# فحل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: فحل

باب الحاء واللام والفاء معهما
ح ل ف، ح ف ل، ف ح ل، ف ل ح، ل ف ح، ل ح ف كلهن مستعملات
حلف:
الحَلْفُ والحَلِفُ لغتان، في القَسَم، الواحدة حَلْفة، ويقال: مَحْلُوفةً بالله ما قال ذاكَ، يُنصَبُ على ضمير يحلف بالله محلوفةً أي قَسَماً فالمحلوفة هي القَسَم، قال النابغة:
فاصبَحْتُ لا ذو الصَّعْن عني مكذِّبٌ		ولا حَلِفي على البَـرءاةِ نـافـع
ورجل حَلاّف وحَلافّة كثير الحَلْف. واستَحْلفْتُه بالله ما فَعَل ذاكَ.
وحالَفَ فلانٌ فلاناً، فهو حَليفُه، وبينَهما حِلْفٌ لأنَّهُما تَحالَفا بالأَيْمانِ أنْ يَفيَ كُلٌّ لكُلٍّ، فلمّا لَزِمَ ذلكَ عندهم في الأحلاف التي في العشائر والقبائل صارَ كلُّ شيءٍ لَزِمَ شيئاً لم يُفارقْه حَليفَه، حتى يقال: فلانٌ حَليفُ الجُود ِوحليف الإكثار وحليف الإقلال، وأنشد:
وشَريكَيْنِ في كثير من الما		لِ وكانا مُحالِفَي إقـلال
وأَحْلَفَ الغُلامُ: جاوَزَ رِهاق الحُلُمِ، فهو مُحْلِف، قال بعضهم: أخْلَفَ بالخاء.
والحَلْفاء: نباتٌ حَمْلُه قَصَبُ النَّشّاب، الواحدة حَلَفَة والجميع الحَلَف، وقياسُه: قَصْباء وقَصَبة وقَصَب، وطَرْفاء وطَرَفة وطَرَف، وشَجْراء وشَجَرة وشَجَر سواء.
لحف:
اللَّحْفُ: تَغطيتُكَ الشيءَ باللِّحاف، لَحَفْتُ فلاناً لِحافاً: أَلبَسْتُه إيّاه.
واللِّحاف: اللباس الذي فوق سائر اللبِّاس، ولَحَّفْتُ لِحافاً وهو جَعْلُكَهُ، وتَلَحَّفْتِ لِحافاً: اتَّخَذْتُه لنفسي والتَحْفَتُ مثلُه، وقال طرفة:
يَلْحَفُونَ الأرضَ هُدّابَ الأُزُرْ
أي يجُرّونَها على الأرض.
والمِلْحفةُ: المُلاءَة التَحَفْتَ بها.
والإلحافُ في المسألة: الإلحاح وقال?: نسأل الناس إلحافاً ونأكُلُه إسرافاً.
فلح:
الفلاحُ، والفَلَحُ لغة، البقاء في الخَير، وفَلاحُ الدَّهْر: بَقاؤه.
وحَيَّ على الفَلاح أي: هَلُمَّ على بقاء الخير، وفي الشر فَلَحٌ، قال:
أخْبَرَ المُخبِرُ عنكم أنَّكـم		يَوْمَ فَيْفِ الرِّيح أُبْتُم بالفَلَحْ
أريد به الفَلاحُ فقَصَرَ، وقد يَطْرَحون الألفَ من الفلاح والواوَ من الكُفُوف فيقولون: كُفُف احتياجاً إلى القوافي، ولا يَتَغَيَّرُ المعنى.
والفَلَحُ: الشَّقُّ في الشَّفَة في وَسَطِها، رجلٌ أَفْلَحُ وامرأةٌ فَلْحاءُ دونَ العَلَم. وقَوْلهُم:
إنَّ الحَديدَ بالحَديدِ يُفْلَحُ
أيْ يُفَرَّج لأحَدهما بالآخَر حتى يَخْرُجَ من مضيق موضِعه، أو يُقْطَعَ به أي: يُشَقَّ أحدُهما.
والفَلاّحوُن: الزَّرَاعُون.
والفَلاحُ: السَّحُورُ، أي من تَسَحَّرَ بَقِيَتْ له قُوَّة يومِه.
والفَلاّح: المُكاري وإنما قيل له فلاّح تشبيها بالأكّار، قال:
وفَلاّحٌ يَسْوقُ له حِمارا
لفـــــــــح:
لَفَحَتْه النّارُ أي أصابَتْ وَجْهَه وأعالي جَسَده فأَحْرَقَتْ، والسَّمُومُ تَلْفَحُ الإنسانَ.
واللُّفّاحُ: شَيءٌ أصفر مثلُ الباذنجان طيِّبُ الرِّيح.
فحل:
الفُحُول والفُحُولةُ جَمْعُ الفَحْل، والفِحْلةُ: افتِحالُ الإنسان فَحْلاً لدَوابِّه، قال:
نحن افتَحَلْنا جُهْدَنا لم نَأْتَلِهْ
والاستِفحالُ خَطَأٌ، وإنّما الاستِفحالُ على ما بَلَغَني من أهل كابُل عن عُلُوجها أنّهم إذا وَجَدوا رجلاً من العرب جسيماً جميلاً خَلَّوْا بينه وبينَ نسائهم رجاءَ أنْ يُولَدَ فيهم مثلُه.
وفَحْلٌ فَحيلٌ: كريم المُنْتَجَب.
والفَحْل: الحَصير، سُمِّيَ به لأنّه يُعْمَلُ من سَعَفِ النّخْل من الفَحْل، ويقال للنّخْلة الذَّكَر الذي يُلْقَحُ به حوائل النخل فُحّالة، والجميع فُحّال.
واستَفْحَلَ الأمرُ: عَظُمَ واشتَدَّ.
حفل:
حَفَلَ الماءُ حُفُولاً وحَفْلاً أي: اجتمع في مَحْفِلهِ أي مجتمعِه، والمَحْفِل: المَجْلِس، وقد حَفَلُوا أي اجتمعوا، وهو المجتمع في غير مَجْلِسٍ أيضاً، واحتَفَلوا أي: اجْتَمَعُوا، ويقال: تَعالَوا بأجمعكم الأحْفَلَى يُريد الجماعة، قال:
نحن في المَشْتاةِ ندعو الأحَفْلَىَ		لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَـقِـرْ
ومن روى بالجيم فانه يُريد الجُفالة من الناس أي الجَماعة.
وشاةٌ حافِل قد حَفَلَتْ حُفُولاً إذا اجتمع لبَنُها في ضَرْعِها وكثر، ويجمع حُفَّل وحَوافِل.
والحَفْل: المُبالاة، وما أحْفِل: ما أُبالي، قال لبيد:
فمَتَى أَهلِكْ فلا أَحفِـلُـه		بَجَلِي الآنَ من العَيْش بَجَلْ
والتَّحفيلُ: التَّزيين، والتَّحَفُّل: التَزَيُّن، وتَحَفَّلي أي: تَزَيَّني.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **اللام** ve **الفاء** bunlarla birlikte
**ح ل ف**، **ح ف ل**، **ف ح ل**، **ف ل ح**، **ل ف ح**، **ل ح ف** hepsi kullanımdadır.

**حلف**:
**الحَلْفُ** ve **الحَلِفُ** iki lugattır; yemin hakkında. Bir tanesi **حَلْفة**’dir. Ve denir ki: “Allah’a yemin edilmiş olarak, o bunu söylemedi”; Allah’a yemin eden zamire göre mansub olur: “Allah’a yemin edilmiş olarak” yani bir yemin; öyleyse **المحلوفة** yemin demektir. Nâbiga dedi ki:
“Böylece sabahladım: ne **الصَّعْن** sahibi beni yalanlayıcıdır,
ne de **حَلِفي**’m **البَـرءاة** üzerine faydalıdır.”

Ve **حَلاّف** ve **حَلافّة** adam: çok **الحَلْف** eden. “Allah’a (yemin ettirerek) onu yemin ettirdim: o bunu yapmadı.”

Ve falan falanla **حالَفَ** etti; o onun **حَليفُه**’idir. Ve ikisi arasında **حِلْفٌ** vardır; çünkü ikisi yeminlerle karşılıklı yeminleştiler: her biri her biri için vefa göstersin diye. Sonra bu, onlarda aşiretler ve kabilelerdeki ahitlerde bağlayıcı olunca, bir şeye bağlanıp ondan ayrılmayan her şeye “onun **حَليفُه**’i” denildi; hatta denir ki: falan **حَليفُ الجُود** ve **حليف الإكثار** ve **حليف الإقلال**. Ve şu beyit okundu:
“Ve malın çoğunda iki ortak,
ve ikisi **مُحالِفَي إقـلال** idi.”

Ve çocuk **أَحْلَفَ** etti: bulûğ ergenliğinin **رِهاق**’ını geçti; o **مُحْلِف**’tir. Bazıları dedi ki: **أخْلَفَ** ( **الخاء** ile).

Ve **الحَلْفاء**: bir bitkidir; onun yükü ok kamışı gibidir. Bir tanesi **حَلَفَة**’dir; hepsi **الحَلَف**’tır. Ve onun kıyası: **قَصْباء** ve **قَصَبة** ve **قَصَب**; ve **طَرْفاء** ve **طَرَفة** ve **طَرَف**; ve **شَجْراء** ve **شَجَرة** ve **شَجَر** eşittir.

**لحف**:
**اللَّحْفُ**: senin bir şeyi **اللِّحاف** ile örtmendir. “Falanı **لِحافاً** **لَحَفْتُ**”: onu onunla giydirdim.

Ve **اللِّحاف**: diğer bütün giysilerin üstündeki giysidir. Ve “**لِحافاً** **لَحَّفْتُ**” o, onu yapmandır. Ve “**لِحافاً** **تَلَحَّفْتُ**”: onu kendim için edindim; ve **التَحْفَتُ** onun gibidir. Tarafa dedi ki:
“Yerin üzerine eteklerin püsküllerini **يَلْحَفُونَ**”
yani onları yerin üzerine sürüklüyorlar.

Ve **المِلْحفةُ**: onunla **التَحَفْتَ** ettiğin örtüdür.

Ve istemede **الإلحافُ**: ısrardır. Ve dedi ki?: “İnsanlardan **إلحافاً** isteriz ve onu **إسرافاً** yeriz.”

**فلح**:
**الفلاحُ** ve **الفَلَحُ** lugattır: hayırda kalıcılık. Ve **فَلاحُ الدَّهْر**: onun kalıcılığıdır.

Ve “**حَيَّ على الفَلاح**” yani: hayrın kalıcılığına gel. Ve şerde de **فَلَحٌ** vardır. Dedi ki:
“Haber veren, sizin hakkınızda haber verdi ki siz,
**فَيْفِ الرِّيح** gününde **بالفَلَحْ** ile geceyi geçirdiniz.”
Bununla **الفَلاحُ**’ı kastetti; kısalttı. Ve kafiyelere ihtiyaçtan dolayı **الفلاح**’tan **الألف**’i ve **الكُفُوف**’tan **الواو**’yu atabilirler de “**كُفُف**” derler; mana değişmez.

Ve **الفَلَحُ**: dudağın ortasındaki yarıktır. **أَفْلَحُ** adam ve **فَلْحاءُ** kadın; alamet olmaksızın. Ve onların sözü:
“Şüphesiz demir, demirle **يُفْلَحُ**”
yani ikisinden birine diğeriyle genişlik verilir ki yerinin darlığından çıksın; yahut onunla kesilir, yani ikisinden biri yarılır.

Ve **الفَلاّحوُن**: çiftçilerdir.

Ve **الفَلاحُ**: sahurdur; yani sahur yapanın gününün kuvveti kalır.

Ve **الفَلاّح**: kiracı (hayvan kiralayan)dır; ona ancak **الأكّار**’a benzetilerek **فلاّح** denilmiştir. Dedi ki:
“Ve bir **فَلاّحٌ** ona bir eşek sürer.”

**لفـــــــــح**:
“Onu ateş **لَفَحَتْ**” yani yüzüne ve bedeninin üst kısımlarına isabet etti de yaktı. Ve **السَّمُومُ** insanı **تَلْفَحُ** eder.

Ve **اللُّفّاحُ**: patlıcan gibi sarı bir şeydir; güzel kokuludur.

**فحل**:
**الفُحُول** ve **الفُحُولةُ**: **الفَحْل**’in cemidir. Ve **الفِحْلةُ**: kişinin binekleri için kendisini **فَحْلاً** edinmesidir. Dedi ki:
“Biz gücümüzü **افتَحَلْنا** ettik; onu eksik bırakmadık.”

Ve **الاستِفحالُ** hatadır. Ancak **الاستِفحالُ**, bana Kâbil ehlinin onların **عُلُوج**’larından naklettiğine göre şudur: Araplardan iri yapılı, güzel bir adam bulduklarında, onunla kadınları arasını serbest bırakırlar; onda onun benzerinin doğması ümidiyle.

Ve **فَحْلٌ فَحيلٌ**: seçkin, soylu.

Ve **الفَحْل**: hasırdır; ona bu ad verilmiştir, çünkü o, **الفَحْل**’den, yani hurma ağacının yaprak saplarından yapılır. Ve hurma ağaçlarının dişilerini aşılamakta kullanılan erkek hurma ağacına **فُحّالة** denir; hepsi **فُحّال**’dır.

Ve iş **استَفْحَلَ** etti: büyüdü ve şiddetlendi.

**حفل**:
Su **حَفَلَ** eder **حُفُولاً** ve **حَفْلاً**; yani **مَحْفِلهِ**’inde, yani toplanma yerinde toplandı. Ve **المَحْفِل**: meclistir. Ve “**حَفَلُوا**” yani toplandılar. Ve o, meclis dışında da topluluktur. Ve “**احتَفَلوا**” yani toplandılar. Ve denir ki: “Hepiniz birden gelin, **الأحْفَلَى**”; topluluğu ister. Dedi ki:
“Biz kışlakta **الأحَفْلَىَ**’yı çağırırız;
içimizde yemeğe çağıranın gagaladığını görmezsin.”

Ve kim onu **الجيم** ile rivayet ettiyse, o, insanlardan **الجُفالة**’yi, yani topluluğu ister.

Ve **حافِل** koyun: sütü memesinin içinde toplanıp çoğaldığında **حُفُولاً** **حَفَلَتْ** etmiştir. **حُفَّل** ve **حَوافِل** diye cem edilir.

Ve **الحَفْل**: önemsemedir. “**ما أحْفِل**”: önemsemem. Lebîd dedi ki:
“Ne zaman helâk olursam, onu **لا أَحفِـلُـه** etmem;
şimdi yaşayıştan payım bir paydır.”

Ve **التَّحفيلُ**: süslemedir. Ve **التَّحَفُّل**: süslenmedir. Ve “**تَحَفَّلي**” yani: süslen.
