# فحص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فحص

الفَحْصُ: شدةُ الطلب خِلالَ كل شيء؛ فَحَص عنه فَحْصاً: بَحَثَ، وكذلك تفَحّصَ وافْتَحَصَ. وتقول: فَحَصْت عن فلان وفَحَصْت عن أَمرِهِ لأَعْلَمَ كُنْهَ حالهِ، والدجاجة تَفْحَصُ برجْلَيها وجناحيها في التراب تتخذ لنفسها أُفْحُوصةً تبيض أَو تَجْثِمُ فيها. ومنه حديث عمر: إِنّ الدُّجاجة لتَفْحَصُ في الرمادِ أَي تَبْحَثُه وتتمرّغُ فيه. والأُفْحُوص: مَجْثَمُ القَطاة لأَنها تَفْحَصُه، وكذلك المفْحَصُ؛ يقال: ليس له مَفْحَصُ قطاة؛ قال ابن سيده: والأُفْحوصُ مَبِيصُ القطا لأَنّها تَفْحَص الموضع ثم تبيض فيه، وكذلك هو للدجاجة؛ قال الممزَّق العبدي:وقد تَخِذَتْ رِجْلي إِلى جَنْبِ غَرْزِها
نَسِيفاً كأُفْحُوصِ القَطاةِ المُطَرِّقِ
قال الأَزهري: أَفاحيصُ القطا التي تُفَرِّخ فيها، ومنه اشتقَّ قول أَبي بكر، رضي اللّه عنه: فحَصُوا عن أَوْساطِ الرُّؤوس أَي عَمِلُوها مثلَ أَفاحيص القَطا. ومنه الحديث المرفوع: مَنْ بَنَى للّه مسجداً ولو كمَفْحَص قَطاة بَنى اللّه له بَيْتاً في الجنة، ومَفْحَصُ القطاة: حيث تُفَرِّخ فيه من الأَرض. قال ابن الأَثير: هو مَفْعَل من الفَحْص كالأُفْحُوصِ وجمعه مَفاحِصُ. وفي الحديث: أَنه أَوْصَى أُمَراءَ جيش مُوتةَ: وستَجِدونَ آخَرِينَ للشيطان في رؤوسهم مَفاحِصُ فافْلِقُوها بالسيوف أَي أَن الشيطان قد اسْتَوْطَنَ رؤوسَهم فجعلها له مفَاحِصَ كما تَسْتَوْطِن القطا مفَاحِصَها، وهو من الاستعارات اللطيفة لأَن من كلامهم إِذا وصفوا إِنساناً بشدة الغَيّ والانهماك في الشر قالوا: قد فَرَّخ الشيطان في رأْسه وعشَّشَ في قلبه، فذهب بهذا القول ذلك المذهب. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: وسَتَجِدُ قوماً فَحصوا عن أَوساط رؤُوسهم الشعَرَ فاضْرِبْ ما فَحصوا عنه بالسيف، وفي الصحاح: كأَنهم حلَقُوا وسطها وتركوها مثلَ أَفاحِيص القطا. قال ابن سيده: وقد يكون الأُفْحوص للنعام. وفَحص للخُبْزَةِ يَفْحَصُ فَحْصاً: عَمِلَ لها موضعاً في النار، واسم الموضع الأُفْحوص. وفي حديث زواجِه بزينب ووليمتِه: فُحِصَتِ الأَرضُ أَماحِيصَ أَي حُفِرَت. وكلُّ موضعٍ فُحِصَ أُفْحُوصٌ ومَفْحَصٌ؛ فأَما قول كعب بن زهير: ومَفْحَصُها عنها الحَصَى بِجِرانِها،
ومَثْنَى نواجٍ، لم يَخُنْهُنَّ مَفْصِل
فإِنما عنى بالمَفْحَص ههنا الفحْصَ لا اسم الموضع لأَنه قد عدّاه إِلى الحصى، واسمُ الموضع لا يتعدى. وفَحَص المطرُ الترابَ يَفْحَصُه: قَلَبه ونَحَّى بعضَه عن بعض فجعله كالأُفْحُوصِ. والمطرُ يَفْحَصُ الحصى إِذا اشتدَّ وقْعُ غَيْثِه فقَلَبَ الحَصَى ونحَّى بعضَه عن بعض. وفي حديث قُسٍّ: ولا سمِعْتُ له فَحْصاً أَي وَقْعَ قدَمٍ وصوتَ مَشْيٍ. وفي حديث كعب: إِن اللّه بارَكَ في الشأْم وخَصَّ بالتقْديس من فَحْصِ الأُرْدُنِّ إِلى رَفَحَ؛ الأُرْدُنُّ: النهر المعروف تحت طَبَرِيَّةَ، وفَحْصُه ما بُسِطَ منه وكُشِفَ من نواحيه، ورَفَحُ قرية معروفة هناك. وفي حديث الشفاعة: فانطَلَقَ حتى أَتى الفَحْصَ أَي قُدَّامَ العرش؛ هكذا فسر في الحديث ولعله من الفَحْص البَسْط والكَشْف. وفَحص الظَّبْيُ: عدَا عدْواً شديداً، والأَعْرَفُ مَحَصَ. والفَحْصُ: ما استوى من الأَرض، والجمع فُحُوص. والفَحْصَةُ: النُّقْرَةُ التي تكون في الذَّقَنِ والخدَّينِ من بعض الناس.
ويقال: بينهما فِحاصٌ أَي عَداوةٌ. وقد فاحَصَني فلان فِحَاصاً: كأَنَّ كل واحد منهما يَفْحَصُ عن عيب صاحبه وعن سِرِّه. وفلان فَحِيصِي ومُفاحِصِي بمعنى واحد.

### Türkçe

**الفَحْصُ**: her şeyin arasından şiddetli arayış; ondan **فَحَص** etti, **فَحْصاً**: araştırdı; yine bunun gibi **تفَحّصَ** ve **افْتَحَصَ**. Ve dersin ki: falandan **فَحَصْت** ettim ve onun işi hakkında **فَحَصْت** ettim; hâlinin künhünü bileyim diye. Ve tavuk, toprakta iki ayağı ve iki kanadıyla **تَفْحَصُ** eder; kendisi için bir **أُفْحُوصةً** edinir; onda yumurtlar yahut onda çöker. Ondandır: Ömer’in hadisi: “Şüphesiz tavuk kül içinde **لتَفْحَصُ** eder” yani onu araştırır ve içinde yuvarlanır.

**والأُفْحُوص**: **القَطاة**’nin çöktüğü yer; çünkü onu **تَفْحَصُ** eder; yine **المفْحَصُ** da böyledir; denilir: onun için **مَفْحَصُ قطاة** yoktur. İbn Sîde dedi: **والأُفْحوصُ** **القطا**’nın yumurtlama yeridir; çünkü o yeri **تَفْحَص** eder, sonra onda yumurtlar; yine bu, tavuk içindir; **الممزَّق العبدي** dedi:

وقد تَخِذَتْ رِجْلي إِلى جَنْبِ غَرْزِها
نَسِيفاً كأُفْحُوصِ القَطاةِ المُطَرِّقِ

Ezherî dedi: **أَفاحيصُ القطا** onların içinde yavruladıkları yerlerdir; ve ondan türemiştir Ebû Bekir’in sözü, Allah ondan razı olsun: “**فحَصُوا** عن **أَوْساطِ الرُّؤوس**” yani onları **أَفاحيص القَطا** gibi yaptılar. Ve ondandır merfû hadis: “Kim Allah için bir mescit bina ederse, isterse **كمَفْحَص قَطاة** kadar olsun, Allah ona cennette bir ev bina eder”; ve **مَفْحَصُ القطاة**: yerden, içinde yavruladığı yer. İbnü’l-Esîr dedi: o, **الفَحْص**’tan **مَفْعَل** veznindedir; **كالأُفْحُوصِ** gibidir; çoğulu **مَفاحِصُ**’tır. Ve hadiste: onun, Mûte ordusunun emirlerine vasiyet ettiği: “Ve şeytan için başlarında **مَفاحِصُ** olan başkalarını bulacaksınız; onları kılıçlarla yarın” yani şeytan onların başlarını yurt edinmiştir de onu kendisi için **مفَاحِصَ** kılmıştır; tıpkı **القطا**’nın **مفَاحِصَها**’sını yurt edinmesi gibi. Ve o, latif istiarelerdendir; çünkü onların sözlerindendir: bir insanı sapkınlığın şiddeti ve şerde gömülüp gitmekle vasfettiklerinde derler ki: “Şeytan onun başında yavrulamıştır ve kalbinde yuva yapmıştır”; bu sözle o yola gitmiştir. Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ve başlarının ortalarından saçı **فَحصوا** etmiş bir kavim bulacaksın; **فَحصوا** ettikleri şeye kılıçla vur.” Ve **الصحاح**’ta: sanki ortasını tıraş etmişler ve onu **أَفاحِيص القطا** gibi bırakmışlar. İbn Sîde dedi: **الأُفْحوص** devekuşu için de olabilir. Ve ekmek için **فَحص** eder, **يَفْحَصُ فَحْصاً**: ona ateşte bir yer yaptı; yerin adı **الأُفْحُوص**’tur. Zeyneb ile evlenmesi ve velîmesi hadîsinde: “**فُحِصَتِ الأَرضُ أَماحِيصَ**” yani kazıldı. Ve her yer ki **فُحِصَ** edildi: **أُفْحُوصٌ** ve **مَفْحَصٌ**tur. Ka‘b b. Züheyr’in sözüne gelince:

ومَفْحَصُها عنها الحَصَى بِجِرانِها،
ومَثْنَى نواجٍ، لم يَخُنْهُنَّ مَفْصِل

ancak burada **المَفْحَص** ile kastettiği **الفحْصَ**tır, yerin adı değildir; çünkü onu çakıla geçişli kılmıştır; yerin adı geçişli olmaz. Ve yağmur toprağı **فَحَص** etti, **يَفْحَصُه**: onu çevirdi ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırdı da onu **كالأُفْحُوصِ** gibi yaptı. Ve yağmur, yağışının vuruşu şiddetlendiğinde çakılı **يَفْحَصُ** eder; çakılı çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: “Onun için bir **فَحْصاً** işitmedim” yani ayak vuruşu ve yürüyüş sesi. Ve Ka‘b hadîsinde: “Şüphesiz Allah Şam’da bereket kıldı ve **فَحْصِ الأُرْدُنِّ**’den **رَفَحَ**’a kadar takdis ile tahsis etti”; **الأُرْدُنُّ**: Taberiyye’nin altında bilinen nehir; ve onun **فَحْصُه**: ondan yayılmış ve çevrelerinden açığa çıkarılmış olan şey; ve **رَفَحُ** orada bilinen bir köydür. Şefaat hadîsinde: “Derken yürüdü, nihayet **الفَحْصَ**’a geldi” yani arşın önüne; hadiste böyle tefsir edilmiştir; ve belki **الفَحْص**’tan, yayma ve açığa çıkarma (mânâsındandır). Ve ceylan **فَحْص** etti: şiddetli bir koşuşla koştu; daha bilinen **مَحَصَ**’tır. **والفَحْصُ**: yerden düzleşmiş olan şey; çoğulu **فُحُوص**. **والفَحْصَةُ**: bazı insanlarda çene ve yanaklarda bulunan çukur.

Ve denilir: ikisinin arasında **فِحاصٌ** vardır, yani düşmanlık. Ve falan bana **فِحَاصاً** ile **فاحَصَ** etti: sanki ikisinden her biri, arkadaşının ayıbını ve sırrını **يَفْحَصُ** eder. Ve falan benim **فَحِيصِي**’mdir ve benim **مُفاحِصِي**’mdir; bir mânâdadır.
