# فح (ف-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والفاء
حف ، فح : مُستعملان .
حف : قال الليث : الحُفوفُ : يُبوسَةٌ مِنْ غير دسم قال رؤبة :
قالتْ سُليمى أَنْ رأَتْ حفُوفِي
مع اضطرابِ اللَّحمِ وَالشُّفوفِ
وقَالَ الأصمعيُّ : حَفَّ يحِفُّ حْفوفاً وأَحْفَفْتُه .
وقالَ : سويقٌ حافٌّ : لمْ يُلَتَّ بِسَمْنٍ . عَمْرو عنْ أَبيه : الحَفَّةُ : الكَرامةُ التامّةُ ، ومنهُ قولُهم : مَنْ حفَّنَا أو رفَّنَا فليقتصد .
وقَالَ أَبو عُبَيْد : مِنْ أمْثَالِهم في القَصْدِ في المدحِ ( مَنْ حفَّنَا أوْ رَفَّنَا فليقتصد ) .
يقُولُ : مَنْ مدحنا فلا يغْلُوَنَّ في ذلك وَلكن ليتكلم بالحقِّ .
وقَالَ الأصمعي : هوَ يَحِفُّ وَيرِفُّ أَيْ يقومُ ويقعدُ ، وينصح ويشْفقُ ، قَالَ : وَمعنى يحفّ : تسمع له حفيفاً ، ويقَال : شجر يَرِفُّ إذا كَانَ له اهتزازٌ منَ النّضَارةِ .
وأخبرني المنذريُّ عنْ ثعْلَب عَنْ سَلَمَةَ عَنِ الفَرَّاء قَالَ : يُقَالُ : ما يحفُهم إلي ذلك إلاَّ الحاجةُ يريدُ ما يدْعُوهُم ومَا يُحوِجهم .
وقَالَ اللَّيثُ : احتفَّت المرأةُ إذا أَمرت مَنْ يحُفُّ شعر وَجهِها نتْفاً بخيطين . وَحفَّت المرأة وَجههَا تحُفُّهُ حَفّاً وَحِفَافاً .
وَحَفَّ القومُ بسيِّدِهِم يَحُفُّونَ حَفّاً إذا أَطَافُوا به وَعكَفوا ، وَمنْهُ قولُ الله جَلَّ وَعز : ( الْعَامِلِينَ وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَآفِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ) ( الزُّمَر : 75 ) ، قَالَ الزَّجّاجُ : جَاءَ في التفْسير معنى حَافِّينَ مُحْدِقينَ .
وقال الأصمَعيُّ : يُقَالُ : بقِيَ مِنْ شَعرِهِ حِفافٌ وَذلكَ إذا صلِعَ فبقِيتْ طُرّةٌ من شعرِه حولَ رأْسهِ قَالَ : وَجمعُ الحِفَافِ أَحِفَّةٌ .
وقَال ذو الرُّمَّةِ يصفُ الجِفَانَ التي يُطعُمُ فيهَا الضِّيفَانُ :
لهُنَّ إذَا أَصبَحْنَ منهم أَحِفةٌ
وحينَ يروْنَ الليلَ أقبلَ جائيَا
قالَ : أَراد بقوله : لهُنَّ أَي للجفَانِ أَحِفّةٌ أَي قومٌ استداروا بهَا يأكلون من الثَّرِيدِ الذي لُبِّقَ فيهَا واللُّحْمَانِ التي كُلِّلتْ بها .
قال الأصمعيُّ : وحفَّ عليهم الغَيْثُ إذا اشتدَّت غَبْيَتُه حتى تسمعَ له حَفِيفاً ، ويقال : أجرى الفرسَ حتى أحَفَّه إذا حمله على الحُضْرِ الشّديدِ حتى يكون له حَفيفٌ .
قال : ويقال : يبِسَ حَفَّافُه وهو اللّحمُ اللّيِّنُ أسفل اللَّهَاةِ .
قال : والمِحَفَّةُ : مَركبٌ من مراكِبِ النِّساء ، وقال اللَّيثُ : المِحَفَّةُ : رحلٌ يُحَفُّ بثوب تركبه المرأةُ .
قال : وحِفَافَا كُلِّ شيء : جانباه ، وقال طرَفة :
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَبِيَ تَكَنَّفَا
حِفَافَيْهِ شُكَّا في العسيب بمسرد
يصف ناحِيَتي عَسِيب ذنب النَّاقة .
قال : والحفيف : صوتُ الشيء ، كالرَّمْية ، وطيران الطائر ، والتهاب النار ، ونحو ذلك .
وقال اللَّيثُ : حَفُّ الحائِك : خَشَبَتُه العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحمَةَ بين السَّدَى . أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : الحَفّ بغير هاءٍ هو المَنْسَجُ وأما الحَفَّةُ فهي الخشبة التي يَلُفُّ عليها الحائكُ الثَّوْبَ . وقال أبو زيد : يقال : ما أنت بِنِيرَةٍ ولاحَفَّة . معناه : لا تَصْلُح لشيءٍ ، قال : فالنِّيرَةُ هي الخشبةُ المُعْترِضة ، والحفَّةُ : القصباتُ الثَّلاثُ .
وروى أبو حاتم عن الأصمعيّ قال : الذي يضرِبُ بهِ الحائِكُ كالسيفِ الحِفَّةُ بالكسر ، وأما الحَفُّ فالقصبة التي تجيءُ وتذهب ، كذا هو عند الأعراب .
وقال الليثُ : الحَفَّانُ : الخَدَم . والحَفَّانُ : الصِّغارُ منَ الإبل والنَّعام ، الواحدةُ حَفَّانَةٌ . وأنشد :
وَزَفّت الشَّوْلُ من بَرْدِ الْعَشِيّ كَمَا
زَفَّ النَّعامُ إلى حَفَّانِه الرُّوحُ
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : الحَفّانُ : وَلَدُ النَّعامِ ، الواحدةُ حَفَّانَةٌ ، الذكرُ والأنثى جميعاً .
وقال ابن دُرَيْد : حفَفْتُ الشيءَ حَفّاً إذا قشَرْتَه ، ومنهُ حَفَّتِ المرأةُ وجهها ، قال : ومنهُ الحَفَفُ وهو الضِّيقُ والفقرُ . أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : أصَابهُم مِنَ العيشِ ضَفَفٌ وحَفَفٌ وقشفٌ كلُّ هذا من شِدَّةِ العيشِ .
قال : وجاءَنا على حَففِ أمرٍ ، أي على ناحيةٍ منه ، ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ قال : الضَّفَفُ : القِلَّةُ ، والحَفَفُ : الحاجةُ . قال : وقال العُقَيْلِيّ : وُلِدَ الإنسانُ على حفف ، أي على حاجة إليه ، وقال : الضَّفَفُ والحفَفُ واحدٌ ، وأنشد :
هَدِيَّةً كَانَتْ كَفَافاً حَفَفَا
لاَ تَبْلُغُ الْجارَ وَمَنْ تَلَطُّفَا
وقال أبو العبَّاس : الضَّفَفُ : أن تكون الأَكَلَة أكثر من مقدار المالِ ، والحَفَفُ : أن تكون الأكلةُ بمقدارِ المال ، قال : وكان النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) إذا أَكلَ كان من يأْكُلُ معه أكثر عدداً من قدر مبلغ المأْكُولِ وكَفَافِه ، قال ومعنى قوله : ومن تلطَّفا أي من بَرَّنا لم يكن عندنا ما نَبَرُّه .
وقال ابن السكيت : يقال : ما رُئيَ عليهم حفَفٌ ولا ضَفَف أي أثَرُ عَوَزٍ ، وأُولئك قوم محفوفون ، وقد حَفّتهم الحاجةُ إذا كانوا محاويج .
وقال اللِّحياني : إنه لَحَافٌّ بَيِّنُ الحفُوفِ أي شديدُ العين . ومعناهُ أنه يُصِيبُ النَّاس بِعَيْنه .
أبو زيد : ما عند فلانٍ إلا حَفَفٌ مِنَ المتَاعِ ، وهو القوتُ القليلُ .
ويقال : حَفَّتِ الثَّرِيدةُ إذا يَبِسَ أعلاها فَتَشَقَّقَتْ ، وحَفَّتِ الأرضُ وقفَّت إذا يَبِسَ
بَقلها .
وفرسٌ قَفِرٌ حافٌّ : لا يسمن على الصَّنعة .
وحِفَافُ الرمل : مُنَقَطَعُهُ وجمعه أَحِفَّةٌ .
فح : الليث : الفَحِيحُ : من أصوات الأفعى شبيهٌ بالنَّفْخ في نَضْنَضَةٍ .
قال : والفحفَاحُ : الأَبَحُّ منَ الرِّجال .
الأصمعيُّ : فَحَّتِ الأفعى فهي تَفِحُّ فَحيحاً إذا سَمِعتَ صوتها من فمها ، يقال : سَمِعتُ فحيحَ الأفعى . قال : وأمَّا الكَشيشُ فصوتُهَا من جِلْدِها .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : فَحْفَح إذا صَحَّح المودَّة وأخلصها ، وحَفْحَف إذا ضاقت معيشتُه .
وقال أبو خَيرة : الأفعى تَفِحّ وتَحِفُّ والحفيفُ من جِلدِها ، والفَحِيحُ من فيها ، وقال ابن الأعرابي : الفُحُحُ : الأفاعي . أبو زيد : كَشَّتِ الأفعى وفَحَّت وهو صوتُ جِلْدِها مِنْ بين الحيَّاتِ ، وفَحِيحُ الحيَّاتِ بعد الأفعى من أصواتِ أفواهها .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الفاء**
**حف** , **فح** : ikisi de kullanılandır.
**حف** : Leys dedi: **الحُفوفُ**: yağsızlıktan bir kuruluk; Rü’be dedi:
Dedi Süleymâ, **حفُوفِي**’mi gördüğünde
Etin çalkalanması ve **الشُّفوفِ** ile birlikte
Asmaî dedi: **حَفَّ** **يحِفُّ** **حْفوفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْتُه**.
Ve dedi: **سويقٌ حافٌّ**: iç yağıyla yoğrulmamış. Amr, babasından: **الحَفَّةُ**: tam ikramdır; ve ondandır onların sözü: “**مَنْ حفَّنَا أو رفَّنَا فليقتصد**”.
Ebû Ubeyd dedi: onların övgüde ölçülülük hakkındaki darbımesellerindendir: (“**مَنْ حفَّنَا أوْ رَفَّنَا فليقتصد**”).
Der ki: bizi öven kimse bunda aşırı gitmesin; fakat hak ile konuşsun.
Asmaî dedi: o **يَحِفُّ** ve **يرِفُّ**, yani kalkar ve oturur; öğüt verir ve şefkat eder. Dedi: **يحفّ**’ın manası: onun için bir hışırtı işitirsin. Ve denir: **شجر يَرِفُّ**: tazelikten bir sallanması olduğunda.
Münzirî bana Sa‘leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan haber verdi; dedi: denir: “**ما يحفُهم إلي ذلك إلاَّ الحاجةُ**”; yani onları çağıran ve onları muhtaç eden şey.
Leys dedi: kadın **احتفَّت**: yüzünün saçını iki iplikle yolacak kimseye emrettiğinde. Ve kadın yüzünü **حفَّت**; onu **تحُفُّهُ** **حَفّاً** ve **حِفَافاً**.
Ve kavim efendilerinin etrafını **حَفَّ** eder; **يَحُفُّونَ** **حَفّاً**: onu kuşattıklarında ve etrafında beklediklerinde. Ve ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “( **وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَآفِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ** ) ( **الزُّمَر** : 75)”; Zeccâc dedi: tefsirde **حَافِّينَ**’in manası **مُحْدِقينَ** (çevreleyiciler) olarak geldi.
Asmaî dedi: denir: saçından **حِفافٌ** kaldı; bu, kel olduğunda ve başının çevresinde saçından bir perçem kaldığında. Dedi: **الحِفَافِ**’ın çoğulu **أَحِفَّةٌ**’dir.
Zü’r-Rumme, misafirleri doyurduğu çanakları vasfederek dedi:
Onlar için, onlardan sabahladıklarında **أَحِفةٌ** vardır
Ve geceyi gördüklerinde, gelen bir gelici olarak
Dedi: “onlar için” sözüyle, yani çanaklar için, **أَحِفّةٌ**: yani etrafında dönüp onlardan yiyen bir kavim; içinde etle karıştırılmış tiridden ve onunla taçlandırılmış iki etten yerler.
Asmaî dedi: sağanak onların üzerine **حفَّ** ettiğinde: onun **غَبْيَتُه** şiddetlendiğinde, ta ki onun için bir **حَفِيفاً** işitinceye kadar. Ve denir: atı koşturdu, ta ki onu **أحَفَّه** edinceye kadar: onu şiddetli sürate yükledi, ta ki onun için bir **حَفيفٌ** olsun.
Dedi: ve denir: onun **حَفَّافُه** kurudu; o, küçük dilin altındaki yumuşak ettir.
Dedi: **المِحَفَّةُ**: kadınların bineklerinden bir binektir. Leys dedi: **المِحَفَّةُ**: bir örtüyle çevrelenen bir semer; kadın ona biner.
Dedi: her şeyin **حِفَافَا**’sı: iki yanıdır. Tarafe dedi:
Sanki benim vurma yerimin iki kanadı kuşattı
Onun iki **حِفَافَيْهِ**’ni; **العسيب**’e, sağlam bir bağ ile çakılmış
Dişi devenin kuyruğunun **عَسِيب**’inin iki yanını vasfeder.
Dedi: **الحفيف**: şeyin sesidir; atış gibi, kuşun uçuşu, ateşin alevlenmesi ve bunun benzeri.
Leys dedi: dokumacının **حَفُّ**’u: onun geniş tahtasıdır; onunla atkıyı çözgü arasında düzenler. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الحَفّ** (ه’siz) tezgâhtır; ama **الحَفَّةُ** dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır. Ebû Zeyd dedi: denir: “sen ne **بِنِيرَةٍ**sın ne de **لاحَفَّة**.” Manası: hiçbir şeye yaramazsın. Dedi: **النِّيرَةُ** enine olan tahtadır; **الحفَّةُ**: üç kamıştır.
Ebû Hâtim, Asmaî’den rivayet etti; dedi: dokumacının kılıç gibi vurduğu şey, kesre ile **الحِفَّةُ**’dir; ama **الحَفُّ** gidip gelen kamıştır; bedeviler yanında böyledir.
Leys dedi: **الحَفَّانُ**: hizmetçiler. Ve **الحَفَّانُ**: develerin ve devekuşlarının küçükleri; bir tanesi **حَفَّانَةٌ**. Ve şu beyit okundu:
Ve akşam serinliğinden **الشَّوْلُ** süslendi, tıpkı
Ruhun, devekuşunu onun **حَفَّانِه**’ine doğru süslemesi gibi
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الحَفّانُ**: devekuşu yavrusu; bir tanesi **حَفَّانَةٌ**; erkek ve dişi birlikte.
İbn Düreyd dedi: bir şeyi **حفَفْتُ** **حَفّاً**: onu soyduğumda; ve ondandır kadının yüzünü **حَفَّت** etmesi. Dedi: ve ondandır **الحَفَفُ**; o, darlık ve fakirliktir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: geçimden onlara **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قشفٌ** isabet etti; bunun hepsi geçimin şiddetindendir.
Dedi: “bize bir işin **حَففِ**’i üzere geldi”; yani onun bir tarafı üzere. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضَّفَفُ**: azlıktır; **الحَفَفُ**: ihtiyaçtır. Dedi: Ukaylî dedi: insan **حفف** üzere doğdu; yani ona ihtiyaç üzere. Ve dedi: **الضَّفَفُ** ve **الحفَفُ** birdir. Ve şu beyit okundu:
Bir hediye; **كَفَافاً** **حَفَفَا** idi
Komşuya ve yumuşak davranana ulaşmaz
Ebû’l-Abbâs dedi: **الضَّفَفُ**: yemenin, mal miktarından fazla olmasıdır; **الحَفَفُ**: yemenin, mal miktarınca olmasıdır. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) yediğinde, onunla yiyenler, yenilenin miktarı ve onun **كَفَافِه**’i kadar olan meblağdan sayı bakımından daha çok olurdu. Dedi: “**ومن تلطَّفا**” sözünün manası: bize iyilik eden kimse; bizde ona iyilik edecek şey yoktu.
İbnü’s-Sikkît dedi: denir: “onların üzerinde ne **حفَفٌ** ne **ضَفَف** görüldü”; yani yoksunluk eseri. Ve onlar **محفوفون** bir kavimdir; ve ihtiyaç onları **حَفّتهم** ettiğinde: muhtaç olduklarında.
Lihyânî dedi: o, **لَحَافٌّ**; **بَيِّنُ الحفُوفِ**; yani şiddetli göz (nazar) sahibidir. Manası: insanlara gözüyle isabet eder.
Ebû Zeyd: falanın yanında eşyadan ancak **حَفَفٌ** vardır; o, az bir azıktır.
Ve denir: **حَفَّتِ الثَّرِيدةُ**: üstü kuruduğunda, sonra çatladığında. Ve yer **حَفَّت** ve **قفَّت**: otları kuruduğunda.
Ve **فرسٌ قَفِرٌ حافٌّ**: yemle semirmez.
Ve kumun **حِفَافُ**’ı: onun kesildiği yerdir; çoğulu **أَحِفَّةٌ**’dir.

**فح** : Leys: **الفَحِيحُ**: yılanın seslerindendir; bir **نَضْنَضَةٍ** içinde üflemeye benzer.
Dedi: **الفحفَاحُ**: erkeklerden sesi kısık olan.
Asmaî: yılan **فَحَّت**; o **تَفِحُّ** **فَحيحاً**: onun sesini ağzından işittiğinde; denir: yılanın **فحيحَ**’ini işittim. Dedi: ama **الكَشيشُ** onun derisinden olan sesidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **فَحْفَح**: dostluğu sağlamlaştırıp onu halis kıldığında. Ve **حَفْحَف**: geçimi daraldığında.
Ebû Hayra dedi: yılan **تَفِحّ** eder ve **تَحِفُّ** eder; **الحفيفُ** onun derisindendir; **الفَحِيحُ** onun ağzındandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفُحُحُ**: yılanlardır. Ebû Zeyd: yılan **كَشَّتِ** ve **فَحَّت**; bu, yılanlar arasından onun derisinin sesidir. Ve yılanların **فَحِيحُ**’i, engerekten sonra, ağızlarının seslerindendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(فâsıl: **الفاء** ve ondan sonra gelenler, muzâaf ve mutâbıkta)

(**فق**) **الفاء** ve **القاف** muzâafta, işte bir açılma ve karışma üzerine delâlet eder. Denir: **انفَقّ الشَّيءُ**, yani yarıldı/açıldı, **إذا انفرَجَ**. Ve derler: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**, yani sözünde ahmak, karıştırıcıdır. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]).

(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, kapanmadan onu açmaktır. Ve el-Kisâî hikâye etti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً**. Ve falan düştü ve ayağı **انفكَّت**; yani açıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ يفعل ذلك**, “devam eder/eksik olmaz” mânâsınadır. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. O hâlde kıyas onda sahihtir. Ve **الفكُّ**([2]): zayıflıktan dolayı omuzun ekleminden açılmasıdır.
Ve babdan olan şeylerden: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**’ın buluşma yeri. Ve açılmadan dolayı böyle adlandırıldılar.

(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılma ve çentiklenmeye delâlet eder. Yahut buna yakın olana. Bundan: **الفَلُّ**: bozguna uğramış kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; onun teki **فَلٌّ**dur. en-Nâbiga dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.
Ve buna yakın olanlardan: **الفِلُّ**: içinde bitki olmayan toprak. Ve kıyas onda sahihtir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ** içinde olduk.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])

(**فم**) **الفاء** ve **الميم**’de **الفم**’den başka bir şey yoktur; bu da onun yeri değildir; lâkin zamme ile ve şeddeli **فمٌّ** hikâye edildi. Dedi:
* يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *

(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır: ikisi de delâlet eder; birisi bir “zahmete sokma”ya, diğeri bütün şeylerdeki türlerden bir türe.
Birincisi: **الفَنّ**; o, zahmete sokma ve şiddetli sürdürmedir. Denir: **فَنَنْتُه فَنّاً**, yani onu şiddetle sürdürdüğün ve zahmete soktuğun zaman.
Diğeri: **الأفانين**; şeyin cinsleri ve yollarıdır. Ondan: **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. Ebû Ubeyd dedi: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.

(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; **العِيِّ** ve ona benzer şeye delâlet eder. Bundan: **الرّجل الفَهُّ**; o, **العَيِيّ**dir. Ve kadın: **فَهّةٌ**. Masdarı: **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي**; tâ ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(**فأ**) **الفاء** ile **الهمزة** ve aralarında bir illetli harf ile, dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء الفَيء**, yani gölge mağrib tarafından maşrik tarafına döndüğü zaman. Ve her dönüş **فيءٌ**dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾ [الحجرات 9], yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ الشَّجرةُ**; ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın, başını kibir tarafından hareket ettirdiği zaman, saçını **تَفيِّئُ**. Ve onun **تفيُّؤها**’sı denir: kocası için kırıtmasıdır. Ve kıyas bunların hepsinde birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onu onlara iade etti/bağışladı. Allah Subhânehu dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾ [الحشر 7]. Ve denir: **استفأْتُ هذا المالَ**, yani onu **فيْئاً** olarak aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**’den çabuk **الفَيءِ** sahibidir.
Ama onların sözü: **يا فَيْءَ مالِي**, derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikî mânâsını iyi bilen kimsenin kaybolup gittiği sözlerdendir. Ve okudu:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])

(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya([10]) ve onu ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً**; o hâlde o **مفتوتٌ** ve **فَتيت**tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند**’in altına konulan şeydir([11]). Ve onun pazısında **فَتَّ**; bu, ona kötülük ettiği zaman olur; sanki onun pazısından bir şeyi ufalamış gibidir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفَتفتة**: develerin kanmadan önce içmesidir.

(**فث**) **الفاء** ve **الثاء**; bir şeyi kırmaya, yahut onu saçmaya, yahut onu söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan onların sözü: **فَثَّ جُلَّته**: onu saçtı([12]). Ve adam, kendisine isabet eden bir kederden **انفَثَّ**; yani kırıldı.
Ve denir ki: **الفَثَّ**: fidanın kökünden sökülüp çıkarılmasıdır([13]).
Ve babdan: **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**’dır; çünkü o saçılır.

(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**, yani kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**’dan daha çirkindir. Ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**, yani kubbeli; ve böyle olduğu zaman iç tarafında **الفَجْوة** benzeri olur.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفِجُّ**: gerektiği gibi pişmesi gereken şeyden, pişmemiş olan şeydir.
Ve İbnü’l-A‘râbî’nin hikâye ettiği bir başka tek kelime şâz oldu; dedi: **أَفَجَّ يُفِجُّ**, yani hızlandı. Ondan: **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.

(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o da **الفَحيح**: yılanın sesidir. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])

(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء**; kıyaslanmayan kelimelerdir. [Bundan] **الفَخِيخ**: uykudaki **الغَطيط** gibidir. Ve **الفَخَّة**: iki bacakta gevşekliktir([15]). Ve denir: **الفَخَّة**: iri kadın([16]). Ve av için **الفَخُّ** bilinir.

(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17])"، o, onların ekinlerinde ve hayvanlarında sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Ve bundan şâz olan: **الفَدْفَد**: düz arazidir.

(**فذ**) **الفاء** ve **الذال** tek bir kelimedir; tek kalma ve ayrılığa delâlet eder. Bundan: **الفَذُّ**; o, **الفَرْد**’dir. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**, yani bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِفْذَاذ**dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**; çünkü deve yalnız bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilkidir.

(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **فَرّ عن أسنانه**. Ve insan **افتَرَّ**, yani tebessüm ettiği zaman. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve darbımesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü, haberinden seni müstağni kılar. Ve sanki bunun mânâsı şudur: ona bakışın, onu **تَفُرَّه**’den, yani onu açığa çıkarıp dişlerini araştırmandan seni müstağni kılar([21]). Ve derler: tay **أفرَّ**, yani **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştığı zaman. Ve develer, **الإثناء** için **إفراراً** ile **أفَرَّت**, yani süt emen yavruları gitti ve iki yaşına girdi. Ve derler: falanı, içindekinden dolayı **فُرَّ**; yani onu yokla. Ve işten **فُرَّ**: araştır.
Bu kıyastandır—mânâda uzak olsalar da—**الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ يَفِرّ**; ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavimdir. Denir: **فَرٌّ**; **فارّ**’ın cem‘idir; nasıl ki **صَحْبٌ** **صاحب**’ın cem‘i, **شَرْبٌ** **شارب**’ın cem‘i denir.
İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve keçi yavrusundan **الفُرَار** denir: cismi küçük olan; onun teki **فَرِيرٌ**dur; tıpkı **رَخْل** ve **رُخال**; **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.
Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafiflik. Denir: **رجلٌ فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(**فز**) **الفاء** ve **الزاء**; hafifliğe ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: **فَزَّهُ** ve **استفزَّه**, yani onu hafife aldığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾ [الإسراء 76], yani seni ondan hafifleyip ayrılmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** ve onu **أفْزَعَه**; mânâca birdir. Ve falanı, cehaleti **استفَزَّ**. Ve **رجل فَزٌّ**: hafif. Ve derler: şeyden **فزَّ**: saptı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusudur. Ve cismindeki hafiflikten dolayı bununla adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])

(**فس**) **الفاء** ve **السين**’de, mu‘arreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(**فش**) **الفاء** ve **الشين**; yayılmaya ve az tutunmaya delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**, yani sütü yayılmış olan. Ve işten **انْفَشَّ**: üşendi. Ve **الفَشُّ**: aşağı hırsızların izini sürmektir; o, **فَشَّاش**tır.

(**فص**) **الفاء** ve **الصاد**; iki şey arasında ayırmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفُصُوصُ**; o, bütün kemiklerin eklemleridir—Ebû Ubeyd dedi: parmaklar hariç—onun teki **فَصّ**tır. Ve bu babdandır: onun hakkından bir şeyi ona **أفْصَصت**; sanki onu senden ona ayırmışsın. Ve **فَصَّ الجُرْحُ**: aktı.
Buna yakın olanlardan: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Yüzüğün kendisinden olmadığı, bilakis ona yapıştırılmış olduğu için böyle adlandırıldı. Ama **فَصُّ العَينِ** ise, teşbih mânâsı üzere gözbebeğidir.

(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırma ve parçalara bölmeye delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**, yani onu ayırdığın zaman; ve o **انْفَضَّ**. Ve **انْفَضَّ القومُ**: dağıldılar. Allah Subhânehu dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾ [آل عمران 159].
Ve bu babdandır: kitaptan mührünü **فَضَضْت**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]); ondan yapılan ziynet sebebiyle. Ve **الفُِضاض**: şeyden, o **انفَضَّ** ettiği zaman, ayrılıp dağılan şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ**, yani dağıtır. Ve buna kıyas edilmesi câiz olanlardandır: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliği. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan geçişindeki akıcılığı ve kolaylığı sebebiyle adlandırıldı.

(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء**; tiksinme ve tiksinti göstermeye delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ**, yani sıkıldığı zaman. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinden bazıları dedi: **الفَظاظة** bunun­dandır. Denir: **رجلٌ فظٌّ**: kötü huylu. Ve o, **فَظِّ الكَرِش**’tendir; çünkü o, ancak bir zaruret ile, tiksinti üzere yenir. Ve derler: **الفَظِيظ**: aygırın suyudur.

(**فغ**([26])) **الفاء** ve **الغين**’de asıl bir söz yoktur; o, sesin hikâyesi gibidir. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla ses çıkarmaktır. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]): kasap yahut çoban; aynı şekilde **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve işinde **تفغفغَ**: hızlandı. Ve bütün bunlar, bazısı bazısına yakındır. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــ
([1]) **فقاق** ve **فقاقة** (هاء ile) de böyle denir.
([2]) Hareke ile **الفكك** de denir.
([3]) en-Nâbiga divanı 6. Ve onun ikinci mısraını **اللسان**’da (**فلل**) nisbesiz okuttu.
([4]) Abdullah b. Revâha’nın, **العزى**’yı vasfettiği bir beyitten parçadır; tamamı **اللسان**’da (**فلفل**) olduğu üzere:
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) el-Kumeyt’indir; **اللسان**’da (**فلل**) “**حيث يُلقى**” rivayetiyle.
([6]) Recez, Muhammed b. Züeyb el-‘Umânî el-Fuqaymî’nindir; **اللسان**’da (**فمم**) olduğu üzere. Dedi: “Eğer **من فمه** (fâ’nın fethasıyla) deseydi câiz olurdu.”
([7]) Rivayeti **المجمل**’de de böyle geldi. Ve **البيان** (1: 131) ve **اللسان** (**فهه**)’de: “**فلم تلفني فها ولم تلف**” iki yerde de **الفاء** ile.
([8]) Beyit İmru’ul-Kays’ındır; **معجم البلدان** (**ضارج**) ve **الأغاني** (7: 123)’te, onun için bir kıssa zikrettiler; zira Yemen’den bir heyetin kurtarılmasına sebep olmuştu; onlar Resûl ile görüşmek istiyorlardı.
([9]) Beyit, Nuveyfi‘ b. Nefî‘ el-Fuq‘asî’nin beyitlerindendir; **أمالي الزجاجي** 81-82 ve **اللسان** (**مرط**)’ta olduğu üzere. Ve denir ki: bilakis o, Nâfi‘ b. Nefî‘dir; yahut Nâfi‘ b. Laqît el-Fuq‘asî’dir. Ve **اللسان**’da (**شيأ، فيأ**) nisbesiz okuttu; ve (**هيأ**)’da onu el-Cumeyh b. et-Tammâh’a yahut Nâfi‘ b. Laqît el-Esedî’ye nisbet etti; ve **البيان** (3: 82)’ye, tahkikimizle, bak. Ve rivayet olunur: “**يا فيّ مالي**” ve “**يا هيء مالي**” ve “**يا شيء مالي**”; hepsi, mânâsı taaccüb olan kelimelerdir. el-Câhız’ın rivayeti: “**وكذاك حقاً**”.
([10]) Asılda: “**تكسر**”.
([11]) **اللسان**’da: “kıvılcım çıkarırken **الزَّند**’in altına konulan bir tezek yahut bir dışkı.”
([12]) **اللسان**’da: “hurmasını saçtığı zaman.”
([13]) Bu mânâ, yaygın sözlüklerde gelmedi.
([14]) Beyit Cerîr’indir; daha önce (**حوي**) haşiyelerinde başka bir rivayetle geçti. Ve **اللسان**’da (**حوى**) “**نقيق الأفاعي**” diye okuttu. **اللسان** (**نقق**) rivayeti, burada **المقاييس** rivayetine mutabıktır.
([15]) Bu mânâ **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi.
([16]) Bu mânâ da **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi. **اللسان**’da onu yalnız “pis kadın” diye tefsir etti; **القاموس** sahibi iki mânâyı birleştirdi.
([17]) **البيان** (1: 13) ve **الحيوان** (5: 507)’e bak.
([18]) Recez, **الخزانة** (1: 131) şevâhidindendir; er-Radî onu, “**يزيد**”in, fiil ile ve onun gizli zamiriyle adlandırıldığı için, hikâye edilmiş bir özel ad olduğuna şâhid olarak okuttu; senin sözünden: “mal artar.” el-Bağdâdî dedi: eğer “mal artar” sözünden olsaydı, sarftan men edilmesi gerekirdi ve burada fetha ile mecrur olurdu. Ve **بنو يزيد**: Mekke’de tüccarlardı. el-Bağdâdî’nin **اليزيدية** ve **التزيدية** tahkikine bak. Dedi: “Bu beyit, nahiv kitaplarının çoğundadır; söyleyenini bulamadım; onu söyleyenine nisbet eden kimseyi de bulamadım; yalnız el-‘Aynî, onun Ru’be b. el-‘Accâc’a ait olduğunu söyledi. Divanını gözden geçirdim de onda bulamadım.”
([19]) el-Kumeyt’indir; **اللسان**’da (**فرر**) “**ويفتر منك عن الواضحات إذا**” rivayetiyle.
([20]) **اللسان**’da (**فرر**) ve el-Meydânî’nin emsâlinde: “**إن الجواد**”. Ve **الفرار**, **الفاء**’nın zammı ile, kesri ile ve fethası ile.
([21]) Asılda: “**شأنه**”.
([22]) Beyit Züheyr’indir; divanında 177 ve **اللسان**’da (**سيأ، فزز، غطل، حشك**). Ve **سيء**, **السين**’in fethasıyla da kesriyle de denir; o, memeden sütün inmesinden önce, memelerin uçlarında olan süttür.
([23]) Asılda: “**تفض له**”.
([24]) O, Cessâs b. Neşbe’dir; **اللسان** ve **تاج العروس**’ta (**فظظ**) olduğu üzere. Ve **الحماسة** 339’da, el-Merzûkî şerhiyle, onun Hassân b. Neşbe olduğu.
([25]) **اللسان**’da: “**فكونوا**”. Ve asılda: “**حتى تعفرا**”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([26]) Bu madde **اللسان**’da yoktur. **القاموس**’ta olan: “**الفغة**: kokunun yayılması. Ve koku beni **فغتني**.” O hâlde buradaki maddenin geri kalanı, **المقاييس** ve **المجمل**’in tek başına getirdiklerindendir.
([27]) Asılda: “**الفغفغان**”; **المجمل**’de olanı sabit kıldım.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَحَّتِ الأَفْعَى
1 فَحَّتِ الأَفْعَى ذ , aor. فَحُ٣َ and فَحِ٣َ , (S, K,) the former dev. from a general rule, which requires the aor. of a verb of this class when intrans. to be with kesr only, (S,) inf. n. فَحِيحٌ (S, K) and فَحٌّ and تَفْحَاحٌ, (K,) [the last an intensive form,] The viper [hissed, or] made a sound to proceed from its mouth: (S, K, TA: [see a verse cited voce مِطْحَانٌ:]) or what is meant by this verb is [it made a sound by] the rubbing of one part of its skin against another part: or (TA) its making a sound to proceed from its skin is termed كَشِيشٌ, (S, TA,) or خَفِيفٌ: (As, TA:) some use this verb (فحّت) in relation to any serpent: others, peculiarly in relation to the female of the [serpents called] أَسَاوِد. (TA.) [J gives here a list of intrans. verbs of this class which have the aor. with damm, anomalously, and also with kesr; and a list of trans. verbs of the same class which have the aor. with kesr, anomalously, and also with damm: but both lists are defective; and it would be difficult to make them complete.] ― -b2- And فَحَّ, (L, K,) aor. فَحِ٣َ , inf. n. فَحِيحٌ; (L;) and ↓ فَحْفَحَ; said of a man, (assumed tropical:) He blew in his sleep, (L, K,) making a sound like the فَحِيح of the viper. (IDrd.)

فَحْفَحَ
R. Q. 1 فَحْفَحَ ذ : see the preceding paragraph. ― -b2- Also, [inf. n. فَحْفَحَةٌ,] (assumed tropical:) He (a man, TA) was, or became, affected with a hoarseness, roughness, harshness, or gruffness, in his voice. (K.) [See also فَحْفَحَةٌ, below.] -A2- And He (a man, TA) was, or became, true and sincere in love, or affection. (IAar, K.)

فُحَّةٌ
فُحَّةٌ ذ The heat, or burning quality, of pepper. (K.)

فُحُحٌ
فُحُحٌ ذ Vipers: (L:) or vipers in a state of excitement, (هَائِجَةٌ [perhaps meaning initum appetentes], K, TA,) made to come forth [from their lurking-places: so called] from the sounds of their mouths. (TA.)

فَحِيحٌ
فَحِيحٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (S, K, &c.) [Freytag explains it as signifying also The first braying of the young camel, which, by reason of its acuteness, is likened to the hissing of the serpent.]

فَحْفَحَةٌ
فَحْفَحَةٌ ذ [inf. n. of فَحْفَحَ, q. v.] ― -b2- Also The voice's being reiterated in the throat, or fauces, resembling hoarseness, roughness, harshness, or gruffness. (L.) ― -b3- And Speech, or talk. (Kr, TA.) ― -b4- فَحْفَحَةُ هُذَيْلٍ means Hudheyl's pronunciation of ح as ع: [a characteristic of the tribe of Hudheyl, or of some persons of that tribe,] mentioned by Es-Suyootee in the Mz and [by the same author in] the Iktiráh. (MF, TA.)

فَحْفَاحٌ
فَحْفَاحٌ ذ A man (L) having a hoarse, harsh, or gruff, voice. (L, K.) ― -b2- And A man speaking, or talking: or talkative. (TA.) ― -b3- And الفَحْفَاحُ is the name of A river in Paradise. (S, K.)

##### Türkçe

**فَحَّتِ الأَفْعَى**
1 **فَحَّتِ الأَفْعَى** ذ, muzâri‘i **فَحُ٣َ** ve **فَحِ٣َ**, (S, K,) birincisi, bu sınıftan bir fiilin lâzım olduğunda muzâri‘inin yalnız kesr ile olmasını gerektiren genel bir kaideden türetilmiştir, (S,) mastarı **فَحِيحٌ** (S, K) ve **فَحٌّ** ve **تَفْحَاحٌ**, (K,) [sonuncusu şiddet bildiren bir kalıptır,] engerek [tısladı yahut] ağzından bir ses çıkardı: (S, K, TA: [**مِطْحَانٌ** maddesinde zikredilen bir beyte bak:]) yahut bu fiille kastedilen, derisinin bir kısmını diğer bir kısmına sürtmesiyle [ses çıkarmasıdır]: yahut (TA) derisinden bir ses çıkarmasına **كَشِيشٌ**, (S, TA,) yahut **خَفِيفٌ** denir: (As, TA:) bazıları bu fiili (**فحّت**) her yılan hakkında kullanır: diğerleri ise, özellikle [**أَسَاوِد** denilen yılanların] dişisi hakkında kullanır. (TA.) [J burada, bu sınıftan muzâri‘i damme ile, şâz olarak, ve ayrıca kesr ile gelen lâzım fiillerin bir listesini; ve aynı sınıftan muzâri‘i kesr ile, şâz olarak, ve ayrıca damme ile gelen müteaddî fiillerin bir listesini verir: fakat iki liste de eksiktir; ve onları tamamlamak güç olurdu.] ― -b2- Ve **فَحَّ**, (L, K,) muzâri‘i **فَحِ٣َ**, mastarı **فَحِيحٌ**; (L;) ve ↓ **فَحْفَحَ**; bir adam hakkında söylenir, (mecaz kabul edilerek:) uykusunda üfledi, (L, K,) engereğin **فَحِيحٌ**’ine benzer bir ses çıkararak. (IDrd.)

**فَحْفَحَ**
R. Q. 1 **فَحْفَحَ** ذ: önceki paragrafa bak. ― -b2- Ayrıca, [mastarı **فَحْفَحَةٌ**,] (mecaz kabul edilerek:) o (bir adam, TA) sesinde bir kısıklık, pürüzlülük, sertlik, yahut boğukluk ile etkilenmiş idi, yahut oldu. (K.) [Aşağıda **فَحْفَحَةٌ**’ye de bak.] -A2- Ve o (bir adam, TA) sevgide yahut muhabbet/şefkatte doğru ve içten idi, yahut oldu. (IAar, K.)

**فُحَّةٌ**
**فُحَّةٌ** ذ Biberin harareti, yahut yakıcı niteliği. (K.)

**فُحُحٌ**
**فُحُحٌ** ذ Engerekler: (L:) yahut kızgınlık hâlindeki engerekler, (**هَائِجَةٌ** [muhtemelen initum appetentes mânâsında], K, TA,) ağızlarının seslerinden dolayı [inlerinden] çıkarılmış olanlar: (TA.)

**فَحِيحٌ**
**فَحِيحٌ** ذ 1’in [bk.] bir mastarıdır. (S, K, vb.) [Freytag onu ayrıca, keskinliğinden dolayı yılanın tıslamasına benzetilen, yavru devenin ilk anırması mânâsında da açıklar.]

**فَحْفَحَةٌ**
**فَحْفَحَةٌ** ذ [**فَحْفَحَ**’nın, bk., mastarıdır] ― -b2- Ayrıca sesin boğazda yahut yutakta tekrarlanması; kısıklığa, pürüzlülüğe, sertliğe yahut boğukluğa benzer. (L.) ― -b3- Ve söz, yahut konuşma. (Kr, TA.) ― -b4- **فَحْفَحَةُ هُذَيْلٍ**, Hüzeyl’in **ح**’yı **ع** olarak telaffuz etmesi demektir: [Hüzeyl kabilesinin, yahut o kabileden bazı kimselerin bir özelliği,] Es-Suyootee tarafından Mz’de ve [aynı müellif tarafından] Iktiráh’ta zikredilmiştir. (MF, TA.)

**فَحْفَاحٌ**
**فَحْفَاحٌ** ذ Kısık, sert, yahut boğuk sesli bir adam. (L, K.) ― -b2- Ve konuşan bir adam: yahut çok konuşan. (TA.) ― -b3- Ve **الفَحْفَاحُ**, Cennet’te bir nehrin adıdır. (S, K.)
