# فحج (ف-ح-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ح - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والفاء معهما
ح ج ف، ج ح ف، ف ح ج مستعملات
حجف:
الحَجَفُ: ضَرْبٌ من التِّرَسةِ مُقوِّرَةٌ من جُلُود الإبِل، الواحدة حَجَفة. والحُجاف: داءٌ يَعَتَري الإنسان من كَثرة الآكل أو من شَيءٍ لا يلائِمُه فيأخُذُ البطنَ استطلاقاً. وقيل رجلٌ مَحْجُوف، قال:
والمُشتَكي من مَغْلة المحَجُوفِ
جحف:
الجَحْفُ: شِبْهُ الجَرْف إلاّ أنّ الجَرْف للشيء الكثير والجَحْف للماء والكُرة وةنحوهما، تقول: اجتَحَفْنا ماءَ البئر إلاّ جُحفةً واحدة بالكَفِّ أو بالإناء. وتَجاحَفْنا الكُرَةَ بيننا بالصَوالِجة. وتَجاحَفْنا بالقِتال: تناول بعضُنا بعضاً بالعِصِيِّ والسُيُوف، قال العجاج:
وكانَ ما اهتَضَّ الجِحافُ بَهْرَجا
اهتَضَّ: أي كَسَرَ، بَهْرَجاً: أي باطلاً، والجِحاف: مُزاحَمةُ الحرب. وسنة مُجْحفةٌ: تُجحفُ بالقَوم وَتْجَتحِفُ أموالَهم. ويقال: مَن آثَرَ الدُنْيا أجْحَفَتْ بآخِرتِه. والجُحْفةُ: ميقات للإحرام.
فحج:
الفَحَجُ: تَباعُدُ ما بينَ الساقَيْن في الإنسان والدايَّة، والنعْتُ: أفحَجُ وفَحْجاءُ، ويُقال: لا فَجَحٌ فيها ولا صَكَكٌ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **الفاء** bunlarla birlikte
ح ج ف، ج ح ف، ف ح ج kullanılmışlardır

حجف:
**الحَجَفُ**: **التِّرَسةِ**’den bir türdür; deve derilerinden oyuk (mukavver)dir; teki **حَجَفة**’dir. Ve **الحُجاف**: insana çok yemekten yahut ona uygun olmayan bir şeyden arız olan bir hastalıktır; böylece karnı ishal olarak (istıtlâkan) tutar. Ve “**رجلٌ مَحْجُوف**” denildi. Dedi ki:
Ve **المُشتَكي** (olan) **مَغْلة**’den, **المَحْجُوفِ**’un

جحف:
**الجَحْفُ**: **الجَرْف**’e benzer; ancak **الجَرْف** çok olan şey içindir, **الجَحْف** ise su ve **الكُرة** ve bunların benzerleri içindir. Dersin ki: “Kuyunun suyunu bir tek **جُحفة** hariç, avuçla yahut kapla **اجتَحَفْنا**.” Ve “**الكُرَة**’yi aramızda **بالصَوالِجة** ile **تَجاحَفْنا**.” Ve “Savaşta **تَجاحَفْنا**: bazımız bazımızı sopalar ve kılıçlarla aldı (birbirimize uzandık).” **العجاج** dedi ki:
Ve idi; **الجِحافُ** kırdığı şey, **بَهْرَجا**

**اهتَضَّ**: yani kırdı; **بَهْرَجاً**: yani bâtıl olarak; ve **الجِحاف**: savaşın itişip kakışmasıdır. Ve **سنة مُجْحفةٌ**: kavme **تُجحفُ** eder ve mallarını **تْجَتحِفُ** eder. Ve denilir: “Kim dünyayı tercih ederse, âhiretine **أجْحَفَتْ**.” Ve **الجُحْفةُ**: ihram için bir mikattır.

فحج:
**الفَحَجُ**: insanda ve **الدايَّة**’de iki bacak arasının uzaklaşmasıdır; sıfat: **أفحَجُ** ve **فَحْجاءُ**. Ve denilir: “Onda ne **فَجَحٌ** vardır ne de **صَكَكٌ**.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ أفْحَجُ بيِّن الفَحَجِ، وهو الذي تتدانى صور قدميه تتباعد عَقِباه وتَتَفَحَّج ساقاه، ودابَّة فَحْجاءُ. والفحج بالتسكين: مِشية الأفْحَج. وقد فَحِجَ يَفْحَجُ فَحْجاً. وتَفَحَّج في مِشيته مثله. قال أبو عمرو: التَفَحُّجُ مثله التَفَشُّجُ. وهو أن يُفَرِّج بين رجليه إذا جلس. وكذلك التَفْحيج مثل التفشيج. وأفْحج الرجل حَلوبتَه، إذا فَرج ما بين رجليْها ليَحْلُبها.

##### Türkçe

Bir adam **أفْحَجُ**, **الفَحَجِ**i açıkça belli olandır; o, iki ayağının parmak uçları birbirine yaklaşır, iki topuğu uzaklaşır ve iki baldırı ayrılır olandır; ve bir binek hayvanı **فَحْجاءُ**dur.

**الفحج** (sükûn ile): **الأفْحَج**ın yürüyüşüdür. Ve **فَحِجَ يَفْحَجُ فَحْجاً**. Ve yürüyüşünde **تَفَحَّج**; onun gibidir.

Ebû Amr dedi: **التَفَحُّجُ** onun gibidir, **التَفَشُّجُ**. O, oturduğu zaman iki bacağı arasını açmasıdır. Ve كذلك **التَفْحيج** de **التفشيج** gibidir. Ve adam, sağmalını **أفْحج** etti; iki bacağı arasını açtı, onu sağmak için.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ف
حجف ، حفج ، جحف ، فحج : مستعملة .
حجف : الليث . الحَجَفُ : ضربٌ من التِّرَسَة ، تُتَّخَذ من جلود الإبل مُقَوَّرة ، والواحدة جَحَفَة . ونحوَ ذلك قال أبو عُبيد في الحَجَفِ .
وقال الليث : الْحُجَافُ : ما يَعتَري من كثرة الأكل أو من شيء لا يلائمهُ فيأخذُه البطن استِطْلاقاً ، ورجل مَحْجُوفٌ . وقال الراجز :
يا أيها الدّارِىءُ كالمَنْكُوفِ
والمُتَشَكِّي مَغْلَةَ المحجوفِ
هكذا أنشدنيه المُنْذِري عن ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : والمحجُوفُ والمجحوفُ واحد ، وهو الجُحافُ والحُجافُ : مَغْسٌ في البطن شديد . والمَنْكوف : الذي يشتكي نكْفَتهُ ، وهو أصل اللِّهْزِمة . وقال بعض الجعفريِّين : احْتَجَفْتُ نفسي واحتجَنتُها إذا ظَلَفتُها .
جحف : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الجُحْفَة : مِلْء اليد وجمعها جُحَف .
وقال الليث : الجَحْفُ : شدة الجَرْف إلا أن الجَرْف للشيء الكثير ، والجَحْفَ للماء . تقول : اجتحفْنا ماء البئر إلا جُحفةً واحدة بالكَفِّ أو بالإناء .
والفِتْيان يتجاحفون الكرة بينهم بالصَّوالجة . قال : والتَّجاحف أيضاً في القتال : تناول بعضهم بعضاً بالعصي والسُّيوف ، وقال العجَّاج :
وكان ما اهْتَضَّ الْجِحافُ بَهْرَجا
يعني ما كسره التَّجاحُف بينهم ، يريد به القتل .
والسنة المُجحِفة : التي تُجْحِف بالقوم قتلاً وإفساداً للأَموال .
وقال بعض الحكماء : من آثر الدنيا أجْحفت بآخِرته .
والْجُحفَة : ميقات أهل الشام : قرية تقرب من سِيفِ البحر .
أبو عُبيد عن الفراء : الْجِحافُ : أن يستقِيَ الرجل فيصيب الدلو فم البئر فَيَنْخَرِق وأنشد :
قد عَلِمَتْ دلوُ بني منَافِ
تَقْوِيمَ فَرْغَيْهَا عن الْجِحاف
الأصمعي والفّراء : سيل جُحاف وجُرافٌ وهو الذي يذهب بكل شيء ، وأنشد .
أَبْرز عنها جُحافٌ مُضِرّ
ورُوِي عن الأصْمَعي أنه قال : الجَحْف : أكل الثَّريد ، والجَحْفُ : الضرب بالسيف ، وأنشد :
( و ) لا يستوي الْجحفَان جَحْفُ ثَرِيدَة
وجَحفُ حرُوريَة بأبيض صارم
والجَحَّاف السُّلَمي : رجل من العرب معروف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الجَحُوف : الثَّريد يبقى في وسط الجَفْنة .
فحج : قال الليث : الفَحَجُ : تباعد ما بين أوساط السَّاقين في الإنسان والدَّابة ، والنعت أفْحَجُ وفَحْجاء . أبو عُبيد عن أبي عمرو : الأفحج : الذي في رجليه اعوجاج .
وقال أبو زيد : يقال : أفْحَج فلان عنَّا ، وأحجم وأفَّج إذا تباعد .

##### Türkçe

ح ج ف
**حجف** ، **حفج** ، **جحف** ، **فحج** : kullanımdadır.

**حجف** : el-Leys. **الحَجَفُ** : **التِّرَسَة**’den bir tür darbedir; deve derilerinden, içbükey yapılmış olarak edinilir; tekili **جَحَفَة**’dir. Bunun benzerini Ebû Ubeyd **الحَجَفِ** hakkında söyledi.
el-Leys dedi: **الْحُجَافُ** : çok yemekten yahut ona uygun olmayan bir şeyden dolayı arız olan şeydir; böylece karın onu bir “istıtlâk” (ishal/gevşeklik) olarak alır; ve **مَحْجُوفٌ** adam. Râciz dedi ki:
يا أيها الدّارِىءُ كالمَنْكُوفِ
والمُتَشَكِّي مَغْلَةَ المحجوفِ
Bunu bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayetle böyle okuttu. Dedi: **المحجُوفُ** ile **المجحوفُ** birdir; ve o, **الجُحافُ** ve **الحُجافُ**’tır: karında şiddetli bir **مَغْسٌ** (sancı). **المَنْكوف**: **نكْفَتهُ**’nden şikâyet eden kimsedir; o, **اللِّهْزِمة**’nin aslıdır. Ca‘ferîlerden bazısı dedi: Kendimi **احْتَجَفْتُ** ve onu **احتجَنتُها**; onu **ظَلَفتُها** ettiğim zaman.

**جحف** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجُحْفَة** : elin dolusu; çoğulu **جُحَف**’tır.
el-Leys dedi: **الجَحْفُ** : **الجَرْف**’in şiddetidir; ancak **الجَرْف** çok olan şey içindir, **الجَحْفَ** ise su içindir. Dersin ki: Kuyu suyunu, avuçla yahut kapla bir tek **جُحفةً** hariç, **اجتحفْنا** (tamamını aldık/çekip aldık).
Delikanlılar, **الصَّوالجة** ile aralarında topu **يتجاحفون** (birbirlerinden kapıp alırlar). Dedi: **التَّجاحف** da savaşta: bazılarının bazısını sopalar ve kılıçlarla ele almasıdır. A‘câc dedi ki:
وكان ما اهْتَضَّ الْجِحافُ بَهْرَجا
Yani aralarındaki **التَّجاحُف**’un kırdığı şey; bununla öldürmeyi kasteder.
**السنة المُجحِفة**: kavme öldürme ve malları bozma ile **تُجْحِف** eden (kırıp geçiren) yıldır.
Hikmet sahiplerinden bazısı dedi: Kim dünyayı tercih ederse, onun âhiretini **أجْحفت** (eksiltip zayi eder).
**والْجُحفَة**: Şam ehlinin mikatı: deniz kıyısına yakın bir köydür.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الْجِحافُ** : adamın su çekmesi; sonra kovayı kuyunun ağzına isabet ettirmesi, böylece delinmesidir; ve şu beyiti okudu:
قد عَلِمَتْ دلوُ بني منَافِ
تَقْوِيمَ فَرْغَيْهَا عن الْجِحاف
Asma‘î ve Ferrâ: **سيل جُحاف** ve **جُرافٌ**: her şeyi götüren seldir; ve (şiir) okudu:
أَبْرز عنها جُحافٌ مُضِرّ
Asma‘î’den rivayet olundu ki o dedi: **الجَحْف**: **الثَّريد** yemek; **الجَحْفُ**: kılıçla vurmadır; ve şu beyiti okudu:
( و ) لا يستوي الْجحفَان جَحْفُ ثَرِيدَة
وجَحفُ حرُوريَة بأبيض صارم
**والجَحَّاف** es-Sülemî: Araplardan, bilinen bir adamdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَحُوف**: **الجَفْنة**’nin ortasında kalan **الثَّريد**’dir.

**فحج** : el-Leys dedi: **الفَحَجُ** : insanda ve binek hayvanda iki baldırın orta kısımları arasının uzak olmasıdır; sıfatı **أفْحَجُ** ve **فَحْجاء**’dır. Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الأفحج**: ayaklarında eğrilik olan kimsedir.
Ebû Zeyd dedi: Denir ki: Falan bizden **أفْحَج** etti, ve **أحجم** ve **أفَّج**; uzaklaştığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والحاء وما يثلثهما)
(فحص) الفاء والحاء والصاد أصلٌ صحيح، وهو كالبحثِ عن الشيء. يقال: فحصت عن الأمر فحصاً. وأُفحوص القَطا: موضِعُها في الأرض، لأنَّها تفحصه. وفي الحديث: "فَحَصُوا عن رؤوسهم"، كأنَّهم تركوها مثلَ أفاحِيص القَطا فلم يَحلِقُوا *عنها([1]) . وفحَصَ المطرُ التُّرَاب، إذا قلَبَه.
(فحس) الفاء والحاء والسين. يقولون: الفَحْس: لَحْسُك([2]) الشيء بلسانك عن يَدِك.
(فحش) الفاء والحاء والشين كلمةٌ تدلُّ على قُبحٍ في شيء وشَناعة. من ذلك الفحْش والفَحْشاء والفاحشة. يقولون: كلُّ شيء جاوَزَ قَدرَه فهو فاحش؛ ولا يكون ذلك إلاّ فيما يُتَكَرَّه. وأفْحَشَ الرّجلُ: قال الفُحْشَ: وفَحَشَ، وهو فَحَّاش. ويقولون: الفاحش: البخيل، وهذا على الاتِّساع، والبخلُ أقبحُ خِصال المرء. قال طرفة:
أرَى الموتَ يَعتامُ الكِرامَ ويصطفي  *** عقيلةَ مالِ الفاحشِ المتشدِّدِ([3])
(فحل) الفاء والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ذَكارةٍ([4]) وقُوَّة. من ذلك الفَحْلُ من كلِّ شيء، وهو الذَّكَرُ الباسل. يقال: أفحلتُه فحلاً، إذا أعطيتَه فحلاّ يَضرِب في إبله. وفَحَلْتُ إبلي، إذا أرسلتَ فيها فحلَها. قال:
* نَفحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَّبَعْ([5]) *
وهذا مثَلٌ، أي نُعَرْقِبُهَا بالبِيض. يصف إبلاً عُرْقِبَتْ بالسُّيوف.
وأمَّا الحصير المتَّخَذ من الفُحّال فهو يسمَّى فَحْلاً لأنَّه من ذلك يُتَّخَذ. والفُحّال: فُحَّال النَّخْل، وهو ما كان من ذُكوره فحلاً لإناثه، والجمع فَحاحيل. وفَحْلٌ فَحِيلٌ: كريمٌ. قال:
كانتْ نجائبُ مُنْذِرٍ ومحرِّقٍ  *** أُمَّاتِهِنَّ، وطَرْقُهُنَّ فَحِيلا([6])
والعرب تسمِّي سهيلاً: الفحل، تشبيهاً له بفحل الإبل، لاعتزالِهِ النجوم، وذلك أنَّ الفحلَ إذا قَرَعَ الإبلَ اعتزَلَها. ويقولون على التشبيه: امرأةٌ فَحْلَة، أي سليطة.
(فحم) الفاء والحاء والميم أصلانِ، يدلُّ أحدُهما على سوادٍ والآخر على انقطاع.
فالأوَّل الفحْم ويقال الفَحَم، وهو معروف. قال:
* كالهَِبْرَِقِيِّ تَنَحَّى ينفُخ الفَحَما([7]) *
ويقال: فحَّمَ وجهَه، إذا سوّده. وشعرٌ فاحم: أسود. وفَحمة العِشاء: سَواد الظَّلام.
والأصل الآخر: بكى الصَّبيّ حتَّى فَحُم([8]) ، أي انقطع صوتُه من البُكاء. ويقال: كلَّمتُه حتى أفحمتُه. وشاعرٌ مُفحَم: أي انقطَعَ عن قول الشِّعْر.
 (فحو) الفاء والحاء والحرف المعتلّ كلمةٌ واحدة. منها الفِحَا: أبزارُ القدر. يقال: فحِّ قِدرَك. فأمَّا فَحوَى الكلامِ فهو ما ظَهَرَ للفهم من مَطاوِي الكلام ظهورَ رائحة الفحاء من القدر، كفَهْم الضَّرب من الأفّ.
(فحث) الفاء والحاء والثاء كلمةٌ واحدة. فالفَحث: الجَوْف. يقال: ملأ أفحاثه، أي جوفَه.
(فحج) الفاء والحاء والجيم كلمةٌ واحدة، وهي الفَحَج، وهو تباعُدُ ما بين أوساطِ السّاقَينِ في الإنسانِ والدّابة. والنَّعت أفحجُ وفحجاء، والجمع فُحْج.
--------------ـــــ
([1]) وكذا وردت العبارة في المجمل.
([2]) في الأصل: "فحس يحسبك"، صوابه في المجمل.
([3]) من معلقته المشهورة.
([4]) كذا في الأصل. ومن عجب أن المعاجم المتداولة لم تذكر مصدراً للذكر مقابل الأنثى، فليس فيها "ذكارة" ولا"ذكورة" مع شيوع استعمال الأخيرة. كما أن "الأنوثة" لم تنص عليها المعاجم أيضاً.
([5]) لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (فحل) وتهذيب إصلاح المنطق. انظر إصلاح المنطق 50، 267.
([6]) للراعي، كما في اللسان (فحل، طرق) والبيان (3: 96) بتحقيقنا . وقصيدته في جمهرة أشعار العرب 172-176  والخزانة (1: 502) .
([7]) للنابغة الذبياني يصف ثوراً، ديوانه 69 واللسان (هبرق) وإصلاح المنطق 110. وصدره في الأولين: * مولى الريح روقيه وجبهته *
([8]) يقال من باب فتح، ويقال فَحِم فَحْماً وفُحاماً وفُحوما، وفُحِم وأُفحِم أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(فاء, حاء ve ikisini üçleyenler bâbı)

(**فحص**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; o, bir şeyi araştırmak gibidir. Denir: iş hakkında **فحصت**; **فحصاً** (olarak). Ve **أُفحوص** **القَطا**: onun yerdeki yeridir; çünkü onu **تفحصه**. Ve hadiste: “**فَحَصُوا** عن رؤوسهم”; sanki onları **أفاحِيص** **القَطا** gibi bırakmışlardır da *onun([1]) üzerinden tıraş olmamışlardır*. Ve **فحَصَ** yağmur **التُّرَاب**’ı, onu çevirdiği zaman.

(**فحس**) **الفاء** ve **الحاء** ve **السين**. Derler: **الفَحْس**: senin bir şeyi dilinle elinden yalaman([2]).

(**فحش**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الشين**; bir şeyde çirkinliğe ve iğrençliğe delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفحْش** ve **الفَحْشاء** ve **الفاحشة**. Derler: her şey ki ölçüsünü aşmıştır, o **فاحش**’tir; ve bu ancak tiksinilen şeylerde olur. Ve **أفْحَشَ** adam: **الفُحْشَ** söyledi; ve **فَحَشَ**; ve o **فَحَّاش**’tır. Ve derler: **الفاحش**: cimri; ve bu genişletme üzerinedir; ve cimrilik kişinin en çirkin huylarıdır. Tarafa dedi:
أرَى الموتَ يَعتامُ الكِرامَ ويصطفي  *** عقيلةَ مالِ الفاحشِ المتشدِّدِ([3])

(**فحل**) **الفاء** ve **الحاء** ve **اللام**; sahih bir asıldır, **ذَكارةٍ**([4]) ve kuvvete delâlet eder. Bundan: her şeyden **الفَحْل**; ve o, yiğit erkektir. Denir: ona **أفحلتُه** **فحلاً**; ona develerinde aşan bir erkek verdiğin zaman. Ve **فَحَلْتُ** develerimi; onun erkeğini onların içine saldığın zaman. Dedi:
* نَفحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَّبَعْ([5]) *
Ve bu bir meseldir; yani onları beyazlarla topallatırız. Kılıçlarla topallatılmış develeri vasfeder.

Ve **الفُحّال**’dan yapılmış hasıra gelince, ondan yapıldığı için ona **فَحْلاً** denir. Ve **الفُحّال**: hurmanın **فُحَّال**’ı; o, dişilerine erkek olan erkekleridir; cem‘i **فَحاحيل**. Ve **فَحْلٌ فَحِيلٌ**: kerim. Dedi:
كانتْ نجائبُ مُنْذِرٍ ومحرِّقٍ  *** أُمَّاتِهِنَّ، وطَرْقُهُنَّ فَحِيلا([6])
Ve Araplar Süheyl’e **الفحل** der; onu deve erkeğine benzeterek; yıldızlardan ayrılışı sebebiyle; çünkü erkek deve, develeri aşınca onlardan ayrılır. Ve benzetme üzere derler: **امرأةٌ فَحْلَة**; yani dili sivri.

(**فحم**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الميم** iki asıldır; ikisi de, birisi siyahlığa, diğeri kesilmeye delâlet eder.
Birincisi **الفحْم**’dır; ve **الفَحَم** denir; ve o bilinir. Dedi:
* كالهَِبْرَِقِيِّ تَنَحَّى ينفُخ الفَحَما([7]) *
Ve denir: yüzünü **فحَّمَ**; onu kararttığı zaman. Ve **شعرٌ فاحم**: siyah. Ve **فَحمة العِشاء**: karanlığın siyahlığı.

Diğer asıl: çocuk ağladı, ta ki **فَحُم**([8]); yani ağlamadan sesi kesildi. Ve denir: onunla konuştum, ta ki onu **أفحمتُه**. Ve **شاعرٌ مُفحَم**: yani şiir söylemekten kesildi.

(**فحو**) **الفاء** ve **الحاء** ve illetli harf; tek bir kelimedir. Ondan: **الفِحَا**: tencerenin baharatları. Denir: tencereni **فحِّ**. Ama **فَحوَى** söz, sözün kıvrımlarından anlayışa görünen şeydir; tencereden **الفحاء** kokusunun görünmesi gibi; **الأفّ**’ten vurmanın anlaşılması gibi.

(**فحث**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الثاء** tek bir kelimedir. **الفَحث**: iç boşluk. Denir: onun **أفحاثه**’ini doldurdu; yani iç boşluğunu.

(**فحج**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الجيم** tek bir kelimedir; o da **الفَحَج**’dır; insanda ve binek hayvanında iki baldırın ortaları arasının uzaklaşmasıdır. Sıfatı **أفحج** ve **فحجاء**; cem‘i **فُحْج**.

--------------ـــــ
([1]) İbare **المجمل**’de de böyle vârid olmuştur.
([2]) Asılda: “**فحس يحسبك**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([3]) Meşhur muallakasındandır.
([4]) Asılda böyle. Şaşılacak şeydir ki tedavüldeki sözlükler, dişinin karşısında erkeğe kaynak (masdar) zikretmemiştir; onda ne “**ذكارة**” vardır ne de “**ذكورة**”; sonuncusunun kullanımı yaygın olduğu hâlde. Keza “**الأنوثة**”yi de sözlükler açıkça zikretmemiştir.
([5]) Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nindir; **اللسان** (فحل) ve **تهذيب إصلاح المنطق**’ta olduğu gibi. Bk. **إصلاح المنطق** 50, 267.
([6]) er-Râ‘î’nindir; **اللسان** (فحل، طرق) ve tahkikimizle **البيان** (3: 96)’da olduğu gibi. Kasidesi **جمهرة أشعار العرب** 172-176 ve **الخزانة** (1: 502)’dedir.
([7]) en-Nâbiga ez-Zubyânî’nindir; bir boğayı vasfeder; divanı 69 ve **اللسان** (هبرق) ve **إصلاح المنطق** 110. Ve onun صدر’ı ilk ikisinde: * مولى الريح روقيه وجبهته *
([8]) **فتح** bâbından söylenir; ve **فَحِم** **فَحْماً** ve **فُحاماً** ve **فُحوما** (olarak) söylenir; ve **فُحِم** ve **أُفحِم** de.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفحج: تباعد ما بين أَوساط السَّاقَينِ في الإنسان والدابة؛ وقيل: تباعُدُ ما بين الفَخِذَين؛ وقيل: تباعُد ما بين الرجلين، والنعت أَفْحَجُ، والأُنثى فَحْجاء؛ وقد فَحِجَ فَحَجاً وفَحْجَة، الأَخيرة عن اللحياني. وفي الحديث: أَنه بال فلما فَحَّجَ رِجْليه أَي فَرَّقَهُما. والأَفْحَجُ: الذي في رِجْليه اعْوِجاجٌ. ورجل أَفْحَجُ بَيِّنُ الفَحَج: وهو الذي تَتَدانَى صُدُور قَدَمَيْه وتَتباعَد عَقِباه وتَتَفَحَّجُ ساقاهُ؛ وفي الحديث في صفة الدَّجَّال: أَعْوَر أَفْحَج. وحديث الذي يُخَرِّب الكعبة: كأَني به أَسْوَدَ أَفْحَجَ يَقْلَعُها حَجَراً حَجَراً؛ ودابَّة فَحْجاء، وتَفَحَّجَ وانْفَحَجَ.
والفَحْج، بالتسكين: مِشْيَة الأَفْحَج.
والتَّفَحُّجُ، مثل التَّفَشُّجِ: وهو أَن يُفَرِّج بين رِجْلَيه إِذا جلس، وكذلك التَّفْحِيجُ مثل التَّفْشِيج. وأَفْحَجَ الرجلُ حَلُوبتَه إِذا فَرَّجَ ما بين رِجْلَيها لِيَحْلُبَها.
ابن سيده: والفَحْجَل الأَفْحَجُ، زِيدَت اللام فيه كما قيل: عَدَدٌ طَيْسٌ وطَيْسَلٌ أَي كثير، ولِذَكَر النعام هَيْق وهَيْقَل، قال: ولا يَعْرف سيبويه اللام زائدة إِلا في عَبْدَل.
وفَحْوَج: اسم.
والفُحْجُ: بطن، اسم أَبيهم فحوج.

##### Türkçe

**الفحج**: insan ve binek hayvanda iki baldırın ortaları arasının uzak olması; ve denildi ki: iki uyluk arasının uzak olması; ve denildi ki: iki bacak arasının uzak olması. Sıfat: **أَفْحَجُ**; dişisi **فَحْجاء**. Ve **فَحِجَ** **فَحَجاً** ve **فَحْجَة** (sonuncusu **اللحياني**’den). Hadiste: onun bevlettiği, sonra iki bacağını **فَحَّجَ** ettiği, yani ikisini ayırdığı. Ve **الأَفْحَجُ**: iki bacağında eğrilik bulunan kimsedir. Ve “**رجل أَفْحَجُ**” (açık) **الفَحَج**’lıdır: o, iki ayağının ön kısımları birbirine yaklaşan, topukları uzaklaşan ve baldırları açılan kimsedir. Ve hadiste **الدَّجَّال**’in vasfında: tek gözlü, **أَفْحَج**. Ve Kâbe’yi tahrip edenin hadisi: sanki onu görüyorum; siyah, **أَفْحَج**; onu taş taş söküyor. Ve **دابَّة فَحْجاء**; ve **تَفَحَّجَ** ve **انْفَحَجَ**.

Ve **الفَحْج**, sükûn ile: **الأَفْحَج**’ın yürüyüşü.

Ve **التَّفَحُّجُ**, **التَّفَشُّجِ** gibi: o, oturduğu zaman iki bacağı arasını açmasıdır; ve aynı şekilde **التَّفْحِيجُ** de **التَّفْشِيج** gibidir. Ve adam, sağmalını **أَفْحَجَ** eder; iki bacağı arasını açar ki onu sağsın.

**ابن سيده**: ve **الفَحْجَل** **الأَفْحَجُ**’dır; onda **اللام** artırılmıştır; nitekim “**عَدَدٌ طَيْسٌ**” ve “**طَيْسَلٌ**” denildiği gibi, yani çok; ve devekuşu erkeği için “**هَيْق**” ve “**هَيْقَل**”. Dedi ki: **سيبويه**, **اللام**’ın زائد olduğunu ancak **عَبْدَل**’de bilir.

Ve **فَحْوَج**: bir isimdir.

Ve **الفُحْجُ**: karın; onların babası **فحوج**’un adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فحج كمنع  ، هكذا في سائر الأمهات والأصول مضبوطا بالقلم. وقال شيخنا: قلت: المعروف في الفعل من الأفحج أنه بكسر العين، كما في غيره من أوصاف العيوب، ويدل لذلك مجيء مصدره محركا، ووصفه على أفعل. انتهى. وفي الصحاح: فحج يفحج فحجا -بفتح العين كذا ضبطه أبو سهل بخطه-:  تكبر  . فحج  في مشيته  : إذا  تدانى صدور قدميه وتباعد عقباه  ، وتفحج ساقاه، ودابة فحجاء،  كفحج  ، مشددا، وتفحج وانفحج. وفي اللسان: الفحج: تباعد ما بين أوساط الساقين في الإنسان والدابة. وقيل: تباعد ما بين الفخذين. وقيل: تباعد ما بين الرجلين. والنعت أفحج. والأنثى فحجاء. وقد فحج فحجا وفحجة، الأخيرة عن اللحياني.  وهو أفحج بين الفحج، محركة  : الذي في رجليه اعوجاج. وفي الحديث في صفة الدجال:  أعور أفحج  . وحديث الذي يخرب: الكعبة  كأني به أسود أفحج يقلعها حجرا حجرا  . قال أبو عمرو:  التفحج  : مثل التفشج، وهو  التفريج بين الرجلين  إذا جلس، وكذلك التفحيج مثل التفشيج.  وأفحج: أحجم. و  أفحج  عنه: انثنى  . أفحج  حلوبته  ، إذا  فرج ما بين رجليها  ليحلبها. ومما يستدرك عليه: الفحجل: الأفحج، زيدت اللام فيه كما قيل: عدد طيس وطيسل: أي كثير، ولذكر النعام: هيق وهيقل. قال: ولا يعرف سيبويه اللام زائدة إلا في عبدل. وفحوج: اسم. والفحج: بطن، اسم أبيهم فحوج

##### Türkçe

**فحج** “**منع**” gibi; işte böyle, diğer bütün “ümmehât” ve “usûl”de kalemle ضبط edilmiş olarak. Şeyhimiz dedi: Dedim ki: fiilde **الأفحج**’dan bilinen, **العين**’in kesri iledir; diğer ayıp sıfatlarında olduğu gibi. Buna, masdarının harekeli olarak gelmesi ve sıfatının “**أفعل**” üzere olması delâlet eder. Bitti.

**الصحاح**’ta: **فحج يفحج فحجا** —(**العين**’in fethiyle; böylece Ebû Sehl hattıyla ضبط etti)—: büyüklendi.

**فحج** yürüyüşünde: iki ayağının ön kısımları yaklaştığı ve topukları uzaklaştığı zaman; ve iki baldırı **تفحج** etti. Ve **فحجاء** bir binek; **كفحج** gibi, şeddeli; ve **تفحج** etti ve **انفحج** etti.

**اللسان**’da: **الفحج**: insanda ve binek hayvanda iki baldırın orta kısımları arasının uzaklaşmasıdır. Ve denildi: iki uyluk arasının uzaklaşması. Ve denildi: iki bacak arasının uzaklaşması. Sıfat **أفحج**’dır. Dişisi **فحجاء**’dır. Ve **فحج فحجا** ve **فحجة** yaptı; sonuncusu Lihyânî’dendir. Ve o, **أفحج بين الفحج**’dır, harekeli: iki bacağında eğrilik olan.

Hadiste Deccâl’in sıfatında: **أعور أفحج**. Ve yıkanın hadisi: Kâbe’yi; sanki onu görüyorum: siyah **أفحج**, onu taş taş söküyor.

Ebû Amr dedi: **التفحج**: **التفشج** gibidir; o, oturduğu zaman iki bacak arasını açmaktır; ve yine **التفحيج** de **التفشيج** gibidir.

Ve **أفحج**: geri durdu. Ve ondan **أفحج** etti: döndü.

**أفحج حلوبته**: onu sağmak için iki bacağı arasını açtığı zaman.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الفحجل**: **الأفحج**; içine **اللام** ziyade edilmiştir; “**عدد طيس وطيسل**”: yani çok; ve erkek devekuşu için: **هيق وهيقل** denildiği gibi. Dedi: Sîbeveyh, **اللام**’ın ziyade olduğunu ancak **عبدل**’de bilir.

Ve **فحوج**: bir isimdir. Ve **الفحج**: bir karındır; babalarının adı **فحوج**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَحِجَ فِى مِشْيَتِهِ
1 فَحِجَ فِى مِشْيَتِهِ ذ , aor. فَحَجَ , inf. n. فَحَجٌ, (S,) this is the form of the verb commonly known, like other verbs signifying faults, and that it is the correct form, and not فَحَجَ as it is written in the K [and O], is indicated by the forms of the inf. n. فَحَجٌ and the epithet أَفْحَجُ; (MF;) as also ↓ تفحّج, (S,) and ↓ فحّج, (K,) and ↓ انفحج; (TA;) He had the fore parts of his feet near together, and his heels wide apart, [i. e. he turned in his toes, and turned out his heels,] in his gait: (S, K:) or ↓ فَحَجٌ signifies the having the middle of the legs wide apart, [or having the legs bowed outwards,] in a man, and in a beast (دَابَّة): (Mgh, L:) [or the having the shanks wide apart: (see فَلَجٌ:)] or the having the thighs wide apart: [see also 1 in art. فج:] and the verb is فَحِجَ, inf. n. فَحَجٌ and فحْجة [thus written, app. فَحْجَةٌ, which is the inf. n. un.]; the latter inf. n. mentioned by Lh. (L.) ― -b2- And فَحَجَ, (accord. to the K,) or فَحِجَ, (accord. to MF,) He magnified himself, or behaved proudly. (K.)

2 فَحَّجَ see the preceding paragraph: and see also 5.

افحج حَلُوبَتَهُ
4 افحج حَلُوبَتَهُ ذ He parted the hind legs of his milch camel; i. e., made an opening, or intervening space, between them; (S, O, K;) in order that he might milk her. (S, O.) -A2- افحج also signifies He refrained, or desisted, or drew back; syn. أَحْجَمَ. (O, K.) And one says, افحج عَنْهُ, meaning He turned, or turned away or back, from it, or him; syn. اِنْثَنَى. (O, * K.)

تَفَحُّجٌ
5 تَفَحُّجٌ ذ signifies The parting of one's legs, or making an opening between them, (AA, S, O, K,) when sitting; as also ↓ تَفْحِيجٌ: like تَفَشُّجٌ and تَفْشِيجٌ. (AA, S, O.) And one says, تَتَفَحَّجُ سَاقَاهُ [His shanks are parted]. (S, O.) See also 1.

7 اـِنْفَحَجَ see the first paragraph.

فَحْجٌ
فَحْجٌ ذ The mode of walking of him who is termed أَفْحَجُ. (S, O.)

فَحَجٌ
فَحَجٌ ذ an inf. n.: (S, L, TA:) see 1.

أَفْحَجُ
أَفْحَجُ ذ Having the fore parts of the feet near together, and the heels wide apart: (S, O, K:) or having the middle of the legs wide apart: (Mgh, L:) fem. فَحْجَآءُ: the former applied to a man [&c.]; and the latter, to a beast (دَابَّة) [&c.]: (S, Mgh, O, L:) or having the thighs wide apart: or having the legs wide apart: or having curved, or bowed, legs. (L.) [See also أَفَجُّ, in art. فج.]

##### Türkçe

**فَحِجَ فِى مِشْيَتِهِ**
1 **فَحِجَ فِى مِشْيَتِهِ** ذ, muzâri‘ **فَحَجَ**, mastar ismi **فَحَجٌ**, (S,) bu, kusurları ifade eden diğer fiiller gibi, fiilin yaygın olarak bilinen şeklidir; ve bunun doğru şekil olduğu, ve K’de [ve O’da] yazıldığı gibi **فَحَجَ** olmadığı, mastar ismi şekilleri **فَحَجٌ** ve sıfat **أَفْحَجُ** ile gösterilir; (MF;) yine bunun gibi ↓ **تفحّج**, (S,) ve ↓ **فحّج**, (K,) ve ↓ **انفحج**; (TA;) yürüyüşünde ayaklarının ön kısımları birbirine yakın, topukları ise birbirinden geniş idi, [yani ayak parmaklarını içe çevirir, topuklarını dışa çevirirdi]: (S, K:) yahut ↓ **فَحَجٌ** bir erkekte ve bir binek hayvanda (**دَابَّة**) bacakların ortasının birbirinden geniş olmasını, [yahut bacakların dışa doğru yay gibi olmasını] ifade eder: (Mgh, L:) [yahut inciklerin birbirinden geniş olmasını: (**فَلَجٌ**’a bak:) ] yahut uylukların birbirinden geniş olmasını: [ayrıca bk. فج maddesinde 1:] ve fiil **فَحِجَ**’dir; mastar ismi **فَحَجٌ** ve **فحْجة** [böyle yazılmış; görünüşe göre **فَحْجَةٌ**, ki bu mastar-ı merredir]; bu son mastar ismini Lh. zikretmiştir. (L.) ― -b2- Ve **فَحَجَ**, (K’ye göre,) yahut **فَحِجَ**, (MF’ye göre,) kendini büyüttü, yahut kibirli davrandı. (K.)

2 **فَحَّجَ** önceki paragrafa bak: ve ayrıca 5’e de bak.

**افحج حَلُوبَتَهُ**
4 **افحج حَلُوبَتَهُ** ذ sağmal devesinin arka bacaklarını ayırdı; yani onların arasında bir açıklık, yahut aralık meydana getirdi; (S, O, K;) onu sağabilmesi için. (S, O.) -A2- **افحج** ayrıca geri durdu, yahut vazgeçti, yahut geri çekildi anlamına gelir; eş anlamlısı **أَحْجَمَ**. (O, K.) Ve şöyle denir: **افحج عَنْهُ**, yani ondan, yahut ondan (o şeyden), yahut ondan (o kimseden) döndü, yahut yüz çevirdi yahut geri döndü; eş anlamlısı **اِنْثَنَى**. (O, * K.)

**تَفَحُّجٌ**
5 **تَفَحُّجٌ** ذ otururken kişinin bacaklarını ayırması, yahut onların arasında bir açıklık yapması anlamına gelir, (AA, S, O, K,) ve bunun gibi ↓ **تَفْحِيجٌ**: **تَفَشُّجٌ** ve **تَفْشِيجٌ** gibidir. (AA, S, O.) Ve şöyle denir: **تَتَفَحَّجُ سَاقَاهُ** [incikleri ayrılmıştır]. (S, O.) Ayrıca 1’e bak.

7 **اـِنْفَحَجَ** ilk paragrafa bak.

**فَحْجٌ**
**فَحْجٌ** ذ **أَفْحَجُ** diye adlandırılan kimsenin yürüme tarzı. (S, O.)

**فَحَجٌ**
**فَحَجٌ** ذ bir mastar ismidir: (S, L, TA:) 1’e bak.

**أَفْحَجُ**
**أَفْحَجُ** ذ ayakların ön kısımları birbirine yakın, topukları ise birbirinden geniş olan: (S, O, K:) yahut bacakların ortası birbirinden geniş olan: (Mgh, L:) müennesi **فَحْجَآءُ**: birincisi bir erkeğe [&c.] uygulanır; ikincisi ise bir binek hayvana (**دَابَّة**) [&c.]: (S, Mgh, O, L:) yahut uylukları birbirinden geniş olan: yahut bacakları birbirinden geniş olan: yahut eğri, yahut yay gibi, bacakları olan. (L.) [Ayrıca bk. فج maddesinde **أَفَجُّ**.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَحَج
فَحَج A ( n. ac. فَحْج 1 ),
a.  Was proud, haughty.

فَحِجَ
فَحِجَ A ( n. ac. فَحَج 4 )
a.  [ Fī ], Turned in the toes in ( walking ).

b.  see supra.

فَحَّجَ
فَحَّجَ II ,
a.  see ( فَحِجَ ) ( a ).

b.  Gave money to.

أَفْحَجَ
أَفْحَجَ IV
a.  [ 'An ], Refrained from.

تَفَحَّجَ
تَفَحَّجَ V ,
a.  see ( فَحِجَ ) ( a ).

أَفْحَجُ
أَفْحَجُ 14 ,
a.  Duck-toed.

##### Türkçe

فَحَج
**فَحَج** A ( n. ac. **فَحْج** 1 ),
a. Gururlu oldu, kibirlendi.

فَحِجَ
**فَحِجَ** A ( n. ac. **فَحَج** 4 )
a. [ **فِي** ], (yürürken) ayak parmaklarını içe çevirdi.

b. yukarıya bak.

فَحَّجَ
**فَحَّجَ** II ,
a. ( **فَحِجَ** ) ( a )’ya bak.

b. -e para verdi.

أَفْحَجَ
**أَفْحَجَ** IV
a. [ **عَنْ** ], -den geri durdu.

تَفَحَّجَ
**تَفَحَّجَ** V ,
a. ( **فَحِجَ** ) ( a )’ya bak.

أَفْحَجُ
**أَفْحَجُ** 14 ,
a. İçe dönük ayak parmaklı.
