# فحل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فحل

الفحل: الذكر من كل حيوان، ج: فحول، بالضم، وأفحل كأفلس، وفحال، بالكسر، وفحالة مثل الجمالة، قال الشاعر:
  فحالة تطرد عن أشوالها وفحولة كصقورة، قال سيبويه: ألحقوا الهاء فيهما لتأنيث الجمع. ورجل فحيل: أي فحل، وإنه بين الفحولة والفحالة والفحلة بكسرهما، وهن مصادر، وقيل لجحا: على من فحالتك? قال: على أمي وأخياتي، يضرب لمن قوته على الضعيف. وفحل إبله فحلا كريما، كمنع: اختار لها، كافتحل، قال:
  نحن افتحلنا فحلنا لم نأثله في الصحاح: فحل الإبل: إذا أرسل فيها فحلا، قال أبو محمد الفقعسي:
  نفحلها البيض القليلات الطبع
  من كل عراص إذا هز اهتزع الفحيل: فحل الإبل، يقال: فحل فحيل أي كريم منجب في ضرابه، وأنشد الجوهري للراعي:
  كانت نجائب منذر ومحرق                      أماتهن وطرقهن فحـيلا

  قال الأزهري: أي وكان طرقهن فحلا منجبا، والطرق: الفحل هنا، قال ابن بري: والصواب في إنشاد البيت: نجائب منذر، بالنصب، والتقدير: كانت أمهاتهن نجائب منذر، وكان طرقهن فحلا. وأفحله فحلا: أعاره إياه يضرب في إبله. والاستفحال: ما يفعله أعلاج كابل وجهالهم، كانوا إذا رأوا رجلا جسيما من العرب خلوا بينه وبين نسائهم ليولد فيهم مثله، نقله الليث. قال: ومن قال: استفحلنا فحلا لدوابنا فقد أخطأ. وكبش فحيل: يشبه فحل الإبل في نبله وعظمه. من المجاز: الفحل سهيل، هكذا تسميه العرب على التشبيه لاعتزاله النجوم، كالفحل من الإبل فإنه إذا قرع الإبل اعتزلها، كذا في الصحاح، وفي الأساس: يقال: أما ترى الفحل كيف يزهر، يراد سهيل، شبه في اعتزاله الكواكب بالفحل إذا اعتزل الشول بعد ضرابه، وقيل: سمي به لعظمه، وقال ذو الرمة:
  وقد لاح للساري سهيل كأنـه                      قريع هجان دس منه المساعر الفحل بن عياش بن حسان، الذي قاتل يزيد بن المهلب بن أبي صفرة الأزدي، وتخالفا في ضربة فقتل كل منهما صاحبه، هكذا في سائر النسخ، والصواب أنه القحل بالقاف، كما ضبطه الحافظ في التبصير، وقد ذكره الصاغاني في العباب على الصواب في القاف، فتنبه لذلك. الفحل: ذكر النخل الذي يلقح به حوائل النخل، كالفحال، كرمان نقلهما ابن سيده، واقتصر الليث على الأخيرة، قال ابن سيده: وهذه خاصة بالنخل أي لا يقال لغير الذكر من النخل فحال، وقال أبو حنيفة عن أبي عمرو: لا يقال فحل إلا في ذو الروح، وكذلك قال أبو نصر، قال أبو حنيفة: والناس على خلاف هذا، وجمعه فحاحيل، وأما فحل فجمعه فحول، قال أحيحة بن الجلاح:
  تأبري يا خيرة الفسيل
  تأبري من حنذ فشول
  إذ ضن أهل النخل بالفحول وقال البطين التيمي:
  يطفن بفحال كأن ضـبـابـه                      بطون الموالي يوم عيد تغدت وفي الأساس: فحول بني فلان وفحاحيلهم مباركة، وهي ذكور النخل. وإذا كان الفحال في علاوة الريح والنخلة في سفالتها ألقحها. من المجاز: الفحل: الراوي، ج: فحول وهم الرواة، كما في المحكم. الفحل: حصير تنسج من فحال النخل أي من خوصه، والجمع فحول، وبه فسر الحديث:  دخل على رجل من الأنصار وفي ناحية البيت فحل من تلك الفحول، فأمر بناحية منه فرشت ثم صلى عليه  ، قال شمر: سمي به لأنه يسوى من سعف الفحل، من النخيل، فتكلم به على التجوز، كما قالوا: فلان يلبس القطن والصوف، وإنما هي ثياب تغزل وتتخذ منهما. فحل: ع، بالشام، كان به وقائع في صدر الإسلام مع الروم، ومنه يوم فحل، وللذي شهده الفحلي. قلت: الصواب فيه فحل بالكسر، كما ضبطه نصر في معجمه، والحافظ في التبصير، وابن الأثير في النهاية، فتنبه لذلك. من المجاز: الفحل: لقب علقمة بن عبدة الشاعر، لأنه تزوج بأم جندب لما طلقها امرؤ القيس حين غلبته عليه في الشعر، كما في الصحاح والعباب، وقيل: سمي فحلا لأنه عارض امرأ القيس في قصيدته التي يقول في أولها:
  خليلي مرا بي على أم جندب بقوله:
  ذهبت من الهجران في غير مذهب وكل واحد منهما يعارض صاحبه في نعت فرسه، ففضل علقمة عليه. واستفحلت النخلة: صارت فحالا، وقال اللحياني: نخلة مستفحلة: لا تحمل. من المجاز: استفحل الأمر: أي تفاقم واشتد. وتفحل: تشبه بالفحل في الذكورة. وفحلان، بالكسر مثنى فحلا: ع في جبل أحد، كذا نص العباب، قال القتابي الكلابي:

  يا هل ترون بأعلى عاسم ظعنا                      نكبن فحلين واستقبلن ذا بقـر وفي اللسان: الفحلان: جبلان صغيران، قال الراعي: هل تؤنسون بأعلى عاسم ظعنا وركن فحلين واستقبلن ذا بقر وفي كتاب نصر: الفحلان: جبلان من أجأ يشتبهان إلى الحمرة. قلت: ولعل قوله: في أحد تصحيف من قوله أجأ فتنبه لذلك. والفحلتان، مثنى فحلة: ع. وفحل، بالكسر وبالفتح وككتف: مواضع، أما فحل - بالكسر - فهو موضع بالشام، وقد تقدمت الإشارة إليه، وأما بالفتح، فهو جبل لهذيل، يصب منه وادي شجوة، أسفله لقوم من بني أمية. وفحول الشعراء: الغالبون بالهجاء من هاجاهم، مثل جرير والفرزدق، وكان يقال لهما: فحلا مضر، وكذا كل من عارض شاعرا فضل عليه، كعلقمة بن عبدة الذي مر ذكره. والفحلاء: ع. في الأساس والمحيط: المتفحل من الشجر: المتعقر الذي يصير عاقرا، لا يحمل ولا يثمر كالفحل، وهو مجاز. من المجاز: تفحل: تكلف الفحولة في اللباس والمطعم فخشنهما، ومنه حديث عمر رضي الله تعالى عنه: أنه لما قدم الشام تفحل له أمراء الشام. أي تكلفوا له الفحولة في اللباس والمطعم فخشنوهما، أي تلقوه متبذلين متزينين، مأخوذ من الفحل ضد الأنثى، لأن التزين والتصنع في الزي من شأن الإناث والمتأنثين، والفحول لا يتزينون. وامرأة فحلة: أي سليطة، نقله الجوهري. ومما يستدرك عليه: الفحلة، بالكسر افتحال الإنسان فحلا لدوابه، وبعير ذو فحلة: يصلح للافتحال. والفحيل كالفحل: عن كراع. وقال اللحياني: فحل فلانا بعيرا، وافتحله: أعطاه، كأفحله. واختلف في سعيد بن الفحل والراوي عن سالم بن عبد الله بن عمر، فقيل بالفاء، وقيل بالقاف.

### Türkçe

**الفحل**: Her hayvandan erkek; çoğulu: **فحول**, ötre ile; ve **أفحل** (tıpkı **أفلس** gibi), ve **فحال**, esre ile, ve **فحالة** (tıpkı **الجمالة** gibi). Şair dedi ki:
  “**فحالة** kendi **أشوال**’larından kovar ve **فحولة** şahinler gibi.”
Sîbeveyh dedi ki: İkisinde de çoğulu müennes kılmak için **الهاء**’yı ona ilhak ettiler. Ve **رجل فحيل**: yani **فحل**. Ve o, **الفحولة** ile **الفحالة** ve **الفحلة** (ikisinin de esresiyle) arasındadır; bunlar masdarlardır. Ve Cuhâ’ya denildi: “Senin **فحالتك** kime karşı?” Dedi: “Anneme ve kız kardeşlerime karşı.” Zayıfa karşı gücü olan kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve “Develerinin **فحل**’ını, **فحلا كريما** (tıpkı **منع** gibi) yaptı”: onun için seçti; **كافتحل** gibi. Dedi ki:
  “Biz **افتحلنا**; **فحل**’ımızı, onu edinmedik.”
**الصحاح**’ta: “**فحل الإبل**: içine bir **فحل** salıverdiği zaman.” Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi ki:
  “Onlara, tabiatı az olan beyazları **نفحلها**;
  her bir **عراص**’tan; o sallanınca sallanır.”
**الفحيل**: develerin **فحل**’ı. Denir ki: “**فحل فحيل**”: yani, çiftleşmesinde kerîm, döl verici. el-Cevherî, er-Râ‘î’den şu beyti rivayet etti:
  “Münzir’in ve Muharrak’ın seçkin develeri idi;
  anneleri de, onları aşanları da **فحـيلا** idi.”

el-Ezherî dedi ki: Yani, onları aşanları döl verici bir **فحل** idi. **الطرق**: burada **الفحل**’dır. İbn Berrî dedi ki: Beytin rivayetinde doğrusu: “**نجائب منذر**”, nasb ile; takdir: “Anneleri Münzir’in seçkin develeri idi; ve onları aşanları bir **فحل** idi.” Ve “Onu **أفحله فحلا**”: onu ona ödünç verdi; develerinde aşım yaptırsın diye. **الاستفحال**: Kâbil’in a‘câmları ve cahilleri’nin yaptığı şeydir; Araplardan iri cüsseli bir adam gördüklerinde, kendilerinde onun gibisi doğsun diye onunla kadınlarının arasını serbest bırakırlardı; bunu Leys nakletti. Dedi ki: “Kim ‘Bineklerimiz için bir **فحل** **استفحلنا**’ derse hata etmiştir.” Ve **كبش فحيل**: soyluluk ve büyüklükte develerin **فحل**’ına benzer. Mecazdan: **الفحل**: **سهيل**’dir; Araplar onu, yıldızlardan ayrılıp yalnız kalmasına benzeterek böyle adlandırır; tıpkı develerin **فحل**’ı, develeri aştığında onlardan ayrılıp yalnız kalması gibi; **الصحاح**’ta böyle. **الأساس**’ta: Denir ki: “**الفحل**’ın nasıl parladığını görmüyor musun?” bununla **سهيل** kastedilir. Onun, yıldızlardan ayrılıp yalnız kalması; **فحل**’ın, aşımından sonra **الشول**’dan ayrılıp yalnız kalmasına benzetildi. Ve denildi ki: Büyüklüğünden dolayı onunla adlandırıldı. Zû’r-Rumme dedi ki:
  “Gece yürüyene **سهيل** göründü; sanki o,
  kızgın develerin **قريع**’i; ondan **المساعر** ürktü.”
**الفحل** b. ‘Ayyâş b. Hassân: el-Ezdî Yezîd b. el-Mühelleb b. Ebî Sufra ile savaşan kimsedir; bir darbe üzerinde ihtilafa düştüler de her biri diğerini öldürdü; diğer nüshalarda böyle. Doğrusu, **القحل** (kaf ile)dir; hâfız bunu **التبصير**’de ضبط etti; Sâğânî de **العباب**’da kaf ile doğru olarak zikretti; buna dikkat et. **الفحل**: hurma ağaçlarının dişilerini aşılamakla aşılanan erkek hurma; **كالفحال**; ikisini de İbn Sîdeh nakletti; Leys yalnız ikincisiyle yetindi. İbn Sîdeh dedi ki: Bu, hurmaya mahsustur; yani erkek hurmadan başkasına **فحال** denmez. Ebû Hanîfe, Ebû ‘Amr’dan: “**فحل** ancak ruh sahibi olanda söylenir” dedi; Ebû Nasr da böyle dedi. Ebû Hanîfe dedi ki: İnsanlar bunun aksı üzeredir. Çoğulu: **فحاحيل**. **فحل**’ın çoğulu ise **فحول**’dur. Uhaybe b. el-Cellâh dedi ki:
  “Ey fidanların hayırlısı, **تأبري** et;
  **حنذ**’dan ve **شول**’dan **تأبري** et;
  hurma ehli **الفحول**’dan cimrilik ettiğinde.”
el-Butayn et-Teymî dedi ki:
  “Bir **فحال** etrafında dönerler; sanki onun sisi,
  bayram günü öğle yemeği yemiş mevlâların karınlarıdır.”
**الأساس**’ta: “Falancanın oğullarının **فحول**’u ve **فحاحيل**’i mübarektir”; bunlar hurmanın erkekleridir. Ve **الفحال** rüzgârın üst tarafında, hurma ağacı da alt tarafında olursa, onu aşılar. Mecazdan: **الفحل**: râvîdir; çoğulu: **فحول**; yani râvîler; **المحكم**’de olduğu gibi. **الفحل**: hurmanın **فحال**’ından, yani yaprağından dokunan hasırdır; çoğulu **فحول**. Bununla hadis tefsir edildi: “Ensardan bir adamın yanına girdi; evin bir köşesinde o **فحول**’dan bir **فحل** vardı; onun bir tarafını emretti de serildi, sonra onun üzerinde namaz kıldı.” Şemmer dedi ki: Ona bu ad verildi; çünkü o, hurmanın **فحل**’ının yapraklarından düzlenir; bunu, “Falanca pamuk ve yün giyer” demeleri gibi, tecavüz yoluyla söylediler; hâlbuki o, onlardan eğrilip yapılan elbiselerdir. **فحل**: Şam’da bir yer adıdır; İslâm’ın başlarında Rumlarla orada vak‘alar oldu; ondan “**يوم فحل**” vardır; onu görene **الفحلي** (nisbe) denir. Dedim: Bunun doğrusu esre ile **فحل**’dır; Nasr bunu **معجمه**’de, hâfız da **التبصير**’de, İbnü’l-Esîr de **النهاية**’de ضبط etti; buna dikkat et. Mecazdan: **الفحل**: şair ‘Alkame b. ‘Abede’nin lakabıdır; çünkü İmru’ul-Kays, şiirde ona karşı mağlup olunca Ümm Cündeb’i boşadı; o da onunla evlendi; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve denildi ki: Ona **فحل** denildi; çünkü İmru’ul-Kays’a, başında şu olan kasidesinde:
  “**خليلي مرا بي على أم جندب**”
şu sözüyle muaraza etti:
  “**ذهبت من الهجران في غير مذهب**”
ve her biri, atının vasfında diğerine muaraza ederdi; ‘Alkame ona üstün geldi. Ve “**استفحلت النخلة**”: **فحالا** oldu. el-Lihyânî dedi ki: **نخلة مستفحلة**: meyve taşımaz. Mecazdan: “**استفحل الأمر**”: yani büyüdü ve şiddetlendi. Ve “**تفحل**”: erkeklikte **فحل**’a benzemeye çalıştı. Ve **فحلان**, esre ile, iki **فحل**’ın tesniyesi: Uhud dağında bir yer adıdır; **العباب**’ın nassı böyledir. el-Kattâbî el-Kilâbî dedi ki:

  “A‘sim’in üst tarafında bir göç görüyor musunuz;
  **فحلين**’den saptılar ve **ذا بقر**’a yöneldiler.”
**اللسان**’da: **الفحلان**: iki küçük dağdır. er-Râ‘î dedi ki: “A‘sim’in üst tarafında bir göçü tanıyor musunuz; **فحلين**’in köşesine yaslandılar ve **ذا بقر**’a yöneldiler.” Nasr’ın kitabında: **الفحلان**: **أجأ**’dan iki dağdır; kızıllığa benzerlikte birbirine benzerler. Dedim: “Uhud’da” sözü, muhtemelen “**أجأ**” sözünden bir tashîftir; buna dikkat et. Ve **الفحلتان**, **فحلة**’nin tesniyesi: bir yer adıdır. Ve **فحل**, esre ile ve fetha ile ve **كتف** gibi: yerlerdir. Esre ile **فحل**: Şam’da bir yerdir; ona işaret geçti. Fetha ile olan ise: Hüzeyl’e ait bir dağdır; ondan **وادي شجوة** akar; alt tarafı Benî Ümeyye’den bir kavme aittir. **فحول الشعراء**: hicivle kendilerine hicvedenlere galip gelenlerdir; Cerîr ve el-Ferezdak gibi; onlara “**فحلا مضر**” denirdi. Keza, bir şaire muaraza edip ona üstün gelen herkes; daha önce zikri geçen ‘Alkame b. ‘Abede gibi. Ve **الفحلاء**: bir yer adıdır. **الأساس** ve **المحيط**’te: Ağaçtan **المتفحل**: kökü kesilip kısırlaşan; kısır olup yüklenmeyen ve meyve vermeyen; **كالفحل**; bu mecazdır. Mecazdan: “**تفحل**”: giyimde ve yemede **الفحولة**’yi tekellüf etti de ikisini de kaba yaptı. Ondan, Ömer (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisi: Şam’a geldiğinde, Şam emirleri ona karşı **تفحل** ettiler; yani giyimde ve yemede ona karşı **الفحولة**’yi tekellüf ettiler de ikisini kaba yaptılar; yani onu, sadeleşmiş halde, süslenmiş olarak karşıladılar. **الفحل** (dişinin zıddı)ndan alınmıştır; çünkü ziynetlenme ve kılıkta yapmacıklık, dişilerin ve kadınsılaşanların işidir; **الفحول** ziynetlenmez. Ve **امرأة فحلة**: yani dili sivri; el-Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفحلة**, esre ile: insanın binekleri için bir **فحل** **افتحال** etmesi. Ve **بعير ذو فحلة**: **الافتحال** için elverişlidir. Ve **الفحيل كالفحل**: Kurâ‘dan. el-Lihyânî dedi ki: “Falancaya bir deve **فحل** etti” ve “ona onu **افتحله**”: ona verdi; **كأفحله** gibi. Ve Sa‘îd b. **الفحل** ve Sâlim b. ‘Abdillâh b. ‘Umer’den rivayet eden râvî hakkında ihtilaf edildi: **بالفاء** denildi, ve **بالقاف** denildi.
