**﴾ [الفجر/1 - 2]، ﴿**إن قرآن الفجر كان مشهودا**﴾ [الإسراء/ 78]. Ve denilmiştir ki: **الفجر** iki **فجر**dir: **الكاذب**; o, kurdun kuyruğu gibidir; ve **الصادق**; oruç ve namaz hükmü ona bağlanır. Dedi: ﴿**حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل**﴾ [البقرة/187]. Ve **الفجور**: dindarlık örtüsünü yarmaktır; denir ki: **فجر** **فجورا**; o hâlde o **فاجر**dir; çoğulu: **فجار** ve **فجرة**. Dedi: ﴿**كلا إن كتاب الفجار لفي سجين**﴾ [المطففين/7]، ﴿**وإن الفجار لفي جحيم**﴾ [النفطار /14]، ﴿**أولئك هم الكفرة الفجرة**﴾ [عبس/42]. Ve onun sözü: ﴿**بل يريد الإنسان ليفجر أمامه**﴾ [القيامة/5] yani: onda **الفجور**u üstlenmek için hayatı ister. Ve denilmiştir: manası, onda günah işlemesidir. Ve denilmiştir: manası, günah işler ve “yarın tevbe ederim” der; sonra yapmaz; böylece bu, yerine getirmediği bir ahdi ortaya koyması sebebiyle **فجور** olur. Ve yalancıya **فاجر** adı verilmiştir; çünkü yalan, **الفجور**un bir kısmıdır. Ve onların sözü: (**ونخلع ونترك من يفجرك**) (bu, vitirde kunût duasındandır; ve bu dua, Kur’an’dan resmi kaldırılmış olup kalplerden ezberlenmesi kaldırılmamıştır. Bkz.: en-Nihâye li’bn el-Esîr 3/414; el-İtkân 2/34; el-Fâik 3/90; Musannef İbn Ebî Şeybe 3/106) yani: seni yalanlayan kimse. Ve denilmiştir: senden uzaklaşan kimse. Ve **أيام الفجار**: Araplar arasında şiddetlenen vakalardır.

ملخص اللسان:
1. **وفَجَرَ** insan **يَفْجُرُ** **فَجْراً** ve **فُجوراً**: masiyetlerde harekete geçti.
2. **فجر**: **الفَجْر** sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığında güneşin kızıllığıdır; ve onun **انْفِجار**ı sebebiyle **فَجْر** diye adlandırılır; o, karanlığın sabah nurundan yarılmasıdır.
3. **طريقٌ فَجْرٌ**: açık (belli) bir yol.
4. Ve **الفَجْر**: suyu senin yarıp akıtmandır; ve **أَفْجَرَ** bir pınarı sudan, yani onu çıkardı.
5. Ve **المَفْجَرُ**: ondan fışkırdığı yer. Ve su, kan ve benzerleri akıcı olandan **انْفَجَر**; ve **تَفَجَّرَ**: akıcı olarak fışkırıp çıktı.
6. Ve **المَفْجَرة**: alçalıp içinde vadilerin fışkırdığı bir arazi.
7. **أَفْجَر** adam, **الفَجَر** ile geldiği zaman; o, çok maldır; ve **الفَجَرُ**: malın çokluğudur.
8. Ve **أَفْجَرَ**: yalan söylediği zaman; ve **أَفْجَرَ**: isyan ettiği zaman.
9. Ve **أَفْجَرَ**: küfrettiği zaman.
10. Ve **الفاجرُ**: meyleden; ve **الفُجورُ**: aslı, haktan meyletmektir.
11. Sözde **الافْتِجارُ**: onu, bir kimseden işitmeden de öğrenmeksizin delip geçirmektir.
12. Ve adam kadınla **فَجَرَ** **يَفْجُر** **فُجوراً**: zina etti. Ve kadın **فَجَرَت**: zina etti.
13. **فَجَرَ**: başını diktiği zaman; böylece aldırış etmeksizin yürüyüp gitti.

لسان العرب

● - فجر: **الفَجْر**: sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığı içinde güneşin kızıllığıdır; ve onlar iki **فَجْرانِ**dır: biri uzayıp giden olup o, **الكاذب** (yalancı)dır; ona **ذَنَبَ السِّرْحان** denir; diğeri yayılıp saçılan olup o, **الصادق** (doğru)dur; ufukta yayılmıştır; oruçluya yeme ve içmeyi haram kılar; ve sabah ancak **الصادقَ** olur. **الجوهري**: **الفَجْر** gecenin sonunda, başında **الشَّفَقِ** gibi(dir). **ابن سيده**: Sabah **انْفَجَر** etmiştir ve **تَفَجَّر** etmiştir; gece de ondan **انْفَجَر** etmiştir. Ve **أَفْجَرُوا**: **الفَجْر**e girdiler; senin “**أَصبحنا**” demen gibi; **الصبح**tan. Ve **الفارسي** (şu beyti) okudu:
فما **أَفْجَرَتْ** حتى أَهَبَّ بسُدْفةٍ
عَلاجيمُ، عَيْنُ ابْنَيْ صُباحٍ تُثيرُها

Ve bazılarının sözünde: “Ben **أَحُلّ** ederdim, **أَسحرْت** ettiğimde; ve **أَرْحَلُ** ederdim, **أَفْجَرْت** ettiğimde.” Ve hadiste: “Ben **أُعَرّسُ** ederim, **أَفْجَرْت** ettiğimde; ve **أَرْتَحِل** ederim, **أَسْفَرْت** ettiğimde”; yani: fecire yaklaştığımda uyumak ve konaklamak için inerim; aydınlandığında da yola çıkarım. **ابن السكيت** dedi: “Sen, o vakitten güneş doğuncaya kadar **مُفْجِرٌ**sün.” Ve **الفارسي** nakletti: “Açık (belli) bir yol: **طريقٌ فَجْرٌ**: **واضح**.”

Ve **الفِجار**: yollar(dır); **الفِجاج** gibi. Ve **مُنْفَجَرُ الرمل**: içinde bir yol bulunan (kum yeri).

Ve **الفَجْر**: senin suyu **تَفْجيرُكَ**ındır; ve **المَفْجَرُ**: ondan fışkıran yer(dir).

Ve su, kan ve benzerleri akıcı olandan **انْفَجَر** eder; ve **تَفَجَّرَ**: akıcı olarak fışkırıp çıktı.

Ve onu **فَجَرَه**; onu **يَفْجُره**; (fiil) **بالضم**; **فَجْراً**; böylece **انْفَجَرَ**; yani onu **بَجَسه** etti de **انْبَجَس** etti.

Ve onu **فَجَّره**: çokluk için şeddelendi; ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “**فَجَّرْت** بنفسك” yani onu **الفُجورِ**a nispet ettin; “onu **فَسَّقْته** ettim” ve “onu **كَفَّرْته** ettim” denildiği gibi.

Ve **المَفْجَرةُ** ve **الفُجْرةُ** (ikisi de) **بالضم**: havuzdan ve başkasından suyun fışkırdığı yer; ve **الصحاح**ta: suyun açılıp yarıldığı yer. Ve **فَجْرَة الوادي**: suyun kendisine fışkırdığı genişliği; onun **ثُجْرتَه**si gibi. Ve **المَفْجَرة**: alçalıp çöken bir arazi; onda vadiler fışkırır.

Ve **أَفْجَرَ** bir su kaynağını; yani onu çıkardı. Ve **مَفاجر الوادي**: selin kendisine dökülüp aktığı alçak yerleri. Ve belâlar onların üzerine **انْفَجَرَتْ**: her yönden çokça, ansızın onlara geldi; ve kavim onların üzerine **انْفَجَر** etti; hepsi teşbih üzerinedir. Ve **المُتَفَجِّر**: el-Hâris b. Va‘le’nin atı; sanki terle **يَتَفَجَّرُ** eder.

Ve **الفَجَر**: عطا (verme), kerem, cömertlik ve iyilik(ler)dir; Ebû Züeyb dedi:
مَطاعيمُ للضَّيْفِ حين الشِّتا
ءِ، شُمُّ الأُنوفِ، كثِيرُو **الفَجَرْ**

Ve keremle **تَفَجَّرَ** etti ve **انْفَجَرَ** etti. Ebû Ubeyde: **الفَجَر** geniş cömertlik ve keremdir; hayırda **التَّفَجُّرِ**den (gelir); Amr b. İmri’i’l-Kays el-Ensârî, Mâlik b. el-Aclân’a hitap ederek dedi:
يا مالِ، والسَّيِّدُ المُعَمَّمُ قد
يُبْطِرُه، بَعْدَ رأْيهِ، السَّرَفُ
نَحْنُ بما عندنا، وأَنت بما
عِندك راضٍ، والرأْي مختلفُ
يا مالِ، والحَقُّ إِن قَنِعْتَ به،
فالحقُّ فيه لأَمرِنا نَصَفُ
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي **فَجَرٍ**،
والحقُّ، يا مالِ، غيرُ ما تَصِفُ
إِنَّ بُجَيْراً مولىً لِقَوْمِكُمُ،
والحَقُّ يُوفى به ويُعْتَرَفُ

**ابن بري** dedi: İstişhad beytini **الجوهري** şöyle rivayet etti:
خالفتَ في الرأْي كلَّ ذي **فَجَرٍ**،
والبَغْيُ، يا مالِ، غيرُ ما تَصفُ

Dedi: Ve onun inşâdının doğrusu:
والحق، يا مال، غير ما تصف

Dedi: Bu şiirin sebebi şudur: Mâlik b. el-Aclân’ın **بُجَيْر** denilen bir **مَوْلى**sı vardı; Amr b. Avf oğullarından Evs’ten bir toplulukla oturdu da övünüşüp durdular; **بُجَيْر**, Mâlik b. el-Aclân’ı ve kavmi üzerindeki faziletini andı; o, zamanında iki mahallenin efendisiydi; **بُجير**in sözünden bir topluluk öfkelendi; Evs’ten **سُمَيْر بن زيد ابن مالك** denilen, Amr b. Avf oğullarından bir adam ona saldırdı da onu öldürdü; bunun üzerine Mâlik, Amr b. Avf’a: “Bana **سُمَيْر**i gönderin ki onu **بَمَوْلايَ** karşılığında öldüreyim; yoksa bu, aramızda savaşı sürükler” diye gönderdi; onlar da ona: “Biz sana razılığı veririz; bizden onun **عَقْله**sini al” diye gönderdiler; o dedi ki: “Ben ancak **دِيَةَ الصَّريحِ**i alırım.” **الصَّريح**in diyeti, **المَوْلى**nın diyetinin iki katıydı; o da develerden on(du); **المولى**nın diyeti beş(tir). Onlar ona dediler ki: “Bu, senden bize karşı bir alçaltma ve bize karşı bir **بَغْيٌ**dir.” Mâlik, **دِيَةِ الصريح**i almaktan başka bir şeye yanaşmadı; böylece aralarında savaş vuku buldu; nihayet Amr b. İmri’i’l-Kays’ın hükmedeceği şeye razı olmada anlaştılar; o, **دية المولى**nın verilmesine hükmetti; Mâlik yanaşmadı; bu sebeple aralarında bir müddet savaş tutuştu. **ابن الأَعرابي**: Adam **أَفْجَر** eder; **الفَجَرِ** ile geldiğinde; o, çok maldır. Ve **أَفْجَرَ** eder; yalan söylediğinde. Ve **أَفْجَرَ** eder; isyan ettiğinde. Ve **أَفْجَرَ** eder; küfrettiğinde. Ve **الفَجَرُ**: malın çokluğu; Ebû Mihcen es-Sekafî dedi:
فقد أَجُودُ، وما مَالي بذي **فَجَرٍ**،
وأَكْتُم السرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ

Ve “**بذي قَنَعٍ**” diye de rivayet edilir; o, çokluk(tur); onun zikri gelecektir. Ve **الفَجَر**: mal(dır); **كراع**dan. Ve **الفَاجرُ**: çok mal sahibi(dir); o, nisbet üzerinedir.

Ve insan **فَجَرَ** eder; **يَفْجُرُ**; **فَجْراً** ve **فُجوراً**: günahlarda harekete geçti.

Ve hadiste: “Tüccarlar kıyamet günü **فُجَّاراً** olarak diriltilir; Allah’tan sakınan hariç.” **الفُجَّار**: **فاجِرٍ**in cem‘idir; o, günahlar ve haramlar içinde harekete geçendir. Ve İbn Abbâs hadîsinde—Allah ikisinden de razı olsun—umre hakkında: Hacc aylarında umreyi **أَفْجَرِ الفُجورِ**dan görürlerdi; yani günahların en büyüğünden. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
ولا تَخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا
بقَوْل **الفَجْرِ**، إِنَّ **الفَجْر** حُوبُ

“**الفَجْر**” ve “**الفَخْر**” diye rivayet edilir; kim **الفَجْر** derse manası yalan(dır); kim **الفَخر** derse manası sözde artırma(dır). Ve **فَجَرَ** **فُجُوراً**: yani fısk etti. Ve **فَجَر**: yalan söyledi; aslı meyil(edir). Ve **الفاجرُ**: meyleden(edir). Şair dedi ki:
قَتَلْتُم فتًى لا يَفْجُر اللهَ عامداً،
ولا يَحْتَويه جارُه حين يُمْحِلُ

Yani: Allah’ın emrini **يَفْجُر** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez. **الهوزاني**: Sözde **الافْتِجارُ**, onu birinden işitip öğrenmeksizin delip geçirmektir; ve (şu beyti) okudu:
نازِعِ القومَ، إِذا نازَعْتَهُمْ،
بأَرِيبٍ أَو بِحَلاَّفٍ أَيَلْ
يَفْجُرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به،
وهو إِنْ قيلَ: اتَّقِ اللهَ، احْتَفَلْ

Ve adam kadına karşı **فَجَرَ** eder; **يَفْجُر**; **فُجوراً**: zina etti. Ve kadın **فَجَرَت**: zina etti. Ve bir kavimden **فاجِرٌ**, **فُجَّارٍ** ve **فَجَرَةٍ**dendir; ve bir kavimden **فَجورٌ**, **فُجُرٍ**dendir; dişisi de hâ’sız böyledir. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “بل يريد الإِنسان ليَفْجُرَ أَمامَهُ”; yani: “İleride tevbe edeceğim” der. Ve denilir: günahları çoğaltır ve tevbeyi geciktirir. Ve denildi: manası, tevbeyi erteleyip kötü amelleri öne almasıdır. Dedi: Ve caizdir—Allah daha iyi bilir—önündeki ba‘s (diriliş) sebebiyle küfretmesi. **المؤرج** dedi: **فَجَرَ**; başını dikine binip aldırmaksızın gidince. Dedi: “**ليَفْجُرَ**” sözü: başını dikine binerek önüne doğru gitmesi içindir. Dedi: Ve **فَجَرَ**: cevapta hata etti. Ve **فَجَرَ** hastalığından: iyileştiğinde. Ve **فَجَرَ**: gözü yorulup zayıfladığında.

**ابن شميل**: **الفُجورُ**, helal olmayan şeye binip gitmektir. Ve falan kimse bir **فَجْرَةَ** üzerine yemin etti; ve bir **فَجْرَةَ**a büründü: yalan yemin yahut zina yahut yalan gibi çirkin bir işe giriştiğinde. **الأَزهري** dedi: **الفَجْرُ**ün aslı yarma(dır); ondan **فَجْرُ السِّكْرِ** alınmıştır; o, onun yarılıp fışkırmasıdır. Ve **الفَجْرُ**, **انْفِجارِه** sebebiyle **فَجْراً** diye adlandırılır; o, sabahın nuru sebebiyle karanlığın yarılıp çatlamasıdır.

Ve **الفُجورُ**: aslı haktan meyletmektir; Lebîd, amcası Ebû Mâlik’e hitap ederek dedi:

“Dedim ki: Kuşunun eğriliklerinden vazgeç, ve bil ki sen, eğer ayağını öne koyarsan, sendeleyen olursun.
Böylece, ona nereden gelirsen onunla sıkıntıya düşersin; onun iki binişi de, ayağının altında, çatışandır.
Eğer öne geçersen, ondan, öne geçen olarak, kalın bir (şeye) rastlarsın; eğer geri bırakırsan, arka taraf fâcirdir.”

Der ki: binek arkasının oturağı eğiktir. Ve **الشاجر**: ihtilaflı olandır. Ve **أَحْناءَ طَيرِك** yani: senin taşkınlığının yanları. Ve yalancı fâcirdir, ve yalanlayıcı fâcirdir, ve kâfir fâcirdir; onların doğruluktan ve kasttan meyletmeleri sebebiyle. Ve bedevînin Ömer’e sözü: “O hâlde onu bağışla, Allah’ım, eğer **فَجَرْ** ettiyse”; yani haktan meyletti. Ve onun sözü hakkında denildi: “**ليَفْجُرَ أَمامه**”: yani önündeki diriliş, hesap ve ceza hususunda yalanlasın diye. Ve insanların duada sözü: “Ve biz çıkarırız ve terk ederiz, bizi **يَفْجُرُك** edeni”; bunu Sa‘leb açıkladı da dedi ki: “Seni **يَفْجُرُك** eden: sana isyan eden ve sana muhalefet eden kimsedir”; ve denildi ki: “Şeyi yerli yerine koymayan kimse.” Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bir adam ondan cihada izin istedi de bedeninin zayıflığı sebebiyle onu men etti; ona dedi ki: “Eğer beni salıvermezsen, yoksa seni **فَجَرْتُكَ** ederim”; onun sözü “yoksa seni **فَجَرْتُكَ** ederim” yani sana isyan ederim ve sana muhalefet ederim ve gazaya giderim; denir ki: haktan bâtıla meyletti. İbnü’l-A‘râbî: **الفَجُور** ve **الفاجِرُ**: meyleden ve yoldan düşendir. Ve kadına denir: “Ey **فَجارِ**”; **الفاجِرةِ**’den çevrilmiştir; yani: “Ey **فاجِرةُ**.” Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Ey **لَفُجَر**”; mübalağa için **فاجِرٍ**’den çevrilmiştir; ve çoğunlukla ancak nida’da kullanılır. Ve **فَجارِ**: **الفَجْرَة** ve **الفُجور** için bir isimdir; **قَطامِ** gibi; ve o marifedir; Nâbiga dedi:

“Biz iki çizgimizi aramızda paylaştık:
Ben **بَرَّةَ**’yı yüklendim, sen de **فَجارِ**’i yüklendin.”

İbn Sîde dedi ki: İbn Cinnî dedi ki: **فَجارِ** **فَجْرَةَ**’den çevrilmiştir; ve **فَجْرَةُ** sarf edilmeyen bir özel addır; tıpkı **بَرَّةَ**’nın da öyle olması gibi. Dedi ki: Sîbeveyh’in onun **الفَجْرَةِ**’den çevrilmiş olduğu sözü, lafız yoluyla değil, mana yoluyladır; çünkü Sîbeveyh, onun **فَجْرَةَ**’den bir özel ad olarak çevrilmiş olduğunu tanıtmak istedi; böylece sana bunu gösterir; sonra kastedilen özel adlık lafzından, onda alışılmış olan tarif lafzına döndü. Aynı şekilde, eğer **بَرَّةَ**’dan çevirsen, **فَجارِ** dediğin gibi **بَرَارِ** dersin. Bunun şahidi şudur: onlar **حَذام** ve **قَطام**’ı **حاذمة** ve **قاطمة**’den çevirdiler; ve ikisi de özel addır; öyleyse **فَجارِ**’in de **فَجْرَةَ**’den bir özel ad olarak çevrilmiş olması gerekir; yine.

Ve **أَفْجَرَ** adamı: onu fâcir buldu. Ve **فَجَرَ** kavmin işi: bozuldu. Ve **الفُجور**: şüphe; ve yalan, **الفُجُورِ**dandır. Ve falan kimse **فَجْرَةَ** ve **فَجارِ**’e bindi; ikisi de cerre girmez; yalan söylediği ve **فَجَرَ** ettiği zaman. Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sakının yalandan; çünkü o **الفُجُورِ** iledir; ve ikisi ateştedir”; doğruluktan ve hayır amellerinden meyletmeyi kasteder. Ve **أَيامُ الفِجارِ**: Kays ile Kureyş arasında olan günlerdir. Ve hadiste: “Ben **أَيام الفِجارِ**’de amcalarıma ok atardım”; ve denildi ki: **أَيام الفِجارِ**: Araplar arasında vakıa günleridir; Ukâz’da birbirlerine karşı **تفاجروا** ettiler de hürmetleri helal saydılar. Cevherî: **الفِجارُ** Arap günlerinden bir gündür; ve o, cahiliyede Kureyş ve onlarla beraber Kinâne ile Kays Aylân arasında olan dört **أَفْجِرَةٍ**dir; ve üstünlük Kays aleyhine idi. Kureyş bu savaşa ancak **فِجاراً** adını verdi; çünkü o, haram aylarda idi; orada savaşınca dediler ki: “Biz **فَجَرْنا** ettik”; böylece **فِجاراً** diye adlandırıldı. Ve **فِجاراتُ العرب**: onların övünmeleridir; onun teki **فِجارٌ**dır. Ve **الفِجاراتُ** dörttür: **فِجار الرجل** ve **فِجار المرأَة** ve **فِجار القِرْد** ve **فِجار البَرَّاضِ**; ve her **فِجار** için bir haber vardır. Ve binen kimse **فُجوراً** **فَجَرَ** etti: eyerinden meyletti. Ve **فَجَرَ**; ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bir bedevî ondan binek istedi ve dedi ki: “Şüphesiz benim devem **نَقِبتْ** oldu”; ona dedi ki: “Yalan söyledin”; ve onu bindirmedi. Bunun üzerine dedi ki:

“Ebû Hafs Ömer’in … ile yemin etti:
Ona ne **نَقَبٍ** dokundu ne de **دَبَرْ**,
O hâlde onu bağışla, Allah’ım, eğer **فَجَرْ** ettiyse.”

Yani: yalan söyledi ve doğruluktan meyletti. Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sizden birinizin öne geçirilip boynunun vurulması, dünya girdaplarına dalmasından daha hayırlıdır. Ey yolun kılavuzu, saptın; ancak **الفَجْر** yahut deniz (vardır)”; der ki: eğer sana fecir aydınlanıncaya kadar beklersen, kastını görürsün; eğer karanlıkta rastgele vurur ve körce binişe binersen, seni hoşlanılmayana ansızın götürür. Dünya girdaplarına misal olarak **الفَجْر** ve denizi vurur; ve deniz, yerinde daha önce geçti.

مقاييس اللغة:
(**فجر**) **الفاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde açılmadır. Bundan: **الفَجْر**: karanlığın sabah(ın doğuşu)ndan açılmasıdır. Ve ondan: **انفجَرَ الماء انفجاراً**: açıldı. Ve **الفُجْرَة**: suyun açılma yeri. Sonra bu çoğaldı; nihayet günahlarda yayılma ve açılma **فُجوراً** oldu. Bu sebeple yalan **فجوراً** diye adlandırıldı. Sonra bu çoğaldı; nihayet haktan sapan her birine **فاجراً** denildi. Ve onların yanında her sapan: **فاجر**. Lebîd dedi ki:
غليظاً وإن أخَّرتَ فالكِفل [فاجرُ(1) ] *** فإنْ تتقدَّمْ تَغْشَ منها مقدَّما‏
Ve babdan **الفَجَر** vardır; o, kerem ve hayırla taşma/yarılmadır. Ve **مَفَاجِر الوادي**: onun **مَرافِضُه**’udur; belki de içlerinde suyun fışkırmasından dolayı **مفاجر** diye adlandırılmıştır. Dedi ki:
* بجَنْبِ العَلَنْدَى حيث نام المَفاجِرُ(2) *‏
Ve **مُنْفجر الرمل(3)**: içinde bulunan bir yoldur. Ve **يوم الفِجارِ(4)**: Araplar için bir gündür; onda dokunulmazlık helâl sayılmıştır.

القاموس المحيط:
**الفَجْرُ** sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığında güneşin kızıllığıdır. Ve **انْفَجَرَ الصُّبْحُ** ve **تَفَجَّرَ**; ve ondan gece **انْفَجَرَ**. Ve **أفْجَرُوا**: ona girdiler. Ve sen **مُفْجِرٌ**sün: güneşin doğuşuna kadar. Ve **الفِجارُ** ( **ككِتابٍ** ): yollardır. Ve su **انْفَجَرَ** ve **تَفَجَّرَ**: aktı; ve onu o **فَجَرَهُ** ve **فَجَّرَه**. Ve **المَفْجَرَةُ**: onun **مُنْفَجَرُهُ**’dur; **كالفُجْرَة** (ضم ile). Ve bir yer: alçalır ve **تَنْفَجِرُ**: onda vadiler vardır. Ve **فَجْرَةُ الوادِي**: suyun kendisine fışkırdığı genişliğidir. Ve **انْفَجَرَت الدَّواهِي**: onlara her yönden geldi. Ve **الفَجْرُ**: günahlarda ve zinada yayılmadır; onlarda **الفُجُورِ** gibi. **فَجَرَ**; o hâlde o **فَجُورٌ** ve **فاجُورٌ**dur; **فُجُرٍ**den (iki ضم ile). Ve **فاجِرٌ**: **فُجَّارٍ** ve **فَجَرَةٍ**den. Ve **الفَجَرُ** (harekeli): عطا, kerem, cömertlik, iyilik, mal ve onun çokluğudur. Ve keremle **تَفَجَّرَ** ve **انْفَجَرَ**. Ve **الفاجِرُ**: mal sahibi olan; ve sihirbazdır. Ve **كقَطامِ**: **الفُجورِ** için bir addır. Ve **يا فَجَارِ**: **الفاجرَةِ**den çevrilmiş bir addır. Ve **أفْجَرَهُ**: onu **فاجِراً** buldu. Ve **فَجَرَ**: fısk etti; ve yalan söyledi; ve yalanladı; ve isyan etti; muhalefet etti; hastalığından: iyileşti; ve gözü zayıfladı; onların işi: bozuldu; binen **فُجُوراً**: eyerinden yana kaydı; haktan: saptı. Ve **أيامُ الفِجارِ** (kesre ile): haram aylarda dört **أفْجِرَةٍ**dir; Kureyş ve onunla beraber Kinâne ile Kays Aylân arasında idi; üstünlük Kays aleyhine idi; savaşınca “**فَجَرْنا**” dediler. Ona Peygamber صلى الله عليه وسلم katıldı; o yirmi yaşında idi. Ve hadiste: “ **كنتُ أنْبُلُ على عُمُومَتِي يَوْمَ الفِجارِ، ورَمَيْتُ فيه بأَسْهُمٍ، وما أُحبُّ أنِّي لم أكُنْ فَعَلْتُ** ”. Ve **ذُو فَجَرٍ** (harekeli): ع. Ve **الفُجَيْرَةُ** ( **كجُهَيْنَةَ** ): ع. Ve **رَكِبَ فَجْرَةَ** (men‘ olunmuş): yani yalan söyledi. Ve **أفْجَرَ**: çok mal ile geldi; ve yalan söyledi; ve zina etti; ve küfretti; ve haktan saptı; kaynağı: onu fışkırttı. Ve **المُتَفَجِّرُ** ( **بكسر الجيم** ): Hâris b. Va‘le’nin atıdır. Ve **الافْتِجارُ في الكلامِ**: onu, bir kimseden işitmeden ve öğrenmeden delip geçmesidir.

تاج العروس:
ف - ج - ر
**الفَجْرُ**: sabahın ışığıdır; o, gecenin karalığında güneşin kızıllığıdır. Ve ikisi iki **فَجْرَانِ**dır: ikisinden biri uzayıp giden olup yalancıdır; ona **ذَنَب السِّرْحَان** denir; diğeri yayılan olup ufukta yayılan doğru olandır; oruçluya yeme ve içmeyi haram kılar. Ve sabah ancak doğru olan olur. Cevherî dedi ki: **الفَجْرُ**: gecenin sonunda, onun başındaki şafak gibidir. İbn Sîde dedi ki: sabah **انْفَجَرَ** ve **تَفَجَّرَ**; ve ondan gece **انْفَجَرَ**. Ve **أَفْجَرُوا**: ona, yani sabaha girdiler; senin “**أَصْبَحُوا**” demen gibi: sabaha girdiler. Fârisî inşâd etti:
فما أَفْجَرَتْ حَتَّى أَهَبَّ بسُدْفَةٍ ... عَلاجِيُم عَيْنُ ابْنَيْ صُبَاحٍ تُثِيرُها
Bazılarının كلامında: “**كُنْتُ أَحُلُّ إِذا أَسْحَرْتُ وأَرْحَلُ إِذا أَفْجَرْتُ**”. Ve hadiste: “**أُعَرِّس إِذا أَفْجَرْتُ وأَرْتَحِلُ إِذا أَسْفَرْتُ**” yani: fecre yaklaştığımda uyumak ve konaklamak için inerim; aydınlandığında yola çıkarım. İbnü’s-Sikkît dedi ki: sen o vakitten güneşin doğuşuna kadar **مُفْجِرٌ**sün. Fârisî nakletti: **طَرِيقٌ فَجْرٌ**: açıktır. Ve **الفِجَارُ** ( **ككَتاب** ): **الفِجَاج** gibi yollardır. Ve **الفَجْر**: senin suyu fışkırtmandır. Ve su ve kan ve benzerleri akıcıdan **انْفَجَرَ** ve **تَفَجَّرَ**: aktı ve yayıldı. Ve o, onu (ضم ile) **يَفْجُرُه**; **فَجْراً**; böylece **انْفَجَرَ**: yani onu yardı; böylece o yarıldı. Ve onu **فَجَّرَهُ** **تَفْجِيراً**: çokluk için şeddelendi. Ve **المَفْجَرُ** ve **المَفْجَرَةُ**: havuzdan ve başkasından onun **مُنْفَجَرُهُ**’dur. Ve **الصّحاح**’ta: suyun açılma yeri; (ضم ile) **كالفُجْرَة**. Ve **المَفْجَرَةُ**: alçalan ve **تَنْفَجِرُ** olan bir arazidir. Ve **المُحْكَم**’ın ibaresi: onda vadiler **تَنْفَجِرُ**; çoğulu **المَفَاجِرُ**dur. Ve **مَفَاجِرُ الوَادِي**: selin kendisine döküldüğü yerler olan **مَرَافِضُه**’dur. Ve **فُجْرَةُ الوَادِي** — onun إطلاقı فتح ile olmasını gerektirir; doğru olan onun ضم ile olmasıdır — suyun kendisine fışkırdığı genişliğidir; onun **ثُجْرَتِهِ** gibi. Mecazdan: **انْفَجَرَت عَلَيْهِمُ الدَّوَاهِي**: her yönden, çokça, ansızın onlara geldi. Ve yine: düşman onlara ansızın çoklukla geldiğinde **انْفَجَرَ عليهم العَدُوُّ**; **الأَساس** ve **اللّسان**’da olduğu gibi. Ve **الفَجْر**’in aslı yarıktır; sonra günahlarda ve haramlarda ve zinada yayılmada ve her çirkin işi işlemekte kullanıldı; yalan yemin veya yalan gibi; onlarda **الفُجُور** gibi; **كقُعُود**. Adam kadınla **فَجَرَ**; **يَفْجُر**; **فُجُوراً**: zina etti; kadın: zina etti; böylece o **فَجُورٌ** ( **كصَبُور** ) ve **فاجُورٌ**dur; Sâgânî onu (iki ضم ile) **قَوْم فُجُرٍ**den nakletti. Ve bir kadın da **فَجُورٌ**dur; (iki ضم ile) **نِسْوَة فُجُرٍ**den. Ve bir adam **فاجِرٌ**dir; **قوم فُجَّار** ve **فَجَرَة**den; ( **كطُلاّب** ve **طَلَبَة** ). Ve hadiste: “Tüccarlar kıyamet günü **فُجّاراً** olarak diriltilir; ancak Allah’tan sakınan müstesna.” Ve **الفَجَرُ** (tahrîk ile): عطا, kerem, cömertlik, iyiliktir. Ebû Züeyb dedi ki:
مَطاعِيمُ للضَّيْف حينَ الشِّتا ... ءِ شُمُّ الأُنُوف كَثِيرُو الفَجَرْ
Ebû Ubeyde dedi ki: **الفَجَرُ**: hayırda taşmadan olan geniş cömertlik ve keremdir. Amr b. İmri’ül-Kays, Mâlik b. el-Aclân’a hitap ederek dedi ki:
" خَالَفْتَ في الرَّأْيِ كُلَّ ذِي فَجَرٍوالحَقُّ يامالِ غَيْرُ ما تَصِفُ
İnşâdının doğrusu böyledir; İbn Berrî’nin dediği gibi. Ve **الفَجَرُ**: Kurâ‘dan, maldır. Ve **الفَجَرُ**: onun çokluğudur. Ebû Mihcen es-Sekafî dedi ki:
فَقَدْ أَجُودُ ومَا مَالي بِذي فَجَرٍ ... وأَكْتُمُ السِّرَّ فيه ضَرْبَةُ العُنُقِ
Ve keremle **تَفَجَّرَ** ve **انْفَجَرَ**. İbnü’l-Kattâ‘ dedi ki: adam **فَجِرَ**; **فَجَراً**: yani ( **كفَرِحَ** ): keremli davrandı. Ve **الفَاجِرُ**: malı çok olan, yani çok mal sahibi olandır; o nisbet üzerinedir. Ve **الفاجرُ**: sihirbazdır; Sâgânî nakletti. Ve **كقَطَامِ**: **الفُجُور** için bir addır. Ve kadına “**يا فَجَارِ**” denir; ( **كقَطَامِ** ); o, **الفاجِرَةِ**den çevrilmiş bir addır; “ey **فاجرَةُ**” demek ister. Nâbiga dedi ki:
أَنَّا اقْتَسمْنَا خُطَّتَيْنَا بَيْنَنَا ... فحَمَلْتُ بَرَّةَ واحْتَمَلْتَ فَجَارِ
İbn Cinnî dedi ki: **فَجَارِ** **فَجْرَةَ**den çevrilmiştir; ve **فَجْرَةُ** sarf olunmayan bir özel addır; **بَرّةَ** da böyledir. Dedi ki: Sîbeveyh’in onun **الفَجْرَة**den çevrilmiş olduğu sözü, lafız yoluyla değil, mâna yoluyla bir açıklamadır. Ve **أَفْجَرَهُ**: onu **فاجِراً** buldu. Ve adam **فَجَرَ**; **يَفْجُر**; **فُجُوراً**: fısk etti. Ve **فَجَرَ** ayrıca: yalan söyledi ve yalanladı; İbnü’l-Kattâ‘ artırdı: ve şüpheye düşürdü. Ve aslı meyildir; ve **الفَاجِرُ**: meyledendir. Ebû Züeyb dedi ki:
ولا تُخْنُوا عَلَيَّ ولا تَشِطُّوا ... بِقَوْل الفَجْرِ إِنَّ الفَجْرَ حُوبُ

**الفَجْر** ile yalanı kastetti; ve yalancı, kasıttan meyletmesi sebebiyle **فاجراً** diye adlandırılır. Ve **فَجَرَ** **فُجُوراً**: isyan etti ve muhalefet etti; ve bununla Sa‘leb, duada onların sözünü tefsir etti: “Ve çıkarırız ve terk ederiz, seni **يَفْجُرُكَ** olanı”; şöyle dedi: “Sana isyan eden ve sana muhalefet eden.” Ve ondan, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: Bir adam cihada dair ondan izin istedi; bedeninin zayıflığı sebebiyle onu men etti. Ona dedi ki: “Eğer beni salıverirsen; yoksa seni **فَجَرْتُك**.” Yani: Sana isyan ettim, sana muhalefet ettim ve gazveye gittim. Müerric dedi: **فَجَرَ** adam, hastalığından: iyileşti; ve **فَجَرَ**: gözü yoruldu; ve **فَجَرَ** onların işi: bozuldu. Ve mecazdan: **فَجَرَ** binen, **يَفْجُرُ** **فُجُوراً**: eyerinden meyletti. Ve **فَجَرَ** haktan: saptı; ve ondan onların sözü: “Yalan söyledi ve **فَجَرَ**.” Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: Bir bedevî onu yüklenmeye zorladı ve dedi: “Şüphesiz benim devem **نَقِبَتْ**.” Ona dedi ki: “Yalan söyledin.” Ve onu yüklemedi. Bunun üzerine dedi ki:
“Allah’a yemin ederim Ebû Hafs Ömer...
Ona ne **نَقَبٍ** ne de **دَبَرْ** dokundu;
Allah’ım, eğer **فَجَرْ** ise onu bağışla.”
Yani: yalan söyledi ve doğruluktan meyletti. Şair dedi ki:
“Allah’a karşı kasten **يَفْجُرُ** etmeyen bir delikanlıyı öldürdünüz...
Ve komşusu, kıtlık olduğunda onu iğrendirmez.”
Yani: Allah’ın emrini **يَفْجُرُ** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez. Ve **الفِجَار** günleri (kesre ile) Ukâz’da idi; orada birbirleriyle **تَفاجَرُوا** ettiler ve her hürmeti helâl saydılar; **الأَساس**’ta böyledir. Ve **الصّحاح**’ta: **الفِجَارُ**: Arapların günlerinden bir gündür; o, dört **أَفْجِرَةٍ**’dir: **فِجَارُ الرَّجُلِ** ve **فِجَارُ المَرْأَةِ** ve **فِجَارُ القِرْدِ** ve **فِجَارُ البَرّاضِ**. Dedim ki: Sonuncusu, büyük vukuadır; **البَرّاضِ** b. Kays’a nisbet edilmiştir; o, **عُرْوَةَ الرَّحَالَ**’ı öldürmüştür. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, haram aylarda idi; cahiliyede Kureyş ve onunla beraber Kinâne ile Kays Aylân arasında idi; ve **الدَّبْرَةُ** yani hezimet Kays’ın aleyhine idi. Orada savaştıklarında dediler ki: “Biz **فضجَرْنا** ettik”; bunun için **فِجَاراً** diye adlandırıldı. Ve o, **فاجَرَ**’ın masdarıdır: **مُفاجَرَةً** ve **فِجَاراً**; **الرَّوْض**’da Süheylî’nin tahkik ettiği üzere: fücuru irtikâb etti. Ve Arapların **فِجَارَاتُ**’ı: övünüşleridir. Nebî (Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onu, yirmi yaşında iken hazır bulundu. Hadiste: “**يَوْمَ الفِجَارِ** amcalarıma ok düzeltirdim ve onda oklarla attım; yapmamış olmayı sevmem.” Bir rivayette: “**أَيّامَ الفِجَارِ** amcalarıma ok düzeltirdim.” Ve **ذُو فَجَرٍ** (harekeli): bir yer. Beşîr b. en-Nikth dedi ki:
“Nerede ki **مَأْسَلٌ** ve **ذُو فَجَرْ** göründü...
Onun tanesinden, saçılmış olanı gagalarlar.”
Ve **الفُجَيْرَ** (Cüheyne gibi): bir yer. Ve denilir ki: Falan, **فَجْرَةَ** ve **فَجَارِ** (sarf’tan men‘ edilmiş) bindi; yani yalan söyledi ve **فَجَرَ** etti. İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَفْجَرَ** eder; **الفَجَرِ** ile geldiğinde; yani çok mal ile. Ve **أَفْجَرَ**: yalan söylediğinde. Ve **أَفْجَرَ**: zina ettiğinde. Ve **أَفْجَرَ**: küfrettiğinde. Ve **أَفْجَرَ**: ferciyle isyan ettiğinde. Ve **أَفْجَرَ**: haktan meylettiğinde. Sonuncusu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözü değildir; bilakis Sâğânî onu başkasının كلامından ilhak etti. Ve **أَفْجَرَ اليَنْبُوعَ**: onu kaynattı; yani onu çıkardı. Ve **المُتَفَجِّر** (cîm’in kesresiyle): Hâris b. Va‘le’nin atıdır; sanki ter ile **يَتَفَجَّرُ** eder. Hevâzinî dedi: **الافْتِجارُ** sözde: onu, birinden işitmeden ve öğrenmeden delip geçirmektir. Ve inşad etti:
“Toplulukla çekiş, onlarla çekiştiğinde...
Akıllı biriyle yahut çok yemin eden, çok ıslak biriyle.
Sözü **يَفْتَجِرُ** eder, onu işitmemişken...
Ve ona ‘Allah’tan sakın’ denilirse, ciddiye alır.”
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **فَجَّره**; onu fücura nisbet ettiğinde; tıpkı **فَسَّقَهُ** ve **كَفَّرَهُ** gibi. Ve ondan İbnü’z-Zübeyr hadisi: “Kendinle **فَجَّرتَ** ettin.” Müerric dedi: **فَجَرَ** adam: cevapta hata etti. Ve **فَجَرَ**: başını diktiğinde, aldırmaksızın gidip yürüdüğünde. İbn Şümeyl dedi: **الفُجُور**: helâl olmayan şeye binmektir. Falan, bir **فَجْرَةٍ** üzerine yemin etti; ve bir **فَجْرَةٍ**’ye büründü: yalan bir yemin yahut zina yahut yalan gibi çirkin bir işe bindiğinde. Ve **الفَاجِرُ**: doğruluktan ve kasıttan meyletmesi sebebiyle yalanlayandır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفاجِرُ**: yoldan düşendir. Âişe’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “**يا لَفُجَرَ**”; mübalağa için **فاجِر**’den عدول edilmiştir; ve çoğunlukla ancak nida’da kullanılır. Ve kumun **مُنْفَجَرِ**’inde yürüdük: o, içinde bulunan bir yoldur; ve o mecazdır. Ve **الفَجرُ** (harekeli): dünya girdaplarından kinaye edilir. Ondan Ebû Bekir’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: “Sizden birinizin öne geçirilip boynunun vurulması, dünya girdaplarına dalmasından onun için daha hayırlıdır. Ey yolun kılavuzu, saptın; o ancak **الفَجْر** yahut denizdir.” Şöyle der: Sen, sana **الفَجْرُ** aydınlatıncaya kadar beklersen, kastını görür; ve karanlıkta rastgele vurur ve kör deveye biner gibi biner isen, seni hoş olmayanın üzerine ansızın sokarlar. Böylece denizi, dünya girdaplarına misal yaptı. Deniz, yerinde daha önce geçti.

Onun Teâlâ’nın sözü: **بَلْ يُريدُ الإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** mânasında ihtilaf edildi. Denildi ki: Yani der ki: “Yakında tevbe edeceğim.” Ve denilir: Günahları çoğaltır ve tevbeyi geciktirir. Ve denildi ki: Tevbeyi erteleyip kötü amelleri öne alır. Ve denildi ki: Önündeki ba‘s ile küfretsin diye. Müerric dedi: Yani başını dikerek önüne doğru yürüsün diye. Ve denildi ki: Önündeki ba‘sı, hesabı ve cezayı yalanlasın diye.
