# فحل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فحل

الفَحْل معروف: الذكَر من كل حيوان، وجمعه أَفْحُل وفُحول وفُحولة وفِحالُ وفِحالة مثل الجِمالة؛ قال الشاعر:
فِحالةٌ تُطْرَدُ عَن أَشْوالِها
قال سيبويه: أَلحقوا الهاء فيهما لتأْنيث الجمع. ورجل فَحِيل: فَحْل، وإِنه لبيِّن الفُحُولة والفِحالة والفِحْلة. وفَحَل إِبلَه فَحْلاً كريماً: اختار لها، وافْتَحل لدوابِّه فَحْلاً كذلك. الجوهري: فَحَلْت إِبلي إِذا أَرسلت فيها فَحْلاً؛ قال أَبو محمد الفقعسيّ:
نَفْحَلُها البِيضَ القَلِيلاتِ الطَّبَعْ
من كلِّ عرَّاص، إِذا هُزَّ اهْتَزَعْ
أَي نُعَرْقِبُها بالسيوف، وهو مَثَل. الأَزهري: والفِحْلة افْتحال الإِنسان فَحَلاً لدوابّه؛ وأَنشد:
نحن افْتَحَلْنا فَحْلَنا لم نَأْثله
(* قوله «نأثله» هكذا في الأصل).
قال: ومن قال اسْتَفْحَلْنا فحلاً لدوابِّنا فقد أَخطأَ، وإِنما الاستفحال ما يفعله عُلوج أَهل كابُل وجُهَّالهم، وسيأْتي. والفَحِيل: فَحْل الإِبل إِذا كان كريماً مُنْجِباً. وأَفْحَل: اتخذ فَحْلاً؛ قال الأَعشى:وكلُّ أُناسٍ، وإِن أَفْحَلوا،
إِذا عايَنُوا فَحْلَكمْ بَصْبَصُوا
وبعير ذو فِحْلة: يصلح للافْتِحال. وفَحْل فَحِيل: كريم منجِب في ضِرابه؛ قال الراعي:
كانت نَجائبُ منذرٍ ومُحَرِّق
أُمَّاتِهنّ، وطَرْقُهنّ فَحِيلا
قال الأَزهري: أَي وكان طَرْقهنّ فَحْلاً منجِباً، والطَّرْق: الفحل ههنا؛ قال ابن بري: صواب إِنشاد البيت: نجائبَ منذرٍ، بالنصب، والتقدير كانت أُمَّاتُهُنَّ نجائبَ منذر، وكان طَرْقهنّ فحلاً. وقيل: الفَحِيل كالفَحْل؛ عن كراع. وأَفْحَلَه فَحْلاً: أَعاره إِيَّاه يضرب في إِبله. وقال اللحياني: فَحَل فلاناً بعيراً وأَفْحَله إِيّاه وافْتَحَلَه أَي أَعطاه. والاسْتِفْحال: شيء يفعله أَعلاج كابُل، إِذا رأَوا رجلاً جسيماً من العرب خَلَّوْا بينه وبين نسائهم رجاء أَن يولد فيهم مثله، وهو من ذلك. وكَبْش فَحِيل: يشبه الفحل من الإِبل في عظمه ونُبْله. وفي حديث ابن عمر، رضي الله عنهما: أَنه بعث رجلاً يشتري له أُضحية فقال: اشتره فَحْلاً فَحِيلاً؛ أَراد بالفحل غير خصيّ، وبالفحيل ما ذكرناه، وروي عن الأَصمعي في قوله فحيلاً: هو الذي يشبه الفُحولة في عظم خلقه ونبله، وقيل: هو المُنْجِب في ضِرابه، وأَنشد بيت الراعي، قال: وقال أَبو عبيد والذي يراد من الحديث أَنه اختار الفحل على الخصيّ والنعجةِ وطلب جَماله ونُبْله. وفي الحديث: لِمَ يضرِبُ أَحدُكُم امرأَتَه ضرْبَ الفَحْل؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، يريد فَحْل الإِبل إِذا علا ناقة دونه أَو فوقه في الكرم والنَّجابة فإِنهم يضربونه على ذلك ويمنعونه منه. وفي حديث عمر: لما قدِم الشام تفحَّل له أُمَراء الشام أَي أَنهم تلقَّوه متبذِّلين غير متزيِّنين، مأْخوذ من الفحل ضد الأُنثى لأَن التزيُّن والتصنُّع في الِّزيِّ من شأْن الإِناث والمُتَأَنِّثين والفُحول لا يتزيَّنون. وفي الحديث: إِن لبن الفَحْل حِرْم؛ يريد بالفَحْل الرجُل تكون له امرأَة ولدت منه ولداً ولها لبن، فكلُّ من أَرضعته من الأَطفال بهذا فهو محرم على الزوج وإِخوتِه وأَولاده منها ومن غيرها، لأَن اللَبن للزوج حيث هو سببه وهذا مذهب الجماعة، وقال ابن المسيّب والنخعي: لا يحرم، وسنذكره في حرف النون. الأَزهري: استفحَل أَمر العدوّ إِذا قوِي واشتدّ، فهو مستفحِل، والعرب تسمي سُهَيْلاً الفَحْل تشبيهاً له بفحْل الإِبل وذلك لاعتزاله عن النجوم وعِظَمه، وقال غيره: وذلك لأَن الفحل إِذا قَرَع الإِبل اعتزلها؛ ولذلك قال ذو الرمة:
وقد لاحَ للسارِي سُهَيْل، كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ دُسّ منه المَساعِر
الليث: يقال للنَّخل الذكَر الذي يُلْقَح به حَوائل النخل فُحَّال، الواحدة فُحَّالة؛ قال ابن سيده: الفَحْل والفُحَّال ذكر النخل، وهو ما كان من ذكوره فَحْلاً لإِناثِه؛ وقال:
يُطِفْنَ بفُحَّالٍ، كأَنَّ ضِبابَهُ
بُطونُ المَوالي، يوم عيدٍ تَغَدَّت
قال: ولا يقال لغير الذكر من النخل فُحَّال؛ وقال أَبو حنيفة عن أَبي عمرو: لا يقال فَحْل إِلا في ذي الرُّوح، وكذلك قال أَبو نصر، قال أَبو حنيفة: والناس على خلاف هذا. واستَفْحَلَت النخل: صارت فُحَّالاً. ونخلة مُسْتَفْحِلة: لا تحمِل؛ عن اللحياني؛ الأَزهري عن أَبي زيد: ويجمع فُحَّال النخل فَحاحِيل، ويقال للفُحَّال فَحْل، وجمعه فُحول؛ قال أُحَيْحة ابن الجُلاح:
تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسِيل،
تَأَبَّرِي من حَنَذٍ فَشُول،
إِذ ضَنَّ أَهلُ النخْل بالفُحول
الجوهري: ولا يقال فُحَّال إِلا في النخل. والفَحْل: حَصِير تُنسَج من فُحَّال النخل، والجمع فُحول. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، دخل على رجل من الأَنصار وفي ناحية البيت فَحْل من تلك الفُحول، فأَمر بناحية منه فكُنِس ورشّ ثم صلى عليه؛ قال الأَزهري: قال شمر قيل للحصير فَحْل لأَنه يسوَّى من سعف الفَحْل من النخيل، فتكلم به على التجوز كما قالوا: فلان يلبس القُطْن والصوف، وإِنما هي ثياب تغزَل وتتَّخذ منهما؛ قال المرار:
والوَحْش سارِية، كأَنَّ مُتونَها
قُطْن تُباع، شديدة الصَّقْلِ
أَراد كأَن متونها ثياب قطن لشدَّة بياضها، وسمي الحصير فَحْلاً مجازاً. وفي حديث عثمان: أَنه قال لا شُفْعة في بئر ولا فَحْل والأُرَف تَقْطع كلّ شفعة؛ فإِنه أَراد بالفَحْل فَحْل النخل، وذلك أَنه ربما يكون بين جماعة منهم فَحْل نخل يأْخذ كل واحد من الشركاء فيه، زمَن تَأْبِير النخل، ما يحتاج إِليه من الحِرْقِ لتَأْبير النخل، فإِذا باع واحد من الشركاء نصيبه من الفحل بعضَ الشركاء فيه لم يكن للباقين من الشركاء شفعة في المبيع، والذي اشتراه أَحق به لأَنه لا ينقسم، والشُّفْعة إِنما تجب فيما ينقسم، وهذا مذهب أَهل المدينة وإِليه يذهب الشافعي ومالك، وهو موافق لحديث جابر: إِنما جعل رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الشُّفعة فيما لم يقسم، فإِذا حُدت الحُدود فلا شُفعة لأَن قوله، عليه السلام، فيما لم يقسم دليل على أَنه جعل الشُّفعة فيما ينقسم، فأَما ما لا ينقسم مثل البئر وفَحْل النخل يباع منهما الشِّقْص بأَصله من الأَرض فلا شُفعة فيه، لأَنه لا ينقسِم؛ قال: وكان أَبو عبيد فسر حديث عثمان تفسيراً لم يرتضه أَهل المعرفة فلذلك تركته ولم أَحكه بعينه، قال: وتفسيره على ما بينته، ولا يقال له إِلا فُحَّال. وفُحول الشعراء: هم الذين غلبوا بالهِجاء من هاجاهم مثل جرير والفرزدق وأَشباههما، وكذلك كل من عارَض شاعراً فغلب عليه، مثل علقمة بن عبدة، وكان يسمى فَحْلاً لأَنه عارض امرأَ القيس في قصيدته التي يقول في أَولها:
خليليَّ مُرّا بي على أُمِّ جُنْدَبِ
بقوله في قصيدته:
ذَهَبْت من الهجران في غير مذهَب
وكل واحد منهما يعارض صاحبه في نعت فرسه ففُضِّل علقمةُ عليه ولقّب الفَحْل، وقيل: سمي علقمة الشاعر الفَحْل لأَنه تزوَّج بأُمِّ جُنْدَب حين طلقها امرؤ القيس لما غَلَّبَتْه عليه في الشعر. والفُحول: الرُّواة، الواحد فَحْل. وتفحَّل أَي تشبَّه بالفَحْل. واستَفْحَل الأَمر أَي تَفاقَم. وامرأَة فَحْلة: سَلِيطة.
وفَحْل والفَحْلاء: موضعان. وفَحْلان: جبلان صغيران؛ قال الراعي: هل تُونِسونَ بأَعْلى عاسِمٍ ظُعُناً
وَرَّكْن فَحلَين، واستَقبَلْن ذا بَقَرِ؟
وفي الحديث ذكر فِحْل، بكسر الفاء وسكون الحاء، موضع بالشام كانت به وقعة المسلمين مع الروم؛ ومنه يوم فِحْل، وفيه ذكر فَحْلين، على التثنية، موضع في جبل أُحُد.

### Türkçe

**الفَحْل** bilinir: her hayvandan erke(k)tir; çoğulu **أَفْحُل** ve **فُحول** ve **فُحولة**
ve **فِحالُ** ve **فِحالة**; **الجِمالة** gibi; şair dedi ki:
فِحالةٌ تُطْرَدُ عَن أَشْوالِها
Sîbeveyh dedi: ikisinde de **الهاء**’yı, cem‘in müennesliği için ilhak ettiler. Ve **فَحِيل** adam: **فَحْل** (dir),
ve şüphesiz o, **الفُحُولة** ve **الفِحالة** ve **الفِحْلة**’si apaçıktır. Ve **فَحَل** develerini, kerîm bir **فَحْل** ile **فَحْلاً**
(kıldı): onun için seçti; ve binek hayvanları için de aynı şekilde bir **فَحْل** **افْتَحل** etti. Cevherî: **فَحَلْت** develerimi,
içlerine bir **فَحْل** salıverdiğim zaman; Ebû Muhammed el-Fuka‘sî dedi ki:
نَفْحَلُها البِيضَ القَلِيلاتِ الطَّبَعْ
من كلِّ عرَّاص، إِذا هُزَّ اهْتَزَعْ
Yani: onları kılıçlarla topallatırız; ve o bir meseldir. Ezherî: ve **الفِحْلة**, insanın binek hayvanları için bir **فَحْل** **افْتحال** etmesidir; ve inşâd etti:
نحن افْتَحَلْنا فَحْلَنا لم نَأْثله
(* «نأثله» sözü: asılda böyle).
Dedi: Kim “binek hayvanlarımız için bir **فَحْل** **اسْتَفْحَلْنا**” derse hata etmiştir; ancak **الاستفحال**, Kâbül ehlinin **عُلوج**’unun ve cahillerinin yaptığı şeydir; ve gelecektir. Ve **الفَحِيل**: kerîm, döl verici olduğu zaman develerin **فَحْل**’idir. Ve **أَفْحَل**: bir **فَحْل** edindi; A‘şâ dedi ki:
وكلُّ أُناسٍ، وإِن أَفْحَلوا،
إِذا عايَنُوا فَحْلَكمْ بَصْبَصُوا
Ve **فِحْلة** sahibi deve: **الافْتِحال** için elverişlidir. Ve **فَحْل فَحِيل**: çiftleşmesinde kerîm, döl verici (dir); Râ‘î dedi ki:
كانت نَجائبُ منذرٍ ومُحَرِّق
أُمَّاتِهنّ، وطَرْقُهنّ فَحِيلا
Ezherî dedi: yani, onların **طَرْق**’u döl verici bir **فَحْل** idi; ve **الطَّرْق**: burada **الفحل**’dir; İbn Berrî dedi: beytin doğru inşâdı: **نجائبَ منذرٍ**, nasb ile; takdir: onların anaları, Münzir’in **نجائب**’i idi; ve onların **طَرْق**’u bir **فَحْل** idi. Ve denildi: **الفَحِيل**, **الفَحْل** gibidir; Kurâ‘dan. Ve onu, bir **فَحْل** olarak **أَفْحَلَه**: onu, develerinde aşsın diye ona ödünç verdi. Ve Lihyânî dedi: Falan kimseye bir deveyi **فَحَل** etti ve onu kendisine **أَفْحَله** ve onu **افْتَحَلَه**; yani ona verdi. Ve **الاسْتِفْحال**: Kâbül’ün **أَعلاج**’ının yaptığı bir şeydir; Araplardan iri yapılı bir adam gördüklerinde, onunla kadınlarının arasını serbest bırakırlar; kendilerinde onun gibi birinin doğmasını umarak; ve o bundandır. Ve **فَحِيل** koç: büyüklüğünde ve soyluluğunda develerin **الفحل**’ine benzer. Ve İbn Ömer hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: ona bir adam gönderdi, kendisine kurbanlık satın alsın diye; şöyle dedi: onu **فَحْلاً فَحِيلاً** olarak satın al; **الفحل** ile hadım edilmemişi, **الفحيل** ile de zikrettiğimizi kastetti; ve Asma‘î’den, “**فحيلاً**” sözünde şöyle rivayet edildi: o, yaratılışının büyüklüğünde ve soyluluğunda **الفُحولة**’ye benzeyendir; ve denildi: o, çiftleşmesinde döl verici olandır; ve Râ‘î’nin beytini inşâd etti; dedi: ve Ebû Ubeyd dedi: hadîsten murad edilen, onun **الفحل**’i hadıma ve koyuna tercih etmesi ve onun güzelliğini ve soyluluğunu istemesidir. Ve hadîste: “Sizden biriniz niçin karısını **ضَرْبَ الفَحْل** (vuruşu) ile döver?”; İbnü’l-Esîr dedi: rivayette böyle geldi; develerin **فَحْل**’ini kasteder: bir dişi deveye, kendisinden aşağı yahut yukarı (derecede) olan bir deveye kerem ve soylulukta çıktığı zaman; şüphesiz onlar bunun üzerine onu döverler ve onu bundan men ederler. Ve Ömer hadîsinde: Şam’a geldiği vakit, Şam’ın emirleri ona **تفحَّل** ettiler; yani onu, süslenmemiş, tezyinlenmemiş halde karşıladılar; **الفحل**’den, **الأُنثى**’nın zıddından alınmıştır; çünkü ziynetlenme ve kıyafette yapmacıklık, dişilerin ve kadınsılaşanların işindendir; **الفُحول** ziynetlenmezler. Ve hadîste: “**لبن الفَحْل** haramdır”; **الفَحْل** ile, kendisinden çocuk doğurmuş bir karısı bulunan ve onun sütü olan erkeği kasteder; bu sütle çocuklardan kimi emzirirse, bu, kocaya ve onun kardeşlerine ve ondan ve başkasından olan çocuklarına haram olur; çünkü süt, sebebi olması bakımından kocaya aittir; ve bu, cemaatin mezhebidir. İbnü’l-Müseyyeb ve Neha‘î dedi: haram kılmaz; ve onu **حرف النون**’da zikredeceğiz.
Ezherî: düşmanın işi **استفحَل** ettiğinde, yani kuvvetlendi ve şiddetlendiğinde; o halde o **مستفحِل**’dir. Ve Araplar **سُهَيْلاً**’a, develerin **فَحْل**’ine benzeterek **الفَحْل** adını verir; bu, yıldızlardan ayrılışı ve büyüklüğü sebebiyledir. Başkası dedi: bu, çünkü **الفحل** develeri **قَرَع** ettiği zaman onlardan ayrılır; bunun için Zü’r-Rumme dedi ki:
وقد لاحَ للسارِي سُهَيْل، كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ دُسّ منه المَساعِر
Leys: dişi hurmaları aşılamakla aşılanan erkek hurmaya **فُحَّال** denir; bir tanesi **فُحَّالة**; İbn Sîde dedi: **الفَحْل** ve **الفُحَّال**, hurmanın erkeğidir; ve o, erkeklerinden dişilerine **فَحْل** olan şeydir; ve dedi ki:
يُطِفْنَ بفُحَّالٍ، كأَنَّ ضِبابَهُ
بُطونُ المَوالي، يوم عيدٍ تَغَدَّت
Dedi: hurmanın erkeği dışında olana **فُحَّال** denmez. Ve Ebû Hanîfe, Ebû Amr’dan: **فَحْل** ancak ruh sahibi olanda denir; Ebû Nasr da böyle dedi. Ebû Hanîfe dedi: insanlar bunun aksinedir. Ve hurmalar **استَفْحَلَت**: **فُحَّالاً** oldu. Ve **مُسْتَفْحِلة** hurma: meyve vermez; Lihyânî’den. Ezherî, Ebû Zeyd’den: hurmanın **فُحَّال**’ı **فَحاحِيل** olarak cem‘ edilir; ve **فُحَّال**’a **فَحْل** denir; çoğulu **فُحول**; Uhayha b. el-Cülâh dedi ki:
تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسِيل،
تَأَبَّرِي من حَنَذٍ فَشُول،
إِذ ضَنَّ أَهلُ النخْل بالفُحول
Cevherî: **فُحَّال** ancak hurmada denir. Ve **الفَحْل**: hurmanın **فُحَّال**’ından dokunan bir hasırdır; çoğulu **فُحول**. Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Ensâr’dan bir adamın yanına girdi; evin bir tarafında, o **فُحول**’dan bir **فَحْل** vardı; onun bir tarafının süpürülmesini ve serpilmesini emretti, sonra onun üzerinde namaz kıldı. Ezherî dedi: Şemr dedi: hasıra **فَحْل** denildi; çünkü o, hurmaların **الفَحْل**’inin yapraklarından düzeltilir; böylece onu mecaz yoluyla söyledi; nitekim “falan **القُطْن** ve yün giyer” dedikleri gibi; hâlbuki o, ikisinden eğrilip yapılan elbiselerdir; el-Merâr dedi ki:
والوَحْش سارِية، كأَنَّ مُتونَها
قُطْن تُباع، شديدة الصَّقْلِ
Kastetti: beyazlığının şiddetinden dolayı, sanki sırtları pamuk elbiseleridir; ve hasır mecazen **فَحْلاً** adlandırıldı. Ve Osman hadîsinde: “kuyuda da **فَحْل**’de de şüf‘a yoktur; ve **الأُرَف** her şüf‘ayı keser” dedi; şüphesiz o, **الفَحْل** ile hurmanın **فَحْل**’ini kastetti. Bu, çünkü bazen bir cemaat arasında bir hurma **فَحْل**’i olur; ortaklardan her biri, hurmaların aşılanması zamanı, hurmaları aşılamak için ihtiyaç duyduğu **الحِرْق**’ten onda alır. Ortaklardan biri, **الفحل**’deki hissesini ortaklardan birine sattığında, kalan ortakların satılanda şüf‘ası olmaz; onu satın alan ona daha hak sahibidir; çünkü o bölünmez; şüf‘a ancak bölünen şeyde vacip olur. Bu, Medine ehlinin mezhebidir; Şâfiî ve Mâlik de buna gider; ve Câbir hadîsine uygundur: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, şüf‘ayı ancak taksim edilmemiş şeyde kıldı; sınırlar belirlendiğinde şüf‘a yoktur; çünkü onun, aleyhisselâm, “taksim edilmemiş şeyde” sözü, şüf‘ayı bölünebilen şeyde kıldığına delildir. Bölünmeyen şey ise, kuyu ve hurmanın **فَحْل**’i gibi; bunlardan, arazinin aslından bir **الشِّقْص** satılır; onda şüf‘a yoktur; çünkü bölünmez. Dedi: Ebû Ubeyd, Osman hadîsini, ehli marifetin razı olmadığı bir tefsirle tefsir etti; bu yüzden onu bıraktım ve aynen nakletmedim. Dedi: onun tefsiri, beyan ettiğim üzeredir; ve ona ancak **فُحَّال** denir. Ve şairlerin **فُحول**’ü: hicivle kendilerine hicvedene galip gelenlerdir; Cerîr ve Ferazdak ve benzerleri gibi; aynı şekilde, bir şaire karşılık verip ona galip gelen herkes; Alkame b. Abde gibi. Ve o, **فَحْلاً** diye adlandırılırdı; çünkü İmruü’l-Kays’a, başında şunu söylediği kasidesinde karşılık verdi:
خليليَّ مُرّا بي على أُمِّ جُنْدَبِ
kendi kasidesinde şu sözüyle:
ذَهَبْت من الهجران في غير مذهَب
Ve ikisinden her biri, atının vasfında diğerine karşılık verirdi; Alkame ona üstün kılındı ve **الفَحْل** lakabı verildi. Ve denildi: Alkame şair **الفَحْل** diye adlandırıldı; çünkü İmruü’l-Kays, şiirde ona üstün geldiği için Ümmü Cündeb’i boşadığında, onunla evlendi. Ve **الفُحول**: râvilerdir; bir tanesi **فَحْل**. Ve **تفحَّل**: yani **الفَحْل**’e benzedi. Ve iş **استَفْحَل** etti: yani azdı. Ve **فَحْلة** kadın: dili sivri.
Ve **فَحْل** ve **الفَحْلاء**: iki yerdir. Ve **فَحْلان**: iki küçük dağdır; Râ‘î dedi ki:
هل تُونِسونَ بأَعْلى عاسِمٍ ظُعُناً
وَرَّكْن فَحلَين، واستَقبَلْن ذا بَقَرِ؟
Ve hadîste **فِحْل** zikredildi; **الفاء**’nın kesri ve **الحاء**’nın sükûnu ile; Şam’da bir yer; Müslümanların Rumlarla savaşı orada oldu; ondan **يوم فِحْل**. Ve onda **فَحْلين** zikredildi; tesniye üzere; Uhud dağında bir yer.
