# فج (ف-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الجيم والفاء
جف ، فج : مستعملان .
جف : ( أبو عبيد عن الكسائي ) يقال : جَفِفْتَ تَجَفُّ ، وجَفَفْتَ تَجِفُّ ، وقال ذلك الفراء والأصمعي ، وكلُّهم يَخْتَارُ يَجِفُ على يَجَفُّ .
وقال الليث : الجُفّةُ : ضربٌ مِنَ الدِّلاء .
يقال : هو الذي يكونُ مع السَّقَّائِينَ يَمْلَؤُونَ به المَزَايدَ . وأنشد :
كلُّ عَجُوزٍ رَأْسُها كالقُفّهْ
تَسْعَى بجُفَ معها هِرْشَفَّهْ
وقال غيرُه : الجُفُّ : قِيقَاءةُ الطَّلْعِ . وهو الغِشَاءُ الذي على الوليع وأنشد :
وتَبِسمُ عن نَيِّرٍ كالوَليع شقّقَ عنه الرُّقَاةُ الجفُوفَا
الوَلِيعُ : الطَّلْعُ ما دامَ طريًّا حين يَنْشَقُّ عنه الكافورُ ، وقوله عن نَيِّرٍ أي عن ثَغْرٍ مُضِيءٍ حسنٍ ، وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنَّه جُعِلَ سِحْرُهُ في جُفِّ طَلْعَةٍ ودُفِنَ تَحْتَ راعُوفَةِ البِئرِ ) .
قال أبو عبيد : جُفُّ الطَّلْعَةِ : وعَاؤُهَا الذي تكُونُ فيه .
قال : والجُفُّ أيضاً في غيْرِ هذا : شيءٌ من جُلُودٍ كالإناء ، يُؤْخَذُ فيه ماءُ السَّمَاء إذا جاء المطرُ يسعُ نِصْفَ قِرْبَةٍ أو نحوه .
قال : والجُفّ أيضاً في غير هذَيْنِ : جماعةُ الناس ، وقال النابغة :
في جُفِّ تَغْلِبَ وَارِدِي الأمْرَارِ
والجفَّةُ : مِثْلُ الجُفِّ ، وفي الحديث ( لا نَفَلَ في غَنِيمَةٍ حتى تُقْسَمَ جُفَّةً ) أي كلّها .
وقال الكسائي : الجفَّةُ ، والضَّفَّةُ والقِمَّةُ : جماعةُ القَوْمِ .
وقال أبو عمرٍ و : الجُفُّ : الكثيرُ من الناس .
قال : والجُفُّ في غير هذا شيءٌ يُنْقَرُ من جُذُوع النَّخْلِ .
وقال الليث : التِّجْفَافُ : معرُوفٌ . وجمْعُه : التَّجَافيفُ .
والتَّجْفَافُ بفتح التَّاء : مثلُ التَّجْفِيفِ . جَفَّفْتُه تجْفِيفاً وتَجْفَافاً .
قال : والجَفْجَفُ : القَاعُ المُسْتَدِيرُ الواسعُ ، وأنشد قوله :
يَطْوِي الفَيَافي جَفْجَفاً فَجَفْجَفا
والجُفَافُ : ما جَفَّ من الشيء الذي تجِفِّفُه ، تقول : اعزِلْ جُفَافَه عن رَطْبِه .
وقال ابن السكيت : الجُفَّانِ : بَكْرٌ وتَمِيمٌ .
وجُفَافٌ : اسمُ وادٍ معروفٍ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الجُفَافَةُ : الذي يَنْتَثِرُ من القَتِّ .
ويقال للثَّوْبِ إذا ابْتَلَّ ثمَّ جفَّ وفيه نَدًى : قد تَجَفْجَفَ ، فإذا يَبِسَ كلَّ اليُبْسِ قيل : قَفَّ .
( الأصمعي ) الجَفْجَفُ : الأرضُ المُرْتَفِعَةُ وليست بالغليظة ولا اللَّيِّنة .
فج : قال الليث : الفَجُّ : الطريقُ الواسعُ بين الجَبَلَيْنِ ، وجمعُهُ : فِجَاجٌ ، وقوله تعالى : ( مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ ) ( الحج : 28 ) .
قال أبو الهيثم : الفَجُّ : طريقٌ في الجبل واسعٌ ، يقال : فَجٌّ وأفُجٌّ وفِجَاجٌ .
قال : وكُلُّ طريقٍ بعُدَ فهو فَجٌّ .
والفَجُّ في كلام العَرَب : تَفْرِيجُكَ بين الشَّيْئَيْنِ ، يقالُ : فَاجَّ الرَّجُلُ يُفَاجُّ فِجَاجاً ومُفَاجَّةً إذا باعَدَ إحدى رِجْلَيْه من الأخرى ليَبُولَ ، وأنشد :
لا يَمْلأ الحَوْضَ فِجاجٌ دُونَهُ
إلاَّ سجالٌ رُذُمٌ يَعْلُونَهُ
وقَدْ فَجَجْتُ رِجْلَيَّ أَفُجُّهُمَا فجّاً ، وفَجَوْتُهُمَا أَفْجُوهُما أي وسَّعْتُ بيْنَهُما .
وقال الليث : الفَجَجُ أقْبَحُ من الفحَج .
وقال ابنُ الأعرابي : الأفَجُّ والفَنْجَلُ : المُتَباعِدُ الفَخِذَيْنِ الشديدُ الفَجَجِ ، ومثلُه : الأفْجَى وأنشد :
الله أعْطَانِيك غيْرَ أحْدَلا
ولا أَصَكَّ أَوْ أَفَجَّ فَنْجَلا
وقال الليث : النَّعَامةُ تَفِجُّ إذا رَمَتْ بصَوْمِها .
وقال ابنُ القِرِّيَّة : أفَجَّ إفْجَاجَ النعامة ، وأَجْفَلَ إجْفَالَ الظّليم .
وقال الأصمعي : فَجَّ قَوْسَه وهو يفُجُّها فجّاً إذا رفع وَتَرَها من كبِدِها ، وكذلك فجا قَوْسَه يَفْجُوها .
ويقال : افْتَجَّ فلانٌ افْتِجَاجاً إذا سَلَكَ الفِجَاج .
قال : والإفْجِيجُ : الوادي الواسعُ . وهو بمعنى الفَجِّ .
ورجلٌ فُجَافجٌ : كثيرُ الكلام والصِّياح والجَلَبة .
وبِطِّيخٌ فجٌّ إذا كان صُلْباً غيرَ نَضِيجٍ .
والثّمارُ كلُّها تكونُ فِجَّةً في الربيع حين تَنْعَقِدُ حتى يُنْضِجَها حَرُّ القَيْظِ أي تكونُ نِيَّةً ، والفِجُّ النِّيُّ .
وقال ابنُ شميل : الفَجُّ كأنّهُ طريقٌ وربَّما كان طريقاً بَيْنَ حرفين مُشْرِفَيْنِ عليه ، إنما هو طريقٌ عريضٌ وربما كان ضيّقاً بين جبليْنِ أو فأوَيْنِ ، وينْقادُ ذلك يومين أو ثلاثة ، إذا كان طريقاً أو غير طريقٍ : وإذا لم يكن طريقاً فهو أريضٌ كثيرُ العُشبِ والكَلأ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الفُجُجُ : الثُّقَلاءُ من الناس .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : من القياس : الفَجَّاءُ والْمُنْفَجَّةُ والفَجْواءُ ، والفارج ، والفُرُجُ ، كلُّ ذلك : القَوْسُ التي يبينُ وَتَرُها عن كَبِدِهَا .

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الفاء**
**جف** , **فج** : ikisi de kullanılandır.

**جف** : (Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den) denir ki: **جَفِفْتَ تَجَفُّ** ve **وجَفَفْتَ تَجِفُّ**; bunu el-Ferrâ ve el-Asma‘î de söyledi; onların hepsi **يَجِفُ**’ü **يَجَفُّ** üzerine tercih eder.
el-Leys dedi: **الجُفّةُ**: kovaların bir türü.
Denir ki: o, sakka’larla birlikte olup onunla **المَزَايدَ**’i doldururlar. Şiir okudu:
كلُّ عَجُوزٍ رَأْسُها كالقُفّهْ
تَسْعَى بجُفَ معها هِرْشَفَّهْ
Başkası dedi: **الجُفُّ**: **قِيقَاءةُ الطَّلْعِ**’dır. O, **الوليع** üzerindeki örtüdür. Şiir okudu:
وتَبِسمُ عن نَيِّرٍ كالوَليع شقّقَ عنه الرُّقَاةُ الجفُوفَا
**الوَلِيعُ**: **الطَّلْعُ**’dır; **الكافورُ** ondan yarılıp çıkarken, taze kaldığı müddetçe. “**عن نَيِّرٍ**” sözü: yani aydınlık, güzel bir ağız/diş açıklığından. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “(Onun sihri **جُفِّ طَلْعَةٍ** içinde kılındı ve kuyunun **راعُوفَةِ**’sinin altına gömüldü.)”
Ebû Ubeyd dedi: **جُفُّ الطَّلْعَةِ**: onun içinde bulunduğu kabıdır.
Dedi: ve **الجُفُّ** bunun dışında da: kap gibi derilerden bir şeydir; yağmur geldiğinde gök suyunun içine alındığı şey; yarım kırba yahut onun benzerini alır.
Dedi: ve **الجُفّ** bunun dışında da: insanların topluluğudur. en-Nâbiga dedi:
في جُفِّ تَغْلِبَ وَارِدِي الأمْرَارِ
**الجفَّةُ**: **الجُفّ** gibidir. Hadiste: “(**جُفَّةً** taksim edilinceye kadar ganimette **نَفَلَ** yoktur)” yani hepsi.
el-Kisâî dedi: **الجفَّةُ** ve **الضَّفَّةُ** ve **القِمَّةُ**: kavmin topluluğudur.
Ebû Amr dedi: **الجُفُّ**: insanlardan çok olan.
Dedi: ve **الجُفُّ** bunun dışında: hurma gövdelerinden oyulan bir şeydir.
el-Leys dedi: **التِّجْفَافُ**: bilinen (şey)dir. Çoğulu: **التَّجَافيفُ**.
**التَّجْفَافُ** (tâ’nın fethasıyla): **التَّجْفِيفِ** gibidir. **جَفَّفْتُه** onu **تجْفِيفاً** ve **تَجْفَافاً** (kuruttum).
Dedi: **الجَفْجَفُ**: yuvarlak, geniş düzlük/tabandır. Şu sözünü şiir okudu:
يَطْوِي الفَيَافي جَفْجَفاً فَجَفْجَفا
**الجُفَافُ**: kuruttuğun şeyden kuruyan kısımdır; dersin ki: onun **جُفَافَ**’ını yaşından ayır.
İbn es-Sikkît dedi: **الجُفَّانِ**: Bekr ve Temîm’dir.
**وجُفَافٌ**: bilinen bir vadinin adıdır.
(Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan): **الجُفَافَةُ**: **القَتِّ**’ten dökülen şeydir.
Elbiseye, ıslanıp sonra kuruduğunda ve onda nem bulunduğunda: “**قد تَجَفْجَفَ**” denir; tamamen kupkuru olunca: “**قَفَّ**” denir.
(el-Asma‘î) **الجَفْجَفُ**: yükselti olan topraktır; ne kaba/sert, ne de yumuşaktır.

**فج** : el-Leys dedi: **الفَجُّ**: iki dağ arasındaki geniş yoldur; çoğulu: **فِجَاجٌ**. Yüce Allah’ın sözü: (**مِن كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ**) (Hac: 28).
Ebû’l-Heysem dedi: **الفَجُّ**: dağda geniş bir yoldur; **فَجٌّ** ve **أفُجٌّ** ve **فِجَاجٌ** denir.
Dedi: uzak olan her yol **فَجٌّ**’dür.
**الفَجُّ** Arapların sözünde: iki şey arasını açmandır; denir ki: **فَاجَّ الرَّجُلُ يُفَاجُّ فِجَاجاً ومُفَاجَّةً**; bir ayağını ötekinden uzaklaştırıp bevletmek için (böyle yaparsa). Şiir okudu:
لا يَمْلأ الحَوْضَ فِجاجٌ دُونَهُ
إلاَّ سجالٌ رُذُمٌ يَعْلُونَهُ
Ve ben iki ayağımı açtım: **فَجَجْتُ رِجْلَيَّ أَفُجُّهُمَا فجّاً**; ve **فَجَوْتُهُمَا أَفْجُوهُما** yani ikisinin arasını genişlettim.
el-Leys dedi: **الفَجَجُ** **الفحَج**’dan daha çirkindir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأفَجُّ** ve **الفَنْجَلُ**: uylukları birbirinden uzak, **الفَجَجِ**’i şiddetli olan (kimsedir); bunun benzeri: **الأفْجَى**. Şiir okudu:
الله أعْطَانِيك غيْرَ أحْدَلا
ولا أَصَكَّ أَوْ أَفَجَّ فَنْجَلا
el-Leys dedi: devekuşu, yumurtasını attığında **تَفِجُّ** eder.
İbnü’l-Kırrıyye dedi: devekuşunun **إفْجَاجَ**’ı gibi **أفَجَّ** etti; ve erkek devekuşunun **إجْفَالَ**’ı gibi **أَجْفَلَ** etti.
el-Asma‘î dedi: yayı, kirişini göbeğinden kaldırdığında **فَجَّ قَوْسَه وهو يفُجُّها فجّاً**; aynı şekilde: **فجا قَوْسَه يَفْجُوها**.
Ve denir ki: falan kimse **افْتَجَّ افْتِجَاجاً**; **الفِجَاج**’ı (geniş yolları) tuttuğunda.
Dedi: **الإفْجِيجُ**: geniş vadidir; **الفَجِّ** manasındadır.
Ve **رجلٌ فُجَافجٌ**: sözü, bağırması ve gürültüsü çok olan.
Ve **بِطِّيخٌ فجٌّ**: sert, olgunlaşmamış olduğunda.
Ve meyvelerin hepsi, baharda bağlandığında, yaz sıcağı onları olgunlaştırıncaya kadar **فِجَّةً** olur; yani çiğ olur; **الفِجُّ**: çiğdir.
İbn Şümeyl dedi: **الفَجُّ** sanki bir yoldur; bazen de iki yüksek kenar arasında bir yol olur; ancak o geniş bir yoldur; bazen iki dağ yahut iki yarık arasında dar olur; bu, iki gün yahut üç gün boyunca uzanır; yol olsun yahut yol olmasın: eğer yol değilse, ot ve mera çok olan bir yerdir.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الفُجُجُ**: insanlardan ağır/bezdirici olanlardır.
(Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den): kıyastan olan: **الفَجَّاءُ** ve **الْمُنْفَجَّةُ** ve **الفَجْواءُ** ve **الفارج** ve **الفُرُجُ**; bunların hepsi: kirişi göbeğinden ayrılan yaydır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(فâ harfi ve ondan sonrakiler babı, مضاعف ve مطابِق içinde)

(**فق**) **الفاء** ve **القاف** مضاعf içinde, işte bir açılma ve işte bir karışıklığa delâlet eder. Denir: **انفَقّ** **الشَّيءُ**, yani açıldıysa. Ve derler: adam **فَقْفَاقٌ**, yani sözünde ahmak, karıştırıcıdır. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]).

(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **فَكَاك** **الرَّهْن**, o, kapanmadan onu açmaktır. Ve **الكسائي** hikâye etti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ** **الشَّيءَ** **أفكُّه** **فكّاً**. Ve falan düştü ve ayağı **انفكَّت**; yani açıldı. Ve onların sözü: “**لا ينفكُّ** bunu yapar”, “devam eder” mânâsındadır. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. Öyleyse onda القياس sahihdir. Ve **الفكُّ**([2]): omuzun ekleminden zayıflık sebebiyle ayrılmasıdır.
Ve babdan olan şeylerdendir: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**’ın buluşma yeri. Ve açılmadan dolayı böyle adlandırıldılar.

(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılma ve çentiklenmeye delâlet eder. Yahut buna yakın olana. Bundan: **الفَلُّ**: yenilmiş kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; bir tanesi **فَلٌّ**. **النابغة** dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.
Ve buna yakın olan şeylerdendir: **الفِلُّ**: içinde bitki olmayan toprak. Ve onda القياس sahihdir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ** içinde olduk.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])

(**فم**) **الفاء** ve **الميم**’de **الفم**’den başka bir şey yoktur; bu onun yeri değildir; lâkin zamme ile ve şeddeli **فمٌّ** hikâye edildi. Dedi: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *

(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir **تعنِيَة**’ye, diğeri bütün şeylerde bir tür türlere delâlet eder.
Birincisi: **الفَنّ**, o, **التعنية** ve şiddetli **الإطراد**’dır. Denir: **فَنَنْتُه** **فَنّاً**, yani onu sürdürdüğün ve onu yorduğun zaman.
Diğeri **الأفانين**: şeyin cinsleri ve yollarıdır. Ondan **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. **أبو عبيد** dedi: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.

(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** bir tek kelimedir; **العِيِّ** ve ona benzer şeye delâlet eder. Bundan: adam **الفَهُّ**, o, **العَيِيّ**’dir; kadın **فَهّةٌ**; masdarı **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي**; tâ ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(**فأ**) **الفاء** ve **الهمزة** aralarında bir **معتلّ** ile, dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء** **الفَيء**, yani gölge batı tarafından doğu tarafına döndüğü zaman. Ve her dönüş **فيءٌ**’dür. Allah تعالى dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9] yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ** **الشَّجرةُ**, ve ben onun **فَيء**’inde **تَفَيّأْت**. Ve kadın saçını **تَفيِّئُ**, yani kibir tarafından başını hareket ettirdiği zaman. Ve onun **تفيُّؤ**’u denir: kocası için nazlanıp kırılması. Ve onda hepsinde القياس birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah تعالى onları onlara **أفاء** etti. Allah سبحانه dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. Ve denir: bu malı **استفأْتُ**, yani onu **فيْئاً** aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**’den çabuk **الفَيءِ** sahibidir.
Ama onların sözü: “**يا فَيْءَ مالِي**”, derler ki: o bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikî mânâsını iyi bilenin gittiği sözlerdendir. Ve okudu:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])

(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya([10]) ve onu ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ** **الشَّيءَ** **أفُتُّ** **فَتَّاً**; o hâlde o **مفتوتٌ** ve **فَتيت**’tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند** altına konulan şeydir([11]). Ve onun pazısında **فَتَّ**; bu, ona kötülük ettiği zamandır; sanki pazısından bir şeyi ufalamış gibidir.
Ve bu asıldan şâz olan şey: **الفَتفتة**: develerin kanmadan önce içmesidir.

(**فث**) **الفاء** ve **الثاء** bir şeyi kırmaya, yahut onu saçmaya, yahut onu söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan onların sözü: **فَثَّ** **جُلَّته**: onu saçtı([12]). Ve adam, kendisine isabet eden bir kederden **انفَثَّ**; yani kırıldı.
Ve denir ki **الفَثَّ**: fidanın kökünden sökülüp çıkarılmasıdır([13]).
Ve babdandır **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**’dır; çünkü o saçılır.

(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**, yani kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**’dan daha çirkindir. Ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**, yani kubbeli; ve böyle olduğu zaman iç tarafında **الفَجْوة** benzeri vardır.
Ve bu asıldan şâz olan şey: **الفِجُّ**: olması gereken olgunluktan olgunlaşmamış şeydir.
Ve **ابنُ الأعرابيّ**’nin hikâye ettiği bir tek kelime daha şâz oldu; dedi: **أَفَجَّ** **يُفِجُّ**, yani hızlandı. Ondan: adam **فجفاجٌ**: çok konuşan.

(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; o **الفَحيح**: yılanın sesidir. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])

(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء** kıyaslanmayan kelimelerdir. Bundan **الفَخِيخ**: uykuda **الغَطيط** gibidir. Ve **الفَخَّة**: iki bacakta gevşekliktir([15]). Ve denir **الفَخَّة**: iri kadın([16]). Ve av için **الفَخُّ** bilinir.

(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في **الفَدَّادِين**([17])”، o, onların ekinlerinde ve hayvanlarında sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Ve bundan şâz olan şey: **الفَدْفَد**: düz topraktır.

(**فذ**) **الفاء** ve **الذال** bir tek kelimedir; yalnız kalmaya ve ayrılığa delâlet eder. Bundan **الفَذُّ**; o, **الفَرْد**’dir. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**, yani bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِفْذَاذ**’dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**, çünkü deve yalnız bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilkidir.

(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eden.
Birincisi onların sözü: dişlerinden **فَرّ** etti. Ve insan **افتَرَّ**, yani tebessüm ettiği zaman. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve darbımesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü seni onun iç yüzünden müstağni kılar. Ve sanki bunun mânâsı: ona bakışın seni onu **تَفُرَّه**’den, yani onu açığa çıkarıp dişlerinden araştırmandan müstağni kılar([21]). Ve derler: tay **أفرَّ**, yani **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştığı zaman. Ve develer **أفَرَّت** **للإثناء** **إفراراً**, yani süt emen yavruları gitti ve iki yaşına girdiği zaman. Ve derler: falanı, içinde olana dair **فُرَّ** et; yani onu yokla. Ve işten **فُرَّ** et: araştır.
Bu القياس’tandır, mânâda uzak olsalar da: **الفِرار**, o, açığa çıkmadır; denir: **فَرَّ** **يَفِرّ**, ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavimdir. Denir: **فَرٌّ** kaçan (**فارّ**)ın cem‘idir; nasıl ki **صَحْبٌ** **صاحب**’ın cem‘i denir, ve **شَرْبٌ** **شارب**’ın cem‘i denir.
İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve keçi yavrusundan **الفُرَار** denir: cismi küçük olan; bir tanesi **فَرِيرٌ**; **رَخْل** ve **رُخال**, ve **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.
Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafifliktir. Denir: adam **فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(**فز**) **الفاء** ve **الزاء** küçük bir asıldır; hafifliğe ve ona yakın olana delâlet eder. Dersin: onu **فَزَّهُ** ve onu **استفزَّه**, yani onu hafife aldığı zaman. Allah تعالى dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76] yani seni ondan hafifleyip çıkmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** etti ve onu **أفْزَعَه** etti, aynı mânâdadır. Ve falanı onun cehli **استفَزَّ** etti. Ve adam **فَزٌّ**: hafif. Ve derler: şeyden **فزَّ**: saptı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusudur. Ve cismindeki hafiflikten dolayı böyle adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])

(**فس**) **الفاء** ve **السين**’de, mu‘arreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(**فش**) **الفاء** ve **الشين** yayılmaya ve az tutunmaya delâlet eder. Denir: deve **فَشُوشٌ**, yani sütü yaygın akışlı olduğu zaman. İşten **انْفَشَّ**: tembelleşti. Ve **الفَشُّ**: aşağı hırsızların izini sürmektir; o, **فَشَّاش**’tır.

(**فص**) **الفاء** ve **الصاد** iki şey arasında ayırmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan **الفُصُوصُ**: bütün kemiklerin eklemleridir—**أبو عبيد** dedi: parmaklar hariç—bir tanesi **فَصّ**. Ve bu babdandır: hakkından bir şeyi ona **أفْصَصت**; sanki onu senden ona ayırmışsın gibi. Ve yara **فَصَّ** etti: aktı.
Ve buna yakın olan: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Yüzüğün kendisinden olmadığı, bilakis ona yapıştırılmış olduğu için böyle adlandırıldı. Ama gözün **فَصُّ**’u, teşbih mânâsı üzere, onun gözbebeğidir.

(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırmaya ve parçalamaya delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ** **الشَّيءَ**, yani onu ayırdığın zaman; ve o **انْفَضَّ** oldu. Ve kavim **انْفَضَّ**: dağıldılar. Allah سبحانه dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
Ve bu babdandır: kitabın mührünü ondan **فَضَضْت**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]) eder; ondan yapılan ziynet sebebiyle. Ve **الفُِضاض**: şeyden, dağılıp ayrıldığı zaman, ayrılıp dökülen şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibettir; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ** eder, yani dağıtır. Ve buna kıyaslanması câiz olan şeylerdendir: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliğidir. Ve elbise **فَضفاضٌ** ve zırh **فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazda akışının kolaylığı ve **فَضاضتِه** sebebiyle adlandırıldı.

(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء** bir kelimedir; tiksinmeye ve tiksinti göstermeye delâlet eder. Bundan **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ**, yani sıkıldığı zaman. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinden bazıları dedi: **الفَظاظة** bunun içindendir. Denir: adam **فظٌّ**: kötü huylu. Ve o, **فَظِّ** **الكَرِش**’tendir; çünkü o ancak bir zaruret ile, tiksinerek yenilir. Ve derler: **الفَظِيظ**: erkeğin suyudur.

(**فغ**([26])**) **الفاء** ve **الغين**’de aslî söz yoktur; o, bir sesin hikâyesi gibidir. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla ses çıkarmaktır. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]): kasap yahut çoban; ve yine **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adamdır. Ve işinde **تفغفغَ** etti: hızlandı. Ve bütün bunlar birbirine yakındır. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَجَّ
1 فَجَّ ذ , (TA,) [see. pers. فَجِجْتَ, aor. يَفَجُّ,] inf. n. فَجَجٌ, (S, * O, * K, * TA,) He had the feet wide apart: or, said of a man, he had the knees wide apart: and, said of a beast, or quadruped, he had the hocks wide apart: (TA:) ↓ فَجَجٌ is more ugly than what is termed فَحَجٌ. (S, O, K.) ― -b2- See also 7. ― -b3- فَجَّ رِجْلَيْهِ, (TA,) and فَجَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ, (S, O, K, TA,) aor. يَفُجُّ, inf. n. فَجٌّ, (S, O, TA,) He opened [or parted] his legs (S, O, K, TA) widely; [i. e. he straddled;] (TA;) and so ↓ افجّ, (K,) or افجّ رِجْلَيْهِ, he parted his legs widely, said of a man and of a beast; (O;) so too ↓ فاجّ [alone], and فَجَا; (TA;) and one says also ↓ تفاجّ [meaning the same], of one walking, (S, K, TA,) and meaning he did thus to make water, (Mgh, TA,) as also ↓ فاجّ, inf. n. فِجَاجٌ and مُفَاجَّةٌ, both of these verbs said of a man; but ↓ تفاجّ signifies he parted his legs very widely; (TA;) and ↓ تفاجّت is said of a she-camel, (A, O,) لِلْحَلْبِ [to be milked]; (A;) and of a sheep or goat (شَاة). (O.) وَلَا يَبُولُ ↓ مَا شَىْءٌ يُفَاجُّ [What is a thing that straddles and will not make water?] is an enigma: it is a thing like a couch, having four legs. (A, TA.) الفَجُّ in the language of the Arabs is The making an opening, or interval, between two things. (TA.) ― -b4- And فَجَجْتُ القَوْسَ, (S, O, K,) aor. أَفُجُّهَا, (S, O,) inf. n. فَجٌّ, (TA,) I raised the string of the bow [so as to make it distant] from its كَبِد[q. v.]; (S, O, K;) like فَجَوْتُهَا. (S, O.) ― -b5- فَجَّ الأَرْضَ, (so in the O,) or الارضَ ↓ افجّ, (so in the K,) He clave the ground, or earth, with the plough, in a manner not approved. (O, K.) -A2- فَجَّ said of a horse &c., He purposed, or desired, to run. (TA.) -A3- See also فَجَاجَةٌ.

تَفْجِيجٌ
2 تَفْجِيجٌ ذ The making [a thing] to be crude [or not thoroughly cooked]. (KL.) [See فِجٌّ.]

3 فَاْجَ٣َ see 1, in three places.

افجّ
4 افجّ ذ : see 1, former half. ― -b2- Also, (L,) or أَفَجَّتْ, (S, O, L, K,) He, or she, (i. e. an ostrich) muted. -A2- And, the former, He travelled a road such as is termed فَجّ; (O, L, K;) said of a man; (O;) as also ↓ افتجّ. (L.) ― -b2- And He, (a man, S, O,) or it, (a thing, Msb,) hastened, went quickly, or was quick; (S, O, Msb, K;) mentioned by IAar. (S.) -A3- See also 1, near the end.

6 تَفَاْجَ٣َ see 1, in three places.

انفجّت القَوْسُ
7 انفجّت القَوْسُ ذ , (A,) inf. n. اِنْفِجَاجٌ, (O,) The bow had its string distant from its كَبِد [q. v.]; (A, O;) [and so, app., ↓ فَجَّت, for] ↓ فَجَجٌ, in a bow, signifies the state of having the string distant from the كَبِد thereof. (S, O.)

8 اـِفْتَجَ٣َ see 4.

فَجٌّ
فَجٌّ ذ A wide road between two mountains; (S, A, O, K;) and ↓ فُجَاجٌ signifies the same: (O, K:) or, in a mountain: (AHeyth, TA:) or, in the anterior part of a mountain, wider than a شِعْب [q. v.]: (TA:) or a depressed road: (Th, TA:) or a conspicuous and wide road: (Msb:) or a far-extending beaten track or road: (AHeyth, TA: [see an ex. in a verse cited voce عِمْقٌ:]) or, accord. to ISh, [a track] as though it were a road; and sometimes it is a road between two mountains, (L, TA,) or having on either side what is termed a فَأْو [a word variously explained], (so in the L,) or between two walls (حَائِطَيْنِ), (so in the TA,) and extending to the distance of two days' journey, or three, if a road or not a road; and if a road, abounding with herbage: (L, TA:) pl. [of mult.] فِجَاجٌ (Th, S, O, Msb) and [of pauc.] أَفِجَّةٌ, which is extr. [with respect to analogy], (Th, TA,) and أَفُجٌّ. (Msb.) -A2- See also the next paragraph, in two places.

فِجٌّ
فِجٌّ ذ , with kesr, The Syrian بِطِّيخ [i. e. melon or water-melon], (S, A, O, K,) which the Persians call the Indian. (S, A, O.) ― -b2- And فِجٌّ, (so in the S and A and K,) or ↓ فَجٌّ, (thus in the O, and by implication in the Msb, [and thus pronounced in the present day,]) signifies Unripe; (S, A, O, Msb, K;) applied to fruit (A, Msb, K) of any kind, (A,) &c; (Msb;) to anything of melons (بِطِّيخ) and of other fruits; (S, O;) and so ↓ فَجَاجَةٌ; (O, K;) but ↓ فَجٌّ and ↓ فَجَاجَةٌ are not mentioned by Ed-Deenawaree [i. e. AHn; and the latter (which see below) I think doubtful in the sense expl. above]. (O.)

فُجَّةٌ
فُجَّةٌ ذ An opening, or intervening space, (O, K, TA,) between two mountains. (TA.)

فَجَجٌ
فَجَجٌ ذ an inf. n.: (TA:) see 1, first sentence: ― -b2- and see also 7.

فُجُجٌ
فُجُجٌ ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned] i. q. ثُقَلَآءُ [Such as are heavy, slow, sluggish, &c.], (IAar, O, K,) of men. (IAar, O.)

فُجَاجٌ
فُجَاجٌ ذ : see فَجٌّ.

فِجَاجٌ
فِجَاجٌ ذ A male ostrich which [they assert, like as they say of the domestic cock, (see عُقْرٌ,]) lays one egg. (TA.)

فَجَاجَةٌ
فَجَاجَةٌ ذ [app. an inf. n., of which the verb is ↓ فَجَّ, sec. pers. فَجُجْتَ,] The state of being unripe, or not sufficiently cooked. (TA.) ― -b2- See also فِجٌّ, in two places.

فَجَّانٌ
فَجَّانٌ ذ The stem (عُود) of the raceme of a palmtree: mentioned by ISd; and held by him to be of the measure فَعْلَانٌ because this is more common than the measure فَعَّالٌ. (TA.)

فَجْفَجٌ
فَجْفَجٌ ذ and فُجْفُجٌ: see فَجْفَاجٌ.

فَجْفَجَةٌ
فَجْفَجَةٌ ذ Loquacity, or much talking: or frivolous babbling: or much talking, and boasting of abundance which one does not possess: or clamouring: or great and disorderly talking. (TA.)

فَجْفَاجٌ
فَجْفَاجٌ ذ , applied to a man, Loquacious; a great talker: (S:) or a frivolous babbler: (TA:) or, as also ↓ فَجْفَجٌ (O, K) and ↓ فُجْفُجٌ (K) and ↓ فُجَافِجٌ, (O, but there written فَجَافِجٌ,) a great talker, who boasts of abundance which he does not possess: (O, K:) or clamourous: or a great and disorderly talker: fem. with ة. (TA.) The poet Aboo-'Árim El-Kilábee applies the first of these epithets to palm-trees (نَخِيل) [as meaning (assumed tropical:) Promising much fruit, but not fulfilling the promise]. (L, TA.)

فُجَافِجٌ
فُجَافِجٌ ذ : see the next preceding paragraph.

أَفَجُّ
أَفَجُّ ذ A man having his legs wide apart; who straddles; (S, * O, * L, K, * TA;) as also ↓ مُفِجُّ السَّاقَيْنِ; (L, TA;) [and ↓ مُفَاجٌّ, for] one says يَمْشِى مُفَاجًّا he walks with his legs wide apart, or straddling: (S, A, K:) or أَفَجُّ signifies having his thighs wide apart. (IAar, TA.) ― -b2- And قَوْسٌ فَجَّآءُ A bow of which the curved ends are elevated so that its string is distant from the part where it is grasped by the hand: (L:) or of which the string is distant from its كَبِد [q. v.]; (S, O, K;) as also ↓ مُنْفَجَّةٌ: (A, O, K:) and so قَوْسٌ فَجْوَآءُ. (S, O.)

اـِفْجِيجٌ
اـِفْجِيجٌ ذ A valley: (O, K:) or a wide valley: (K:) or a narrow and deep valley, (IDrd, O, K,) in the dial. of the people of El-Yemen, but others apply this appellation to any valley. (O.)

مُفِجُّ السَّاقَيْنِ
مُفِجُّ السَّاقَيْنِ ذ : see أَفَجُّ. ― -b2- حَافِرٌ مُفِجٌّ A solid hoof that is round like a cupola, syn. مُقَبَّبٌ, (S, O, K, TA,) [and] hard: (TA:) such is approved. (S, O.)

مُفَاجٌّ
مُفَاجٌّ ذ : see أَفَجُّ.

قَوْسٌ مُنْفَجَّةٌ
قَوْسٌ مُنْفَجَّةٌ ذ : see أَفَجُّ. ― -b2- أَرْضٌ مُنْفَجَّةٌ Ground, or earth, that is cleft [app. with the plough, in a manner not approved: see 1, near the end]. (TA.)

##### Türkçe

**فَجَّ**
1 **فَجَّ** ذ, (TA,) [bkz. Farsça **فَجِجْتَ**, muzâri‘ **يَفَجُّ**,] mastar ismi **فَجَجٌ**, (S, O, K, TA,) Ayakları genişçe ayrı idi: yahut, bir adam hakkında, dizleri genişçe ayrı idi: ve bir hayvan, yahut dört ayaklı hakkında, aşık kemikleri genişçe ayrı idi: (TA:) ↓ **فَجَجٌ** **فَحَجٌ** diye adlandırılandan daha çirkindir. (S, O, K.) ― -b2- Ayrıca 7’ye bak. ― -b3- **فَجَّ رِجْلَيْهِ**, (TA,) ve **فَجَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ**, (S, O, K, TA,) muzâri‘ **يَفُجُّ**, mastar ismi **فَجٌّ**, (S, O, TA,) Bacaklarını (S, O, K, TA) genişçe açtı [yahut ayırdı]; [yani bacaklarını iki yana açarak durdu;] (TA;) ve bunun gibi ↓ **افجّ**, (K,) yahut **افجّ رِجْلَيْهِ**, bacaklarını genişçe ayırdı, bir adam ve bir hayvan hakkında söylenir; (O;) yine bunun gibi ↓ **فاجّ** [yalnız], ve **فَجَا**; (TA;) ve ayrıca ↓ **تفاجّ** denir [aynı mânâda], yürüyen kimse hakkında, (S, K, TA,) ve mânâsı, küçük abdest yapmak için bunu yaptı, (Mgh, TA,) yine ↓ **فاجّ** gibi, mastar ismi **فِجَاجٌ** ve **مُفَاجَّةٌ**, bu iki fiil de bir adam hakkında söylenir; fakat ↓ **تفاجّ** bacaklarını pek genişçe ayırdı mânâsına gelir; (TA;) ve ↓ **تفاجّت** dişi deve hakkında söylenir, (A, O,) **لِلْحَلْبِ** [sağılmak için]; (A;) ve bir koyun yahut keçi (**شَاة**) hakkında. (O.) **وَلَا يَبُولُ ↓ مَا شَىْءٌ يُفَاجُّ** [Bacaklarını açar da küçük abdest yapmayan şey nedir?] bir bilmece-dir: dört ayağı olan, sedir gibi bir şeydir. (A, TA.) **الفَجُّ** Arapların dilinde, iki şey arasında bir açıklık, yahut aralık, meydana getirmektir. (TA.) ― -b4- Ve **فَجَجْتُ القَوْسَ**, (S, O, K,) muzâri‘ **أَفُجُّهَا**, (S, O,) mastar ismi **فَجٌّ**, (TA,) Yayın kirişini, onun **كَبِد**’inden [bkz.] uzak olacak şekilde kaldırdım; (S, O, K;) **فَجَوْتُهَا** gibi. (S, O.) ― -b5- **فَجَّ الأَرْضَ**, (O’da böyle,) yahut **الارضَ ↓ افجّ**, (K’da böyle,) Yeri, toprağı, sabanla, beğenilmeyen bir tarzda yardı. (O, K.) -A2- **فَجَّ** at vb. hakkında söylenir: Koşmayı kastetti, yahut koşmayı istedi. (TA.) -A3- Ayrıca **فَجَاجَةٌ**’ye bak.

**تَفْجِيجٌ**
2 **تَفْجِيجٌ** ذ [bir şeyi] çiğ [yahut iyice pişmemiş] kılmaktır. (KL.) [**فِجٌّ**’e bak.]

3 **فَاْجَ٣َ** 1’e bak, üç yerde.

**افجّ**
4 **افجّ** ذ: 1’e bak, ilk yarı. ― -b2- Ayrıca, (L,) yahut **أَفَجَّتْ**, (S, O, L, K,) O, yahut o (yani devekuşu) dışkıladı. -A2- Ve, birincisi, **فَجّ** diye adlandırılan türden bir yolda yolculuk etti; (O, L, K;) bir adam hakkında söylenir; (O;) yine ↓ **افتجّ** gibi. (L.) ― -b2- Ve o, (bir adam, S, O,) yahut o (bir şey, Msb,) acele etti, çabuk gitti, yahut hızlı oldu; (S, O, Msb, K;) IAar tarafından zikredilmiştir. (S.) -A3- Ayrıca 1’e bak, sona yakın.

6 **تَفَاْجَ٣َ** 1’e bak, üç yerde.

**انفجّت القَوْسُ**
7 **انفجّت القَوْسُ** ذ, (A,) mastar ismi **اِنْفِجَاجٌ**, (O,) Yayın kirişi, onun **كَبِد**’inden [bkz.] uzak idi; (A, O;) [ve böylece, görünüşe göre, ↓ **فَجَّت**, zira] ↓ **فَجَجٌ**, bir yayda, kirişin onun **كَبِد**’inden uzak olma hâlini ifade eder. (S, O.)

8 **اـِفْتَجَ٣َ** 4’e bak.

**فَجٌّ**
**فَجٌّ** ذ İki dağ arasındaki geniş yol; (S, A, O, K;) ve ↓ **فُجَاجٌ** aynı mânâyı ifade eder: (O, K:) yahut, bir dağda: (AHeyth, TA:) yahut, bir dağın ön kısmında, bir **شِعْب**’den [bkz.] daha geniş: (TA:) yahut çukur bir yol: (Th, TA:) yahut belirgin ve geniş bir yol: (Msb:) yahut uzaklara uzanan dövülmüş patika yahut yol: (AHeyth, TA: [**عِمْقٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak:]) yahut, ISh’ye göre, sanki bir yolmuş gibi [bir iz]; ve bazen iki dağ arasındaki bir yoldur, (L, TA,) yahut iki yanında **فَأْو** diye adlandırılan şey bulunan, (L’de böyle,) yahut iki duvar (**حَائِطَيْنِ**) arasında, (TA’da böyle,) ve iki günlük yolculuk mesafesine, yahut üçe, yol olsun yahut olmasın, uzanan; ve eğer yol ise, otça bol: (L, TA:) çoğulu [kesret] **فِجَاجٌ** (Th, S, O, Msb) ve [kıllet] **أَفِجَّةٌ**, ki bu [kıyas bakımından] şâzdır, (Th, TA,) ve **أَفُجٌّ**. (Msb.) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**فِجٌّ**
**فِجٌّ** ذ, kesre ile, Şam **بِطِّيخ**’i [yani kavun yahut karpuz], (S, A, O, K,) ki Farslar ona Hintli derler. (S, A, O.) ― -b2- Ve **فِجٌّ**, (S ve A ve K’da böyle,) yahut ↓ **فَجٌّ**, (O’da böyle, ve Msb’de ima yoluyla, [ve günümüzde böyle telaffuz edilir,]) Olgunlaşmamış; (S, A, O, Msb, K;) her türden meyveye (A, Msb, K) uygulanır, (A,) vb.; (Msb;) **بِطِّيخ** ve diğer meyvelerden olan her şeye; (S, O;) ve yine ↓ **فَجَاجَةٌ**; (O, K;) fakat ↓ **فَجٌّ** ve ↓ **فَجَاجَةٌ** Ed-Deenawaree tarafından zikredilmemiştir [yani AHn; ve ikincisi (aşağıda bkz.) yukarıda açıklanan mânâda bence şüphelidir]. (O.)

**فُجَّةٌ**
**فُجَّةٌ** ذ İki dağ arasında bir açıklık, yahut araya giren boşluk, (O, K, TA,) (TA.)

**فَجَجٌ**
**فَجَجٌ** ذ bir mastar ismidir: (TA:) 1’e bak, ilk cümle: ― -b2- ve ayrıca 7’ye bak.

**فُجُجٌ**
**فُجُجٌ** ذ [tekili zikredilmeyen bir çoğul] **ثُقَلَآءُ** ile aynı mânâda [ağır, yavaş, hantal vb. olanlar], (IAar, O, K,) insanlar hakkında. (IAar, O.)

**فُجَاجٌ**
**فُجَاجٌ** ذ: **فَجٌّ**’e bak.

**فِجَاجٌ**
**فِجَاجٌ** ذ (evcil horoz hakkında söyledikleri gibi, [**عُقْرٌ**’e bak,]) bir yumurta yumurtladığını iddia ettikleri erkek devekuşu. (TA.)

**فَجَاجَةٌ**
**فَجَاجَةٌ** ذ [görünüşe göre bir mastar ismi; fiili ↓ **فَجَّ**, ikinci şahıs **فَجُجْتَ** olanın,] olgunlaşmamış olma, yahut yeterince pişmemiş olma hâli. (TA.) ― -b2- Ayrıca **فِجٌّ**’e bak, iki yerde.

**فَجَّانٌ**
**فَجَّانٌ** ذ Hurma ağacının salkımının sapı (**عُود**): ISd tarafından zikredilmiştir; ve o, bunun vezninin **فَعْلَانٌ** olduğuna hükmetmiştir; çünkü bu, **فَعَّالٌ** vezninden daha yaygındır. (TA.)

**فَجْفَجٌ**
**فَجْفَجٌ** ذ ve **فُجْفُجٌ**: **فَجْفَاجٌ**’a bak.

**فَجْفَجَةٌ**
**فَجْفَجَةٌ** ذ Gevezelik, yahut çok konuşma: yahut boş gevezelik: yahut çok konuşma ve sahip olmadığı bollukla övünme: yahut bağırıp çağırma: yahut büyük ve düzensiz konuşma. (TA.)

**فَجْفَاجٌ**
**فَجْفَاجٌ** ذ, bir adama uygulanır, Geveze; çok konuşan: (S:) yahut boş geveze: (TA:) yahut, yine ↓ **فَجْفَجٌ** (O, K) ve ↓ **فُجْفُجٌ** (K) ve ↓ **فُجَافِجٌ**, (O’da, fakat orada **فَجَافِجٌ** yazılmıştır,) sahip olmadığı bollukla övünen çok konuşan: (O, K:) yahut gürültücü: yahut büyük ve düzensiz konuşan: dişili ة iledir. (TA.) Şair Aboo-’Árim El-Kilábee bu sıfatların birincisini hurma ağaçlarına (**نَخِيل**) uygular [çok meyve vaat eden, fakat vaadini yerine getirmeyen (varsayılan mecazî:) mânâsında]. (L, TA.)

**فُجَافِجٌ**
**فُجَافِجٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**أَفَجُّ**
**أَفَجُّ** ذ Bacakları genişçe ayrı olan adam; bacaklarını iki yana açarak duran; (S, O, L, K, TA;) yine ↓ **مُفِجُّ السَّاقَيْنِ** gibi; (L, TA;) [ve ↓ **مُفَاجٌّ** için,] **يَمْشِى مُفَاجًّا** denir: bacakları genişçe ayrı olarak, yahut bacaklarını iki yana açarak yürür: (S, A, K:) yahut **أَفَجُّ** uylukları genişçe ayrı olan mânâsına gelir. (IAar, TA.) ― -b2- Ve **قَوْسٌ فَجَّآءُ**: kıvrık uçları yükseltilmiş olup kirişi, el ile tutulduğu kısımdan uzak olan yay: (L:) yahut kirişi, onun **كَبِد**’inden [bkz.] uzak olan; (S, O, K;) yine ↓ **مُنْفَجَّةٌ** gibi: (A, O, K:) ve yine **قَوْسٌ فَجْوَآءُ**. (S, O.)

**اـِفْجِيجٌ**
**اـِفْجِيجٌ** ذ Bir vadi: (O, K:) yahut geniş bir vadi: (K:) yahut dar ve derin bir vadi, (IDrd, O, K,) Yemen halkının lehçesinde; fakat başkaları bu adı her vadiye uygular. (O.)

**مُفِجُّ السَّاقَيْنِ**
**مُفِجُّ السَّاقَيْنِ** ذ: **أَفَجُّ**’e bak. ― -b2- **حَافِرٌ مُفِجٌّ** Kubbeye benzer şekilde yuvarlak olan sağlam bir toynak, eş anlamlısı **مُقَبَّبٌ**, (S, O, K, TA,) [ve] sert: (TA:) böylesi beğenilir. (S, O.)

**مُفَاجٌّ**
**مُفَاجٌّ** ذ: **أَفَجُّ**’e bak.

**قَوْسٌ مُنْفَجَّةٌ**
**قَوْسٌ مُنْفَجَّةٌ** ذ: **أَفَجُّ**’e bak. ― -b2- **أَرْضٌ مُنْفَجَّةٌ** Yarılmış yer, yahut toprak [görünüşe göre sabanla, beğenilmeyen bir tarzda: 1’e bak, sona yakın]. (TA.)
