# فحم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فحم

ح ف م
فحم
استعمل من وجوهه : ( فحم ) .
فحم : قال الليث : الفَحْمُ الجمر الطافِىء ؛ الواحدة فَحَمَةٌ وأنشد أبو الهيثم للأغلب :
قد قاتلوا لاَ ينفخون في فَحَم
يقول لو كان قتالهم يُغْنِي شَيْئاً ولكنه لا يُغْني فكان كالذي ينفخُ ناراً ولا فحم ولا حطب ، فلا تذكو النَّارُ ولا تَتَّقِدُ ، يضرب هذا مثلاً للرجل الذي يُمارِسُ أمْراً لا يُجْدِي عليه .
وقال الليث : فَحم الصبي وهو يفحم إذا طال بكاؤه حتى ينقطع نَفَسه .
وقال أبو عبيد : قال الكسائي فَحِمَ الصبي يفْحَمُ فُحُوماً وفُحَاماً إذا بكى حتى ينقطع . وقال الليث كلَّمني فلان فأفحمتُه إذا لم يُطِقْ جوابَك ، قلت كأنّه شُبه بالذي يبكي حتى يَنْقَطِع نَفَسه ، وشاعر مُفْحَمٌ لا يجيب محاجِيَه ، ورجل مُفْحَم لا يقول الشعر .
وقال الليث شَعَرٌ فَاحِمٌ وقد فَحَم فُحومة وهو الأسود الحسن وقال الأعشى :
مبتلة هيفاءُ رُودٌ شبابُها
لها مُقْلتا رِئْم وأسودُ فاحمُ
أبو عبيد ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( ضُمُّوا فواشيكم حتى تذهَب فَحْمَةُ العشاء ) . والفواشي : ما انتشر من المال ، الإبل والغنم وغيرها . قال : وفَحْمةُ العِشاء شدة سواد الليلِ وظلمته ، وإنما يكون ذلك في أوَّله حتى إذا سكن فَوْرُه قلّت ظُلمته ، وقال الفرَّاء يقال فَحِمُوا عن العِشَاء يقول
لا تَسِيروا في أَوَّله حين تقوم الظُّلْمَةُ ولكن أمهلوا حتى تسكُنَ وتعدل الظلمة ثم سيروا وقال لبيد :
واضْبِطِ الليل إذا طَالَ السُّرَى
وتَدَجَّى بعد فَوْرٍ واعتدل
وقال شمر يقال فَحْمَةٌ وفَحَمَةٌ لغتان .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَحْمَةُ ما بين غروب الشمس إلى نوم الناسِ سميت فحمة لحَرها وأولُ الليل أحَرُّ من آخره . قال ولا تكون الفحْمة في الشتاء . قال ولا يقال في الشَّرَاب فَحْمَةٌ كما يقال الجاشريَّة والصَّبُوح والغَبُوق والقَيْل . قال : ويقال للذي لا يتكلم أصلاً فَاحِمٌ ويقال للذي لا يقول الشعر مُفْحَم .

### Türkçe

ح ف م
**فحم**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: (**فحم**).

**فحم**: Leys dedi: **الفَحْمُ** sönük kor’dur; bir tanesi **فَحَمَةٌ**’dir. Ebû’l-Heysem, A‘leb için inşâd etti:
قد قاتلوا لاَ ينفخون في **فَحَم**
Der ki: Eğer onların savaşmaları bir şeyi fayda verseydi; fakat fayda vermez; bu yüzden, ateşe üfleyen, ne kor ne odun bulunan kimse gibidir; böylece ateş ne alevlenir ne tutuşur. Bunu, kendisine fayda vermeyen bir işi yapan adam için mesel olarak vurur.

Leys dedi: Çocuk **فَحم** etti; o, **يفحم** eder: ağlaması uzayıp nefesi kesilinceye kadar.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: Çocuk **فَحِمَ** eder, **يفْحَمُ** eder; **فُحُوماً** ve **فُحَاماً** (olarak) ağlayıp kesilince (yani nefesi kesilinceye kadar) (böyledir). Leys dedi: Falan benimle konuştu da onu **أفحمتُه** ettim; (yani) senin cevabına güç yetiremediği zaman. Dedim: Sanki, ağlayıp nefesi kesilen kimseye benzetilmiştir. Ve **مُفْحَمٌ** şair: muhâcîsine cevap vermez. Ve **مُفْحَم** adam: şiir söylemez.

Leys dedi: **شَعَرٌ فَاحِمٌ**; ve **فَحَم** etti, **فُحومة** (olarak): o, güzel siyah olandır. A‘şâ dedi:
مبتلة هيفاءُ رُودٌ شبابُها
لها مُقْلتا رِئْم وأسودُ **فاحمُ**

Ebû Ubeyd: Ve Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu; dedi ki: (**ضُمُّوا فواشيكم حتى تذهَب فَحْمَةُ العشاء**). Ve **الفواشي**: maldan yayılmış olan şeydir; develer, koyunlar ve başkaları. Dedi: Ve **فَحْمةُ العِشاء** gecenin siyahlığının şiddeti ve karanlığıdır; bu ancak onun evvelinde olur; ta ki onun coşkunluğu sükûn bulunca karanlığı azalsın. Ferrâ dedi: **فَحِمُوا عن العِشَاء** denir; der ki: Karanlık kalktığı vakit onun evvelinde yürümeyin; fakat sükûn buluncaya ve karanlık mutedil oluncaya kadar mühlet verin; sonra yürüyün. Lebîd dedi:
واضْبِطِ الليل إذا طَالَ السُّرَى
وتَدَجَّى بعد فَوْرٍ واعتدل

Şemmer dedi: **فَحْمَةٌ** ve **فَحَمَةٌ** denir; iki lugattır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الفَحْمَةُ** güneşin batışı ile insanların uyuması arasındaki şeydir; harareti sebebiyle **فحمة** diye adlandırıldı; gecenin evveli, sonundan daha sıcaktır. Dedi: Kışın **الفحْمة** olmaz. Dedi: İçkide, **الجاشريَّة** ve **الصَّبُوح** ve **الغَبُوق** ve **القَيْل** denildiği gibi **فَحْمَةٌ** denilmez. Dedi: Asla konuşmayan kimseye **فَاحِمٌ** denir; şiir söylemeyen kimseye **مُفْحَم** denir.
