# فحم (ف-ح-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ح - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والفاء والميم معهما
ف ح م يستعمل فقط
فحم:
الفَحْمُ: الجَمْرُ الطّافي. الواحدةُ: فَحْمة. وفحم الصبيّ يفحم إذا طال بكاؤه حتى ينقطع نَفَسُه، فلا يُطيقُ البكاء، وأفحمت فلاناً إذا لم يُطْقْ جوابك. وشَعْرٌ فاحمٌ قد فحم فحوماً أيضاً، وهو الحسَنُ الأسود. قال:
لها مقلتا ريم وأسود فاحمٌ
وفَحْمةُ العِشاء: شدّة سوادِ الليل وظُلْمَتُهُ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الفاء** ve**الميم** onlarla birlikte

**ف ح م** yalnızca kullanılır

**فحم**:
**الفَحْمُ**: yüzeye çıkan kor. Bir tanesi: **فَحْمة**. Ve çocuğun kömürü; uzun süre ağladığında, nefesi kesilinceye kadar, artık ağlamaya güç yetiremez; **يفحم**. Ve falancayı **أفحمت**: cevabına güç yetiremediğinde. Ve **شَعْرٌ فاحمٌ**; ayrıca **فحم** da **فحوماً**; o, güzel siyah olandır. Dedi ki:
Onun iki gözü ceylanın iki gözü, ve kapkara **فاحمٌ**
Ve **فَحْمةُ العِشاء**: gecenin siyahlığının şiddeti ve onun karanlığı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَحْمُ معروف، الواحدة فَحْمَةٌ، وقد يحرّك مثل نَهْرٍ ونَهَرٍ. ويقال للفَحْمِ فَحيمٌ. وفَحْمَةُ العِشاءِ أيضاً: ظُلْمَتُهُ. يقال: أفْحِموا من الليل، أي لا تسيروا في أول فَحْمَتِهِ، وهي أشدُّ الليل سواداً. والتَفْحيمُ مثله. وشعرٌ فاحِمٌ، أي أسود. وفَحَّمَ وَجْهَهُ تَفْحيماً: سوَّده. الكسائي: فَحَمَ الصبيُّ بالفتح يَفْحَمُ فُحوماً وفُحاماً، إذا بكى حتَّى ينقطع صوته. وكلّمته حتَّى أفْحَمْتُهُ، إذا أسْكتَّه في خصومةٍ أو غيرها. وأفْحَمْتُهُ أي وجدته مُفْحَماً لا يقول الشعر. يقال: هاجَيْناكُم فما أفْحَمْناكُمْ. وثَغا الكبشُ حتَّى فَحَمَ، أي صارت في صوته بحوحةٌ.

##### Türkçe

**الفَحْمُ** bilinir; bir tanesi **فَحْمَةٌ**dur; ve **نَهْرٍ** ve **نَهَرٍ** gibi harekelenebilir. Ve **الفَحْمِ**e **فَحيمٌ** denir. Ve **فَحْمَةُ العِشاءِ** da: onun karanlığıdır. Denir ki: **أفْحِموا** geceden; yani onun **فَحْمَتِهِ**nin başında yürümeyin; o, gecenin en şiddetli siyahlığıdır. Ve **التَفْحيمُ** onun gibidir. Ve **شعرٌ فاحِمٌ**: yani siyah. Ve **فَحَّمَ وَجْهَهُ تَفْحيماً**: onu kararttı. el-Kisâî: çocuk **فَحَمَ** (fetha ile) **يَفْحَمُ** **فُحوماً** ve **فُحاماً**; eğer ağlarsa, ta ki sesi kesilinceye kadar. Ve onunla konuştum, ta ki onu **أفْحَمْتُهُ**; eğer onu bir çekişmede veya başkasında susturursan. Ve **أفْحَمْتُهُ**: yani onu **مُفْحَماً** buldum; şiir söylemez. Denir ki: sizinle **هاجَيْناكُم** da sizi **أفْحَمْناكُمْ** etmedik. Ve koç **ثَغا** etti, ta ki **فَحَمَ**; yani sesinde bir boğukluk oldu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ف م
فحم
استعمل من وجوهه : ( فحم ) .
فحم : قال الليث : الفَحْمُ الجمر الطافِىء ؛ الواحدة فَحَمَةٌ وأنشد أبو الهيثم للأغلب :
قد قاتلوا لاَ ينفخون في فَحَم
يقول لو كان قتالهم يُغْنِي شَيْئاً ولكنه لا يُغْني فكان كالذي ينفخُ ناراً ولا فحم ولا حطب ، فلا تذكو النَّارُ ولا تَتَّقِدُ ، يضرب هذا مثلاً للرجل الذي يُمارِسُ أمْراً لا يُجْدِي عليه .
وقال الليث : فَحم الصبي وهو يفحم إذا طال بكاؤه حتى ينقطع نَفَسه .
وقال أبو عبيد : قال الكسائي فَحِمَ الصبي يفْحَمُ فُحُوماً وفُحَاماً إذا بكى حتى ينقطع . وقال الليث كلَّمني فلان فأفحمتُه إذا لم يُطِقْ جوابَك ، قلت كأنّه شُبه بالذي يبكي حتى يَنْقَطِع نَفَسه ، وشاعر مُفْحَمٌ لا يجيب محاجِيَه ، ورجل مُفْحَم لا يقول الشعر .
وقال الليث شَعَرٌ فَاحِمٌ وقد فَحَم فُحومة وهو الأسود الحسن وقال الأعشى :
مبتلة هيفاءُ رُودٌ شبابُها
لها مُقْلتا رِئْم وأسودُ فاحمُ
أبو عبيد ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( ضُمُّوا فواشيكم حتى تذهَب فَحْمَةُ العشاء ) . والفواشي : ما انتشر من المال ، الإبل والغنم وغيرها . قال : وفَحْمةُ العِشاء شدة سواد الليلِ وظلمته ، وإنما يكون ذلك في أوَّله حتى إذا سكن فَوْرُه قلّت ظُلمته ، وقال الفرَّاء يقال فَحِمُوا عن العِشَاء يقول
لا تَسِيروا في أَوَّله حين تقوم الظُّلْمَةُ ولكن أمهلوا حتى تسكُنَ وتعدل الظلمة ثم سيروا وقال لبيد :
واضْبِطِ الليل إذا طَالَ السُّرَى
وتَدَجَّى بعد فَوْرٍ واعتدل
وقال شمر يقال فَحْمَةٌ وفَحَمَةٌ لغتان .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَحْمَةُ ما بين غروب الشمس إلى نوم الناسِ سميت فحمة لحَرها وأولُ الليل أحَرُّ من آخره . قال ولا تكون الفحْمة في الشتاء . قال ولا يقال في الشَّرَاب فَحْمَةٌ كما يقال الجاشريَّة والصَّبُوح والغَبُوق والقَيْل . قال : ويقال للذي لا يتكلم أصلاً فَاحِمٌ ويقال للذي لا يقول الشعر مُفْحَم .

##### Türkçe

ح ف م
**فحم**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: (**فحم**).

**فحم**: Leys dedi: **الفَحْمُ** sönük kor’dur; bir tanesi **فَحَمَةٌ**’dir. Ebû’l-Heysem, A‘leb için inşâd etti:
قد قاتلوا لاَ ينفخون في **فَحَم**
Der ki: Eğer onların savaşmaları bir şeyi fayda verseydi; fakat fayda vermez; bu yüzden, ateşe üfleyen, ne kor ne odun bulunan kimse gibidir; böylece ateş ne alevlenir ne tutuşur. Bunu, kendisine fayda vermeyen bir işi yapan adam için mesel olarak vurur.

Leys dedi: Çocuk **فَحم** etti; o, **يفحم** eder: ağlaması uzayıp nefesi kesilinceye kadar.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: Çocuk **فَحِمَ** eder, **يفْحَمُ** eder; **فُحُوماً** ve **فُحَاماً** (olarak) ağlayıp kesilince (yani nefesi kesilinceye kadar) (böyledir). Leys dedi: Falan benimle konuştu da onu **أفحمتُه** ettim; (yani) senin cevabına güç yetiremediği zaman. Dedim: Sanki, ağlayıp nefesi kesilen kimseye benzetilmiştir. Ve **مُفْحَمٌ** şair: muhâcîsine cevap vermez. Ve **مُفْحَم** adam: şiir söylemez.

Leys dedi: **شَعَرٌ فَاحِمٌ**; ve **فَحَم** etti, **فُحومة** (olarak): o, güzel siyah olandır. A‘şâ dedi:
مبتلة هيفاءُ رُودٌ شبابُها
لها مُقْلتا رِئْم وأسودُ **فاحمُ**

Ebû Ubeyd: Ve Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu; dedi ki: (**ضُمُّوا فواشيكم حتى تذهَب فَحْمَةُ العشاء**). Ve **الفواشي**: maldan yayılmış olan şeydir; develer, koyunlar ve başkaları. Dedi: Ve **فَحْمةُ العِشاء** gecenin siyahlığının şiddeti ve karanlığıdır; bu ancak onun evvelinde olur; ta ki onun coşkunluğu sükûn bulunca karanlığı azalsın. Ferrâ dedi: **فَحِمُوا عن العِشَاء** denir; der ki: Karanlık kalktığı vakit onun evvelinde yürümeyin; fakat sükûn buluncaya ve karanlık mutedil oluncaya kadar mühlet verin; sonra yürüyün. Lebîd dedi:
واضْبِطِ الليل إذا طَالَ السُّرَى
وتَدَجَّى بعد فَوْرٍ واعتدل

Şemmer dedi: **فَحْمَةٌ** ve **فَحَمَةٌ** denir; iki lugattır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الفَحْمَةُ** güneşin batışı ile insanların uyuması arasındaki şeydir; harareti sebebiyle **فحمة** diye adlandırıldı; gecenin evveli, sonundan daha sıcaktır. Dedi: Kışın **الفحْمة** olmaz. Dedi: İçkide, **الجاشريَّة** ve **الصَّبُوح** ve **الغَبُوق** ve **القَيْل** denildiği gibi **فَحْمَةٌ** denilmez. Dedi: Asla konuşmayan kimseye **فَاحِمٌ** denir; şiir söylemeyen kimseye **مُفْحَم** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والحاء وما يثلثهما)
(فحص) الفاء والحاء والصاد أصلٌ صحيح، وهو كالبحثِ عن الشيء. يقال: فحصت عن الأمر فحصاً. وأُفحوص القَطا: موضِعُها في الأرض، لأنَّها تفحصه. وفي الحديث: "فَحَصُوا عن رؤوسهم"، كأنَّهم تركوها مثلَ أفاحِيص القَطا فلم يَحلِقُوا *عنها([1]) . وفحَصَ المطرُ التُّرَاب، إذا قلَبَه.
(فحس) الفاء والحاء والسين. يقولون: الفَحْس: لَحْسُك([2]) الشيء بلسانك عن يَدِك.
(فحش) الفاء والحاء والشين كلمةٌ تدلُّ على قُبحٍ في شيء وشَناعة. من ذلك الفحْش والفَحْشاء والفاحشة. يقولون: كلُّ شيء جاوَزَ قَدرَه فهو فاحش؛ ولا يكون ذلك إلاّ فيما يُتَكَرَّه. وأفْحَشَ الرّجلُ: قال الفُحْشَ: وفَحَشَ، وهو فَحَّاش. ويقولون: الفاحش: البخيل، وهذا على الاتِّساع، والبخلُ أقبحُ خِصال المرء. قال طرفة:
أرَى الموتَ يَعتامُ الكِرامَ ويصطفي  *** عقيلةَ مالِ الفاحشِ المتشدِّدِ([3])
(فحل) الفاء والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ذَكارةٍ([4]) وقُوَّة. من ذلك الفَحْلُ من كلِّ شيء، وهو الذَّكَرُ الباسل. يقال: أفحلتُه فحلاً، إذا أعطيتَه فحلاّ يَضرِب في إبله. وفَحَلْتُ إبلي، إذا أرسلتَ فيها فحلَها. قال:
* نَفحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَّبَعْ([5]) *
وهذا مثَلٌ، أي نُعَرْقِبُهَا بالبِيض. يصف إبلاً عُرْقِبَتْ بالسُّيوف.
وأمَّا الحصير المتَّخَذ من الفُحّال فهو يسمَّى فَحْلاً لأنَّه من ذلك يُتَّخَذ. والفُحّال: فُحَّال النَّخْل، وهو ما كان من ذُكوره فحلاً لإناثه، والجمع فَحاحيل. وفَحْلٌ فَحِيلٌ: كريمٌ. قال:
كانتْ نجائبُ مُنْذِرٍ ومحرِّقٍ  *** أُمَّاتِهِنَّ، وطَرْقُهُنَّ فَحِيلا([6])
والعرب تسمِّي سهيلاً: الفحل، تشبيهاً له بفحل الإبل، لاعتزالِهِ النجوم، وذلك أنَّ الفحلَ إذا قَرَعَ الإبلَ اعتزَلَها. ويقولون على التشبيه: امرأةٌ فَحْلَة، أي سليطة.
(فحم) الفاء والحاء والميم أصلانِ، يدلُّ أحدُهما على سوادٍ والآخر على انقطاع.
فالأوَّل الفحْم ويقال الفَحَم، وهو معروف. قال:
* كالهَِبْرَِقِيِّ تَنَحَّى ينفُخ الفَحَما([7]) *
ويقال: فحَّمَ وجهَه، إذا سوّده. وشعرٌ فاحم: أسود. وفَحمة العِشاء: سَواد الظَّلام.
والأصل الآخر: بكى الصَّبيّ حتَّى فَحُم([8]) ، أي انقطع صوتُه من البُكاء. ويقال: كلَّمتُه حتى أفحمتُه. وشاعرٌ مُفحَم: أي انقطَعَ عن قول الشِّعْر.
 (فحو) الفاء والحاء والحرف المعتلّ كلمةٌ واحدة. منها الفِحَا: أبزارُ القدر. يقال: فحِّ قِدرَك. فأمَّا فَحوَى الكلامِ فهو ما ظَهَرَ للفهم من مَطاوِي الكلام ظهورَ رائحة الفحاء من القدر، كفَهْم الضَّرب من الأفّ.
(فحث) الفاء والحاء والثاء كلمةٌ واحدة. فالفَحث: الجَوْف. يقال: ملأ أفحاثه، أي جوفَه.
(فحج) الفاء والحاء والجيم كلمةٌ واحدة، وهي الفَحَج، وهو تباعُدُ ما بين أوساطِ السّاقَينِ في الإنسانِ والدّابة. والنَّعت أفحجُ وفحجاء، والجمع فُحْج.
--------------ـــــ
([1]) وكذا وردت العبارة في المجمل.
([2]) في الأصل: "فحس يحسبك"، صوابه في المجمل.
([3]) من معلقته المشهورة.
([4]) كذا في الأصل. ومن عجب أن المعاجم المتداولة لم تذكر مصدراً للذكر مقابل الأنثى، فليس فيها "ذكارة" ولا"ذكورة" مع شيوع استعمال الأخيرة. كما أن "الأنوثة" لم تنص عليها المعاجم أيضاً.
([5]) لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (فحل) وتهذيب إصلاح المنطق. انظر إصلاح المنطق 50، 267.
([6]) للراعي، كما في اللسان (فحل، طرق) والبيان (3: 96) بتحقيقنا . وقصيدته في جمهرة أشعار العرب 172-176  والخزانة (1: 502) .
([7]) للنابغة الذبياني يصف ثوراً، ديوانه 69 واللسان (هبرق) وإصلاح المنطق 110. وصدره في الأولين: * مولى الريح روقيه وجبهته *
([8]) يقال من باب فتح، ويقال فَحِم فَحْماً وفُحاماً وفُحوما، وفُحِم وأُفحِم أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **ح** ve onları üçleyen şey(ler) bâbı)

(**فحص**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; o, bir şey hakkında araştırma gibidir. Denir: “İş hakkında **فحص** ettim, **فحصاً**.” Ve **أُفحوص القَطا**: onun yerdeki yeridir; çünkü o, onu **تفحصه**. Ve hadiste: “**فَحَصُوا عن رؤوسهم**”; sanki onları **أفاحِيص القَطا** gibi bırakmışlardır da onların üzerinden tıraş etmemişlerdir. Ve “Yağmur toprağı **فحَصَ** etti”, onu çevirdiği zaman.

(**فحس**) **الفاء** ve **الحاء** ve **السين**. Derler: **الفَحْس**: elinden, dilinle bir şeyi yalaman.

(**فحش**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الشين**; bir şeyde çirkinliğe ve iğrençliğe delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفحْش** ve **الفَحْشاء** ve **الفاحشة**. Derler: Her şey ki kendi ölçüsünü aşarsa o **فاحش**tir; bu da ancak tiksinilen şeylerde olur. Ve adam **أفْحَشَ** etti: **الفُحْشَ** söyledi; ve **فَحَشَ** etti; ve o **فَحَّاش**tır. Ve derler: **الفاحش**: cimri; bu, genişletme üzerinedir; cimrilik, kişinin huylarının en çirkini( dir). Tarafa dedi:
أرَى الموتَ يَعتامُ الكِرامَ ويصطفي  *** عقيلةَ مالِ الفاحشِ المتشدِّدِ

(**فحل**) **الفاء** ve **الحاء** ve **اللام**; erkekliğe ve kuvvete delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: her şeyden **الفَحْل**; o, yiğit erkektir. Denir: “Onu **فحلاً** olarak **أفحلتُه**”, ona develerinde aşan bir erkek deve verdiğin zaman. Ve “Develerimi **فَحَلْتُ**”, onların içine erkek devesini saldığın zaman. Dedi:
نَفحَلها البِيضَ القليلاتِ الطَّبَعْ
Bu bir meseldir; yani onları beyazlarla (kılıçlarla) topuktan keseriz. Kılıçlarla topuktan kesilmiş develeri vasfeder.
Ve **الفُحّال**dan yapılmış hasıra gelince, ondan yapıldığı için ona **فَحْلاً** denir. Ve **الفُحّال**: hurma(ların) **فُحَّال**ı; o, dişileri için erkeklerinden **فحل** olan şeydir; çoğulu **فَحاحيل**. Ve **فَحْلٌ فَحِيلٌ**: kerim. Dedi:
كانتْ نجائبُ مُنْذِرٍ ومحرِّقٍ  *** أُمَّاتِهِنَّ، وطَرْقُهُنَّ فَحِيلا
Arap, Süheyl’e **الفحل** adını verir; onu erkek deveye benzeterek; yıldızlardan ayrılışı sebebiyle; çünkü **الفحل**, develeri aşınca onlardan ayrılır. Ve benzetme üzere derler: “**امرأةٌ فَحْلَة**”, yani dili sivri.

(**فحم**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الميم** iki asıldır; ikisinden biri siyahlığa, diğeri kesilmeye delâlet eder.
Birincisi: **الفحْم**; ve **الفَحَم** denir; o bilinen( dir). Dedi:
كالهَِبْرَِقِيِّ تَنَحَّى ينفُخ الفَحَما
Ve denir: “Yüzünü **فحَّمَ** etti”, onu kararttığı zaman. Ve **شعرٌ فاحم**: siyah. Ve **فَحمة العِشاء**: karanlığın siyahlığı.
Diğer asıl: çocuk ağladı, ta ki **فَحُم**; yani ağlamadan sesi kesildi. Ve denir: “Onunla konuştum, ta ki onu **أفحمتُه**.” Ve **شاعرٌ مُفحَم**: yani şiir söylemekten kesildi.

(**فحو**) **الفاء** ve **الحاء** ve illetli harf; tek bir kelimedir. Ondan: **الفِحَا**: tencerenin baharatları. Denir: “Tencereni **فحِّ** et.” Ama **فَحوَى الكلامِ**: sözün kıvrımlarından, tencerenin **الفحاء** kokusunun ortaya çıkışı gibi, anlayış için ortaya çıkan şeydir; **الأفّ**ten darpı anlamak gibi.

(**فحث**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الثاء** tek bir kelimedir. **الفَحث**: iç boşluk. Denir: “**أفحاثه**ni doldurdu”, yani iç boşluğunu.

(**فحج**) **الفاء** ve **الحاء** ve **الجيم** tek bir kelimedir; o **الفَحَج**dır; insanda ve binek hayvanda iki bacağın orta kısımları arasının uzaklaşmasıdır. Sıfatı **أفحجُ** ve **فحجاء**dır; çoğulu **فُحْج**.

--------------ـــــ
([1]) İbare **المجمل**’de de böyle vârid olmuştur.
([2]) Asılda: “**فحس يحسبك**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([3]) Meşhur muallakasındandır.
([4]) Asılda böyle. Şaşılacak şeydir ki tedavüldeki sözlükler, dişinin karşıtı olarak erkeğe bir mastar zikretmemiştir; onda ne “**ذكارة**” vardır ne de “**ذكورة**”, sonuncusunun kullanımı yaygın olduğu hâlde. Nitekim “**الأنوثة**”yi de sözlükler açıkça belirtmemiştir.
([5]) Ebû Muhammed el-Faq‘asî’nindir; **اللسان** (**فحل**) ve **تهذيب إصلاح المنطق**’ta olduğu gibi. **إصلاح المنطق** 50, 267’ye bak.
([6]) er-Râ‘î’nindir; **اللسان** (**فحل**، **طرق**) ve tahkikimizle **البيان** (3: 96)’da olduğu gibi. Kasidesi **جمهرة أشعار العرب** 172-176 ve **الخزانة** (1: 502)’dedir.
([7]) en-Nâbiga ez-Zubyânî’nindir; bir boğayı vasfeder; divanı 69 ve **اللسان** (**هبرق**) ve **إصلاح المنطق** 110. Ve onun صدر’ı iki birincide: “**مولى الريح روقيه وجبهته**”.
([8]) **فتح** bâbından denir; ve **فَحِم** denir: **فَحْماً** ve **فُحاماً** ve **فُحوما**; ve **فُحِم** ve **أُفحِم** de denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ح م
كأنهما فحمة في رأسها نار وهيسوداء بخمار أحمر‏.‏
وأتيته قبل فحمة العشاء وهي ظلمته وأفحمنا‏:‏ دخلنا فيها كأعتمنا‏.‏
وفحّموا عنكم من الليل وأفحموا اي لا تسيروا في أوّله حتى تذهب الفحمة‏.‏
وشعر فاحم‏.‏
وفحّموا وجهه‏:‏ سخّموه‏.‏
وبكى الصبيّ حتى فحم أي انقطع نفسه واربدّ وجهه وأفحمه البكاء ومنه‏:‏ خاصمني فأفحمته‏.‏
وفلان مفحم‏.‏
وتقول‏:‏ هذا كلام مًسْدًى مُلحَم كلُّ فصيح به مُفْحَم. وهاجيناكم فما أفحمناكم؛ أي ما وجدناكم مفحَمين.

##### Türkçe

ف ح م
Sanki ikisi, başında ateş bulunan bir **فحمة** gibidir; ve o, kırmızı bir örtüyle siyahlanmıştır.

Ona, akşam yemeğinin **فحمة**sinden önce geldim; o, onun karanlığıdır. Ve **أفحمنا**: içine girdik; **أعتمنا** gibi.

Ve sizden geceyi **فحّموا** ve **أفحموا**; yani: onun başında yürümeyin, ta ki **الفحمة** gidinceye kadar.

**شعر فاحم**.

Onun yüzünü **فحّموا**: onu islediler.

Çocuk, **فحم** oluncaya kadar ağladı; yani nefesi kesildi ve yüzü kül rengine döndü. Ağlama onu **أفحمه**. Bundan: Benimle çekişti de onu **أفحمته**.

Ve falan **مفحم**.

Ve dersin ki: Bu, **مًسْدًى مُلحَم** bir sözdür; her fasih onunla **مُفْحَم**dır. Ve sizinle hicivleştik de sizi **أفحمناكم** etmedik; yani sizi **مفحَمين** bulmadık.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَحْم والفَحَم، معروف مثل نَهْر ونَهَر: الجمر الطافئ. وفي المثل: لو كنت أنْفُخ في فَحَم أي لو كنت أعمل في عائدة؛ قال الأغلب العجلي:هل غَيْرُ غارٍ هَدَّ غاراً فانْهَدَمْ؟
قد قاتَلُوا لو يَنْفُخُون في فَحَمْ،
وصَبَروا لو صَبَرُوا على أَمَمْ
يقول: لو كان قتالهم يغني شيئاً ولكنه لا يغني، فكان كالذي ينفخ نارً ولا فحم ولا حطب فلا تتقد النار؛ يضرب هذا المثل للرجل يمارس أمراً لا يُجدي عليه، واحدته فَحْمة وفَحَمة. والفَحِيم: كالفَحْم؛ قال امرؤ القيس:وإذْ هِيَ سَوْداءُ مثل الفَحِيم،
تُغَشِّي المَطانِبَ والمَنْكِبا
وقد يجوز أن يكون الفَحِيم جمع فَحْم كعبْد وعَبِيد، وإن قلّ ذلك في الأجناس، ونظير مَعْز ومَعِيز وضَأْن وضَئِين.
وفَحْمة الليل: أوّله، وقيل: أشدّ سواد في أوّله، وقيل: أشدّه سواداً، وقيل: فحمته ما بين غروب الشمس إلى نوم الناس، سميت بذلك لحرّها لأن أوّل الليل أَحرّ من آخره ولا تكون الفحمة في الشتاء، وجمعها فِحام وفُحوم مثل مَأْنة ومُؤون؛ قال كثيِّر:
تُنازِعُ أشْرافَ الإكامِ مَطِيَّتي،
مِن الليل، شَيحاناً شَدِيداً فُحومُها
ويجوز أن يكون فُحومها سوادها كأنه مصدر فَحُم. والفَحْمة: الشراب في جميع هذه الأوقات المذكورة. الأزهري: ولا يقال للشراب فحمة كما يقال لِلجاشِرِيَّةِ والصَّبُوح والغَبُوق والقَيْل. وأَفْحِمُوا عنكم من الليل وفَحِّمُوا أي لا تسيروا حتى تذهب فَحمته، والتفحيم مثله. وانطلقنا فَحْمةَ السَّحَر أي حينه. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: ضُموا فَواشِيَكم حتى تذهب فحمة الشتاء؛ والفَواشي: ما انتشر من المال والإبل والغنم وغيرها. وفَحْمة العِشاء: شدة سواد الليل وظلمتِه، وإنما يكون ذلك في أوّله حتى إذا سكن فَوْرُه قَلَّت ظُلمته. قال ابن بري: حكى حمزة بن الحسن الأصبهاني أن أبا المفضل قال: أخبرنا أبو معمر عبد الوارث قال كنا بباب بكر بن حبيب فقال عيسى بن عمر في عرض كلام له قَحْمة العِشاء، فقلنا: لعله فحمة العشاء، فقال: هي قحمة، بالقاف، لا يختلف فيها، فدخلنا على بكر بن حبيب فحكيناها له فقال: هي فحمة العشاء، بالفاء لا غير، أي فَورته. وفي الحديث: اكْفِتوا صبيانكم حتى تذهب فحمة العشاء؛ هي إقباله وأول سواده، قال: ويقال للظُّلمة التي بين صلاتي العشاء الفحمة، والتي بين العتمة والغداة العَسْعَسَةُ.
ويقال: فَحِّموا عن العشاء؛ يقول: لا تَسِيروا في أوله حين تَفُور الظُّلمة ولكن امْهَلوا حتى تَسْكن وتَعتدل الظلمة ثم سيروا؛ وقال لَبيد:واضْبِطِ الليلَ، إذا طالَ السُّرى
وتَدَجَّى بَعْدَ فَوْرٍ، واعْتَدَلْ
وجاءنا فَحْمةَ ابن جُمَيْرٍ إذا جاء نصف الليل؛ أَنشد ابن الكلبي: عِنْدَ دَيْجورِ فَحْمةِ ابن جُمَيْرٍ
طَرَقَتْنا، والليلُ داجٍ بَهِيمُ
والفاحِمُ من كل شيء: الأَسود بَيِّن الفُحومة، ويُبالَغ فيه فيقال: أَسود فاحم. وشَعر فَحِيم: أَسود، وقد فَحُم فُحوماً. وشعر فاحِم وقد فَحُم فُحُومة: وهو الأَسود الحسن؛ وأَنشد:
مُبَتَّلة هَيْفاء رُؤْد شَبابُها،
لَها مُقْلَتا رِيمٍ وأَسْودُ فاحِمُ
وفَحَّم وجهه تفحيماً: سوَّده.
والمُفْحَم: العَييُّ. والمفْحَم: الذي لا يقول الشعر. وأفْحَمه الهمُّ أو غيره: منعه من قول الشعر. وهاجاه فأَفْحَمه: صادفه مُفْحَماً. وكلَّمه فَفَحَم: لم يُطق جواباً. وكلمته حتى أَفْحَمْته إذا أَسكتَّه في خصومة أو غيرها. وأَفْحَمْته أي وجدته مُفْحَماً لا يقول الشعر. يقال: هاجَيْناكم فما أَفْحَمْناكم. قال ابن بري: يقال هاجيته فأَفْحَمْته بمعنى أََسكتُّه، قال: ويجيء أَفحمته بمعنى صادفته مُفحَماً، تقول: هَجَوته فأَفحمته أي صادفته مفحماً، قال: ولا يجوز في هذا هاجيته لأن المهاجاة تكون من اثنين، وإذا صادفه مُفْحَماً لم يكن منه هجاء، فإذا قلت فما أَفحمناكم بمعنى ما أَسكتناكم جاز كقول عمرو بن معد يكرب: وهاجيناكم فما أفحمناكم أي فما أَسكتناكم عن الجواب. وفي حديث عائشة مع زينب بنت جحش: فلم أَلبث أن أَفْحَمْتها أي أَسكتُّها. وشاعر مُفْحَم: لا يجيب مُهاجِيه؛ وقول الأخطل:وانزِعْ إلَيْكَ، فإنَّني لا جاهلٌ
بَكِمٌ، ولا أنا، إنْ نَطَقْتُ، فَحُوم
قال ابن سيده: قيل في تفسيره فَحُوم مُفْحَم، قال: ولا أدري ما هذا إلاّ أن يكون توهّم حذف الزيادة فجعله كرَكُوب وحَلُوب، أو يكون أراد به فاعلاً من فَحَم إذا لم يُطق جواباً، قال: ويقال للذي لا يتكلم أصلاً فاحِم. وفَحَم الصبيُّ، بالفتح، يَفْحَم، وفَحِمَ فَحْماً وفُحاماً وفُحوماً وفُحِمَ وأُفْحِمَ كل ذلك إذا بكى حتى ينقطع نفَسُه وصوته. الليث: كلمني فلان فأَفْحَمته إذا لم يُطق جوابك؛ قال أبو منصور: كأَنه شبه بالذي يبكي حتى ينقطع نفَسه. وفَحَم الكبشُ وفَحِمَ، فهو فاحِم وفَحِمٌ: صاح. وثَغا الكبْشُ حتى فَحِمَ أي صار في صوته بحُوحة.

##### Türkçe

**الفَحْم** ve **الفَحَم**: bilinen (bir şey)dir; **نَهْر** ve **نَهَر** gibi: ılık kor. Ve meselde: “لو كنت أنْفُخ في فَحَم” yani “eğer bir getirisi olan (bir işte) çalışıyor olsaydım”; el-Ağleb el-ʿAclî dedi:

هل غَيْرُ غارٍ هَدَّ غاراً فانْهَدَمْ؟
قد قاتَلُوا لو يَنْفُخُون في فَحَمْ،
وصَبَروا لو صَبَرُوا على أَمَمْ

Der ki: “Savaşmaları bir şeye yarasaydı (yarardı), fakat yaramaz”; böylece, ateşe üfleyen fakat ne kömür ne odun bulunan kimse gibi oldu; ateş tutuşmaz. Bu mesel, kendisine fayda vermeyen bir işi yapan adam için vurulur. Onun bir tanesi **فَحْمة** ve **فَحَمة**’dir. Ve **الفَحِيم**: **الفَحْم** gibi; İmruʾu’l-Kays dedi:

وإذْ هِيَ سَوْداءُ مثل الفَحِيم،
تُغَشِّي المَطانِبَ والمَنْكِبا

Ve caiz olur ki **الفَحِيم**, **فَحْم**’ın çoğulu olsun; **عَبْد** ve **عَبِيد** gibi; her ne kadar bu, cinslerde az olsa da. Ve benzeri: **مَعْز** ve **مَعِيز**, **ضَأْن** ve **ضَئِين**.

Ve **فَحْمة الليل**: onun evveli; ve denildi: evvelinde en şiddetli siyahlık; ve denildi: onun en şiddetli siyahı; ve denildi: onun **فَحمته**, güneşin batışından insanların uyumasına kadardır; onun hararetinden dolayı böyle adlandırıldı; çünkü gecenin evveli, sonundan daha sıcaktır; ve **الفحمة** kışta olmaz. Onun çoğulu **فِحام** ve **فُحوم**’dur; **مَأْنة** ve **مُؤون** gibi; Kesîr dedi:

تُنازِعُ أشْرافَ الإكامِ مَطِيَّتي،
مِن الليل، شَيحاناً شَدِيداً فُحومُها

Ve caiz olur ki **فُحومها**, onun siyahlığı olsun; sanki **فَحُم**’un masdarı gibidir. Ve **الفَحْمة**: zikredilen bu vakitlerin hepsinde içkidir. el-Ezherî: İçkiye **فحمة** denilmez; **لِلجاشِرِيَّةِ** ve **الصَّبُوح** ve **الغَبُوق** ve **القَيْل** denildiği gibi. Ve “**أَفْحِمُوا** عنكم من الليل” ve “**فَحِّمُوا**” yani: onun **فَحمته** gidinceye kadar yürümeyin; ve **التفحيم** de onun gibidir. Ve “**انطلقنا فَحْمةَ السَّحَر**” yani onun vaktinde. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “**ضُموا فَواشِيَكم** حتى تذهب **فحمة الشتاء**”; ve **الفَواشي**: maldan, develerden, koyunlardan ve başkalarından yayılmış olan şeydir. Ve **فَحْمة العِشاء**: gecenin siyahlığının şiddeti ve karanlığıdır; bu ancak onun evvelinde olur; ta ki onun harareti sakinleşince karanlığı azalsın. İbn Berrî dedi: Hamza b. el-Hasen el-İsfahânî’nin, Ebû’l-Mufaddal’ın şöyle dediğini nakletti: Ebû Maʿmer ʿAbdülvâris bize haber verdi, dedi: Bekr b. Habîb’in kapısındaydık; derken Îsâ b. ʿUmer, bir sözünün arasında “**قَحْمة العِشاء**” dedi; biz dedik: “Belki **فحمة العشاء**’dır”; dedi ki: “O **قحمة**’dır, **بالقاف**, onda ihtilaf edilmez.” Sonra Bekr b. Habîb’in yanına girdik, onu ona anlattık; dedi ki: “O, **فحمة العشاء**’dır, **بالفاء** başka değil; yani onun **فَورته**’si.”

Ve hadiste: “**اكْفِتوا صبيانكم** حتى تذهب **فحمة العشاء**”; o, onun gelişi ve siyahlığının evvelidir. Dedi ki: İki **العشاء** namazı arasındaki karanlığa **الفحمة** denir; **العتمة** ile **الغداة** arasındakine ise **العَسْعَسَةُ**.

Ve denilir: “**فَحِّموا عن العشاء**”; der ki: Karanlık kaynadığı sırada onun evvelinde yürümeyin; fakat sakinleşinceye ve karanlık mutedil oluncaya kadar ağır davranın, sonra yürüyün. Lebîd dedi:

واضْبِطِ الليلَ، إذا طالَ السُّرى
وتَدَجَّى بَعْدَ فَوْرٍ، واعْتَدَلْ

Ve “**جاءنا فَحْمةَ ابن جُمَيْرٍ**” (yani) gece yarısı geldiğinde. İbnü’l-Kelbî inşad etti:

عِنْدَ دَيْجورِ فَحْمةِ ابن جُمَيْرٍ
طَرَقَتْنا، والليلُ داجٍ بَهِيمُ

Ve her şeyden **الفاحِمُ**: **الفُحومة**’sı açık olan siyah; onda mübalağa edilir de “**أَسود فاحم**” denir. Ve **شَعر فَحِيم**: siyah; ve **فَحُم** **فُحوماً**. Ve **شعر فاحِم** ve **فَحُم فُحُومة**: o, güzel siyah olandır; ve inşad etti:

مُبَتَّلة هَيْفاء رُؤْد شَبابُها،
لَها مُقْلَتا رِيمٍ وأَسْودُ فاحِمُ

Ve “**فَحَّم وجهه تفحيماً**”: onu siyahlaştırdı.

Ve **المُفْحَم**: dilsizleşen (tutulan). Ve **المفْحَم**: şiir söylemeyen kimse. Ve “**أفْحَمه الهمُّ**” yahut başkası: onu şiir söylemekten alıkoydu. Ve ona hicvetti de “**فأَفْحَمه**”: onu **مُفْحَماً** olarak buldu. Ve onunla konuştu da “**فَفَحَم**”: cevap vermeye güç yetiremedi. Ve “**كلمته حتى أَفْحَمْته**” (yani) bir çekişmede yahut başkasında onu susturduğunda. Ve “**أَفْحَمْته**” yani onu **مُفْحَماً** buldum; şiir söylemez. Denilir: “**هاجَيْناكم فما أَفْحَمْناكم**.” İbn Berrî dedi: “**هاجيته فأَفْحَمْته**” denilir; “onu susturdum” manasında. Dedi ki: “**أَفحمته**”, “onu **مُفحَماً** olarak buldum” manasında da gelir; dersin: “**هَجَوته فأَفحمته**” yani onu **مفحماً** olarak buldum.” Dedi ki: Bu hususta “**هاجيتُه**” caiz değildir; çünkü **المهاجاة** iki kişiden olur; onu **مُفْحَماً** olarak bulduğunda ondan hiciv olmaz. “**فما أَفحمناكم**”ı “sizi susturmadık” manasında söylediğinde caiz olur; ʿAmr b. Maʿdîkerib’in sözü gibi: “**وهاجيناكم فما أفحمناكم**” yani “sizi cevaptan susturmadık.” Ve Âişe’nin Zeyneb bint Cahş ile olan hadisinde: “**فلم أَلبث أن أَفْحَمْتها**” yani “onu susturdum.” Ve **شاعر مُفْحَم**: kendisiyle karşılıklı hicivleşene cevap vermez. Ve el-Ahtal’ın sözü:

وانزِعْ إلَيْكَ، فإنَّني لا جاهلٌ
بَكِمٌ، ولا أنا، إنْ نَطَقْتُ، فَحُوم

İbn Sîde dedi: Onun tefsirinde “**فَحُوم**”, **مُفْحَم** (denildi). Dedi ki: Ben bunun ne olduğunu bilmiyorum; ancak, ziyadenin hazfini vehmedip onu **رَكُوب** ve **حَلُوب** gibi yapmış olması; yahut, **فَحَم**’dan, cevap vermeye güç yetiremeyince, onunla fâil murad etmiş olması (müstesna). Dedi ki: Aslen hiç konuşmayan kimseye de **فاحِم** denilir.

Ve **فَحَم الصبيُّ** (fetha ile), **يَفْحَم**; ve **فَحِمَ فَحْماً** ve **فُحاماً** ve **فُحوماً**; ve **فُحِمَ** ve **أُفْحِمَ**: bunların hepsi, nefesi ve sesi kesilinceye kadar ağladığında (söylenir). el-Leys: “Falan benimle konuştu da onu **أَفْحَمته**” (yani) cevabına güç yetiremediğinde. Ebû Mansûr dedi: Sanki, nefesi kesilinceye kadar ağlayana benzetti. Ve **فَحَم الكبشُ** ve **فَحِمَ**; o, **فاحِم** ve **فَحِمٌ**’dir: bağırdı. Ve koç meledi de “**حتى فَحِمَ**” yani sesinde boğukluk oldu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ح م * * الفَحْمُ * معروف الواحدة * فَحْمةٌ * وقد يحرك مثل نهر ونهر قال % قد قاتلوا لو ينفخون في فحم % و * الفضحِيمُ * أيضا الفحم و * فَحمْةُ * العشاء ظلمته وشعر * فَاحِمٌ * أي أسود و * فضحَّم * وجهه * تَفْحيما * سوده و * أَفْحمَهُ * أسكته في خصومة أو غيرها

##### Türkçe

* ف ح م * **الفَحْمُ**: bilinen; bir tanesi **فَحْمةٌ**. Ve (harekesi) hareketlendirilebilir; **نهر** ve **نهر** gibi. Dedi ki:
% قد قاتلوا لو ينفخون في فحم %
ve **الفضحِيمُ**: ayrıca kömür. Ve **فَحمْةُ**: akşamın karanlığı. Ve şiir: **فَاحِمٌ** yani siyah. Ve **فضحَّم** yüzünü **تَفْحيما**: onu kararttı. Ve **أَفْحمَهُ**: onu, bir çekişmede veya başkasında susturdu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الفَحْمُ ، مُحَرَّكَةً ، وبالفَتْحِ ) لُغَتان ، | كَنَهرٍ ، ونَهْرٍ ، وذَكَرَهُمَا الجَوْهَرِيُّ ، ولَكِنَّه | قَدَّمَ لُغَة الفَتْحِ . ولو قال : بالفَتْح ويُحَرَّكُ | كَانَ أَوْفَقَ لِمَا ذَهَبَ إليه الجَوْهَرِيُّ ، | وشاهِدُ التَّحْرِيكِ قَولُ الأَغْلَب العِجْلِيِّ : | % ( * قَدْ قَاتَلُوا لَوْ يَنْفُخُون في فَحَمْ * % ) % | % ( وصَبَرُوا لَوْ صَبَرُوا عَلَى أَمَمْ * % ) % | يَقولُ : لَوْ كَانَ قِتَالُهُمْ يُجْدِي شَيْئًا ولكنَّهُ | لا يُغْنِي ، فَكانَ كَالذِي يَنفُخ نَارًا ولا فَحْمَ | ولا حَطَبَ ، فلا تَتَّقِدُ النَّارُ ؛ يُضْرَب هذا | المَثَل للرَّجُلِ يُمارِسُ أَمْرًا لا يُجْدِي عَلَيه ، | قَالَ الجَوْهَرِيُّ ، ( و ) يُقالُ : لِفَحْمٍ : فَحِيمٌ ، | ( كَأَمِيرٍ ) ، وأنشَدَ أبو عُبَيْدَةَ لامرئِ القَيْسِ : | % ( وإِذْ هِيَ سَوْداءُ مِثْلُ الفَحِيمِ % | تُغَشِّي المَطَانِبَ والمَنْكِبَا ) % | | قَالَ ابنُ سِيدَه : وقد يَجوزُ أَنْ يَكُونَ | الفَحِيمُ جَمْعَ : فَحْمٍ ، كَعَبْدٍ وعَبِيدٍ ، وإِنْ قَلَّ | ذَلِكَ في الأَجْنَاسِ ، ونَظِيرُه : مَعْزٌ ومَعِيزٌ ، | وضَأْنٌ وضَئِينٌ : ( الجَمْرُ الطَّافِئُ ) كذَا في | المُحْكَمِ . | | ( والفَحْمَةُ واحِدَتُه ) أَيْ : بِالفَتْحِ لا | بِالتَّحْرِيكِ . | | ( و ) الفَحْمَةُ ( مِنَ اللَّيْلِ : أَوَّلُهُ أَوْ أَشَدُّ | سَوَادِهِ ) أَيْ : سَوادُ أَوَّلِه ، أو أَشَدُّه سَوادًا ، | ( أَوْ مَا بَيْنَ غُروبِ الشَّمْسِ إلى نَوْمِ | النَّاسِ ) ، سُمِّيّتْ بِذَلكَ لِحَرَّهَا ؛ لأَنَّ أَوَّلَ | اللَّيْلِ أَحَرُّ مِنْ آخِرِه ، ومنه الحَدِيث : |   ضُمُّوا فَوَاشِيَكُم حتى تَذْهَبَ فَحْمَةُ |

| العِشاءِ   أي : شِدَّةُ سَوَادِ اللَّيْلِ وظُلْمَتِه ، | وإِنَّمَا يَكونُ ذَلِكَ في أَوَّلِه ، والتي بَيْنَ | العَتَمَةِ والغَدَاةِ : العَسْعَسَةُ ، قَالَ ابنُ بَرِّيّ : | حَكَى حَمْزَةُ بنُ الحَسَنِ الأَصْبَهَانِيُّ أَنَّ أَبَا | المُفَضَّلِ قَالَ : أَخْبَرَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبدُ الوَارِثِ | قال : كُنَّا بِبابِ بَكْرِ بنِ حَبيبٍ ، فقال | عِيسَى بنُ عُمَرَ في عَرْضِ كَلامٍ لَهُ : قَحْمَةُ | العِشاءِ ، فَقُلْنَا : لعلَّهَا فَحْمَةُ العِشَاءِ ، فقال : | هي قَحْمَةٌ بِالقَافِ لا يُخْتَلَفُ فِيها ، فدخَلْنا | على بَكْرِ بنِ حَبِيبٍ فَحَكَيناها لَهُ فَقالَ : | هي بالفَاءِ لا غَيْرُ ؛ أي : فَوْرَتُه ، ( خَاصٌّ | بِالصَّيْفِ ) ولا يَكُونُ بِالشِّتاءِ ( ج : فِحامٌ ) | بِالكَسْرِ ( وفُحُومٌ ) ، بِالضَّمِّ ، كَمَأْنَةٍ ومُؤُونٍ | قَالَ كُثَيِّر : | % ( تُنَازِعُ أَشْرافَ الإِكَام مَطِيَّتي % | مِنَ اللَّيْلِ شَيْحَانًا شَدِيدًا فُحُومُها ) % | | ويَجُوزُ أَنْ يَكونَ فُحُومُها سَوادَها ؛ | كَأَنَّه مَصْدَرُ فَحُم . | | ( والفَحْمُ ، كَالمَنْعِ : الشَّرْبَةُ في هذِه | الأَوْقاتِ ) المَذْكُورَةِ كالجَاشِرِيَّةِ والصَّبُوحِ | والغَبُوقِ والقَيْل ، وأَنْكَرَهُ الأَزْهَرِيُّ . | | ( وأَفْحِمُوا عَنْكُمْ مِنَ اللَّيْلِ وفَحِّمُوا ) | أي : ( لا تَسِيرُوا في فَحْمَتِه ) حتَّى تَذْهَب ، | وقال الجَوْهَرِيُّ : أَيْ في أَوَّل فَحْمَتِه ، وهو | أشَدُّ اللَّيْلِ سَوادًا . | | ( و ) انْطَلَقْنَا ( فَحْمَةَ السَّحَرِ ) أي : | ( حِينه ) . | | ( و ) جَاءَنا ( فَحْمَةُ ابنُ جُمَيْرِ ) إذا جَاءَ | ( نِصْفُ اللَّيْلِ ) أنشَدَ ابنُ الكَلْبِيّ : | % ( عِنْدَ دَيْجُورِ فَحْمَةِ ابنِ جُمَيْرٍ % | طَرَقَتْنَا واللَّيْلُ داجٍ بَهِيمُ ) % | | ( والفَاحِمُ : الأَسْوَدُ ) من كُلِّ شَيءٍ ( بَيِّنُ | الفُحُومَةِ ، كالفَحِيمِ ) ، ويُبَالَغُ فِيهِ فَيُقالُ : | أَسْوَدُ فَاحِمٌ ، وشَعْرٌ وشَعْرٌ فَحِيمٌ : أسودُ ، ( وقد | فَحُمَ كَكَرُمَ فُحُومًا ) ، بِالضَّمِّ وفُحُومَةً وهو | الأَسْوَدُ الحَسَنُ قال : | % ( مُبَتَّلَةٌ هَيْفاءُ رُؤْدٌ شَبَابُها % | لها مُقْلَتا رِيمٍ وأَسْوَدُ فَاحِمُ ) % | | ( والمُفْحَمُ ، كَمُكْرَمٍ : العَيِيُّ ) ؛ لأنَّ | وَجْهَهُ يَسْوَدُّ مِنَ الغَضَبِ فَيَصِيرُ كالفَحْمِ . |

| | ( و ) أيْضًا : ( مَنْ لا يَقْدِرُ يَقُولُ شِعْرًا ) . | | ( وأَفْحَمَهُ الهَمُّ ) أَوْ غَيْرُه : ( مَنَعَه ) من | ( قَوْلِ الشِّعْرِ ) . | | ( و ) يُقالُ : ( هَاجَاهُ فَأَفْحَمَهُ ) : أَيْ : | ( صَادَفَهُ مُفْحَمَا ) لا يَقولُ الشِّعْرَ . قال ابنُ | بَرِّيّ : يقال : هاجَيْتُه فأفْحَمْتُه بِمَعْنَى : | أَسْكَتُّه . قال : ويَجِيءُ أَفْحَمْتُه بِمَعْنَى : | صَادَفْتُه مُفْحَمًا ، تَقولُ : هَجَوْتُه فَأَفْحَمْتُه | أَيْ صَادَفْتُه مُفْحَمًا . قَالَ : ولا يَجوزُ في | هَذَا هَاجَيْتُه ؛ لأن المُهَاجَاة تَكُونُ من اثْنَيْن ، | وإِذا صَادَفَه مُفْحَمًا لَمْ يَكُنْ مِنْهُ هِجَاءٌ ، | فَإِذَا قُلْتَ : فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ ؛ بِمَعْنَى : مَا | أَسْكَتْنَاكُمْ ، جازَ كَقَولِ عَمْرِو بنِ مَعْدِ | يكَرِبَ : ( ( وهَاجَيْنَاكُمْ فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ ) ) ، | أَيْ : فَمَا أَسْكَتْنَاكُمْ عَنِ الجَوابِ . اه . وهو | ظَاهِرٌ لا مِرْيَةَ فيه . | | ( وفَحَمَ الصَّبِيُّ ، كَنَصَرَ ) هَكَذا في | النُّسَخِ ، والصَّوابُ : كَمَنَعَ ، كما هو | مَضْبُوطٌ في نُسَخِ الصِّحَاح ، ونَقَلَهُ عن | الكِسَائِيِّ ( و ) فَحِمَ مِثْلُ : ( عَلِمَ ، وعُنِيَ | فَحْمًا ) ، بالفَتْحِ ( وفُحَامًا ، وفُحُومًا | بِضَمِّهِمَا وأُفْحِمَ ، بِالضَّمِّ ) : كُلُّ ذلك | ( بَكَى حَتَّى انْقَطَعَ نَفَسُه ) وصَوتُه ، واربَدَّ | وَجْهُهُ ، واقْتَصَر الجَوْهَرِيُّ على الأَوَّلِ | والأَخِير ، وكذا على المَصْدَرَيْنِ الأخِيرَين . | | ( و ) فَحِمَ ( الكَبْشُ ) ، كَمَنَع ، وعَلِمَ : | ( صَاحَ فَهُو فَاحِمٌ وفَحِمٌ ، كَكَتِفٍ ) ، | ويقال : ثَغَا الكَبشُ حَتَّى فَحَمَ أَيْ : صَارَ في | صَوْتِهِ بُحُوحَةٍ . | | ( والفاحِمُ : المَاءُ السَّاكِنُ ) الَّذي ( لا | يَجْرِي ) ، وهو مَجَازٌ . | | ( وقد فَحَمَتِ القَلِيبُ ، كَنَصَر فُحُومًا ) | بِالضَّمِّ ، إذَا سَكَنَ ماؤُها . | | ( وفَحَم الرَّجُلُ ، كَمَنَعَ : لَمْ يُطِقْ | جَوابًا ) يُقالُ كَلَّمتُه فَفَحَم . | | ( والافْتِحامُ : الاعْتِناقُ ) . | | ( وفَحَّمَهُ تَفْحِيمًا ) وفي الأسَاسِ : | فَحَّم وَجْهَهُ تَفْحِيمًا ( سَوَّدَهُ ) وسَخَّمَهُ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه .

| أفحَمَهُ البُكاءُ ، وأفحَمَه : أَسْكَتَه في | خُصومَةٍ وغَيْرِها . | | وجوابٌ مُفْحَمٌ : مُسْكِتٌ . | | وشاعِرٌ مُفْحِمٌ : لا يُجيبُ مُهَاجِيه . | | والفَحُومُ : الَّذي لا يَنْطِقُ جَوَابًا ، قال | الأخطَلُ : | % ( وانْزِعْ إلَيْكَ فإنَّنِي لا جَاهِلٌ % | بَكِمٌ ولا أَنَا إِنْ نَطَقْتُ فَحُومُ ) % | | ويُقالُ للَّذِي لا يَتَكَلَّم أَصْلاً : فاحِمٌ . | | ويُقالُ : | % ( * كأَنَّها فَحْمَةٌ في رَأْسِها نَارٌ * % ) % | | هي سَوْدَاءُ بِخِمارٍ أَحْمَرَ . | | وأفحَمَ الرَّجُلُ : دَخَل في فَحْمَةِ العِشاء | كَأعْتَمَ . | | وسُوقُ الفَحَّامِينَ بِمصْرَ . | | والفَحَّامُ ، كَشَدَّادٍ : مَنْ يَبِيعُ الفَحْمَ ، | ونُسِبَ هَكَذا حَاتِمُ بنُ راشدٍ البَصْرِيُّ ، | عن ابنِ سِيرِين ، وأبو عَلِيٍّ الحَسَنُ بنُ | يوسُفَ بنِ يَعْقوبَ الفَحَّامُ الأُسْوَانِيُّ ، ثِقَةٌ | عن يونُسَ بنِ عَبدِ الأعْلَى ، والرَّبِيعِ بنِ | سُلَيْمانَ المُرَادِيِّ . |

##### Türkçe

| | **الفَحْمُ** ( **مُحَرَّكَةً** ve **بالفَتْحِ** ) iki lugattır; | **نَهرٍ** ve **نَهْرٍ** gibi; ve onları el-Cevherî zikretti; fakat o | fetha lugatini öne aldı. Ve eğer “**بالفَتْح** ve **يُحَرَّكُ**” deseydi, | el-Cevherî’nin gittiği şeye daha uygun olurdu. Ve tahrîkin şahidi, el-Ağleb el-İclî’nin sözüdür: | % ( * قَدْ قَاتَلُوا لَوْ يَنْفُخُون في **فَحَمْ** * % ) % | % ( وصَبَرُوا لَوْ صَبَرُوا عَلَى أَمَمْ * % ) % | Diyor ki: eğer onların savaşmaları bir şeyi faydalı kılsaydı; fakat o | fayda vermez; böylece, ateşe üfleyen fakat ne kömür | ne odun bulunan kimse gibi oldu; böylece ateş tutuşmaz; bu | mesel, kendisine fayda vermeyen bir işi icra eden adam için vurulur. | el-Cevherî dedi ki: ve denilir: **لِفَحْمٍ** için: **فَحِيمٌ** | ( **كَأَمِيرٍ** gibi). Ve Ebû Ubeyde, İmru’ul-Kays’tan inşâd etti: | % ( وإِذْ هِيَ سَوْداءُ مِثْلُ **الفَحِيمِ** % | تُغَشِّي المَطَانِبَ والمَنْكِبَا ) % | | İbn Sîde dedi ki: ve câiz olabilir ki | **الفَحِيمُ** şu kelimenin cemi olsun: **فَحْمٍ**; **عَبْدٍ** ve **عَبِيدٍ** gibi; her ne kadar | bu, cinslerde az olsa da. Ve onun nazîri: **مَعْزٌ** ve **مَعِيزٌ**; | **وضَأْنٌ** ve **ضَئِينٌ**: ( **الجَمْرُ الطَّافِئُ** ) **المُحْكَمِ**’de böyle. | | ( **والفَحْمَةُ واحِدَتُه** ) yani: fetha ile, | tahrîk ile değil. | | ( ve ) **الفَحْمَةُ** ( geceden: **أَوَّلُهُ** yahut **أَشَدُّ سَوَادِهِ** ) yani: evvelinin siyahlığı, yahut siyahlıkça en şiddetlisi; | ( yahut **مَا بَيْنَ غُروبِ الشَّمْسِ إلى نَوْمِ النَّاسِ** ); ona, hararetinden dolayı bu ad verilmiştir; çünkü gecenin evveli | sonundan daha sıcaktır. Ve ondan hadis: |   “فَوَاشِيَكُم”u toplayın, ta ki **فَحْمَةُ** gitsin. |

| **العِشاءِ** yani: gecenin siyahlığının ve karanlığının şiddeti; | ve bu ancak evvelinde olur. Ve **العَتَمَةِ** ile **الغَدَاةِ** arasındaki: **العَسْعَسَةُ**’dir. İbn Berrî dedi ki: | Hamza b. el-Hasen el-İsfahânî rivayet etti ki Ebû | el-Mufaddal dedi: bize Ebû Ma‘mer Abdülvâris haber verdi; | dedi ki: Biz Bekr b. Habîb’in kapısındaydık; derken | Îsâ b. Ömer, kendisine ait bir sözün arasında dedi ki: **قَحْمَةُ العِشاءِ**; biz de dedik ki: herhâlde o **فَحْمَةُ العِشَاءِ**’dır. O dedi ki: o **قَحْمَةٌ**’dır, **القَافِ** ile; onda ihtilaf edilmez. Sonra | Bekr b. Habîb’in yanına girdik ve onu ona anlattık; o dedi ki: | o **بالفَاءِ** iledir, başka değil; yani: onun kaynaması/harareti; ( **خَاصٌّ بِالصَّيْفِ** ) ve kışın olmaz. (c: **فِحامٌ**) | kesre ile; (ve **فُحُومٌ**) damme ile; **مَأْنَةٍ** ve **مُؤُونٍ** gibi. | Kuseyyir dedi ki: | % ( تُنَازِعُ أَشْرافَ الإِكَام مَطِيَّتي % | مِنَ اللَّيْلِ شَيْحَانًا شَدِيدًا **فُحُومُها** ) % | | Ve câizdir ki **فُحُومُها** onun siyahlığı olsun; | sanki o, **فَحُم**’un masdarıdır. | | ( **والفَحْمُ**; **كَالمَنْعِ** gibi: bu | zikredilen vakitlerde içilen içimdir) **الجَاشِرِيَّةِ** ve **الصَّبُوحِ** | ve **الغَبُوقِ** ve **القَيْل** gibi; ve el-Ezherî onu inkâr etti. | | ( **وأَفْحِمُوا عَنْكُمْ مِنَ اللَّيْلِ وفَحِّمُوا** ) | yani: ( onun **فَحْمَتِه**’inde yürümeyin ) ta ki gitsin. | el-Cevherî dedi ki: yani onun **فَحْمَتِه**’inin evvelinde; ve o, | gecenin en şiddetli siyahlığıdır. | | ( ve ) biz yola çıktık ( **فَحْمَةَ السَّحَرِ** ) yani: | ( onun vakti ). | | ( ve ) bize geldi ( **فَحْمَةُ ابنُ جُمَيْرِ** ) geldiği zaman | ( gecenin yarısı ). İbnü’l-Kelbî inşâd etti: | % ( عِنْدَ دَيْجُورِ **فَحْمَةِ ابنِ جُمَيْرٍ** % | طَرَقَتْنَا واللَّيْلُ داجٍ بَهِيمُ ) % | | ( **والفَاحِمُ**: **الأَسْوَدُ** ) her şeyden ( **بَيِّنُ الفُحُومَةِ**; **كالفَحِيمِ** gibi). Ve onda mübalağa edilir de denilir: **أَسْوَدُ فَاحِمٌ**. Ve saç, **شَعْرٌ فَحِيمٌ**: siyah. (Ve | **فَحُمَ كَكَرُمَ فُحُومًا** ) damme ile; ve **فُحُومَةً**; ve o, güzel siyah olandır. Dedi ki: | % ( مُبَتَّلَةٌ هَيْفاءُ رُؤْدٌ شَبَابُها % | لها مُقْلَتا رِيمٍ وأَسْوَدُ فَاحِمُ ) % | | ( **والمُفْحَمُ**; **كَمُكْرَمٍ**: **العَيِيُّ** ) çünkü | yüzü öfkeden kararır da kömür gibi olur. |

| | ( ve ) ayrıca: ( şiir söylemeye güç yetiremeyen kimse ). | | ( **وأَفْحَمَهُ الهَمُّ** ) yahut başkası: ( onu men etti ) | ( şiir söylemekten ). | | ( ve ) denilir: ( **هَاجَاهُ فَأَفْحَمَهُ** ): yani: | ( onu **مُفْحَمًا** buldu ) şiir söylemez. İbn | Berrî dedi ki: denilir: **هاجَيْتُه فأفْحَمْتُه**; şu mânâ ile: | onu susturdum. Dedi ki: ve **أَفْحَمْتُه** şu mânâ ile de gelir: | onu **مُفْحَمًا** buldum; dersin: **هَجَوْتُه فَأَفْحَمْتُه** | yani: onu **مُفْحَمًا** buldum. Dedi ki: ve bu hususta | **هَاجَيْتُه** câiz olmaz; çünkü **المُهَاجَاة** iki kişiden olur; | onu **مُفْحَمًا** bulduğu zaman ondan hiciv olmamış olur. | Öyleyse dediğinde: “**فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ**”; şu mânâ ile: “sizi | susturmadık”; Amr b. Ma‘dî | yekrib’in sözü gibi câiz olur: ( ( **وهَاجَيْنَاكُمْ فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ** ) ) | yani: cevaptan sizi susturmadık. “اه”. Ve o | açıktır; onda şüphe yoktur. | | ( **وفَحَمَ الصَّبِيُّ**; **كَنَصَرَ** ) nüshalarda böyle; | doğrusu: **كَمَنَعَ**’dır; **الصِّحَاح** nüshalarında ضبط edildiği üzere; ve onu | el-Kisâî’den nakletti. ( ve ) **فَحِمَ** misli: ( **عَلِمَ** ve **عُنِيَ** | **فَحْمًا** ) fetha ile; (ve **فُحَامًا** ve **فُحُومًا** | ikisini de damme ile; ve **أُفْحِمَ** damme ile): bunların hepsi | ( nefesi kesilinceye kadar ağladı ) ve sesi; ve yüzü bozardı. | el-Cevherî, birinci ve sonuncu ile yetindi; | ve yine son iki masdar ile. | | ( ve ) **فَحِمَ** ( **الكَبْشُ** ), **كَمَنَع** ve **عَلِمَ**: | ( bağırdı; o hâlde o **فَاحِمٌ** ve **فَحِمٌ**’dir; **كَكَتِفٍ** gibi). | Ve denilir: koç meledi, ta ki **فَحَمَ**; yani: | sesinde bir kısıklık oldu. | | ( **والفاحِمُ**: durgun su ) ki ( akmaz ); | ve o mecazdır. | | ( ve kuyu **فَحَمَتِ**; **كَنَصَر فُحُومًا** ) | damme ile; suyu durgunlaştığı zaman. | | ( ve adam **فَحَمَ**; **كَمَنَعَ**: bir cevap | veremedi ); denilir: onunla konuştum da **فَفَحَم**. | | ( **والافْتِحامُ**: **الاعْتِناقُ** ) . | | ( ve onu **فَحَّمَهُ تَفْحِيمًا** ) ve **الأسَاسِ**’ta: | **فَحَّم** yüzünü **تَفْحِيمًا** ( onu kararttı ) ve onu isledi. | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır. |

**أفحَمَهُ** ağlama; ve **أفحَمَه**: bir çekişmede ve başkasında onu susturdu.

Ve **جوابٌ مُفْحَمٌ**: susturucu.

Ve **شاعِرٌ مُفْحِمٌ**: kendisine hicveden kimseye cevap vermez.

Ve **الفَحُومُ**: cevap olarak konuşmayan kimsedir; **الأخْطَلُ** dedi ki:
% ( Ve sana yönel; çünkü ben ne cahil
% dilsizim, ne de ben, konuştuğumda, **فَحُومُ**um ) %

Ve asla konuşmayan kimse için denilir: **فاحِمٌ**.

Ve denilir:
% ( * sanki o, başında ateş bulunan bir **فَحْمَةٌ** gibidir * ) %

O, kırmızı bir örtü ile siyahtır.

Ve **أفحَمَ الرَّجُلُ**: **فَحْمَةِ العِشاء**’a girdi; **كَأعْتَمَ** gibi.

Ve Mısır’da **سُوقُ الفَحَّامِينَ**.

Ve **الفَحَّامُ**, **كَشَدَّادٍ**: kömür satan kimsedir; ve bu şekilde nisbet edildi: İbn Sîrîn’den, Basralı Hâtim b. Râşid; ve Ebû Alî el-Hasen b. Yûsuf b. Ya‘kûb el-**الفَحَّامُ** el-Üsvânî; Yûnus b. Abdü’l-A‘lâ’dan ve er-Rabî‘ b. Süleymân el-Murâdî’den (rivayette) sika.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَحُمَ
1 فَحُمَ ذ , aor. فَحُمَ , inf. n. فُحُومٌ (K, TA) and فُحُومَةٌ, (K, * TA,) said of anything, (TA,) It was, or became, black [app. like فَحْم i. e. charcoal]. (K, TA.) [See also فَاحِمٌ.] ― -b2- See also فَحْمٌ, last sentence. -A2- فَحَمَ, (Ks, S, Msb, K,) aor. فَحَمَ , (Ks, S, Msb, TA,) accord. to the K فَحُمَ , which is wrong; (TA;) and فَحِمَ; and فُحِمَ; (K;) He (a boy, or child,) wept until his voice became stopped; (Ks, S, Msb;) or until his breath became stopped; as also ↓ أُفْحِمَ. (K.) ― -b2- And, said of a ram, (K,) or thus فَحَمَ and فَحِمَ, like مَنَعَ and عَلِمَ, (TA,) He uttered a cry, or cries. (K, TA.) And (TA) one says of a ram, ثَغَا حَتَّى فَحَمَ He bleated until he became hoarse. (S, TA.) ― -b3- فَحَمَ, aor. فَحَمَ , said of a man, He was unable to answer, (K, TA,) when one had spoken to him. (TA.) ― -b4- And فَحَمَتِ القَلِيبُ, aor. فَحُمَ , inf. n. فُحُومٌ, (tropical:) [The well, or old well,] ceased to have a flow of water. (K, TA.)

فحّمهُ
2 فحّمهُ ذ , (S, A, Msb, K,) inf. n. تَفْحِيمٌ, (S, A, K,) He blackened it, (S, A, Msb, K,) namely, another's face, (S, A, Msb,) with فَحْم [i. e. charcoal]. (Msb.) -A2- See also the next paragraph.

افحم
4 افحم ذ He (a man) entered upon the time called فَحْمَةُ العِشَآءِ [q. v.]: like أَعْتَمَ. (TA.) ― -b2- And one says, أَفْحِمُوا, (S,) or أَفْحِمُوا عَنْكُمْ, (K,) مِنَ اللَّيْلِ, meaning Abstain ye from journeying in the فَحْمَة (i. e. the most intense blackness, S) of the night; (S, K;) as also ↓ فَحِّمْوا, (S, * K,) inf. n. تَفْحِيمٌ. (S.) -A2- افحمهُ is said of weeping [as meaning It stopped his voice, or his breath]: (TA:) see 1. And He silenced him, (S, Msb, TA,) namely, his adversary (Msb) in a dispute or the like, (S, Msb, TA,) by an argument or evidence, (Msb,) or in some other case. (S, TA.) And, said of anxiety, or disquietude of mind, It prevented him, or withheld him, from uttering poetry, or verse. (K.) ― -b2- And He found him to be مُفْحَم, (S, K,) not uttering poetry, or verse. (S.) One says هَاجَاهُ فَأَفْحَمَهُ, meaning [He contended with him in satirizing] and he found him to be مُفْحَم, accord. to the K: (TA:) and هَاجَيْنَاكُمْ فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ (S [in which it is implied that the meaning is We contended with you in satirizing and found you not to be مُفْحَمُون]): or, accord. to IB, this means, and we caused you not to hold the tongue from answering, or replying; because المُهَاجَاةُ is between two persons: but you [may] say هَجَوْتُهُ فَأَفْحَمْتُهُ meaning [I satirized him] and I found him to be مُفْحَم. (TA.)

8 اـِفْتَحَمَ [الاِفْتِحَامُ is expl. in some copies of the K as signifying الاِغْتِبَاقُ; in some, الاِعْتِنَاقُ; and app. in the copy used by Golius, الاِعْتِيَاقُ: the first, which is that followed in the TK, is evidently, I think, the right; meaning The drinking an evening draught; such as is termed a غَبُوق. See also the next paragraph, second and last sentences.]

فَحْمٌ
فَحْمٌ ذ and ↓ فَحَمٌ, (S, Msb, K,) the latter sometimes occurring, (S, Msb,) like نَهْرٌ and نَهَرٌ, (S,) [Charcoal; this is what is meant by its being said to signify] extinct coal; (M, K;) a thing well known; (S, Msb;) as also ↓ فَحِيمٌ; (S, K;) or, accord. to ISd, this may be a pl. of فَحْمٌ, [or a quasi-pl. n.,] like as عَبِيدٌ is of عَبْدٌ, and مَعِيزٌ of مَعْزٌ, &c.: (TA:) the n. un. [meaning a piece of charcoal] is ↓ فَحْمَةٌ, (S, K, TA,) but not فَحَمَةٌ. (TA.) -A2- And فَحْمٌ signifies also The draught that is drunk in [any one of] the times denoted by the word فَحْمَةٌ [q. v.]: (K, TA:) like the غَبُوق and صَبُوح and جَاشِرِيَّة and قَيْل: but it is disapproved by Az. (TA.) ― -b2- [Accord. to the TK, it is an inf. n. of which the verb is ↓ فَحَمَ, aor. فَحَمَ , signifying He (a man) drank in the فَحْمَة of the عِشَآء: but of this I find not any confirmation.]

فَحَمٌ
فَحَمٌ ذ : see the next preceding paragraph.

فَحِمٌ
فَحِمٌ ذ : see فَاحِمٌ.

فَحْمَةٌ
فَحْمَةٌ ذ n. un. of فَحْمٌ, q. v. [Hence] one says of a black woman with a red خِمَار [or muffler], كَأَنَّهَا فَحْمَةٌ فِى رَأْسِهَا نَارٌ [As though she were a piece of charcoal with fire upon its head]. (TA.) ― -b2- [And hence,] فَحْمَةُ اللَّيْلِ The first part of the night: (K:) or the blackness of the night: (Msb:) or the most intense blackness of the night: (K:) or the blackness of the first part of the night: (TA:) or the most intensely black part of the night: (S, TA:) or the part from the setting of the sun to [the time of] the sleeping of mankind: (K:) so called because of its heat [as well as its darkness]; for the first part of the night is hotter than its last part: (TA:) it is peculiarly in the صَيْف [meaning summer]; (K, TA;) not in the winter: (TA:) and فَحْمَةُ العِشَآءِ signifies the darkness of the عشاء [i. e. of the nightfall]: (S:) or the intenseness of the blackness of the night, and its darkness; which is in its first part: or the time next after the عشاء: (TA:) the pl. is فِحَامٌ and فُحُومٌ: (K, TA:) or the latter of these may mean darkness; as though it were an inf. n. of فَحُمَ. (TA.) فَحْمَةُ السَّحَرِ means The time of the سَحَر [or last part of the night]. (K.) And فَحْمَةُ بْنُ جُمَيْرٍ is [a proper name of] The middle of the night. (K.)

فَحُومٌ
فَحُومٌ ذ One who will not utter a reply, or an answer. (TA.)

فَحِيمٌ
فَحِيمٌ ذ : see فَحْمٌ: ― -b2- and see also فَاحِمٌ.

فَحَّامٌ
فَحَّامٌ ذ A seller of فَحْم [i. e. charcoal]. (TA.)

فَاحِمٌ
فَاحِمٌ ذ Black; (S, K, TA;) applied to hair, (S,) and to anything; (TA;) as also ↓ فَحِيمٌ; (K, TA;) applied to hair and to anything. (TA.) And Black that is beautiful or comely. (TA.) ― -b2- And one says أَسْوَدُ فَاحِمٌ meaning Black in an intense degree. (TA.) -A2- Also A ram uttering a cry, or cries; and so ↓ فَحِمٌ. (K. [But see 1.]) ― -b2- And One who does not speak at all. (TA.) ― -b3- And, applied to water, (tropical:) Still; not flowing or running. (K, TA.)

مُفْحَمٌ
مُفْحَمٌ ذ [pass. part. n. of 4, q. v.]: i. q. عَيِىٌّ [app. as meaning Unable to express what he would say]; (K, TA;) because his face becomes black from anger, like فَحْم [i. e. charcoal]. (TA.) One unable to utter verse, or poetry. (S, * K.) And A poet who will not [or cannot] answer, or reply to, him who contends with him in satirizing. (TA.)

مُفْحِمٌ
مُفْحِمٌ ذ And answer, or a reply, [&c.,] that silences. (TA.)

##### Türkçe

فَحُمَ
1 **فَحُمَ** ذ , muzâri‘ **فَحُمَ** , mastar ismi **فُحُومٌ** (K, TA) ve **فُحُومَةٌ**, (K, * TA,) herhangi bir şey hakkında söylenir, (TA,) siyah oldu yahut siyahlaşmış oldu [görünüşe göre **فَحْم** yani kömür gibi]. (K, TA.) [Ayrıca **فَاحِمٌ**’e bak.] ― -b2- Ayrıca **فَحْمٌ**’e, son cümleye bak. -A2- **فَحَمَ**, (Ks, S, Msb, K,) muzâri‘ **فَحَمَ** , (Ks, S, Msb, TA,) K’ye göre **فَحُمَ**; bu yanlıştır; (TA;) ve **فَحِمَ**; ve **فُحِمَ**; (K;) o (bir oğlan yahut çocuk) sesi tıkanıncaya kadar ağladı; (Ks, S, Msb;) yahut nefesi tıkanıncaya kadar; bunun gibi ↓ **أُفْحِمَ**. (K.) ― -b2- Ve, bir koç hakkında söylenir, (K,) yahut böyle **فَحَمَ** ve **فَحِمَ**, **مَنَعَ** ve **عَلِمَ** gibi, (TA,) bir bağırış yahut bağırışlar çıkardı. (K, TA.) Ve (TA) koç hakkında şöyle denir: ثَغَا حَتَّى فَحَمَ “Mele(di) de kısılıncaya kadar **ثَغَا** etti.” (S, TA.) ― -b3- **فَحَمَ**, muzâri‘ **فَحَمَ** , bir adam hakkında söylenir: kendisine konuşulduğunda (TA) cevap vermekten âciz oldu. (K, TA.) ― -b4- Ve **فَحَمَتِ القَلِيبُ**, muzâri‘ **فَحُمَ** , mastar ismi **فُحُومٌ**, (mecaz:) [kuyu yahut eski kuyu] su akışına sahip olmaktan kesildi. (K, TA.)

فحّمهُ
2 **فحّمهُ** ذ , (S, A, Msb, K,) mastar ismi **تَفْحِيمٌ**, (S, A, K,) onu kararttı, (S, A, Msb, K,) yani başkasının yüzünü, (S, A, Msb,) **فَحْم** ile [yani kömürle]. (Msb.) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak.

افحم
4 **افحم** ذ O (bir adam) **فَحْمَةُ العِشَآءِ** denilen vakte girdi [bk.]; **أَعْتَمَ** gibi. (TA.) ― -b2- Ve şöyle denir: **أَفْحِمُوا**, (S,) yahut **أَفْحِمُوا عَنْكُمْ**, (K,) **مِنَ اللَّيْلِ**, yani gecenin **فَحْمَة**’sinde (yani en şiddetli siyahlığında, S) yolculuktan sakının; (S, K;) bunun gibi ↓ **فَحِّمْوا**, (S, * K,) mastar ismi **تَفْحِيمٌ**. (S.) -A2- **افحمهُ** ağlama hakkında söylenir [yani onun sesini yahut nefesini kesti]: (TA:) 1’e bak. Ve onu susturdu, (S, Msb, TA,) yani bir çekişmede yahut benzerinde (S, Msb, TA) hasmını, (Msb,) bir delil yahut kanıt ile, (Msb,) yahut başka bir durumda. (S, TA.) Ve, kaygı yahut gönül huzursuzluğu hakkında söylenir: onu şiir yahut beyit söylemekten alıkoydu yahut menetti. (K.) ― -b2- Ve onu **مُفْحَم** buldu, (S, K,) şiir yahut beyit söylemeyen. (S.) Şöyle denir: هَاجَاهُ فَأَفْحَمَهُ, yani [onu hicivleşmede çekişti] ve onu **مُفْحَم** buldu; K’ye göre: (TA:) ve هَاجَيْنَاكُمْ فَمَا أَفْحَمْنَاكُمْ (S [burada mananın “Sizinle hicivleşmede çekiştik ve sizi **مُفْحَمُون** bulmadık” olduğu ima edilir]): yahut IB’ye göre bu, “ve sizi cevap vermekten yahut karşılık vermekten dili tutar kılmadık” demektir; çünkü **المُهَاجَاةُ** iki kişi arasındadır: fakat sen **هَجَوْتُهُ فَأَفْحَمْتُهُ** dersin; yani [onu hicvettim] ve onu **مُفْحَم** buldum. (TA.)

8 اـِفْتَحَمَ [**الاِفْتِحَامُ** bazı K nüshalarında **الاِغْتِبَاقُ** anlamında açıklanır; bazılarında, **الاِعْتِنَاقُ**; ve görünüşe göre Golius’un kullandığı nüshada, **الاِعْتِيَاقُ**: birincisi ki TK’de izlenen odur, açıkça sanırım doğrudur; manası: akşam bir yudum içmek; buna **غَبُوق** denir. Ayrıca bir sonraki paragrafa, ikinci ve son cümlelere bak.]

فَحْمٌ
**فَحْمٌ** ذ ve ↓ **فَحَمٌ**, (S, Msb, K,) ikincisi bazen vâki olur, (S, Msb,) **نَهْرٌ** ve **نَهَرٌ** gibi, (S,) [kömür; bunun “şunu ifade eder” diye söylenmesiyle kastedilen] sönmüş kömürdür; (M, K;) bilinen bir şey; (S, Msb;) bunun gibi ↓ **فَحِيمٌ**; (S, K;) yahut ISd’ye göre bu, **فَحْمٌ**’ün bir çoğulu olabilir, [yahut çoğul benzeri bir isim,] tıpkı **عَبِيدٌ**’ün **عَبْدٌ**’dan ve **مَعِيزٌ**’in **مَعْزٌ**’dan olması gibi, vb.: (TA:) tekil birimi [bir parça kömür anlamında] ↓ **فَحْمَةٌ**’dir, (S, K, TA,) fakat **فَحَمَةٌ** değildir. (TA.) -A2- Ve **فَحْمٌ** ayrıca **فَحْمَةٌ** kelimesinin delâlet ettiği vakitlerin [herhangi birinde] içilen içimi de ifade eder [bk.]; (K, TA:) **غَبُوق** ve **صَبُوح** ve **جَاشِرِيَّة** ve **قَيْل** gibi; fakat Az. tarafından hoş görülmez. (TA.) ― -b2- [TK’ye göre bu, fiili ↓ **فَحَمَ**, muzâri‘ **فَحَمَ** olan bir mastardır; manası: o (bir adam) **عِشَآء**’ın **فَحْمَة**’sinde içti: fakat bunun için herhangi bir teyit bulmuyorum.]

فَحَمٌ
**فَحَمٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

فَحِمٌ
**فَحِمٌ** ذ : **فَاحِمٌ**’e bak.

فَحْمَةٌ
**فَحْمَةٌ** ذ **فَحْمٌ**’ün tekil birimi, bk. [Bundan dolayı] kırmızı bir **خِمَار**’lı [yahut örtülü] siyah bir kadın hakkında şöyle denir: كَأَنَّهَا فَحْمَةٌ فِى رَأْسِهَا نَارٌ [Sanki o, başında ateş bulunan bir parça kömür gibidir]. (TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **فَحْمَةُ اللَّيْلِ** gecenin ilk kısmı: (K:) yahut gecenin siyahlığı: (Msb:) yahut gecenin en şiddetli siyahlığı: (K:) yahut gecenin ilk kısmının siyahlığı: (TA:) yahut gecenin en şiddetle siyah olan kısmı: (S, TA:) yahut güneşin batışından insanların uyuması [vaktine] kadar olan kısım: (K:) hem sıcaklığı [hem de karanlığı] sebebiyle böyle adlandırılmıştır; zira gecenin ilk kısmı son kısmından daha sıcaktır: (TA:) özellikle **صَيْف**’tedir [yani yazda]; (K, TA;) kışta değildir: (TA:) ve **فَحْمَةُ العِشَآءِ** **عشاء**’ın [yani gecenin kararmasının] karanlığını ifade eder: (S:) yahut gecenin siyahlığının şiddetini ve onun karanlığını; ki bu, onun ilk kısmındadır: yahut **عشاء**’dan hemen sonraki vakit: (TA:) çoğulu **فِحَامٌ** ve **فُحُومٌ**’dur: (K, TA:) yahut bunlardan ikincisi karanlık anlamına gelebilir; sanki o, **فَحُمَ**’nın bir mastarıymış gibi. (TA.) **فَحْمَةُ السَّحَرِ** **سَحَر**’ın [yahut gecenin son kısmının] vaktini ifade eder. (K.) Ve **فَحْمَةُ بْنُ جُمَيْرٍ** [özel ad olarak] gecenin ortasıdır. (K.)

فَحُومٌ
**فَحُومٌ** ذ Cevap yahut karşılık söylemeyecek olan kimse. (TA.)

فَحِيمٌ
**فَحِيمٌ** ذ : **فَحْمٌ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca **فَاحِمٌ**’e de bak.

فَحَّامٌ
**فَحَّامٌ** ذ **فَحْم** [yani kömür] satıcısı. (TA.)

فَاحِمٌ
**فَاحِمٌ** ذ Siyah; (S, K, TA;) saça uygulanır, (S,) ve herhangi bir şeye; (TA;) bunun gibi ↓ **فَحِيمٌ**; (K, TA;) saça ve herhangi bir şeye uygulanır. (TA.) Ve güzel yahut hoş olan siyah. (TA.) ― -b2- Ve **أَسْوَدُ فَاحِمٌ** denir; yani şiddetli derecede siyah. (TA.) -A2- Ayrıca bağırış yahut bağırışlar çıkaran bir koç; ve bunun gibi ↓ **فَحِمٌ**. (K. [Fakat 1’e bak.]) ― -b2- Ve hiç konuşmayan kimse. (TA.) ― -b3- Ve suya uygulanınca, (mecaz:) durgun; akmayan yahut koşmayan. (K, TA.)

مُفْحَمٌ
**مُفْحَمٌ** ذ [4’ün edilgen ism-i mef‘ûlü, bk.]: **عَيِىٌّ** ile aynı (K, TA;) çünkü yüzü öfkeden **فَحْم** [yani kömür] gibi siyahlaşır. (TA.) Beyit yahut şiir söylemeye âciz olan kimse. (S, * K.) Ve kendisiyle hicivleşmede çekişen kimseye cevap yahut karşılık vermeyecek [yahut veremeyecek] şair. (TA.)

مُفْحِمٌ
**مُفْحِمٌ** ذ Ve susturan cevap yahut karşılık, [vb.]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَحَمَ
فَحَمَ U ( n. ac. فُحُوْم 27 ),
a.  Dried up, ceased to flow ( spring ).

b.  A ( n. ac. فَحْم 1 ,  فُحَاْم 24 ,  فُحُوْم 27 ) [&  pass. ], Cried himself hoarse, stopped crying ( child ).

فَحِمَ
فَحِمَ A ( n. ac. فَحَم 4 ),
a.  see supra (b) . _ast;

فَحُمَ
فَحُمَ U ( n. ac. فُحُوْم 27 ,  فُحُوْمَة 27t ),
a.  Was black, coal-black.

فَحَّمَ
فَحَّمَ II ,
a.  Blackened.

b.  see IV (c) .

أَفْحَمَ
أَفْحَمَ IV ,
a.  Silenced.

b.  Choked, stifled; troubled, distressed.

c.  [ 'An &  Min ], Avoided ( darkness ).

d.  [ pass. ],  see I (b) .

اِفْتَحَمَ
اِفْتَحَمَ VIII ,
a.  Embraced.

فَحْم
فَحْم 1 ,
a.  Charcoal; carbon; coal.

b.  Draught, drink.

فَحْمَة
فَحْمَة 1t , ( pl.

فَحَمَات
فَحَمَات &  فِحَاْم 23 ),
a.  see 1 (a) .

b.  Darkness ( of the night ).

فَحْمِيّ
فَحْمِيّ 1yi ,
a.  Coal-black.

فَحَم
فَحَم 4 ,
a.  see 1 (a) .

فَحِم
فَحِم 5 ,
a.  Crying.

فَاْحِم
فَاْحِم 21 ,
a.  Black.

b.  Still, stagnant ( water ).

c.  see 5 .

فَحِيْم
فَحِيْم 25 ,
a.  see 1 (a) &  21 ( a ).

فَحُوْم
فَحُوْم 26 ,
a.  Silent.

فُحُوْمَة
فُحُوْمَة 27t ,
a.  Darkness, blackness.

فَحَّاْم
فَحَّاْم 28 , ( pl. فَحَّاْمَة 28t ),
a.  Coal-merchant.

فَحَّمَ
N. P. فَحَّمَ II ,
a.  Carbonized.

أَفْحَمَ
N. Ag. أَفْحَمَ IV ,
a.  Crushing ( reply ).

أَفْحَمَ
N. P. أَفْحَمَ IV ,
a.  Confused, confounded; speechless.

##### Türkçe

فَحَمَ
**فَحَمَ** U (mastarı **فُحُوْم** 27),
a. Kurudu, akmayı kesti (pınar).

b. **فَحَمَ** A (mastarı **فَحْم** 1, **فُحَاْم** 24, **فُحُوْم** 27) [ve edilgen], sesini kısarak bağırdı, ağlamayı kesti (çocuk).

فَحِمَ
**فَحِمَ** A (mastarı **فَحَم** 4),
a. yukarıya bak (b). _ast;

فَحُمَ
**فَحُمَ** U (mastarı **فُحُوْم** 27, **فُحُوْمَة** 27t),
a. Siyah oldu, kömür-siyahı oldu.

فَحَّمَ
**فَحَّمَ** II,
a. Kararttı.

b. IV (c)’ye bak.

أَفْحَمَ
**أَفْحَمَ** IV,
a. Susturdu.

b. Boğdu, nefessiz bıraktı; sıkıntıya soktu, kederlendirdi.

c. [ ‘An ve Min ], kaçındı (karanlıktan).

d. [edilgen], I (b)’ye bak.

اِفْتَحَمَ
**اِفْتَحَمَ** VIII,
a. Kucakladı.

فَحْم
**فَحْم** 1,
a. Odun kömürü; karbon; kömür.

b. Yudum, içiş.

فَحْمَة
**فَحْمَة** 1t, (çoğulu
**فَحَمَات**
**فَحَمَات** ve **فِحَاْم** 23),
a. 1 (a)’ya bak.

b. Karanlık (gecenin).

فَحْمِيّ
**فَحْمِيّ** 1yi,
a. Kömür-siyahı.

فَحَم
**فَحَم** 4,
a. 1 (a)’ya bak.

فَحِم
**فَحِم** 5,
a. Ağlama.

فَاْحِم
**فَاْحِم** 21,
a. Siyah.

b. Durgun, hareketsiz (su).

c. 5’e bak.

فَحِيْم
**فَحِيْم** 25,
a. 1 (a) ve 21 (a)’ya bak.

فَحُوْم
**فَحُوْم** 26,
a. Suskun.

فُحُوْمَة
**فُحُوْمَة** 27t,
a. Karanlık, siyahlık.

فَحَّاْم
**فَحَّاْم** 28, (çoğulu **فَحَّاْمَة** 28t),
a. Kömür tüccarı.

فَحَّمَ
İsim-mef‘ûl **فَحَّمَ** II,
a. Karbonlaştırılmış.

أَفْحَمَ
İsim-fâil **أَفْحَمَ** IV,
a. Ezici (cevap).

أَفْحَمَ
İsim-mef‘ûl **أَفْحَمَ** IV,
a. Şaşırtılmış, afallatılmış; konuşamaz.
