# فحص (ف-ح-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ح - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والفاء معهما
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، كلهن
صحف:
الصُّحُفُ: جمع الصَحيفة، يُخَفَّف ويُثّقَّل، مثل سفينة وسُفْنُ، نادِرتان، وقياسُه صَحائف وسَفائن. وصَحيفة الوَجْه: بَشَرة جِلده، قالك
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
وسُمِّيَ المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنَّه أُصْحِفَ، أي جُعِلَ جامعاً للصُحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن. والصَّحْفةُ شبه القَصْعة المُسْلَنْطِحة العَريضة وجمعه صِحاف. والصَّحَفِيُّ: المُصَحِّف، وهو الذي يَروي الخَطَأ عن قِراءة الصُّحُف بأشباه الحُروف.
حصف:
الحَصَفُ: بَئْرٌ صِغارٌ يَقيحُ ولا يعظُم، ورُبَّما خَرَجَ في مَراقِّ البَطْن أيامَ الحَرِّ. حَصِفَ جَلْدُه حَصَفاً. والحَصافَةُ: ثخانة العَقل. رجلٌ حَصيفٌ حَصِفٌ، قال
حَديثُكَ في الشِتاءِ حَديثُ صَيْفٍ		وشَتْويُّ الحديثِ إذا تَصـيفُ
فتَخلِطُ فيه من هـذا بـهـذا		فما أدري أَأَحمَقُ أم حَصيفُ
ويقال: أحصَفَ نَسجَه: أحكمه. وأحصَفَ الفَرَسُ:عَدا عَدْواً شديداً، ويقال: استَحْصَف القوم واستحصدوا إذا اجتمعوا. قال الأعشى:
تَأوي طوائفُها إلى مَحْصُـوفةٍ		مَكرُوهةٍ يَخشىَ الكُماةُ نِزالُها
فصح:
الفُصِحْ: فِطْر النَصارَى، قال الأعشى:
بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً
وتَفصيحُ اللَّبَن: ذَهابُ اللِّبأ عنه وكَثرةُ مَحْضة وذَهابُ رَغْوته، فَصَّحَ اللَّبَنَ تَفصيحاً. ورجلٌ فصيحٌ فَصُحَ فَصاحة، وأفصَحَ الرجلُ القَوْلَ. فلما كَثُرَ وعُرِفَ أضمَروا القَولَ واكتَفَوا بالفِعل كقَولهم: أحسَنَ وأسْرَعَ وأبْطَأَ. ويقال في الشِّعْر في وصف العُجْم: أفصَح وإن كان بغَير العربّية كقول أبي النجم:
أعجَمَ في آذانِها فصيحا
يَعني صوتَ الحمارِ. والفصيحُ في كلام العامّة: المُعْرِبُ.
صفح:
الصَّفْحُ: الجَنْبُ من كلِّ شيءٍ. وصَفْحا السَيْف: وَجْههاهُ. وصَفْحةُ الرجلِ: عُرْضُ صَدره وسَيْفٌ مُصَفَّحٌ ومُصْفَح وصَدرٌ مُصْفَحٌ: أي عَريض، قال:
وصَدري مُصْفَحٌ للمَوتِ نَـهْـدٌ		إذا ضاقَت عن المَوتِ الصُدُورُ
وقال الأعشى:
أَلَسْنا نحنُ أكرَمَ إن نُسْبنـا		وأضْرَبَ بالمُهَنَّدة الصِّفاحِ
وقال لبيد:
كأنَّ مُصَفَّحاتٍ في ذُراه		وأنواحاً عَلَيهِنَّ المَآلي
شَبَّهَ السَحَاب وظُلْمَتَه وبَرقَه بسُيُوفٍ مُصَفَّحة ، والمَآلي جمع المِئلاة وهي خِرْقةٌ سَوداء بيَد النَوّاحة. وكل حَجَرٍ عَريضٍ أو خَشَبةٍ أو لَوحٍ أو حَديدة أو سَيْفٍ له طُولٌ وعَرْضٌ فهو صَفيحة، وجمعُه صَفائحُ. والصُفّاحُ من الحِجارة خاصةً: ما عَرُضَ وطالَ، الواحدة صُفّاحة، قال:
ويُوقِدْون بالصُفّاحِ نارَ الحُباحِبِ
وَصَفْحتُ عنه: أي عَفَوتُ عنه. وصَفَحْتُ وَرَقَ المُصْحَف صَفْحاً. وصَفَحْتُ القَومَ: عَرَضْتُهم واحداً واحداً وتَصَفَّحْتُهم: نَظَرتُ في خِلالهم هل أرَى فُلاناً، أو ما حالُهم. وقوله تعالى: "أفَنَضِرْبُ عَنكُم الذِكْرَ صَفْحاً" هو الاِعراض. والصُفّاح من الإبِلِ: التي عَرُضَت أسنامُها، ويُجمَع صُفّاحات وصَفافيح.
والمُصافَحةُ معروفة.
فحص:
الفَحْصُ: شِدَّة الطَلَب خِلالَ كُلِّ شيءٍ تقول: فحَصْتُ عنه وعن أمره لأَعلَمَ كنْهَ حاله. ومَفْحَصُ القَطا: موضِعٌ تُفرِّخ فيه. والدَجاجَةُ تفحَصُ برَجلَيْها وجَناحَيْها في التُراب: تَتَّخِذُ أُفحُوصةً تَبيضُ أو تربضُ فيها.
وفي الحديث: "فَحَصُوا عن أوساط الرؤوُس" أي عَمِلوها مثلَ أَفاحيص القَطا. والمَطَرُ يَفحَص الحصَىَ: يقلِبُه ويُنَحِّي بعضَه عن بعض.
حفص:
أمُّ حَفْصة: تُكْنَى به الدَجاجةُ. ووَلَدُ الأَسَد يُسَمَّى حفصاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ص ح ف**، **ح ص ف**، **ف ص ح**، **ص ف ح**، **ف ح ص**، **ح ف ص**، hepsi

**صحف**:
**الصُّحُفُ**: **الصَحيفة**’nin çoğuludur; hafifletilir ve ağırlaştırılır; **سفينة** ve **سُفْنُ** gibi; ikisi de nâdirdir; bunun kıyası **صَحائف** ve **سَفائن**’dir. Ve **صَحيفة الوَجْه**: derisinin derisi (yüz derisinin dış tabakasıdır); şöyle dedi:
Eğer yüzünden **الصَحيفُ** görünürse
Ve **المُصْحَفُ**’a **مُصْحَفاً** adı verildi; çünkü o **أُصْحِفَ** kılındı; yani iki kapak arasında yazılı sahifeleri toplayıcı kılındı. Ve **الصَّحْفةُ**: geniş, yayvan, genişçe bir çanağa benzer; çoğulu **صِحاف**’dır. Ve **الصَّحَفِيُّ**: **المُصَحِّف**; o, harflerin benzerleriyle sahifeleri okuma yüzünden hatayı rivayet eden kimsedir.

**حصف**:
**الحَصَفُ**: küçük bir çıbandır; irinlenir ve büyümez; bazen sıcak günlerinde karnın ince derilerinde çıkar. **حَصِفَ** derisi **حَصَفاً** (çıbanlandı). Ve **الحَصافَةُ**: aklın kalınlığı (sağlamlığı). **رجلٌ حَصيفٌ حَصِفٌ**; şöyle dedi:
Senin sözün kışta yaz sözüdür		ve sözün kışlığı, yazlaşınca
Onda bundan şundan karıştırırsın		bilmiyorum, ahmak mıyım yoksa **حَصيفُ** mi?
Ve denir: **أحصَفَ** dokumasını: onu sağlam yaptı. Ve **أحصَفَ** at: şiddetli bir koşuşla koştu. Ve denir: **استَحْصَف** kavim ve **استحصدوا**: toplandıkları zaman. A‘şâ dedi:
Onların bölükleri bir **مَحْصُوفةٍ**’ye sığınır		hoşlanılmayan; yiğitler onun çarpışmasından korkar

**فصح**:
**الفُصِحْ**: Hristiyanların bayramı. A‘şâ dedi:
Onlarla, **الفِصْح** günü kuşluk vaktinde yakınlık kurarsın
Ve **تَفصيحُ اللَّبَن**: ondan **اللِّبأ**’nın gitmesi ve saf sütün çoğalması ve köpüğünün gitmesi; **فَصَّحَ** sütü **تَفصيحاً** (sütün kaymağını/yoğunluğunu giderdi). Ve **رجلٌ فصيحٌ**: **فَصُحَ** **فَصاحة** (fasih oldu, fesahatle). Ve **أفصَحَ** adam sözü. Artınca ve bilinir olunca, sözü gizlediler ve fiille yetindiler; onların sözü gibi: **أحسَنَ** ve **أسْرَعَ** ve **أبْطَأَ**. Ve şiirde, Acemleri vasfetmede denir: **أفصَح**; Arapça olmayanla olsa bile; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
Onun kulaklarında fasihçe acemleştirdi
Yani eşeğin sesini. Ve avamın كلام’ında **الفصيحُ**: **المُعْرِبُ**’dir.

**صفح**:
**الصَّفْحُ**: her şeyin yanı (kenarı). Ve **صَفْحا السَيْف**: onun iki yüzü. Ve **صَفْحةُ الرجلِ**: göğsünün eni. Ve **سَيْفٌ مُصَفَّحٌ** ve **مُصْفَح** ve **صَدرٌ مُصْفَحٌ**: yani geniş; şöyle dedi:
Ve göğsüm ölüme karşı geniştir, çıkıntılıdır		ölümden göğüsler daralınca
A‘şâ dedi:
Biz, nisbet edildiğimizde daha kerim değil miyiz		ve **المُهَنَّدة** ile **الصِّفاحِ**’a daha vurucu
Lebîd dedi:
Sanki onun tepesinde **مُصَفَّحاتٍ**		ve onların üzerinde ağıtçı kadınların siyah bezleri
Bulutu, onun karanlığını ve şimşeğini **مُصَفَّحة** kılınmış kılıçlara benzetti; ve **المَآلي**: **المِئلاة**’nın çoğuludur; o, ağıtçı kadının elinde siyah bir bez parçasıdır. Ve uzunluğu ve eni olan her geniş taş veya tahta veya levha veya demir veya kılıç **صَفيحة**’dir; çoğulu **صَفائحُ**’dir. Ve taşlardan özellikle **الصُفّاحُ**: eni genişleyip uzayan şeydir; bir tanesi **صُفّاحة**; şöyle dedi:
Ve **الصُفّاحِ** ile **الحُباحِبِ** ateşini yakarlar
Ve **وَصَفْحتُ عنه**: yani onu affettim. Ve **صَفَحْتُ** **وَرَقَ المُصْحَف**’ı **صَفْحاً** (sayfalarını çevirdim). Ve **صَفَحْتُ** kavmi: onları birer birer arz ettim (gösterip geçirdim). Ve **تَصَفَّحْتُهم**: aralarında baktım; falanı görüyor muyum, yahut halleri nedir. Ve Yüce Allah’ın sözü: "**أفَنَضِرْبُ عَنكُم الذِكْرَ صَفْحاً**" yüz çevirmedir. Ve develerden **الصُفّاح**: hörgüçleri enli olanlardır; **صُفّاحات** ve **صَفافيح** diye toplanır.
Ve **المُصافَحةُ** bilinen şeydir.

**فحص**:
**الفَحْصُ**: her şeyin arasından şiddetli arayıştır; dersin ki: **فحَصْتُ** ondan ve onun işinden, halinin künhünü bileyim diye. Ve **مَفْحَصُ القَطا**: onun yavruladığı yerdir. Ve tavuk, iki ayağı ve iki kanadıyla toprakta **تفحَصُ** eder: içinde yumurtlayacağı veya kuluçkaya yatacağı bir **أُفحُوصةً** edinir.
Ve hadiste: "**فَحَصُوا عن أوساط الرؤوُس**" yani onları **أَفاحيص القَطا** gibi yaptılar. Ve yağmur, çakılı **يَفحَص** eder: onu çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır.

**حفص**:
**أمُّ حَفْصة**: tavuk onunla künyelenir. Ve aslanın yavrusu **حفصاً** diye adlandırılır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَحْصُ: البحث عن الشيء. وقد فَحَصَ عنه، وتَفَحَّصَ، وافْتَحَصَ، بمعنًى. وربَّما قالوا فَحَصَ المطرُ الترابَ: قَلَبَهُ. والأُفْحوصُ: مَجْثِمُ القَطاةِ لأنَّها تَفْحَصُهُ. وكذلك المَفْحَصُ. يقال: ليس له مَفْحَصُ قطاةٍ. وفي الحديث: "فَحَصوا عن رُؤوسِهِمْ"، كأنَّهم حلقَوا وسطها وتركوها مثل أفاحيصِ القطا.

##### Türkçe

**الفَحْصُ**: şey hakkında araştırma. Ve ondan **فَحَصَ** etti, **تَفَحَّصَ** etti ve **افْتَحَصَ** etti; (hepsi) bir anlamdadır. Ve belki şöyle derler: yağmur toprağı **فَحَصَ** etti: onu altüst etti. Ve **الأُفْحوصُ**: **القَطاةِ**’nin (kuşunun) konaklama yeridir; çünkü onu **تَفْحَصُ** eder. Aynı şekilde **المَفْحَصُ** da. Denir ki: onun için bir **مَفْحَصُ قطاةٍ** yoktur. Ve hadiste: “**فَحَصوا عن رُؤوسِهِمْ**”; sanki onlar onun ortasını tıraş etmişler ve onu **أفاحيصِ القطا** gibi bırakmışlardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ف
حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) .
حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى العَزَازَ أَحْصَفَا رواه أبو عُبَيد عن أصحابه . وقال الليثُ : الحَصَفُ : بَثْرٌ صغار يَقِيحُ ولا يَعْظُم وربما خرجَ في مَرَاقّ البَطن أيامَ الحرِّ . يقال : حَصِف جِلْدُه حَصفاً . وقال أبو عُبَيْد : حَصِفَ فلانٌ يَحْصَفُ حَصَفاً ، وبَثِرَ وَجهُه يَبْثَرُ بَثَراً . وقال الليث : الحَصَافَةُ : ثَخَانَة العقل ورجلٌ حَصِيفٌ وحَصِفٌ . وأَحْصَفَ الناسجُ نَسْجَه ، ويقال : اسْتَحْصَفَ القومُ واستَحصَدُوا إذا اجتمعوا ، قال الأعشى : تأْوِي طوائِفُها إلى مَحْصوفَةٍ مَكْروهةٍ يَخشَى الكُمَاةُ نِزالَها قلتُ : أراد بالمحصوفة كتيبةً مجموعة ، وجعلها مَحْصوفة من حُصِفَت فهي مَحصوفة . وفي ( النوادر ) : حَصبْتُه عن كذا وكذا ، وأَحْصَبَتْهُ وحَصفْتُه وأحْصفْتُه ، وحَصَيتُه وأَحصَيتُه إذا أقْصَيتَه . فصح : الليثُ : الفِصحُ : فِطْر النصارى . قال : والمُفْصِحُ من اللَّبَنِ إذا ذهب عنه اللِّبَأُ وكثُر مَحْضُه وقلَّت رَغْوته ، ويقال : فَصَّحَ اللبنُ تَفْصيحاً . أبو عُبَيد عن الأصمعي : أولُ اللَّبَن اللِّبَأُ ثم الذي يليه المُفصِح . يقال : أفصح اللَّبنُ إذا ذهب عنه اللِّبأُ . وقال الليث : رجل فَصِيحٌ ، وقد فَصُحَ فصاحةً ، وقد أفصح الرجلُ القولَ ، فلما كثُر وعُرِف أضمروا القول واكتفوا بالفعل ، كما تقول : أَحْسَن ، وأَسرع ، وأَبْطأ ، وإنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأسرعَ ، العمل . قال : وقد يجيء في الشّعرِ في وصف العُجْم أفصح يرادُ به بيان القول ، وإن كان بغير العربية كقول أبي النجم : أَعْجَم في آذانها فصيحاً يعني صوت الحمار أنه أعْجَمُ وهو في آذان الأَتنِ فصيح بَيِّن . ويقال : أَفْصِحْ لي يا فلان ولا تُجَمْجِم قال : والفَصِيحُ في كلام العامة المُعْرِبُ . وقال غيره : يقال : قد فَصَحَك الصُّبْحُ أي بَانَ لك وغَلَبَك ضَوْؤُه ، ومنهم مَن يقول : فَضَحَك . وقال أبو زيد : ما كان فُلانٌ فَصِيحاً ، ولقد فَصُح فَصاحَةً ، وهو البيِّن في اللسان
والبلاغة ، ويقال أفصح الصبيُّ في منطقه إفْصَاحاً إذا فهمتَ ما يقول في أول ما يتكلم : وأفصح الأغْتَمُ إذا فهمتَ كلامه بعد غُتْمَتِه . وقال ابن شُمَيل : هذا يومٌ فِصْحٌ كما ترى ، والفِصْحُ : الصَّحْوُ من القُرِّ إذا لم يكن فيه قُرّ فهو فِصْح وإن كان فيه غَيمٌ ومَطَرٌ وريحٌ بعد ألاّ يكون فيه قُرّ ، وكذلك الفَصْيَةُ ، وهذا يوم فَصْيَةٍ كما ترى ، وقد أفْصَينَا من هذا القُرِّ أي خرجنا منه وقد أفْصى يَومنا . وأفْصَى القُرُّ إذا ذهب قاله ابن شُمَيْل . صحف : قال الليث : الصُّحُفُ : جماعةُ الصَّحِيفة ، وهذا من ( النوادر ) ، وهو أن تجْمَع فَعِيلَة على فُعُل ، قال : ومثله سفينة وسُفُن ، وكان قياسُهما صحائفُ وسَفائن ، قال : وقول الله جلّ وعزّ : ( ? لاُولَى ? صُحُفِ إِبْرَ ? هِيمَ وَمُوسَى ? ) ( الأعلى : 19 ) يعني الكتب التي أنزلت عليهما ، قال : وصحيفةُ الوَجْه : بَشَرَةُ جِلده . وأنشد : إذا بَدَا من وجهك الصَّحِيفُ قال : وإنما سُمِّي المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنه أُصْحِفَ أي جعل جامعاً للصُّحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن . وقال الفرّاء : يقال : مُصحفٌ ومِصْحَف ، كما يقال : مُطرَفٌ ومِطرَفٌ قال : وقوله : مُصحف من أُصْحِفَ أي جُمِعت فيه الصُّحُف ، قال : وأُطرِف : جُعل في طرَفيْه العَلَمان ، قال : فاستثقلت العربُ الضمة في حروف فكسرت الميم ، وأصلها الضم ، فمن ضَمّ جاء به على أصله ، ومن كسره فلاستثقاله الضمة ، وكذلك قالوا في المُغزَل مِغْزَلاً ، والأصلُ مُغْزَل من أُغْزِل أي أُدِير . وقال أبو زيد : تميم تقول : المِغْزَلُ والمِطْرَفُ والمِصحف ، وقيس تقول : المُطرَف والمُغْزَل والمُصحَف . وقال الليث : الصَّحْفة : شبه قَصْعة مُسْلَنْطِحَة عريضة وجَمْعُها صِحَاف . وأنشد : والمَكَاكِيك والصِّحَاف من الفِ ضةِ والضامِزاتُ تحت الرِّحَالِ وقال الله جلّ وعزّ : ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَ ? فٍ مِّن ذَهَبٍ ) ( الزّخرُف : 71 ) . أبو عُبَيد عن الكِسائي : أعظَمُ القِصَاع الجَفْنة ، ثم القَصْعةُ تليها تُشْبع العَشَرَة ، ثم الصَّحْفَة تشبع الخمسة ونحوهم ، ثم المِئكَلَة تُشْبع الرجلين والثلاثة ، ثم الصُّحَيْفة تُشْبِعُ الرجل . قال الليث : والذي يَرْوِي الخطأ على قراءة الصُّحُف هو المُصَحِّف والصَّحَفِيُّ . صفح : قال الليث : الصَّفْحُ : الْجَنب ، وصفْحا كلِّ شيءٍ جانباه ، قال : وصَفْحَتا السَّيْف : وجهاه . وصفْحةُ الرجل : عُرْضُ وجهه ، وسَيفٌ مُصْفَحٌ : عريض ، والصَّدْر المُصفَح كذلك ، وأنشد للأعشَى : أَلسنا نحن أكرَمَ إن نُسِبنا وأَضرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاح يعني العِراض ، وأنشد : وصدرِي مُصْفَحٌ للموت نَهْدٌ إذا ضاقَتْ عن الموْتِ الصُّدُور
وفي حديث حُذَيفة أنه قال : ( القُلوبُ أربعة : فقلْبٌ أغلفُ ، فذاك قلب الكافر ، وقلبٌ مَنكوسٌ فذاك قلب رجع إلى الكُفر بعد الإيمان ، وقلبٌ أَجْرَدٌ مثل السِّرَاج يَزْهَر فذاك قلب المؤمِن ، وقلب مُصْفح اجتمعَ فيه النِّفاق والإيمانُ ، فَمَثَل الإيمان فيه كمَثلِ بَقْلَةٍ يُمِدُّها الماءُ العَذْب ، ومثَل النفاق فيه كمثل قَرْحَة يُمِدُّها القَيْحُ والدّم ، وهو لأيِّهما غَلَب ) . وقال شمر فيما قرأتُ بخطِّه : القلب المُصْفَح ، زعم خالد أنه المُضْجع الذي فيه غلّ ، الذي ليس بخالص الدِّين . وقال ابن بُزرْج : المُصفَح : المقلوب . يقال : قلبْتُ السيف وأَصْفَحْتُه وصابَيْتُه . فالمُصفَحُ والمُصابَى : الذي يُحَرَّف عن حَدِّه إذا ضُرِب به ويُمَال إذا أرادوا أن يغمدوه . قال : وقال أبو عمرو وغيره : ضَرَبه بالسيف مُصْفَحاً إذا ضَرَبه بعُرْضه . وقال الطِّرِمَّاح : فلمَّا تناهتْ وهي عَجْلَى كأنها على حَرْفِ سيفٍ حَدُّه غير مُصْفَح قال : وقال بعضهم : المُصْفَح : العَرِيض الذي له صفحاتٌ لم تستقم على وَجْه واحد كالمُصْفَح من الرُّؤُوسِ له جوانِب . قلت : والذي عِنْدِي في القلب المُصْفَح أنَّ معناه الذي له صَفْحَان أي وجهان يَلقى أهل الكُفْرِ بوجه ، ويلقى المؤمنين بوجه . وصَفْحُ كلِّ شيء : وجهه وناحيتُه ، وهو معنى الحديث الآخر : ( من شَرِّ الرجال ذو الوجهين الذي يأتي هؤلاء بوجه وهؤلاء بوجه ) وهو المنافق . ويقال : صَفَحَ فلانٌ عنِّي أي أَعْرَضَ بوجههِ وَوَلاَّني وَجه قَفاه . وأنشد أبو الهيثم : يَصْفَحُ للقِنَّة وجهاً جَأْبا صَفْحَ ذِرَاعَيْه لِعَظْمٍ كَلْبَا قال : وصف حبلا عرّضه فاتِلُه حين فتله فصار له وجهان ، فهو مَصْفُوحٌ أي عريضٌ ، وقوله : صَفْح ذراعيه أي كما يبْسُط الكلب ذِراعيْه على عَرْقٍ يُوَتِّدُه على الأرض بذراعيه يَتَعَرَّقه ، ونصب كلباً على التفسير . قال : وصَفْحَتا العُنُق : ناحيتاه ، وصَفْحَتا الوَرَق : وجهاه اللذان يُكْتَبُ فيهما فجعل حُذَيفَة قلب المنافق الذي يأتي الكُفار بوجه وأهل الإيمان بوجه آخر ذا وجهين . وقال رجل من الخوارج : ( لنَضْرِبَنَّكم بالسيوف غير مُصْفَحات ) يقول : نضْرِبُكم بحدّها لا بِعُرْضها . وقال الشاعر : تُحَيْتَ مناطِ القُرْط من غير مُصْفَحٍ أجاد به خَدّ المُقَلَّد ضَارِبُه ويقال : أتاني فلان في حاجة فأصفَحْتُه عنها إصفَاحاً إذا طلبها فمنَعْتُه . والمُصَفَّحَات : السيوف العريضة وهي الصَّفائحُ واحدتُها صفيحة . وقال لبيد يصف السحاب : كأنَّ مُصفَّحَاتٍ في ذُراه وأَنْوَاحاً عَلَيهن المآلي
شَبّه البرق في ظلمة السحاب بسيوف عِرَاضٍ ، وواحد الصَّفائح صفيحة . ويقال للحجارة العريضة صفائح أيضاً ، واحدتها صَفيحَة وصفيح . وقال لبِيد : وصَفَائِحاً صُمّاً روا سِيها يُسَدِّدْن الغُضونا وهي الصُّفَّاح أيضاً الواحدة صُفَّاحة ، ومنه قول النابغة : ويُوقِدْن بالصُّفَّاحِ نار الحُباحِبِ وأما قول الله جلّ وعزّ : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) المعنى أفَنُعْرِض عن تذكيركم إعراضاً من أجل إسرَافِكم على أنفُسِكم في كفركم ، يقال : صَفَح عن فلان أي أعرض عنه مُوَلِّيا ، ومنه قول كُثَيِّر يصف امرأةً أعرَضَتْ عنه . صفُوحاً فما تَلْقاك إلا بَخيلَةً فَمَنْ مَلّ منها ذلك الوصل مَلَّتِ وأما الصَّفوح من صفات الله جلّ وعزّ فمعناه العَفُوّ . يقال : صَفَحْتُ عن ذَنْبِ فلان أي أعْرَضت عنه فلم أُؤاخِذه به . قلت : فالصَّفُوحُ في نعت المرأة المُعْرِضَةُ صَادَّةً هاجِرة والصَّفُوحُ في صفة الله العَفُوّ عن ذنب عبده معرِضاً عن مجازاته تَكَرُّماً ، فأحدهما ضد الآخر ونصب قوله : صَفْحاً في قوله : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) على المصدر : لأنّ معنى قوله ) حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) أَنُعْرِض عنكم ونصفح وضَرْبُ الذِّكْر : رَدُّه وكَفُّه ، وقد أضرب عن كذا أي كفَّ عنه وتركه . وقال الليث : صفَحْتُ وَرَق المصحف صَفْحاً وصَفَحْتُ القومَ إذا عَرَضْتَهم واحداً واحداً ، وتَصَفَّحْتُ وُجُوهَ القوم إذا تأملتَ وجوههم تنظر إلى حُلاهم وصورهم وتَتَعَرَّف أمرهم . قال والصُّفَّاح من الإبل التي عَظُمَت أسْنِمتُها ، فكأن سَنام الناقة يأْخُذُ قَرَاها ، وجَمْعُها صُفَّاحات وصَفَافِيح . أبو عُبَيد : من أسماء قِداح المَيْسر المُصْفَحُ والمُعَلَّى . قال أبو عُبَيد ، وقال أبو زيد : إذا سقَى الرجلُ غيرَه أيَّ شراب كان ومتى كان قال : صَفَحْتُ الرجلَ أصْفَحُه صَفْحاً ، قال : وصَفَحْتُ الرجلَ وأصْفَحْتُه كلاهما إذا سأَلَكَ فَمَنَعْته . وفي الحديث : ( التَّسْبِيحُ للرِّجال ، والتَّصْفِيحُ للنساء ) ، ويروى التَّصْفِيق ومعناهما واحد ، يقال : صَفَّح وصَفَّق بيديه ، وروى بيت لبيد في صفة السحاب : كأنَّ مُصَفِّحَاتٍ في ذُرَاه جعل المُصَفِّحَاتِ نساءً يُصَفِّقْنَ بأيديهن في مأتم ، شبّه صوت الرعد بتصفيقهن ، ومن رواه : مُصَفَّحَات ، أراد السيوف العَريضة ، شبَّه بريق البرق بَبرِيقها . وقال ابن الأعرابي : الصَّافح : الناقةُ التي فقدت ولدها فَغَرَزَتْ وذهب لبنها وقد صَفَحت صُفُوحاً . والرجل يصافحُ الرجل إذا وضع صُفْحَ كَفِّه في صُفْح كَفّه وصُفْحا
كَفَّيْهما : وَجْهَاهُما . وصفْحٌ : اسم رجل من كَلْب بن وَبْرَة ، وله حديثٌ عند العرب معروف . وصِفَاحُ نَعْمَانَ : جِبال تُتَاخِمُ هذا الجبل وتُصَادفه . ونَعْمانُ : جَبل بين مَكَّة والطائف . أبو زيد : من الرؤوس : المُصَفَح ، وهو الذي مُسِحَ جنبا رأسه ونتأ جَبينُه فخرج وظهرت قَمَحْدُوَتُه ، والأَرْأَسُ مِثْلُ المُصْفَح ولا يقال رؤاسِي . وقال ابن الأعرابي : في جبهته صَفَحٌ أي عُرْضٌ فاحِشٌ . قال : وناقَةٌ مُصَفَّحَةٌ ومُصَرَّاةٌ ومُصَوَّاة ومُصَرّبَةٌ بمعنى واحد . فحص : قال الليث : الفَحْصُ : شِدَّةُ الطَّلَب خلال كلِّ شيء ، تقول : فَحَصْتُ عن فُلانٍ ، وفَحَصْتُ عن أمْرِه لأعْلَم كُنْهَ حالِه ، والدَّجاجَة تَفْحَص برجليها وجَناحيها في التراب تَتَّخِذ لنفسها أُفْحُوصةً تبيض أو تَجْثُم فيها . وأَفاحيصُ القَطَا : التي تُفَرِّخُ فيها ، ومنه اشْتُقَّ قول أبي بكر : فحَصُوا عن أوساط الرءُوس أي عملُوها مثل أفاحِيص القَطَا . ومنه الحديث المرفوع : ( مَنْ بَنَى لله مَسْجداً ، ولَوْ مثل مَفْحَص قَطَاةٍ بَنَى الله له بيتاً في الجنة ) ، ومَفْحَصُ القطاة حيث تُفَرِّخ فيه من الأرض ، والمطر يفحصُ الحَصَى إذا اشتد وقْعُ غَبْيَتِه فقلب الحَصَى ونحَّى بعضه عن بعض ، وغَبْيَةُ المطر : دَفْعَتُه الشديدة بوابل من المطر . ويقال : بينهما فِحاصٌ أي عداوة ، وقد فاحَصَني فلانٌ فِحَاصاً : كأن كل واحد منهما يَفْحَصُ عن عيب صاحبه وعن سِرِّه . وفلانٌ فَحِيصي ومُفَاحِصِي بمعنى واحد . حفص : قال الليث : الدَّجاجةُ تُكَنى أُمّ حَفْصَة ، وولد الأسد يسمى حَفْصاً . وروى ابن شُمَيْل عن الخليل أنه قال : يسمى ولد الأسد حَفْصا . وقال ابن الأعرابي : هو السبع أيضاً . والزَّبِيلُ يسمى حَفْصاً . وجمعه أحْفاصٌ ، وهي المِحْفَصَةُ أيضاً .

##### Türkçe

ح ص ف
**حصف** , **حفص** , **صفح** , **صحف** , **فصح** , **فحص** : (kullanılan).

**حصف** : denir ki: bir adam **حَصِيفٌ** (ağırbaşlı, sağlam görüşlü)dür; **الحَصافة**sı (ağırbaşlılığı/sağlam görüşlülüğü) açık-seçiktir. Ve **حَصُفَ** **حَصافة** (ağırbaşlılık) olur; eğer iyi görüşlü, aklı sağlamlaştırılmış ise. Ve bir elbise **حَصِيفٌ**dur; eğer dokuması sağlam, kalını ise. Ve bir görüş **مُسْتَحْصِفٌ**dur; ve onun görüşü **استَحْصَفَ** olur; eğer sağlamlaşırsa; ve bunun gibi **المُسْتَحْصِد**. Ve ata ve başkasına denir: **أَحْصَفَ** **إحْصَافاً**; eğer koştu da hızlandı ve onda (adım) yakınlığı (kısalık/sıkılık) varsa. Ve ondan, el-‘Accâc’ın sözü:
ذَارٍ إذا لاَقَى العَزَازَ أَحْصَفَا
Bunu Ebû ‘Ubeyd, ashabından rivayet etti. Leys dedi: **الحَصَفُ**: küçük kabarcıklar; irinlenir de büyümez; bazen sıcak günlerinde karnın ince derilerinde çıkar. Denir ki: onun derisi **حَصِفَ** **حَصفاً**. Ebû ‘Ubeyd dedi: falan **حَصِفَ** **يَحْصَفُ** **حَصَفاً**; ve yüzü kabarcıklandı: **بَثِرَ** yüzü **يَبْثَرُ** **بَثَراً**. Leys dedi: **الحَصَافَةُ**: aklın kalınlığı; ve bir adam **حَصِيفٌ** ve **حَصِفٌ**. Ve dokumacı dokumasını **أَحْصَفَ** eder. Ve denir: kavim **اسْتَحْصَفَ** ve **استَحصَدُوا**; eğer toplandılarsa. el-A‘şâ dedi:
تأْوِي طوائِفُها إلى مَحْصوفَةٍ
مَكْروهةٍ يَخشَى الكُمَاةُ نِزالَها
Dedim: **المحصوفة** ile toplu bir birlik (kıt‘a) kastetti; onu **مَحْصوفة** kıldı; **حُصِفَت**’ten, o halde o **مَحصوفة**dir. Ve ( **النوادر** )’de: onu şundan şundan **حَصبْتُه**; ve onu **أَحْصَبَتْهُ**; ve onu **حَصفْتُه** ve onu **أحْصفْتُه**; ve onu **حَصَيتُه** ve onu **أَحصَيتُه**; eğer onu uzaklaştırdıysan.

**فصح** : Leys: **الفِصحُ**: Hristiyanların bayramı. Dedi: ve sütten **المُفْصِحُ**; eğer ondan **اللِّبَأُ** (ağız sütü) gitmiş, saf sütü çoğalmış ve köpüğü azalmışsa. Ve denir: süt **فَصَّحَ** **تَفْصيحاً**. Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: sütün ilki **اللِّبَأُ**dur; sonra onu izleyen **المُفصِح**. Denir: süt **أفصح**; eğer ondan **اللِّبأُ** gitmişse. Leys dedi: bir adam **فَصِيحٌ**dur; ve **فَصُحَ** **فصاحةً** olur. Ve adam sözü **أفصح** etti. Artınca ve bilinir olunca “söz”ü gizlediler ve fiille yetindiler; senin “**أَحْسَن**”, “**أَسرع**”, “**أَبْطأ**” demen gibi; hâlbuki o, “şeyi güzel yaptı” ve “işi hızlandırdı”dır. Dedi: şiirde, acemleri vasfederken **أفصح** gelir; onunla sözün açıklığı kastedilir; Arapça olmasa bile; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أَعْجَم في آذانها فصيحاً
Yani eşeğin sesi: o **أَعْجَمُ**dur; fakat dişi eşeğin kulaklarında **فصيح** (açık-seçik)tir. Ve denir: “Bana açıkça söyle, ey falan; mırıldanma.” Dedi: halkın كلامında **الفَصِيحُ**: **المُعْرِبُ** (i‘rablı konuşan). Başkası dedi: denir: sabah seni **فَصَحَك**; yani sana açıkça göründü ve ışığı sana galip geldi; onlardan kimi “**فَضَحَك**” der. Ebû Zeyd dedi: falan **فَصِيحاً** değildi; oysa **فَصُحَ** **فَصاحَةً** oldu; o, dilde ve belâgatte açık-seçik olandır. Ve denir: çocuk konuşmasında **أفصح** **إفْصَاحاً**; eğer ilk konuşmaya başladığında ne dediğini anladıysan. Ve **الأغْتَمُ** **أفصح** eder; eğer onun **غُتْمَتِه**’sinden sonra sözünü anladıysan. İbn Şümeyl dedi: bu, gördüğün gibi **فِصْحٌ** bir gündür; ve **الفِصْحُ**: **القُرِّ**den (soğuktan) arınmış açıklık; eğer onda **قُرّ** yoksa o **فِصْح**tır; onda bulut, yağmur ve rüzgâr olsa bile; yeter ki onda **قُرّ** olmasın. Ve bunun gibi **الفَصْيَةُ**; “bu, gördüğün gibi **فَصْيَةٍ** bir gündür.” Ve “bu soğuktan **أفْصَينَا**”; yani ondan çıktık. Ve günümüz **أفْصى** etti. Ve **القُرُّ** **أفْصَى** eder; eğer giderse. Bunu İbn Şümeyl söyledi.

**صحف** : Leys dedi: **الصُّحُفُ**: **الصَّحِيفة**nin çoğulu. Bu ( **النوادر** )dendir: **فَعِيلَة**yi **فُعُل** üzerine çoğul yapmandır. Dedi: bunun benzeri: **سفينة** ve **سُفُن**; ikisinin القياسı **صحائف** ve **سَفائن** idi. Dedi: Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( ? لاُولَى ? صُحُفِ إِبْرَ ? هِيمَ وَمُوسَى ? ) (الأعلى: 19); yani ikisine indirilen kitaplar. Dedi: yüzün **صحيفةُ**si: derisinin dış derisi. Ve şu beyti okudu:
إذا بَدَا من وجهك الصَّحِيفُ
Dedi: **المُصْحَفُ** ancak **مُصْحَفاً** diye adlandırıldı; çünkü o **أُصْحِفَ** edildi; yani iki kapak arasında yazılı **الصُّحُف**u toplayan kılındı. Ferrâ dedi: denir: **مُصحفٌ** ve **مِصْحَف**; denildiği gibi: **مُطرَفٌ** ve **مِطرَفٌ**. Dedi: **مُصحف** sözü **أُصْحِفَ**’tendir; yani içinde **الصُّحُف** toplandı. Dedi: **أُطرِف**: iki ucunda iki alamet kılındı. Dedi: Araplar harflerdeki dammayı ağır buldular da mîm’i kesrelediler; aslı dammadır. Kim damme yaparsa onu aslı üzere getirir; kim kesrelerse, dammayı ağır bulduğu içindir. Ve bunun gibi, **المُغزَل** hakkında **مِغْزَلاً** dediler; aslı **مُغْزَل**dır; **أُغْزِل**’den, yani döndürüldü. Ebû Zeyd dedi: Temîm **المِغْزَلُ** ve **المِطْرَفُ** ve **المِصحف** der; Kays ise **المُطرَف** ve **المُغْزَل** ve **المُصحَف** der. Leys dedi: **الصَّحْفة**: geniş, yayvan bir çanak benzeri; çoğulu **صِحَاف**. Ve şu beyti okudu:
والمَكَاكِيك والصِّحَاف من الفِ
ضةِ والضامِزاتُ تحت الرِّحَالِ
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَ ? فٍ مِّن ذَهَبٍ ) (الزّخرف: 71). Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: çanakların en büyüğü **الجَفْنة**; sonra onu izleyen **القَصْعة**; on kişi doyurur. Sonra **الصَّحْفَة**; beşi ve benzerlerini doyurur. Sonra **المِئكَلَة**; iki ve üç kişiyi doyurur. Sonra **الصُّحَيْفة**; bir kişiyi doyurur. Leys dedi: **الصُّحُف** okumasında hatayı rivayet eden: **المُصَحِّف** ve **الصَّحَفِيُّ**dur.

**صفح** : Leys dedi: **الصَّفْحُ**: yan. Her şeyin iki **صفح**ı: iki yanı. Dedi: kılıcın iki **صَفْحَتا**sı: iki yüzü. Adamın **صفْحةُ**si: yüzünün eni. **سَيفٌ مُصْفَحٌ**: geniş. **الصَّدْر المُصفَح** da böyledir. el-A‘şâ’dan okudu:
أَلسنا نحن أكرَمَ إن نُسِبنا
وأَضرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاح
Yani genişler. Ve şu beyti okudu:
وصدرِي مُصْفَحٌ للموت نَهْدٌ
إذا ضاقَتْ عن الموْتِ الصُّدُور
Ve Huzeyfe’nin حديثinde: dedi ki: (Kalpler dörttür: bir kalp **أغلفُ**; işte o kâfirin kalbidir. Ve bir kalp **مَنكوسٌ**; işte o, imandan sonra küfre dönmüş kalptir. Ve bir kalp **أَجْرَدٌ**; kandil gibi parlar; işte o müminin kalbidir. Ve bir kalp **مُصْفح**; onda nifak ve iman toplanmıştır. İmanın ondaki misali, tatlı suyun beslediği bir ot gibidir; nifakın ondaki misali, irin ve kanın beslediği bir yara gibidir; hangisi galip gelirse o(nundur).) Şemmer, kendi hattıyla okuduğumda dedi: **القلب المُصْفَح**; Hâlid’in, onun **المُضْجع** (içinde kin olan, dinin hâlis olmayanı) olduğunu iddia etti. İbn Buzurc dedi: **المُصفَح**: ters çevrilmiş. Denir: kılıcı çevirdim ve onu **أَصْفَحْتُه** ve onu **صابَيْتُه**. O halde **المُصفَحُ** ve **المُصابَى**: onunla vurulduğunda sınırından saptırılan; kınına sokmak istediklerinde eğilen. Dedi: Ebû ‘Amr ve başkaları dedi: onu kılıçla **مُصْفَحاً** vurdu; yani onu eninden vurdu. et-Tırimmâh dedi:
فلمَّا تناهتْ وهي عَجْلَى كأنها
على حَرْفِ سيفٍ حَدُّه غير مُصْفَح
Dedi: bazısı dedi: **المُصْفَح**: sayfaları olan geniş; tek bir yüz üzere doğrulmamış; başlardan **المُصْفَح** gibi; onun yanları vardır. Dedim: bende, **القلب المُصْفَح**ın manası: iki **صَفْحَان**ı olan; küfür ehline bir yüzle, müminlere bir yüzle karşılaşır. Her şeyin **صَفْحُ**u: yüzü ve yönüdür. Bu, diğer hadisin manasıdır: (Erkeklerin en şerlisi iki yüzlü olandır; bunlara bir yüzle, şunlara bir yüzle gelir.) O, münafıktır. Ve denir: falan benden **صَفَحَ** etti; yani yüzüyle yüz çevirdi ve bana ensesinin yüzünü döndürdü. Ebû’l-Heysem okudu:
يَصْفَحُ للقِنَّة وجهاً جَأْبا
صَفْحَ ذِرَاعَيْه لِعَظْمٍ كَلْبَا
Dedi: ipi, bükeni onu büktüğünde enlemesine tasvir etti; iki yüzü oldu; o halde o **مَصْفُوحٌ**dur; yani geniş. Ve “**صَفْح ذراعيه**” sözü: köpeğin, bir kemiğe (yahut damara) iki kolunu yayması gibi; onu kollarıyla yere kazıklarcasına bastırır, onu kemirir. Ve **كلباً**ı açıklama üzere nasbetti. Dedi: boynun iki **صَفْحَتا**sı: iki yanı. Yaprağın iki **صَفْحَتا**sı: üzerine yazılan iki yüzü. Böylece Huzeyfe, kâfirlere bir yüzle, iman ehline başka bir yüzle gelen münafığın kalbini iki yüzlü kıldı. Hâricîlerden bir adam dedi: (Sizi, **غير مُصْفَحات** kılıçlarla mutlaka vuracağız); yani sizi, eninden değil keskin tarafıyla vururuz. Şair dedi:
تُحَيْتَ مناطِ القُرْط من غير مُصْفَحٍ
أجاد به خَدّ المُقَلَّد ضَارِبُه
Ve denir: falan bana bir حاجة ile geldi de onu ondan **أصفَحْتُه** **إصفَاحاً**; eğer onu istedi de onu engellediysen. **المُصَفَّحَات**: geniş kılıçlar; onlar **الصَّفائحُ**tir; tekili **صفيحة**. Lebîd, bulutu vasfederek dedi:
كأنَّ مُصفَّحَاتٍ في ذُراه
وأَنْوَاحاً عَلَيهن المآلي
Bulut karanlığında şimşeği geniş kılıçlara benzetti; **الصَّفائح**in tekili **صفيحة**. Ve geniş taşlara da **صفائح** denir; tekili **صَفيحَة** ve **صفيح**. Lebîd dedi:
وصَفَائِحاً صُمّاً روا سِيها
يُسَدِّدْن الغُضونا
Ve onlar **الصُّفَّاح** dadır; tekili **صُفَّاحة**. Ondan, Nâbiga’nın sözü:
ويُوقِدْن بالصُّفَّاحِ نار الحُباحِبِ
Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) (الزّخرف: 5); mana: küfrünüzde kendinize karşı israfınız sebebiyle, sizi hatırlatmayı bir yüz çevirişle mi yüz çevirelim? Denir: falandan **صَفَحَ**; yani ondan yüz çevirdi, dönüp gitti. Ondan, Kuseyyir’in, kendisinden yüz çeviren bir kadını vasfederek sözü:
صفُوحاً فما تَلْقاك إلا بَخيلَةً
فَمَنْ مَلّ منها ذلك الوصل مَلَّتِ
Allah جلّ وعزّ’ün sıfatlarından **الصَّفوح** ise manası: affedici. Denir: falanın günahından **صَفَحْتُ**; yani ondan yüz çevirdim de onunla onu muaheze etmedim. Dedim: kadının niteliğinde **الصَّفُوحُ**: yüz çeviren, geri çeviren, terk eden; Allah’ın sıfatında **الصَّفُوحُ**: kulunun günahından, onu cezalandırmaktan yüz çevirerek keremle affeden; böylece ikisinden biri ötekine zıttır. Ve (الزّخرف: 5)’teki **صَفْحاً** lafzı masdar üzere nasbedilmiştir; çünkü (الزّخرف: 5)’teki sözün manası: sizden yüz çevirelim ve **نصفح** edelim. Ve **ضَرْبُ الذِّكْر**: onu geri çevirmek ve onu engellemektir. Ve “şundan **أضرب** etti”; yani ondan vazgeçti ve onu bıraktı. Leys dedi: mushafın yaprağını **صفَحْتُ** **صَفْحاً**; ve kavmi **صَفَحْتُ**; eğer onları birer birer عرض ettiysen. Ve kavmin yüzlerini **تَصَفَّحْتُ**; eğer yüzlerine dikkatle baktıysan; süslerine ve suretlerine bakar ve işlerini tanırsın. Dedi: **الصُّفَّاح** develerden, hörgüçleri büyüyenlerdir; sanki dişi devenin hörgücü onun sırtını kaplar. Çoğulu **صُفَّاحات** ve **صَفَافِيح**. Ebû ‘Ubeyd: meysir oklarının adlarındandır: **المُصْفَحُ** ve **المُعَلَّى**. Ebû ‘Ubeyd dedi; Ebû Zeyd dedi: adam, başkasına hangi içecek olursa olsun ve ne zaman olursa olsun içirirse: “adamı **صَفَحْتُ**; onu **أصْفَحُه** **صَفْحاً**” der. Dedi: adamı **صَفَحْتُ** ve onu **أصْفَحْتُه**; ikisi de, eğer senden istedi de sen onu engellediysen. Hadiste: (Erkeklere **التَّسْبِيحُ**, kadınlara **التَّصْفِيحُ**). **التَّصْفِيق** diye de rivayet edilir; ikisinin manası birdir. Denir: iki eliyle **صَفَّح** ve **صَفَّق**. Ve Lebîd’in bulut vasfındaki beyti rivayet edildi:
كأنَّ مُصَفِّحَاتٍ في ذُرَاه
**المُصَفِّحَات**ı, matemde elleriyle çırpan kadınlar kıldı; gök gürültüsünün sesini onların çırpmasına benzetti. Kim “**مُصَفَّحَات**” diye rivayet ederse, geniş kılıçları kastetmiştir; şimşeğin parıltısını onların parıltısına benzetti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَّافح**: yavrusunu kaybedip memesi kuruyan ve sütü giden dişi deve; **صَفَحت** **صُفُوحاً**. Adam, adamla musafaha eder; eğer avucunun **صُفْحَ**ını onun avucunun **صُفْحَ**ına koyarsa. Ve iki avuçlarının **صُفْحا**sı: iki yüzleridir. Ve **صفْحٌ**: Kelb b. Vebre’den bir adam adıdır; Araplar yanında bilinen bir hadisi vardır. **وصِفَاحُ نَعْمَانَ**: bu dağa komşu olan ve ona rastlayan dağlardır. **ونَعْمانُ**: Mekke ile Tâif arasında bir dağdır. Ebû Zeyd: başlardan: **المُصَفَح**; o, başının iki yanı silinmiş, alnı kabarmış, çıkmış ve tepe çıkıntısı belirginleşmiş olandır. **الأَرْأَسُ** da **المُصْفَح** gibidir; “**رؤاسِي**” denmez. İbnü’l-A‘râbî dedi: alnında **صَفَحٌ** vardır; yani aşırı bir en. Dedi: **ناقَةٌ مُصَفَّحَةٌ** ve **مُصَرَّاةٌ** ve **مُصَوَّاة** ve **مُصَرّبَةٌ**: bir manadadır.

**فحص** : Leys dedi: **الفَحْصُ**: her şeyin aralarında şiddetli arama. Dersin ki: falandan **فَحَصْتُ**; ve hâlinin özünü bileyim diye işinden **فَحَصْتُ**. Tavuk, iki ayağı ve iki kanadıyla toprakta **تَفْحَص** eder; kendisi için bir **أُفْحُوصةً** edinir; orada yumurtlar yahut orada çöker. **أَفاحيصُ القَطَا**: onun içinde yavruladığı yerlerdir. Ondan, Ebû Bekir’in sözü türetildi: “başların ortalarından **فحَصُوا** ettiler”; yani onları, **أفاحِيص القَطَا** gibi yaptılar. Ondan, merfû hadis: (Kim Allah için bir mescid bina ederse, bir **مَفْحَص قَطَاةٍ** kadar bile olsa, Allah ona cennette bir ev bina eder.) **مَفْحَصُ القطاة**: yerde onun içinde yavruladığı yerdir. Ve yağmur, çakılı **يفحصُ** eder; eğer **غَبْيَتِه**’nin vuruşu şiddetlenirse; çakılı çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır. **غَبْيَةُ المطر**: yağmurdan şiddetli bir itiştir; sağanakla. Ve denir: ikisi arasında **فِحاصٌ** vardır; yani düşmanlık. Ve falan bana **فاحَصَني** **فِحَاصاً**; sanki ikisinden her biri, arkadaşının ayıbını ve sırrını ortaya çıkarmak için **يَفْحَصُ** eder. Ve falan benim **فَحِيصي**m ve **مُفَاحِصِي**mdir; bir manadadır.

**حفص** : Leys dedi: tavuğa **أُمّ حَفْصَة** diye künye verilir. Aslanın yavrusu **حَفْصاً** diye adlandırılır. İbn Şümeyl, Halîl’den rivayet etti: dedi ki: aslanın yavrusu **حَفْصا** diye adlandırılır. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, yırtıcı hayvanın kendisidir de. Ve **الزَّبِيلُ** **حَفْصاً** diye adlandırılır. Çoğulu **أحْفاصٌ**; o, **المِحْفَصَةُ** dadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والحاء وما يثلثهما)
(فحص) الفاء والحاء والصاد أصلٌ صحيح، وهو كالبحثِ عن الشيء. يقال: فحصت عن الأمر فحصاً. وأُفحوص القَطا: موضِعُها في الأرض، لأنَّها تفحصه. وفي الحديث: "فَحَصُوا عن رؤوسهم"، كأنَّهم تركوها مثلَ أفاحِيص القَطا فلم يَحلِقُوا *عنها([1]) . وفحَصَ المطرُ التُّرَاب، إذا قلَبَه.
(فحس) الفاء والحاء والسين. يقولون: الفَحْس: لَحْسُك([2]) الشيء بلسانك عن يَدِك.
(فحش) الفاء والحاء والشين كلمةٌ تدلُّ على قُبحٍ في شيء وشَناعة. من ذلك الفحْش والفَحْشاء والفاحشة. يقولون: كلُّ شيء جاوَزَ قَدرَه فهو فاحش؛ ولا يكون ذلك إلاّ فيما يُتَكَرَّه. وأفْحَشَ الرّجلُ: قال الفُحْشَ: وفَحَشَ، وهو فَحَّاش. ويقولون: الفاحش: البخيل، وهذا على الاتِّساع، والبخلُ أقبحُ خِصال المرء. قال طرفة:
أرَى الموتَ يَعتامُ الكِرامَ ويصطفي  *** عقيلةَ مالِ الفاحشِ المتشدِّدِ([3])
(فحل) الفاء والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ذَكارةٍ([4]) وقُوَّة. من ذلك الفَحْلُ من كلِّ شيء، وهو الذَّكَرُ الباسل. يقال: أفحلتُه فحلاً، إذا أعطيتَه فحلاّ يَضرِب في إبله. وفَحَلْتُ إبلي، إذا أرسلتَ فيها فحلَها. قال:
* نَفحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَّبَعْ([5]) *
وهذا مثَلٌ، أي نُعَرْقِبُهَا بالبِيض. يصف إبلاً عُرْقِبَتْ بالسُّيوف.
وأمَّا الحصير المتَّخَذ من الفُحّال فهو يسمَّى فَحْلاً لأنَّه من ذلك يُتَّخَذ. والفُحّال: فُحَّال النَّخْل، وهو ما كان من ذُكوره فحلاً لإناثه، والجمع فَحاحيل. وفَحْلٌ فَحِيلٌ: كريمٌ. قال:
كانتْ نجائبُ مُنْذِرٍ ومحرِّقٍ  *** أُمَّاتِهِنَّ، وطَرْقُهُنَّ فَحِيلا([6])
والعرب تسمِّي سهيلاً: الفحل، تشبيهاً له بفحل الإبل، لاعتزالِهِ النجوم، وذلك أنَّ الفحلَ إذا قَرَعَ الإبلَ اعتزَلَها. ويقولون على التشبيه: امرأةٌ فَحْلَة، أي سليطة.
(فحم) الفاء والحاء والميم أصلانِ، يدلُّ أحدُهما على سوادٍ والآخر على انقطاع.
فالأوَّل الفحْم ويقال الفَحَم، وهو معروف. قال:
* كالهَِبْرَِقِيِّ تَنَحَّى ينفُخ الفَحَما([7]) *
ويقال: فحَّمَ وجهَه، إذا سوّده. وشعرٌ فاحم: أسود. وفَحمة العِشاء: سَواد الظَّلام.
والأصل الآخر: بكى الصَّبيّ حتَّى فَحُم([8]) ، أي انقطع صوتُه من البُكاء. ويقال: كلَّمتُه حتى أفحمتُه. وشاعرٌ مُفحَم: أي انقطَعَ عن قول الشِّعْر.
 (فحو) الفاء والحاء والحرف المعتلّ كلمةٌ واحدة. منها الفِحَا: أبزارُ القدر. يقال: فحِّ قِدرَك. فأمَّا فَحوَى الكلامِ فهو ما ظَهَرَ للفهم من مَطاوِي الكلام ظهورَ رائحة الفحاء من القدر، كفَهْم الضَّرب من الأفّ.
(فحث) الفاء والحاء والثاء كلمةٌ واحدة. فالفَحث: الجَوْف. يقال: ملأ أفحاثه، أي جوفَه.
(فحج) الفاء والحاء والجيم كلمةٌ واحدة، وهي الفَحَج، وهو تباعُدُ ما بين أوساطِ السّاقَينِ في الإنسانِ والدّابة. والنَّعت أفحجُ وفحجاء، والجمع فُحْج.
--------------ـــــ
([1]) وكذا وردت العبارة في المجمل.
([2]) في الأصل: "فحس يحسبك"، صوابه في المجمل.
([3]) من معلقته المشهورة.
([4]) كذا في الأصل. ومن عجب أن المعاجم المتداولة لم تذكر مصدراً للذكر مقابل الأنثى، فليس فيها "ذكارة" ولا"ذكورة" مع شيوع استعمال الأخيرة. كما أن "الأنوثة" لم تنص عليها المعاجم أيضاً.
([5]) لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (فحل) وتهذيب إصلاح المنطق. انظر إصلاح المنطق 50، 267.
([6]) للراعي، كما في اللسان (فحل، طرق) والبيان (3: 96) بتحقيقنا . وقصيدته في جمهرة أشعار العرب 172-176  والخزانة (1: 502) .
([7]) للنابغة الذبياني يصف ثوراً، ديوانه 69 واللسان (هبرق) وإصلاح المنطق 110. وصدره في الأولين: * مولى الريح روقيه وجبهته *
([8]) يقال من باب فتح، ويقال فَحِم فَحْماً وفُحاماً وفُحوما، وفُحِم وأُفحِم أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **ح** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**فحص**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; ve o, bir şey hakkında araştırmak gibidir. Denilir: iş hakkında araştırdım, araştırma olarak. Ve **أُفحوص القَطا**: onun yerdeki yeri; çünkü onu araştırır. Ve hadiste: “**فَحَصُوا عن رؤوسهم**”, sanki onları **أفاحِيص القَطا** gibi bırakmışlardır da *onun*([1]) üzerinden tıraş olmamışlardır. Ve yağmur toprağı **فحَصَ** etti, onu çevirdiği zaman.

(**فحس**) **الفاء** ve **الحاء** ve **السين**. Derler: **الفَحْس**: senin bir şeyi dilinle elinden yalaman([2]).

(**فحش**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الشين**; bir şeyde çirkinliğe ve iğrençliğe delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفحْش** ve **الفَحْشاء** ve **الفاحشة**. Derler: her şey ki ölçüsünü aşarsa o **فاحش**tir; ve bu ancak tiksinilen şeylerde olur. Ve adam **أفْحَشَ** etti: **الفُحْشَ** söyledi; ve **فَحَشَ** etti; ve o **فَحَّاش**tır. Ve derler: **الفاحش**: cimri; ve bu genişlik üzere (mecazen); ve cimrilik kişinin en çirkin huylarıdır. Tarafe dedi:
أرَى الموتَ يَعتامُ الكِرامَ ويصطفي  *** عقيلةَ مالِ الفاحشِ المتشدِّدِ([3])

(**فحل**) **الفاء** ve **الحاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; **ذَكارةٍ**([4]) ve kuvvete delâlet eder. Bundan: her şeyden **الفَحْل**; ve o, yiğit erkektir. Denilir: ona **أفحلتُه** ettim, **فحلاً** olarak; ona develerinde aşan bir erkek deve verdiğin zaman. Ve develerimi **فَحَلْتُ** ettim; onun erkek devesini onların içine saldığın zaman. Dedi:
نَفحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَّبَعْ([5])
Ve bu bir meseldir; yani onları beyazlarla (kılıçlarla) topuklarından keseriz. Kılıçlarla topuklarından kesilmiş develeri vasfeder.

Ve **الفُحّال**dan yapılmış hasıra gelince, ondan yapıldığı için ona **فَحْل** denilir. Ve **الفُحّال**: hurmanın **فُحَّال**ı; ve o, dişilerine erkek olan erkekleridir; cem‘i **فَحاحيل**. Ve **فَحْلٌ فَحِيلٌ**: kerim. Dedi:
كانتْ نجائبُ مُنْذِرٍ ومحرِّقٍ  *** أُمَّاتِهِنَّ، وطَرْقُهُنَّ فَحِيلا([6])
Ve Araplar Süheyl’e **الفحل** adını verir; onu deve erkeğine benzeterek; yıldızlardan ayrılıp uzak durması sebebiyle; çünkü erkek deve develeri aşınca onlardan ayrılıp uzak durur. Ve benzetme üzere derler: **امرأةٌ فَحْلَة**; yani dili sivri.

(**فحم**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الميم** iki asıldır; ikisinden biri siyahlığa, diğeri kesilmeye delâlet eder.
Birincisi **الفحْم**dır; ve **الفَحَم** denilir; ve o bilinir. Dedi:
كالهَِبْرَِقِيِّ تَنَحَّى ينفُخ الفَحَما([7])
Ve denilir: yüzünü **فحَّمَ** etti; onu kararttığı zaman. Ve **شعرٌ فاحم**: siyah. Ve **فَحمة العِشاء**: karanlığın siyahlığı.

Diğer asıl: çocuk ağladı, ta ki **فَحُم**([8]) etti; yani ağlamadan sesi kesildi. Ve denilir: onunla konuştum, ta ki onu **أفحمتُه** ettim. Ve **شاعرٌ مُفحَم**: yani şiir söylemekten kesildi.

(**فحو**) **الفاء** ve **الحاء** ve illetli harf bir tek kelimedir. Ondan: **الفِحَا**: tencerenin baharatları. Denilir: tencereni **فحِّ** et. Ama **فَحوَى الكلامِ** ise, sözün kıvrımlarından anlayış için ortaya çıkan şeydir; tencereden **الفحاء** kokusunun ortaya çıkışı gibi; **الأفّ**ten vurmanın anlaşılması gibi.

(**فحث**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الثاء** bir tek kelimedir. **الفَحث**: iç boşluk. Denilir: onun **أفحاثه**ni doldurdu; yani iç boşluğunu.

(**فحج**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الجيم** bir tek kelimedir; ve o **الفَحَج**dır; ve o, insanda ve binek hayvanda iki baldırın ortaları arasının uzaklaşmasıdır. Sıfatı **أفحج** ve **فحجاء**dır; cem‘i **فُحْج**.

--------------ـــــ
([1]) İbare **المجمل**’de de böyle gelmiştir.
([2]) Asılda: “فحس يحسبك”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([3]) Meşhur muallakasındandır.
([4]) Asılda böyledir. Şaşılacak şeydir ki tedavüldeki sözlükler dişinin karşılığı olarak erkeğe bir mastar zikretmemiştir; onda “ذكارة” da “ذكورة” da yoktur; sonuncusunun kullanımı yaygın olduğu hâlde. Nitekim “الأنوثة”yi de sözlükler açıkça belirtmemiştir.
([5]) Ebû Muhammed el-Fuqa‘sî’nindir; **اللسان** (فحل) ve **تهذيب إصلاح المنطق**’ta olduğu üzere. Bk. **إصلاح المنطق** 50, 267.
([6]) er-Râ‘î’nindir; **اللسان** (فحل، طرق) ve **البيان** (3: 96) (tahkikimizle) üzere. Kasidesi **جمهرة أشعار العرب** 172-176 ve **الخزانة** (1: 502)’dedir.
([7]) en-Nâbiğa ez-Zubyânî’nindir; bir boğayı vasfeder; divanı 69 ve **اللسان** (هبرق) ve **إصلاح المنطق** 110. Ve onun صدر’ı ilk ikisinde: “مولى الريح روقيه وجبهته”.
([8]) **فتح** bâbından denilir; ve **فَحِم** denilir: **فَحْماً** ve **فُحاماً** ve **فُحوما**; ve **فُحِم** ve **أُفحِم** de denilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ح ص
المطر يفحص الحصى إذا قلبه ونحّى بعضه من بعض‏.‏
والقطاة تفحص التراب إذا اتخذت فيه أفحوصاً‏.‏
ولهم بيوت كأفاحيص القطا ومفاحصها‏.‏
وما أملح فحصة هذا الصبيّ وهي نقرة ومن المجاز‏:‏ عليك بالفحص عن سرّ هذا الحديث‏.‏
وفلان بحّاث عن الأسرار فحّاص عنها‏.‏
واعلموا أن عند الله مسألةً فاحصةً‏.‏

##### Türkçe

ف ح ص
**المطر** çakılı **يفحص** eder; onu çevirdiği ve onun bir kısmını bir kısmından uzaklaştırdığı zaman.
Ve **القطاة** toprağı **تفحص** eder; onda **أفحوصاً** edindiği zaman.
Ve onlar için, **القطا**’nın **أفاحيص**’i ve onun **مفاحص**’ı gibi evler vardır.
Ve bu çocuğun **فحصة**’sı ne kadar tuzludur; hâlbuki o bir çukurdur. Ve mecazdan: Şu hadisin sırrı hakkında **الفحص** sana gereklidir.
Ve falan, sırlar hakkında **بحّاث**tır; onlar hakkında **فحّاص**tır.
Ve bilin ki Allah katında **مسألةً فاحصةً** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَحْصُ: شدةُ الطلب خِلالَ كل شيء؛ فَحَص عنه فَحْصاً: بَحَثَ، وكذلك تفَحّصَ وافْتَحَصَ. وتقول: فَحَصْت عن فلان وفَحَصْت عن أَمرِهِ لأَعْلَمَ كُنْهَ حالهِ، والدجاجة تَفْحَصُ برجْلَيها وجناحيها في التراب تتخذ لنفسها أُفْحُوصةً تبيض أَو تَجْثِمُ فيها. ومنه حديث عمر: إِنّ الدُّجاجة لتَفْحَصُ في الرمادِ أَي تَبْحَثُه وتتمرّغُ فيه. والأُفْحُوص: مَجْثَمُ القَطاة لأَنها تَفْحَصُه، وكذلك المفْحَصُ؛ يقال: ليس له مَفْحَصُ قطاة؛ قال ابن سيده: والأُفْحوصُ مَبِيصُ القطا لأَنّها تَفْحَص الموضع ثم تبيض فيه، وكذلك هو للدجاجة؛ قال الممزَّق العبدي:وقد تَخِذَتْ رِجْلي إِلى جَنْبِ غَرْزِها
نَسِيفاً كأُفْحُوصِ القَطاةِ المُطَرِّقِ
قال الأَزهري: أَفاحيصُ القطا التي تُفَرِّخ فيها، ومنه اشتقَّ قول أَبي بكر، رضي اللّه عنه: فحَصُوا عن أَوْساطِ الرُّؤوس أَي عَمِلُوها مثلَ أَفاحيص القَطا. ومنه الحديث المرفوع: مَنْ بَنَى للّه مسجداً ولو كمَفْحَص قَطاة بَنى اللّه له بَيْتاً في الجنة، ومَفْحَصُ القطاة: حيث تُفَرِّخ فيه من الأَرض. قال ابن الأَثير: هو مَفْعَل من الفَحْص كالأُفْحُوصِ وجمعه مَفاحِصُ. وفي الحديث: أَنه أَوْصَى أُمَراءَ جيش مُوتةَ: وستَجِدونَ آخَرِينَ للشيطان في رؤوسهم مَفاحِصُ فافْلِقُوها بالسيوف أَي أَن الشيطان قد اسْتَوْطَنَ رؤوسَهم فجعلها له مفَاحِصَ كما تَسْتَوْطِن القطا مفَاحِصَها، وهو من الاستعارات اللطيفة لأَن من كلامهم إِذا وصفوا إِنساناً بشدة الغَيّ والانهماك في الشر قالوا: قد فَرَّخ الشيطان في رأْسه وعشَّشَ في قلبه، فذهب بهذا القول ذلك المذهب. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: وسَتَجِدُ قوماً فَحصوا عن أَوساط رؤُوسهم الشعَرَ فاضْرِبْ ما فَحصوا عنه بالسيف، وفي الصحاح: كأَنهم حلَقُوا وسطها وتركوها مثلَ أَفاحِيص القطا. قال ابن سيده: وقد يكون الأُفْحوص للنعام. وفَحص للخُبْزَةِ يَفْحَصُ فَحْصاً: عَمِلَ لها موضعاً في النار، واسم الموضع الأُفْحوص. وفي حديث زواجِه بزينب ووليمتِه: فُحِصَتِ الأَرضُ أَماحِيصَ أَي حُفِرَت. وكلُّ موضعٍ فُحِصَ أُفْحُوصٌ ومَفْحَصٌ؛ فأَما قول كعب بن زهير: ومَفْحَصُها عنها الحَصَى بِجِرانِها،
ومَثْنَى نواجٍ، لم يَخُنْهُنَّ مَفْصِل
فإِنما عنى بالمَفْحَص ههنا الفحْصَ لا اسم الموضع لأَنه قد عدّاه إِلى الحصى، واسمُ الموضع لا يتعدى. وفَحَص المطرُ الترابَ يَفْحَصُه: قَلَبه ونَحَّى بعضَه عن بعض فجعله كالأُفْحُوصِ. والمطرُ يَفْحَصُ الحصى إِذا اشتدَّ وقْعُ غَيْثِه فقَلَبَ الحَصَى ونحَّى بعضَه عن بعض. وفي حديث قُسٍّ: ولا سمِعْتُ له فَحْصاً أَي وَقْعَ قدَمٍ وصوتَ مَشْيٍ. وفي حديث كعب: إِن اللّه بارَكَ في الشأْم وخَصَّ بالتقْديس من فَحْصِ الأُرْدُنِّ إِلى رَفَحَ؛ الأُرْدُنُّ: النهر المعروف تحت طَبَرِيَّةَ، وفَحْصُه ما بُسِطَ منه وكُشِفَ من نواحيه، ورَفَحُ قرية معروفة هناك. وفي حديث الشفاعة: فانطَلَقَ حتى أَتى الفَحْصَ أَي قُدَّامَ العرش؛ هكذا فسر في الحديث ولعله من الفَحْص البَسْط والكَشْف. وفَحص الظَّبْيُ: عدَا عدْواً شديداً، والأَعْرَفُ مَحَصَ. والفَحْصُ: ما استوى من الأَرض، والجمع فُحُوص. والفَحْصَةُ: النُّقْرَةُ التي تكون في الذَّقَنِ والخدَّينِ من بعض الناس.
ويقال: بينهما فِحاصٌ أَي عَداوةٌ. وقد فاحَصَني فلان فِحَاصاً: كأَنَّ كل واحد منهما يَفْحَصُ عن عيب صاحبه وعن سِرِّه. وفلان فَحِيصِي ومُفاحِصِي بمعنى واحد.

##### Türkçe

**الفَحْصُ**: her şeyin arasından şiddetli arayış; ondan **فَحَص** etti, **فَحْصاً**: araştırdı; yine bunun gibi **تفَحّصَ** ve **افْتَحَصَ**. Ve dersin ki: falandan **فَحَصْت** ettim ve onun işi hakkında **فَحَصْت** ettim; hâlinin künhünü bileyim diye. Ve tavuk, toprakta iki ayağı ve iki kanadıyla **تَفْحَصُ** eder; kendisi için bir **أُفْحُوصةً** edinir; onda yumurtlar yahut onda çöker. Ondandır: Ömer’in hadisi: “Şüphesiz tavuk kül içinde **لتَفْحَصُ** eder” yani onu araştırır ve içinde yuvarlanır.

**والأُفْحُوص**: **القَطاة**’nin çöktüğü yer; çünkü onu **تَفْحَصُ** eder; yine **المفْحَصُ** da böyledir; denilir: onun için **مَفْحَصُ قطاة** yoktur. İbn Sîde dedi: **والأُفْحوصُ** **القطا**’nın yumurtlama yeridir; çünkü o yeri **تَفْحَص** eder, sonra onda yumurtlar; yine bu, tavuk içindir; **الممزَّق العبدي** dedi:

وقد تَخِذَتْ رِجْلي إِلى جَنْبِ غَرْزِها
نَسِيفاً كأُفْحُوصِ القَطاةِ المُطَرِّقِ

Ezherî dedi: **أَفاحيصُ القطا** onların içinde yavruladıkları yerlerdir; ve ondan türemiştir Ebû Bekir’in sözü, Allah ondan razı olsun: “**فحَصُوا** عن **أَوْساطِ الرُّؤوس**” yani onları **أَفاحيص القَطا** gibi yaptılar. Ve ondandır merfû hadis: “Kim Allah için bir mescit bina ederse, isterse **كمَفْحَص قَطاة** kadar olsun, Allah ona cennette bir ev bina eder”; ve **مَفْحَصُ القطاة**: yerden, içinde yavruladığı yer. İbnü’l-Esîr dedi: o, **الفَحْص**’tan **مَفْعَل** veznindedir; **كالأُفْحُوصِ** gibidir; çoğulu **مَفاحِصُ**’tır. Ve hadiste: onun, Mûte ordusunun emirlerine vasiyet ettiği: “Ve şeytan için başlarında **مَفاحِصُ** olan başkalarını bulacaksınız; onları kılıçlarla yarın” yani şeytan onların başlarını yurt edinmiştir de onu kendisi için **مفَاحِصَ** kılmıştır; tıpkı **القطا**’nın **مفَاحِصَها**’sını yurt edinmesi gibi. Ve o, latif istiarelerdendir; çünkü onların sözlerindendir: bir insanı sapkınlığın şiddeti ve şerde gömülüp gitmekle vasfettiklerinde derler ki: “Şeytan onun başında yavrulamıştır ve kalbinde yuva yapmıştır”; bu sözle o yola gitmiştir. Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ve başlarının ortalarından saçı **فَحصوا** etmiş bir kavim bulacaksın; **فَحصوا** ettikleri şeye kılıçla vur.” Ve **الصحاح**’ta: sanki ortasını tıraş etmişler ve onu **أَفاحِيص القطا** gibi bırakmışlar. İbn Sîde dedi: **الأُفْحوص** devekuşu için de olabilir. Ve ekmek için **فَحص** eder, **يَفْحَصُ فَحْصاً**: ona ateşte bir yer yaptı; yerin adı **الأُفْحُوص**’tur. Zeyneb ile evlenmesi ve velîmesi hadîsinde: “**فُحِصَتِ الأَرضُ أَماحِيصَ**” yani kazıldı. Ve her yer ki **فُحِصَ** edildi: **أُفْحُوصٌ** ve **مَفْحَصٌ**tur. Ka‘b b. Züheyr’in sözüne gelince:

ومَفْحَصُها عنها الحَصَى بِجِرانِها،
ومَثْنَى نواجٍ، لم يَخُنْهُنَّ مَفْصِل

ancak burada **المَفْحَص** ile kastettiği **الفحْصَ**tır, yerin adı değildir; çünkü onu çakıla geçişli kılmıştır; yerin adı geçişli olmaz. Ve yağmur toprağı **فَحَص** etti, **يَفْحَصُه**: onu çevirdi ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırdı da onu **كالأُفْحُوصِ** gibi yaptı. Ve yağmur, yağışının vuruşu şiddetlendiğinde çakılı **يَفْحَصُ** eder; çakılı çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: “Onun için bir **فَحْصاً** işitmedim” yani ayak vuruşu ve yürüyüş sesi. Ve Ka‘b hadîsinde: “Şüphesiz Allah Şam’da bereket kıldı ve **فَحْصِ الأُرْدُنِّ**’den **رَفَحَ**’a kadar takdis ile tahsis etti”; **الأُرْدُنُّ**: Taberiyye’nin altında bilinen nehir; ve onun **فَحْصُه**: ondan yayılmış ve çevrelerinden açığa çıkarılmış olan şey; ve **رَفَحُ** orada bilinen bir köydür. Şefaat hadîsinde: “Derken yürüdü, nihayet **الفَحْصَ**’a geldi” yani arşın önüne; hadiste böyle tefsir edilmiştir; ve belki **الفَحْص**’tan, yayma ve açığa çıkarma (mânâsındandır). Ve ceylan **فَحْص** etti: şiddetli bir koşuşla koştu; daha bilinen **مَحَصَ**’tır. **والفَحْصُ**: yerden düzleşmiş olan şey; çoğulu **فُحُوص**. **والفَحْصَةُ**: bazı insanlarda çene ve yanaklarda bulunan çukur.

Ve denilir: ikisinin arasında **فِحاصٌ** vardır, yani düşmanlık. Ve falan bana **فِحَاصاً** ile **فاحَصَ** etti: sanki ikisinden her biri, arkadaşının ayıbını ve sırrını **يَفْحَصُ** eder. Ve falan benim **فَحِيصِي**’mdir ve benim **مُفاحِصِي**’mdir; bir mânâdadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ح ص * * الفَحْصُ * البحث عن الشيء وقد * فَحَصَ * عنه من باب قطع و * تَفَحَّصَ * و * افْتَحَصَ * بمعنى و * الأُفْجُوصُ * بوزن العصفور مجثم القطاة لأنها تفحصه وكذا * المَفْحَصُ * بوزن المذهب يقال ليس له مفحص قطاة وفي الحديث ﴿فحصوا عن رءوسهم﴾ كأنهم حلقوا وسطها وتركوها مثل * أفَاحِيصِ * القطا

##### Türkçe

* ف ح ص * * **الفَحْصُ** * bir şeyi araştırmaktır; ve “bab”ı **قطع** olan (sarf babından) **فَحَصَ** ondan (onu) araştırdı; ve **تَفَحَّصَ** ve **افْتَحَصَ** aynı anlamdadır; ve **الأُفْجُوصُ** “عصفور” vezninde, **القطاة**’nın tüneğidir; çünkü onu araştırır; aynı şekilde **المَفْحَصُ** “المذهب” vezninde; “Onun **القطاة** tüneği gibi bir **مفحص**’ı yoktur” denir. Hadiste: ﴿**فحصوا** عن رءوسهم﴾ sanki ortasını tıraş etmişler ve onu **أفَاحِيصِ** **القطا** gibi bırakmışlardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فحص عنه، كمنع  ، يفحص فحصا:  بحث  ، ويقال: الفحص: شدة الطلب خلال كل شيء  كتفحص. وافتحص  . قال الأعشى يمدح علقمة بن علاثة:
  وإن فحص الناس عن سيد                      فسيدكم عنه لا يفحـص قال الجوهري: ربما قالوا: فحص  المطر التراب  ، إذا  قلبه  ، ونحى بعضه عن بعض فجعله كالأفحوص، وذلك إذا اشتد وقع غيثه. فحص  فلان: أسرع  . يقال: مر فلان يفحص، أي يسرع.  والصبي  إذا  تحركت ثناياه  يقال له: قد فحص. فحص  القطا التراب  ، إذا  اتخذ فيه أفحوصا  ، بالضم،  وهو مجثمه  ، لأنها تفحصه. قال المثقب العبدي:
  وقد تخذت رجلي إلى جنب غرزها                      نسيفا كأفحوص القطاة المطرق والجمع أفاحيص. قال عبدة بن الطبيب العبشمي.

  إذا تجاهد سير القوم في شـرك                      كأنه شطب بالسرو مـرمـول
  نهج ترى حوله بيض القطا قبصا                      كأنه بالأفاحيص الـحـواجـيل

  وقال ابن سيده: والأفحوص: مبيض القطا، لأنها تفحص الموضع ثم تبيض فيه، وكذلك هو للدجاجة. وقال الأزهري: أفاحيص القطا: التي تفرخ فيها. ومنه اشتق قول أبي بكر، رضي الله تعالى عنه:  وستجد قوما فحصوا عن أوساط رؤوسهم الشعر فاضرب ما فحصوا عنه بالسيف  . أي عملوها مثل أفاحيص القطا. وفي الصحاح: كأنهم حلقوا وسطها فتركوها مثل أفاحيص القطا. قال ابن سيده: وقد يكون الأفحوص للنعام،  كالمفحص، كمقعد  ، ومنه الحديث المرفوع: من بنى لله مسجدا ولو مثل مفحص قطاة بنى الله له بيتا في الجنة  . قال ابن الأثير: هو مفعل من الفحص، والجمع مفاحص. وفي الحديث أنه أوصى أمراء جيش مؤتة  وستجدون آخرين للشيطان في رؤسهم مفاحص فاقلعوها بالسيوف  ، أي أن الشيطان استوطن رؤؤسهم فجعله له مفاحص، كما تستوطن القطا مفاحصها  ، وهو من الاستعارات اللطيفة، لأن من كلامهم إذا وصفوا إنسانا بعدة الغي والانهماك في الشر قالوا: قد فرخ الشيطان في رأسه، وعشش في قلبه، فذهب بهذا القول ذلك المذهب. وفي النهاية: فحصت الأرض أفاحيص. وكل موضع فحص: أفحوص، ومفحص. يقال: ما أملح فحصة هذا الصبي،  الفحصة: نقرة الذقن  والخدين.  والفحص: كل موضع يسكن  ، وهو في الأصل اسم لما استوى من الأرض، والجمع فحوص. وفي حديث كعب  أن الله تعالى بارك في الشام، وخص بالتقديس من فحص الأردن إلى رفح  الأردن: النهر المعروف تحت طبرية. وفحصه: ما بسط منه، وكشف من نواحيه، ورفح: مكان في طريق مصر. المسمى بفحص عدة  مواضع بالغرب  ، منها:  فحص طليطلة. فحص  أكشونية، و  فحص  إشبيلية، و  فحص  البلوط، و  فحص  الأجم  : حصن من نواحي إفريقية. وفحص سور نجين بطرابلس وفاته فحص أم الربيع بنواحي ايت أعتاب يقال:  هو فحيصي ومفاحصي  ، بمعنى واحد، كأكيلي ومؤاكلي.  وفاحصني  فلان،  كأن كلا منهما يفحص  ، أي يبحث  عن عيب صاحبه، و  عن  سره  . ومما يستدرك عليه: فحص للخبزة يفحص فحصا: عمل لها موضعا في النار. واسم الموضع أفحوص. والفحص: البسط، والكشف، والحفر. والمفحص: الفحص. قال كعب بن زهير:
  ومفحصها عنها الحصى بجرانها                      ومثنى نواج لم يخنهن مفصـل فعداه إلى الحصى، لأنه عنى به الفحص لا اسم الموضع، لأن اسم الموضع لا يتعدى. وفي حديث قس:  ولا سمعت له فحصا  ، أي وقع قدم، وصوت مشي. والفحص: قدام العرش، وبه فسر حديث الشفاعة  فانطلق حتى أتى الفحص  كذا قالوه. وفحص الظبي: عدا عدوا شديدا. والأعرف: محص. ويقال: بينهما فحاص، أي عداوة. ومن المجاز: عليك بالفحص عن سر هذا الحديث. وفلان بحاث عن الأسرار، فحاص عنها. واعلم أن عند الله مسألة فاحصة، كذا في الأساس. وأفاحيص: جمع أفحوصة، ناحية باليمامة، عن محمد بن إدريس ابن أبي حفصة.

##### Türkçe

**فحص** ondan; **منع** gibi; **يفحص** **فحصا**: araştırdı; ve denilir ki: **الفحص**: her şeyin içinden şiddetli arayıştır; **كتفحص** gibi. Ve **افتحص**. el-A‘şâ, ‘Alkame b. ‘Ulâse’yi överken dedi:
  “Ve eğer insanlar bir efendi hakkında araştırsa                      sizin efendiniz hakkında ondan araştırılmaz.”

el-Cevherî dedi: Bazen derler: **فحص** yağmur toprağı, yani onu çevirdi, ve onun bir kısmını bir kısmından uzaklaştırdı da onu **الأفحوص** gibi yaptı; bu, sağanağının düşüşü şiddetlendiği zamandır. **فحص** falan: hızlandı. Denilir ki: falan geçer **يفحص**, yani hızlanır. Ve çocuk, ön dişleri hareket ettiğinde ona denilir: “Gerçekten **فحص**.” **فحص** **القطا** toprağı; onda **أفحوصا** edindiği zaman; (ضم ile), ve o onun çömelme yeridir; çünkü onu **تفحصه**. el-Müthekkab el-‘Abdî dedi:
  “Ve gerçekten ayağımı, kazığının yanına                      eğik bir kum yığını olarak, başını eğmiş **القطاة**’nin **أفحوص**’u gibi aldım.”

Ve çoğulu **أفاحيص**’tir. ‘Abde b. et-Tabîb el-‘Abşemî dedi.

  “Eğer kavmin yürüyüşü bir tuzakta zorlanırsa                      sanki serviyle budanmış, kumla doldurulmuş bir daldır.
  Açık bir yol; etrafında **القطا**’nın beyazlarını kümeler hâlinde görürsün                      sanki **الأفاحيص** ile **الحواجيل**’dir.”

İbn Sîde dedi: Ve **الأفحوص**: **القطا**’nın yumurtlama yeridir; çünkü o yeri **تفحص** eder, sonra orada yumurtlar; ve aynı şekilde o, tavuk içindir. el-Ezherî dedi: **أفاحيص** **القطا**: içinde yavruladıkları yerlerdir. Ve ondan, Ebû Bekir’in—Allah Teâlâ ondan razı olsun—sözü türetilmiştir: “Ve birtakım kavim bulacaksın; başlarının ortalarından saçı **فحصوا** ettiler; öyleyse onların **فحصوا عنه** ettikleri şeye kılıçla vur.” Yani onları **أفاحيص** **القطا** gibi yaptılar. Ve **الصحاح**’ta: Sanki ortasını tıraş ettiler de onu **أفاحيص** **القطا** gibi bıraktılar. İbn Sîde dedi: Ve **الأفحوص** devekuşu için de olabilir; **المفحص** gibi; **مقعد** gibi. Ve ondan, merfû‘ hadis: “Kim Allah için bir mescit bina ederse, **مفحص** **قطاة** gibi olsa bile, Allah ona cennette bir ev bina eder.” İbnü’l-Esîr dedi: O, **الفحص**’tan **مفعل** veznindedir; ve çoğulu **مفاحص**’tır. Ve hadiste: O, Mu’te ordusunun emirlerine vasiyet etti: “Ve başlarında şeytan için **مفاحص** olan başkalarını bulacaksınız; öyleyse onları kılıçlarla sökün.” Yani şeytan onların başlarına yerleşti de ona **مفاحص** yaptı; **القطا**’nın **مفاحص**’ına yerleşmesi gibi; ve o, latif istiarelerdendir; çünkü onların sözlerindendir: Bir insanı azgınlıkta ve şerde gömülmede çoklukla vasfettiklerinde derler: “Şeytan onun başında yavruladı, ve kalbinde yuva yaptı”; bu sözle o gidişe gitti. Ve **النهاية**’de: **فحصت** yer **أفاحيص**. Ve her yer ki **فحص**: **أفحوص** ve **مفحص**. Denilir ki: “Bu çocuğun **فحصة**’sı ne hoş!” **الفحصة**: çene ve yanak çukuru. Ve **الفحص**: her yer ki içinde oturulur; ve o, aslında yerden düzleşen şeyin adıdır; ve çoğulu **فحوص**’tur. Ve Ka‘b hadîsinde: Allah Teâlâ Şam’da bereket kıldı ve takdis ile, Ürdün’ün **فحص**’ından **رفح**’a kadar tahsis etti. **الأردن**: Taberiyye’nin altında bilinen nehir. Ve onun **فحص**’ı: ondan yayılan ve çevrelerinden açılan şeydir. Ve **رفح**: Mısır yolu üzerinde bir yerdir. **فحص** adıyla batıda birçok yer adlandırılmıştır; onlardan: **فحص طليطلة**. **فحص أكشونية** ve **فحص إشبيلية** ve **فحص البلوط** ve **فحص الأجم**: İfrîkıyye çevrelerinden bir hisardır. Ve Trablus’ta Sur Necîn’in **فحص**’ı; ve ondan **فحص أم الربيع** (Ayt A‘tab çevrelerinde) kaçtı. Denilir ki: “O benim **فحيصي**’mdir ve **مفاحصي**’mdir”; tek bir mânâ ile; **أكيلي** ve **مؤاكلي** gibi. Ve falan beni **فاحصني** etti; sanki ikisinden her biri **يفحص** eder; yani arkadaşının ayıbını ve sırrını araştırır. Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **فحص** ekmek için, **يفحص** **فحصا**: ona ateşte bir yer yaptı. Ve yerin adı **أفحوص**’tur. Ve **الفحص**: yayma, açma ve kazmadır. Ve **المفحص**: **الفحص**’tır. Ka‘b b. Zuheyr dedi:
  “Ve onun **مفحص**’ı ondan çakılı, boynuyla uzaklaştırır                      ve iki kat çene; onları bir eklem aldatmadı.”

Onu çakıla geçişli kıldı; çünkü onunla yerin adını değil, **الفحص**’ı kastetti; zira yerin adı geçişli olmaz. Ve Kuss hadîsinde: “Ve onun için bir **فحصا** işitmedim”; yani ayak basışı ve yürüyüş sesi. Ve **الفحص**: arşın önüdür; ve onunla şefaat hadîsi tefsir edilmiştir: “Sonra gitti, ta ki **الفحص**’a geldi”; böyle dediler. Ve **فحص** ceylan: şiddetli bir koşuşla koştu. Ve **الأعرف**: **محص**. Ve denilir ki: Aralarında **فحاص** vardır; yani düşmanlık. Ve mecazdandır: Bu hadisin sırrı hakkında **الفحص** sana gerekir. Ve falan sırlar hakkında **بحاث**’tır; onlardan **فحاص**’tır. Ve bil ki Allah katında **مسألة فاحصة** vardır; **الأساس**’ta böyledir. Ve **أفاحيص**: **أفحوصة**’nin çoğuludur; Yemâme’de bir nâhiyedir; Muhammed b. İdrîs İbn Ebî Hafsa’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَحَصَتِ القَطَاةُ
1 فَحَصَتِ القَطَاةُ ذ , aor. فَحَصَ , inf. n. فَحْصٌ, (Msb,) and مَفْحَصٌ is the same as فَحْصٌ, being used transitively, and not only as a n. of place, (TA,) The قطاة [i. e. sand-grouse] dug, or hollowed out, in the ground, a place wherein to lay her eggs: (Msb:) and فَحَصَتِ التُّرَابَ, aor. as above, she (a قطاة) made for herself an أُفْحُوص [q. v.] (A, K) in the earth, or dust. (K.) ― -b2- Hence you say, (Msb,) فَحَصَ عَنْهُ, (S, A, Msb, K,) aor. فَحَصَ , (A, K,) inf. n. فَحْصٌ; (S;) and ↓ تفحّص; (S, A, Msb, K;) and ↓ افتحص; (S, A, K;) He searched, or sought, for, or after, it; inquired respecting it; sought for information respecting it; searched into, inquired into, investigated, scrutinized, or examined, it: (S, A, K:) or did so to the utmost: (Msb:) or فَحْصٌ signifies vigorous searching in the interstices of anything. (TA.) You say also, عَلَيْكَ بِالفَحْصِ عَنْ سِرِّ هٰذَا الحَدِيثِ (tropical:) [Keep thou to searching for, or after, or into, the secret of this story]. (A, TA.) ― -b3- Hence also, the saying of Aboo-Bekr, سَتَجِدُ قَوْمًا فَحَصُوا عَنْ أَوْسَاطِ رُؤُوسِهِمُ الشَّعَرَ, (Az, TA,) or فَحَصُوا عَنْ رُؤُوسِهِمْ [alone], (S,) Thou wilt find a people who have made their heads like the nests (أَفَاحِيص) of [the birds called] قَطًا: (Az, TA:) or, app., who have shaven the middle of their heads and left them like the أَفَاحِيص of قَطًا. (S, TA.) [See also أُفْحُوصٌ.] ― -b4- فَحْصٌ also signifies The digging, or hollowing out [the ground &c., in any manner]. (TA.) It is said in a trad., فُحِصَتِ الأَرْضُ أَفَاحِيصَ The earth was dug into hollows. (Nh, L.) And you say, فَحَصَ لِلْخُبْزَةِ, aor. فَحَصَ , inf. n. فَحْصٌ, He made, for the cake of bread, or lump of dough, a place in the fire; (TA;) or a place in the hot ashes, or in the fire, to put it therein [for the purpose of baking, or toasting, it]. (L in art. فأد.) [فَحَصَ is often used intransitively as meaning He made, or scraped, a hollow in the ground, &c.; and so ↓ تفحّص.] And sometimes they said, (S,) فَحَصَ المَطَرُ التُّرَابَ The rain turned over the dust, or earth, (S, A, K,) and removed one part thereof from another, (A, TA,) making it like the أُفْحُوص: (TA:) and in like manner, الحَصَى the pebbles: (A:) this is when it falls vehemently. (TA.) ― -b5- فَحَصَ also signifies He (a gazelle) ran vehemently [app. so as to dig up the ground with his feet]; but the word more known is مَحَصَ: (TA:) and he (a man) hastened, or went quickly. (K.) You say, مَرَّ فُلَانٌ يَفْحَصُ Such a one passed along hastening, or going quickly. (TA.) And it is said in a trad. of Kuss, وَلَا سَمِعْتُ فَحْصًا Nor did I hear the falling of a foot, or the sound of walking. (TA.) ― -b6- You say also, فَحَصَ الصَّبِىُّ, meaning, (assumed tropical:) The child had his central incisors in a wabbling state: (K:) [nearly syn. with حَفَرَ, and still more so with أَحْفَرَ.] ― -b7- And فَحْصٌ also signifies The spreading [a thing] out or open; laying [it] open; exposing or uncovering or discovering [it]. (TA.)

فَاحَصَنِى
3 فَاحَصَنِى ذ , (K,) inf. n. مُفَاحَصَةٌ, (TK,) [and app. فِحَاصٌ also,] (assumed tropical:) [He did] as though he searched after, or into, my vice, or fault, and my secret, I doing the same with respect to his. (K, TA.) ― -b2- [Hence, app., the saying,] بَيْنَهُمَا فِحَاصٌ (assumed tropical:) Between them two is enmity. (TA.)

5 تَفَحَّصَ see 1, in two places.

8 اـِفْتَحَصَ see 1, second sentence.

فَحْصٌ
فَحْصٌ ذ Even ground; an expanded and open tract: pl. فُحُوصٌ. (TA.) ― -b2- And hence, (TA,) Any inhabited place. (K, TA.) ― -b3- In a trad. respecting the intercession [of Mohammad for his people], where it is said, فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى الفَحْصَ [And he went away until he came to the فحص], الفحص is said to signify What is before the عَرْش [of God]. (TA.)

فَحْصَةٌ
فَحْصَةٌ ذ The dimple (نُقْرَة) of the chin (A, K) of a child; (A;) and of each cheek. (TA.)

هُوَ فَحِيصِى
هُوَ فَحِيصِى ذ , and ↓ مُفَاحِصِى, (assumed tropical:) He is a searcher after, or into, my vice, or fault, and secret, I being the same with respect to his: (K, * TK:) both mean the same, like أَكِيلِى and مُؤَاكِلِى. (TA.)

فُلَانٌ فَحَّاصٌ عَنِ الأَسْرَارِ
فُلَانٌ فَحَّاصٌ عَنِ الأَسْرَارِ ذ (tropical:) Such a one is a great searcher for, or after, or into, secrets. (A, TA.)

اِعْلَمْ أَنَّ عِنْدَ اللّٰهِ مَسْأَلَةً فَاحِصَةً
اِعْلَمْ أَنَّ عِنْدَ اللّٰهِ مَسْأَلَةً فَاحِصَةً ذ (tropical:) [Know thou that with God is a searching interrogation]. (A, TA.)

أُفْحُوصٌ
أُفْحُوصٌ ذ (S, M, A, Mgh, K) and ↓ مَفْحَصٌ (the same, and Msb) The [nest, or] place for laying eggs, (M, Mgh, Msb,) or for lying in, (S, K,) of a قَطَاة [or sand-grouse], (S, M, A, Mgh, K,) and of the domestic hen, and sometimes of the ostrich, (M,) dug, or hollowed out, in the ground, (Msb,) or made by clearing away and removing from it the dust or earth; (Mgh;) or because she digs it, or hollows it out: (S, M:) pl. (of the former, TA) أَفَاحِيصُ (S, A) and (of the latter, TA) مَفَاحِصُ: (A, TA:) [see عُشٌّ:] you say, لَهُمْ بُيُوتٌ كَأَفَاحِيصِ القَطَا and مَفَاحِصِهَا [They have houses like the nests of the قطا]. (A.) And it is said in a trad., ↓ مَنْ بَنَى لِلّٰهِ مَسْجِدًا وَلَوْ مَفْحَصَ قَطَاةٍ بَنَى اللّٰهُ لَهُ بَيْتًا فِى الجَنَّةِ [Whoso buildeth for God a place of worship, be it comparatively like a nest of a قطاة, (كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ, accord. to another relation,) God buildeth for him a house in Paradise]. (TA.) And in another, in a charge given to the commanders of the army of Mu-teh, ↓ وَسَتَجِدُونَ آخَرِينَ لِلشَّيْطَانِ فِى رُؤُوسِهِمْ مَفَاحِصُ (tropical:) And ye shall find others in whose heads the devil hath taken up an abode, making them like nests for him: like as one says of a person greatly erring, and obstinately persevering in evil, فَرَّخَ الشَّيْطَانُ فِى رَأْسِهِ, and عَشَّشَ فِى قَلْبِهِ. (TA.) ― -b2- Also, both words, Any place dug, or hollowed out. (Nh.) ― -b3- And the former, A place made in hot ashes, or in a fire, in which a cake of bread, or lump of dough, is put [to bake or toast]: pl. as above. (L, in art. فأد; and TA. *)

مَفْحَصٌ
مَفْحَصٌ ذ , and its pl.: see the next preceding paragraph, in three places.

هُوَ مُفَاحِصِى
هُوَ مُفَاحِصِى ذ : see فَحِيصِى.

مُتَفَحَّصٌ
مُتَفَحَّصٌ ذ [A place of, or ground for, inquiring, or investigating]. (A and TA voce تَعَقَّبَ.)

##### Türkçe

**فَحَصَتِ القَطَاةُ**
1 **فَحَصَتِ القَطَاةُ** ذ , muzârîsi **فَحَصَ** , mastar ismi **فَحْصٌ**, (Msb,) ve **مَفْحَصٌ** da **فَحْصٌ** ile aynıdır; geçişli olarak kullanılır, yalnızca mekân ismi olarak değil, (TA,) **قطاة** [yani kum tavuğu] yumurtalarını koyacağı bir yeri yerde kazdı yahut oydu: (Msb:) ve **فَحَصَتِ التُّرَابَ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, o (bir **قطاة**) toprakta yahut tozda kendisi için bir **أُفْحُوص** [bkz.] yaptı. (A, K) (K.) ― -b2- Bundan dolayı dersin ki, (Msb,) **فَحَصَ عَنْهُ**, (S, A, Msb, K,) muzârîsi **فَحَصَ** , (A, K,) mastar ismi **فَحْصٌ**; (S;) ve ↓ **تفحّص**; (S, A, Msb, K;) ve ↓ **افتحص**; (S, A, K;) onu aradı yahut peşine düştü; onun hakkında sordu; onun hakkında bilgi aradı; onu araştırdı, soruşturdu, tahkik etti, didikledi yahut inceledi: (S, A, K:) yahut bunu en ileri derecede yaptı: (Msb:) yahut **فَحْصٌ** herhangi bir şeyin aralıklarında kuvvetli arama demektir. (TA.) Yine dersin ki, **عَلَيْكَ بِالفَحْصِ عَنْ سِرِّ هٰذَا الحَدِيثِ** (mecaz:) [Bu haberin sırrını arayıp araştırmaya sarıl]. (A, TA.) ― -b3- Bundan dolayı ayrıca Ebû Bekir’in sözü: **سَتَجِدُ قَوْمًا فَحَصُوا عَنْ أَوْسَاطِ رُؤُوسِهِمُ الشَّعَرَ**, (Az, TA,) yahut yalnız **فَحَصُوا عَنْ رُؤُوسِهِمْ**, (S,) “Başlarını [**قَطًا** denilen kuşların] yuvaları (**أَفَاحِيص**) gibi yapmış bir kavim bulacaksın”: (Az, TA:) yahut görünüşe göre, başlarının ortasını tıraş etmişler ve onları **قَطًا**’nın **أَفَاحِيص**’i gibi bırakmışlardır. (S, TA.) [Ayrıca **أُفْحُوصٌ**’a bak.] ― -b4- **فَحْصٌ** ayrıca kazma yahut oyma [yeri vb., herhangi bir tarzda] demektir. (TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **فُحِصَتِ الأَرْضُ أَفَاحِيصَ** “Yer oyuklar hâlinde kazıldı.” (Nh, L.) Ve dersin ki, **فَحَصَ لِلْخُبْزَةِ**, muzârîsi **فَحَصَ** , mastar ismi **فَحْصٌ**, ekmek çöreği yahut hamur parçası için ateşte bir yer yaptı; (TA;) yahut onu içine koymak için kızgın külde yahut ateşte bir yer [pişirmek yahut kızartmak maksadıyla] yaptı. (L, md. **فأد**’de.) [**فَحَصَ** çoğu kez geçişsiz olarak “yerde vb. bir oyuk yaptı yahut kazıdı” mânasında kullanılır; ve böylece ↓ **تفحّص**.] Ve bazen dediler ki, (S,) **فَحَصَ المَطَرُ التُّرَابَ** “Yağmur tozu yahut toprağı altüst etti,” (S, A, K,) ve onun bir kısmını diğerinden ayırıp uzaklaştırdı, (A, TA,) onu **أُفْحُوص** gibi yaparak: (TA:) ve aynı şekilde, **الحَصَى** çakıllar [için de]: (A:) bu, şiddetle yağdığında olur. (TA.) ― -b5- **فَحَصَ** ayrıca, o (bir ceylan) şiddetle koştu [görünüşe göre ayaklarıyla yeri kazarak]; fakat daha bilinen kelime **مَحَصَ**’tır: (TA:) ve o (bir adam) acele etti yahut hızlı gitti. (K.) Dersin ki, **مَرَّ فُلَانٌ يَفْحَصُ** “Falanca acele ederek yahut hızlı giderek geçti.” (TA.) Ve Kuss’a dair bir rivayette şöyle denmiştir: **وَلَا سَمِعْتُ فَحْصًا** “Ne de bir ayak düşüşü yahut yürüme sesi işittim.” (TA.) ― -b6- Yine dersin ki, **فَحَصَ الصَّبِىُّ**, mânası, (varsayılan mecaz:) çocuğun orta kesici dişleri sallanır hâlde oldu: (K:) [yakın eş anlamlısı **حَفَرَ**, ve daha da yakını **أَحْفَرَ**.] ― -b7- Ve **فَحْصٌ** ayrıca bir şeyi yayma yahut açma; onu açığa serme; onu ortaya çıkarma yahut açıp ortaya koyma yahut keşfetme demektir. (TA.)

**فَاحَصَنِى**
3 **فَاحَصَنِى** ذ , (K,) mastar ismi **مُفَاحَصَةٌ**, (TK,) [ve görünüşe göre **فِحَاصٌ** da,] (varsayılan mecaz:) sanki benim ayıbımı yahut kusurumu ve sırrımı araştırıyormuş gibi yaptı; ben de onunki hakkında aynı şeyi yaparak. (K, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre, şu söz:] **بَيْنَهُمَا فِحَاصٌ** (varsayılan mecaz:) “İkisi arasında düşmanlık vardır.” (TA.)

5 **تَفَحَّصَ**: 1’e bak, iki yerde.

8 **اـِفْتَحَصَ**: 1’e bak, ikinci cümle.

**فَحْصٌ**
**فَحْصٌ** ذ Düz yer; yayılmış ve açık bir saha: çoğulu **فُحُوصٌ**. (TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (TA,) her meskûn yer. (K, TA.) ― -b3- Kavmin şefaati [Muhammed’in ümmeti için] hakkında bir hadiste, orada şöyle denir: **فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى الفَحْصَ** [“Gitti, nihayet **الفَحْصَ**’a geldi”], **الفحص**’ın, **عَرْش**’un [Allah’ın Arşı’nın] önünde olan şey mânasına geldiği söylenmiştir. (TA.)

**فَحْصَةٌ**
**فَحْصَةٌ** ذ Çocuğun çenesinin gamzesi (**نُقْرَة**) (A, K); (A;) ve her bir yanağınki. (TA.)

**هُوَ فَحِيصِى**
**هُوَ فَحِيصِى** ذ , ve ↓ **مُفَاحِصِى**, (varsayılan mecaz:) o benim ayıbımı yahut kusurumu ve sırrımı araştırandır; ben de onunki hakkında aynıyım: (K, * TK:) ikisi de aynı mânadadır; **أَكِيلِى** ve **مُؤَاكِلِى** gibi. (TA.)

**فُلَانٌ فَحَّاصٌ عَنِ الأَسْرَارِ**
**فُلَانٌ فَحَّاصٌ عَنِ الأَسْرَارِ** ذ (mecaz:) falanca sırları çokça arayıp araştırandır. (A, TA.)

**اِعْلَمْ أَنَّ عِنْدَ اللّٰهِ مَسْأَلَةً فَاحِصَةً**
**اِعْلَمْ أَنَّ عِنْدَ اللّٰهِ مَسْأَلَةً فَاحِصَةً** ذ (mecaz:) [Bil ki Allah katında araştırıcı bir sorgu vardır]. (A, TA.)

**أُفْحُوصٌ**
**أُفْحُوصٌ** ذ (S, M, A, Mgh, K) ve ↓ **مَفْحَصٌ** (aynısıdır; ve Msb) **قَطَاة**’nın [yahut kum tavuğunun], (S, M, A, Mgh, K,) ve evcil tavuğun, ve bazen devekuşunun, (M,) yumurta koyma yeri, (M, Mgh, Msb,) yahut yatma yeri, (S, K,) yerde kazılmış yahut oyulmuş, (Msb,) yahut tozu yahut toprağı süpürüp uzaklaştırmakla yapılmış; (Mgh;) yahut onu kazdığı yahut oyduğu için: (S, M:) çoğulu (birincinin, TA) **أَفَاحِيصُ** (S, A) ve (ikincinin, TA) **مَفَاحِصُ**: (A, TA:) [**عُشٌّ**’a bak:] dersin ki, **لَهُمْ بُيُوتٌ كَأَفَاحِيصِ القَطَا** ve **مَفَاحِصِهَا** [Onların evleri **القَطَا**’nın yuvaları gibi ve onun **مَفَاحِص**’i gibidir]. (A.) Ve bir hadiste şöyle denmiştir: ↓ **مَنْ بَنَى لِلّٰهِ مَسْجِدًا وَلَوْ مَفْحَصَ قَطَاةٍ بَنَى اللّٰهُ لَهُ بَيْتًا فِى الجَنَّةِ** [Kim Allah için bir mescid bina ederse, bir **قَطَاة**’nın yuvası kadar bile olsa, (başka bir rivayete göre **كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ**, ) Allah onun için cennette bir ev bina eder]. (TA.) Ve bir diğerinde, Mu’teh ordusunun kumandanlarına verilen bir talimatta: ↓ **وَسَتَجِدُونَ آخَرِينَ لِلشَّيْطَانِ فِى رُؤُوسِهِمْ مَفَاحِصُ** (mecaz:) “Ve başlarında şeytanın kendisine mesken tuttuğu, onları onun için yuvalar gibi kıldığı başkalarını bulacaksınız”: tıpkı, çokça sapıtan ve kötülükte inatla devam eden kimse hakkında, **فَرَّخَ الشَّيْطَانُ فِى رَأْسِهِ** ve **عَشَّشَ فِى قَلْبِهِ** denildiği gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca, iki kelime de, kazılmış yahut oyulmuş herhangi bir yer [demektir]. (Nh.) ― -b3- Ve birincisi, kızgın külde yahut ateşte yapılan, içine bir ekmek çöreğinin yahut hamur parçasının konulduğu yer [pişirmek yahut kızartmak için]: çoğulu yukarıdaki gibidir. (L, md. **فأد**’de; ve TA. *)

**مَفْحَصٌ**
**مَفْحَصٌ** ذ , ve onun çoğulu: bir önceki paragrafın üç yerinde bak.

**هُوَ مُفَاحِصِى**
**هُوَ مُفَاحِصِى** ذ : **فَحِيصِى**’ye bak.

**مُتَفَحَّصٌ**
**مُتَفَحَّصٌ** ذ [soruşturma yahut tahkik yeri, yahut bunun için zemin]. (A ve TA, **تَعَقَّبَ** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَحَصَ
فَحَصَ A ( n. ac. فَحْص 1 ),
a.  Examined; scrutinized.

b.  [ 'An ], Inquired, searched into.

c.  Dug, hollowed out.

d.  Furrowed the ground ( rain ).

فَاْحَصَ
فَاْحَصَ III ,
a.  Searched into, examined.

تَفَحَّصَ
تَفَحَّصَ V
a.  [ 'An ], Examined, searched.

اِفْتَحَصَ
اِفْتَحَصَ VIII ,
a.  see V .

فَحْص
فَحْص 1 ,
a.  Examination; research.

b.  Even ground.

فَحْصَة
فَحْصَة 1t ,
a.  Dimple ( of chin ).

مَفْحَص
مَفْحَص 17 , ( pl. مَفَاْحِصُ 44 ),
a.  Hollow, hole; nest.

فَاْحِص
فَاْحِص 21 ,
a.  Examiner.

فَاْحِصَة
فَاْحِصَة 21t ,
a.  Searching ( interrogation ).

فِحَاْص
فِحَاْص 23 ,
a.  Enmity.

فَحِيْص
فَحِيْص 25 ,
a.  Scrutinizer.

فَاْحَصَ
N. Ag. فَاْحَصَ III ,
a.  see 25 .

أُفْحُوْص
أُفْحُوْص ( pl. أَفَاْحِيْصُ 69 ),
a.  see 17 .

##### Türkçe

**فَحَصَ**
**فَحَصَ** A ( n. ac. **فَحْص** 1 ),
a. İnceledi; didik didik etti.

b. [ 'An ], Sordu, araştırdı.

c. Kazdı, oydu.

d. Yeri yarıklar hâline getirdi (yağmur).

**فَاْحَصَ**
**فَاْحَصَ** III ,
a. Araştırdı, inceledi.

**تَفَحَّصَ**
**تَفَحَّصَ** V
a. [ 'An ], İnceledi, araştırdı.

**اِفْتَحَصَ**
**اِفْتَحَصَ** VIII ,
a. V’e bak.

**فَحْص**
**فَحْص** 1 ,
a. İnceleme; araştırma.

b. Düz yer.

**فَحْصَة**
**فَحْصَة** 1t ,
a. Çene çukuru (çenenin).

**مَفْحَص**
**مَفْحَص** 17 , ( pl. **مَفَاْحِصُ** 44 ),
a. Oyuk, delik; yuva.

**فَاْحِص**
**فَاْحِص** 21 ,
a. İnceleyen.

**فَاْحِصَة**
**فَاْحِصَة** 21t ,
a. Araştırma (sorgulama).

**فِحَاْص**
**فِحَاْص** 23 ,
a. Düşmanlık.

**فَحِيْص**
**فَحِيْص** 25 ,
a. Didik didik eden.

**فَاْحَصَ**
N. Ag. **فَاْحَصَ** III ,
a. 25’e bak.

**أُفْحُوْص**
**أُفْحُوْص** ( pl. **أَفَاْحِيْصُ** 69 ),
a. 17’ye bak.
