# فجس — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B3/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC%D8%B3/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B3.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: فجس

(باب الفاء والجيم وما يثلثهما)
(فجر) الفاء والجيم والراء أصلٌ واحدٌ، وهو التفتح في الشَّيء. من ذلك الفَجْر: انفِجار الظُّلمة عن الصُّبح. ومنه: انفجَرَ الماء انفجاراً: تفتَّحَ. والفُجْرَة: موضع تفتُّح الماء. ثمَّ كثُر هذا حتَّى صار الانبعاثُ والتفتُّح في المعاصي فُجوراً. ولذلك سمِّي الكَذِب فجوراً. ثم كثُر هذا حتَّى سمِّي كلُّ مائلٍ عن الحقِّ فاجراً. وكلُّ مائلٍ عندَهم. فاجر. قال لبيد:‏
غليظاً وإن أخَّرتَ فالكِفل [فاجرُ(1) ] *** فإنْ تتقدَّمْ تَغْشَ منها مقدَّما‏
ومن الباب الفَجَر، وهو الكرم والتفجُّر بالخير. ومَفَاجِر الوادي: مَرافِضُه، ولعلَّها سمِّيت مفاجرَ لانفجار الماء فيها. قال:‏
* بجَنْبِ العَلَنْدَى حيث نام المَفاجِرُ(2) *‏
ومُنْفجر الرمل(3) : طريق يكون فيه. ويوم الفِجارِ(4) : يومٌ للعرب استُحِلّتْ فيه الحُرمة.‏
(فجس) الفاء والجيم والسين كلمة إنْ صحَّت. يقولون: الفَجْس: التكبُّر والتعظُّم. يقال منه: تَفَجَّسَ.‏
(فجع) الفاء والجيم والعين كلمةٌ واحدة، وهي الفَجِيعة، وهي الرَّزيَّة. ونزلتْ بفلان فاجعةٌ، وتفجَّعَ، إذا توجَّع لها.‏
(فجل) الفاء والجيم واللام كلمةٌ هي نَبْت، وقال قوم: فَجِلَ الشيءُ(5) : غَلُظ واستَرْخَى. وكلُّ شيء عَرَّضته فجَّلْتَه.‏
(فجو(6)) الفاء والجيم والحرف المعتل يدلُّ على اتِّساعٍ في شيء. فالفَجْوة: المتَّسَع بين شَيئين. وقَوْسٌ فَجْواء: بانَ وترُها عن كَبدها. وفَجْوة الدَّار: ساحتُها. والفَجَا: تَباعُدُ ما بين عُرقوبَيِ البعير.‏
وإذا هُمِزَ قلت: فَجِئَني الأمرُ يفجَؤُني(7) .‏
(فجم) الفاء والجيم والميم. زعم ابنُ دريد: تفجَّم الوادِي وانفجم، إذا اتَّسع. وهذه فُجْمَة الوادِي، أي متَّسَعُه(8) .‏
(فجن) الفاء والجيم والنون. يقولون: إنَّ السَّذَاب يقال له الفَيْجَن(9) .‏
--------------ـــــ
(1) التكملة من المجمل واللسان (فجر) وديوان لبيد 5 طبع 1881.‏
(2) للراعي، كما في معجم البلدان (العلندى). وأنشد هذا العجز في المجمل بدون نسبة. وصدره في المعجم:‏  * تحملن حتى قلت لسن بوراحا *‏
وفي الأصل: "رام المفاجر"، صوابه فيهما.‏
(3) في الأصل: "الماء"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) إنما هي أيام. انظر العمدة (2: 169-170) وكامل ابن الأثير (1: 358) والمبرد 180 والأغاني‏  (9: 12/ 19: 73-81) والخزانة (2: 504).‏
(5) في القاموس: "فجل كفرع ونصر فجلاً ويحرك". وضبط في اللسان بالقلم بكسر الجيم فقط. وضبط في المجمل بتشديد الجيم مفتوحة، ولم يضبط في أصل المقاييس.‏
(6) وكذا ورد ترتيب هذه المادة في المجمل، فآثرت إبقاءها كما هي.‏
(7) ويقال أيضاً فجأه يفجؤه، وفاجأه يفاجئه.‏
(8) الجمهرة (2: 108) مع تصرف هنا. والفجمة، لم ترد في القاموس، ووردت في اللسان بفتح الفاء وضمها، وضبطت في الجمهرة بالضم فقط.‏
(9) قال ابن دريد: "لغة شامية ولا أحسبها عربية صحيحة".‏

ـ

### Türkçe

(باب **الفاء** و**الجيم** وما يثلثهما)
(**فجر**) **الفاء** ve**الجيم** ve**الراء** tek bir asıldır; o da şeyde açılmadır. Bundan: **الفَجْر**: karanlığın sabaha yarılmasıdır. Ve ondan: su yarıldı, yarılma ile: açıldı. Ve **الفُجْرَة**: suyun açılma yeri. Sonra bu çoğaldı; nihayet günahlarda fışkırma ve açılma **فُجوراً** oldu. Bu yüzden yalan **فجوراً** diye adlandırıldı. Sonra bu çoğaldı; nihayet haktan sapan her bir kimse **فاجراً** diye adlandırıldı. Ve onların yanında sapan her bir kimse: **فاجر**. Lebîd dedi ki:‏
Kalın; ve eğer geciktirirsen, o hâlde arka [**فاجرُ(1)** ] *** Şayet öne geçersen, ondan bir öne geçişe uğrarsın‏
Ve babdandır **الفَجَر**; o, cömertlik ve hayır ile taşmadır. Ve **مَفَاجِر** vadinin: onun alçak yerleridir; ve belki orada suyun yarılmasından dolayı **مفاجر** diye adlandırılmıştır. Dedi ki:‏
* **بجَنْبِ العَلَنْدَى** حيث نام **المَفاجِرُ(2)** *‏
Ve **مُنْفجر الرمل(3)**: içinde bulunan bir yoldur. Ve **يوم الفِجارِ(4)**: Araplar için bir gündür; onda dokunulmazlık helâl sayılmıştır.‏
(**فجس**) **الفاء** ve**الجيم** ve**السين**—eğer sahihse—bir kelimedir. Derler ki: **الفَجْس**: kibirlenme ve büyüklük taslamadır. Ondan: **تَفَجَّسَ** denir.‏
(**فجع**) **الفاء** ve**الجيم** ve**العين** tek bir kelimedir; o da **الفَجِيعة**dır; o da musibettir. Falana bir **فاجعةٌ** indi; ve **تفجَّعَ**: ona acı duyduğunda.‏
(**فجل**) **الفاء** ve**الجيم** ve**اللام** bir kelimedir; o bir bitkidir. Bir kavim dedi ki: **فَجِلَ الشيءُ(5)**: kalınlaştı ve gevşedi. Ve her şeyi enine yaptığında onu **فجَّلْتَه**.‏
(**فجو(6)**) **الفاء** ve**الجيم** ve illetli harf, bir şeyde genişliğe delâlet eder. İşte **الفَجْوة**: iki şey arasındaki genişliktir. Ve **قَوْسٌ فَجْواء**: kirişi göbeğinden ayrılmıştır. Ve **فَجْوة الدَّار**: onun avlusudur. Ve **الفَجَا**: devenin iki aşil kirişi arasının uzaklaşmasıdır.‏
Ve eğer hemzelenirse dersin ki: **فَجِئَني** iş **يفجَؤُني(7)**.‏
(**فجم**) **الفاء** ve**الجيم** ve**الميم**. İbn Düreyd iddia etti: vadi **تفجَّم** etti ve **انفجم** etti; genişlediğinde. Ve bu, vadinin **فُجْمَة**sidir; yani onun genişliğidir(8).‏
(**فجن**) **الفاء** ve**الجيم** ve**النون**. Derler ki: **السَّذَاب**a **الفَيْجَن(9)** denir.‏
--------------ـــــ
(1) Tekmile, el-Mücmel ve el-Lisân (**فجر**) ve Lebîd divanı 5, 1881 baskısı.‏
(2) er-Râî’nindir; Muʿcemü’l-büldân’da (**العلندى**) olduğu üzere. Ve bu mısraın ikinci yarısını el-Mücmel’de nisbesiz okuttu. Ve Muʿcem’de onun صدر’ı:‏  * تحملن حتى قلت لسن بوراحا *‏
Ve asılda: "رام المفاجر"; doğrusu ikisindedir.‏
(3) Asılda: "الماء"; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.‏
(4) Ancak onlar günlerdir. el-ʿUmde (2: 169-170) ve İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil’i (1: 358) ve el-Müberred 180 ve el-Eğânî‏  (9: 12/ 19: 73-81) ve el-Hizâne (2: 504)’e bak.‏
(5) el-Kâmûs’ta: "فجل كفرع ونصر فجلاً ويحرك". Ve el-Lisân’da kalemle yalnız **الجيم**’in kesriyle ضبط edildi. Ve el-Mücmel’de **الجيم**’in şeddeli ve fethalı oluşuyla ضبط edildi; ve Makâyîs’in aslında ضبط edilmedi.‏
(6) El-Mücmel’de bu maddenin tertibi de böyle vârid olmuştur; ben de onu olduğu gibi bırakmayı tercih ettim.‏
(7) Ayrıca **فجأه يفجؤه** ve **فاجأه يفاجئه** de denir.‏
(8) el-Cemhere (2: 108), burada bir tasarruf ile. Ve **الفجمة** el-Kâmûs’ta vârid olmadı; el-Lisân’da **الفاء**’ın fethası ve zammıyla vârid oldu; ve el-Cemhere’de yalnız zam ile ضبط edildi.‏
(9) İbn Düreyd dedi ki: "Şamî bir dildir ve onun sahih Arapça olduğunu sanmıyorum".‏

ـ
