# فح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فح

باب الحاء والفاء
حف ، فح : مُستعملان .
حف : قال الليث : الحُفوفُ : يُبوسَةٌ مِنْ غير دسم قال رؤبة :
قالتْ سُليمى أَنْ رأَتْ حفُوفِي
مع اضطرابِ اللَّحمِ وَالشُّفوفِ
وقَالَ الأصمعيُّ : حَفَّ يحِفُّ حْفوفاً وأَحْفَفْتُه .
وقالَ : سويقٌ حافٌّ : لمْ يُلَتَّ بِسَمْنٍ . عَمْرو عنْ أَبيه : الحَفَّةُ : الكَرامةُ التامّةُ ، ومنهُ قولُهم : مَنْ حفَّنَا أو رفَّنَا فليقتصد .
وقَالَ أَبو عُبَيْد : مِنْ أمْثَالِهم في القَصْدِ في المدحِ ( مَنْ حفَّنَا أوْ رَفَّنَا فليقتصد ) .
يقُولُ : مَنْ مدحنا فلا يغْلُوَنَّ في ذلك وَلكن ليتكلم بالحقِّ .
وقَالَ الأصمعي : هوَ يَحِفُّ وَيرِفُّ أَيْ يقومُ ويقعدُ ، وينصح ويشْفقُ ، قَالَ : وَمعنى يحفّ : تسمع له حفيفاً ، ويقَال : شجر يَرِفُّ إذا كَانَ له اهتزازٌ منَ النّضَارةِ .
وأخبرني المنذريُّ عنْ ثعْلَب عَنْ سَلَمَةَ عَنِ الفَرَّاء قَالَ : يُقَالُ : ما يحفُهم إلي ذلك إلاَّ الحاجةُ يريدُ ما يدْعُوهُم ومَا يُحوِجهم .
وقَالَ اللَّيثُ : احتفَّت المرأةُ إذا أَمرت مَنْ يحُفُّ شعر وَجهِها نتْفاً بخيطين . وَحفَّت المرأة وَجههَا تحُفُّهُ حَفّاً وَحِفَافاً .
وَحَفَّ القومُ بسيِّدِهِم يَحُفُّونَ حَفّاً إذا أَطَافُوا به وَعكَفوا ، وَمنْهُ قولُ الله جَلَّ وَعز : ( الْعَامِلِينَ وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَآفِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ) ( الزُّمَر : 75 ) ، قَالَ الزَّجّاجُ : جَاءَ في التفْسير معنى حَافِّينَ مُحْدِقينَ .
وقال الأصمَعيُّ : يُقَالُ : بقِيَ مِنْ شَعرِهِ حِفافٌ وَذلكَ إذا صلِعَ فبقِيتْ طُرّةٌ من شعرِه حولَ رأْسهِ قَالَ : وَجمعُ الحِفَافِ أَحِفَّةٌ .
وقَال ذو الرُّمَّةِ يصفُ الجِفَانَ التي يُطعُمُ فيهَا الضِّيفَانُ :
لهُنَّ إذَا أَصبَحْنَ منهم أَحِفةٌ
وحينَ يروْنَ الليلَ أقبلَ جائيَا
قالَ : أَراد بقوله : لهُنَّ أَي للجفَانِ أَحِفّةٌ أَي قومٌ استداروا بهَا يأكلون من الثَّرِيدِ الذي لُبِّقَ فيهَا واللُّحْمَانِ التي كُلِّلتْ بها .
قال الأصمعيُّ : وحفَّ عليهم الغَيْثُ إذا اشتدَّت غَبْيَتُه حتى تسمعَ له حَفِيفاً ، ويقال : أجرى الفرسَ حتى أحَفَّه إذا حمله على الحُضْرِ الشّديدِ حتى يكون له حَفيفٌ .
قال : ويقال : يبِسَ حَفَّافُه وهو اللّحمُ اللّيِّنُ أسفل اللَّهَاةِ .
قال : والمِحَفَّةُ : مَركبٌ من مراكِبِ النِّساء ، وقال اللَّيثُ : المِحَفَّةُ : رحلٌ يُحَفُّ بثوب تركبه المرأةُ .
قال : وحِفَافَا كُلِّ شيء : جانباه ، وقال طرَفة :
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَبِيَ تَكَنَّفَا
حِفَافَيْهِ شُكَّا في العسيب بمسرد
يصف ناحِيَتي عَسِيب ذنب النَّاقة .
قال : والحفيف : صوتُ الشيء ، كالرَّمْية ، وطيران الطائر ، والتهاب النار ، ونحو ذلك .
وقال اللَّيثُ : حَفُّ الحائِك : خَشَبَتُه العريضة يُنَسِّقُ بها اللُّحمَةَ بين السَّدَى . أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : الحَفّ بغير هاءٍ هو المَنْسَجُ وأما الحَفَّةُ فهي الخشبة التي يَلُفُّ عليها الحائكُ الثَّوْبَ . وقال أبو زيد : يقال : ما أنت بِنِيرَةٍ ولاحَفَّة . معناه : لا تَصْلُح لشيءٍ ، قال : فالنِّيرَةُ هي الخشبةُ المُعْترِضة ، والحفَّةُ : القصباتُ الثَّلاثُ .
وروى أبو حاتم عن الأصمعيّ قال : الذي يضرِبُ بهِ الحائِكُ كالسيفِ الحِفَّةُ بالكسر ، وأما الحَفُّ فالقصبة التي تجيءُ وتذهب ، كذا هو عند الأعراب .
وقال الليثُ : الحَفَّانُ : الخَدَم . والحَفَّانُ : الصِّغارُ منَ الإبل والنَّعام ، الواحدةُ حَفَّانَةٌ . وأنشد :
وَزَفّت الشَّوْلُ من بَرْدِ الْعَشِيّ كَمَا
زَفَّ النَّعامُ إلى حَفَّانِه الرُّوحُ
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : الحَفّانُ : وَلَدُ النَّعامِ ، الواحدةُ حَفَّانَةٌ ، الذكرُ والأنثى جميعاً .
وقال ابن دُرَيْد : حفَفْتُ الشيءَ حَفّاً إذا قشَرْتَه ، ومنهُ حَفَّتِ المرأةُ وجهها ، قال : ومنهُ الحَفَفُ وهو الضِّيقُ والفقرُ . أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : أصَابهُم مِنَ العيشِ ضَفَفٌ وحَفَفٌ وقشفٌ كلُّ هذا من شِدَّةِ العيشِ .
قال : وجاءَنا على حَففِ أمرٍ ، أي على ناحيةٍ منه ، ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ قال : الضَّفَفُ : القِلَّةُ ، والحَفَفُ : الحاجةُ . قال : وقال العُقَيْلِيّ : وُلِدَ الإنسانُ على حفف ، أي على حاجة إليه ، وقال : الضَّفَفُ والحفَفُ واحدٌ ، وأنشد :
هَدِيَّةً كَانَتْ كَفَافاً حَفَفَا
لاَ تَبْلُغُ الْجارَ وَمَنْ تَلَطُّفَا
وقال أبو العبَّاس : الضَّفَفُ : أن تكون الأَكَلَة أكثر من مقدار المالِ ، والحَفَفُ : أن تكون الأكلةُ بمقدارِ المال ، قال : وكان النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) إذا أَكلَ كان من يأْكُلُ معه أكثر عدداً من قدر مبلغ المأْكُولِ وكَفَافِه ، قال ومعنى قوله : ومن تلطَّفا أي من بَرَّنا لم يكن عندنا ما نَبَرُّه .
وقال ابن السكيت : يقال : ما رُئيَ عليهم حفَفٌ ولا ضَفَف أي أثَرُ عَوَزٍ ، وأُولئك قوم محفوفون ، وقد حَفّتهم الحاجةُ إذا كانوا محاويج .
وقال اللِّحياني : إنه لَحَافٌّ بَيِّنُ الحفُوفِ أي شديدُ العين . ومعناهُ أنه يُصِيبُ النَّاس بِعَيْنه .
أبو زيد : ما عند فلانٍ إلا حَفَفٌ مِنَ المتَاعِ ، وهو القوتُ القليلُ .
ويقال : حَفَّتِ الثَّرِيدةُ إذا يَبِسَ أعلاها فَتَشَقَّقَتْ ، وحَفَّتِ الأرضُ وقفَّت إذا يَبِسَ
بَقلها .
وفرسٌ قَفِرٌ حافٌّ : لا يسمن على الصَّنعة .
وحِفَافُ الرمل : مُنَقَطَعُهُ وجمعه أَحِفَّةٌ .
فح : الليث : الفَحِيحُ : من أصوات الأفعى شبيهٌ بالنَّفْخ في نَضْنَضَةٍ .
قال : والفحفَاحُ : الأَبَحُّ منَ الرِّجال .
الأصمعيُّ : فَحَّتِ الأفعى فهي تَفِحُّ فَحيحاً إذا سَمِعتَ صوتها من فمها ، يقال : سَمِعتُ فحيحَ الأفعى . قال : وأمَّا الكَشيشُ فصوتُهَا من جِلْدِها .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : فَحْفَح إذا صَحَّح المودَّة وأخلصها ، وحَفْحَف إذا ضاقت معيشتُه .
وقال أبو خَيرة : الأفعى تَفِحّ وتَحِفُّ والحفيفُ من جِلدِها ، والفَحِيحُ من فيها ، وقال ابن الأعرابي : الفُحُحُ : الأفاعي . أبو زيد : كَشَّتِ الأفعى وفَحَّت وهو صوتُ جِلْدِها مِنْ بين الحيَّاتِ ، وفَحِيحُ الحيَّاتِ بعد الأفعى من أصواتِ أفواهها .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الفاء**
**حف** , **فح** : ikisi de kullanılandır.
**حف** : Leys dedi: **الحُفوفُ**: yağsızlıktan bir kuruluk; Rü’be dedi:
Dedi Süleymâ, **حفُوفِي**’mi gördüğünde
Etin çalkalanması ve **الشُّفوفِ** ile birlikte
Asmaî dedi: **حَفَّ** **يحِفُّ** **حْفوفاً**; ve ben onu **أَحْفَفْتُه**.
Ve dedi: **سويقٌ حافٌّ**: iç yağıyla yoğrulmamış. Amr, babasından: **الحَفَّةُ**: tam ikramdır; ve ondandır onların sözü: “**مَنْ حفَّنَا أو رفَّنَا فليقتصد**”.
Ebû Ubeyd dedi: onların övgüde ölçülülük hakkındaki darbımesellerindendir: (“**مَنْ حفَّنَا أوْ رَفَّنَا فليقتصد**”).
Der ki: bizi öven kimse bunda aşırı gitmesin; fakat hak ile konuşsun.
Asmaî dedi: o **يَحِفُّ** ve **يرِفُّ**, yani kalkar ve oturur; öğüt verir ve şefkat eder. Dedi: **يحفّ**’ın manası: onun için bir hışırtı işitirsin. Ve denir: **شجر يَرِفُّ**: tazelikten bir sallanması olduğunda.
Münzirî bana Sa‘leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan haber verdi; dedi: denir: “**ما يحفُهم إلي ذلك إلاَّ الحاجةُ**”; yani onları çağıran ve onları muhtaç eden şey.
Leys dedi: kadın **احتفَّت**: yüzünün saçını iki iplikle yolacak kimseye emrettiğinde. Ve kadın yüzünü **حفَّت**; onu **تحُفُّهُ** **حَفّاً** ve **حِفَافاً**.
Ve kavim efendilerinin etrafını **حَفَّ** eder; **يَحُفُّونَ** **حَفّاً**: onu kuşattıklarında ve etrafında beklediklerinde. Ve ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “( **وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَآفِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ** ) ( **الزُّمَر** : 75)”; Zeccâc dedi: tefsirde **حَافِّينَ**’in manası **مُحْدِقينَ** (çevreleyiciler) olarak geldi.
Asmaî dedi: denir: saçından **حِفافٌ** kaldı; bu, kel olduğunda ve başının çevresinde saçından bir perçem kaldığında. Dedi: **الحِفَافِ**’ın çoğulu **أَحِفَّةٌ**’dir.
Zü’r-Rumme, misafirleri doyurduğu çanakları vasfederek dedi:
Onlar için, onlardan sabahladıklarında **أَحِفةٌ** vardır
Ve geceyi gördüklerinde, gelen bir gelici olarak
Dedi: “onlar için” sözüyle, yani çanaklar için, **أَحِفّةٌ**: yani etrafında dönüp onlardan yiyen bir kavim; içinde etle karıştırılmış tiridden ve onunla taçlandırılmış iki etten yerler.
Asmaî dedi: sağanak onların üzerine **حفَّ** ettiğinde: onun **غَبْيَتُه** şiddetlendiğinde, ta ki onun için bir **حَفِيفاً** işitinceye kadar. Ve denir: atı koşturdu, ta ki onu **أحَفَّه** edinceye kadar: onu şiddetli sürate yükledi, ta ki onun için bir **حَفيفٌ** olsun.
Dedi: ve denir: onun **حَفَّافُه** kurudu; o, küçük dilin altındaki yumuşak ettir.
Dedi: **المِحَفَّةُ**: kadınların bineklerinden bir binektir. Leys dedi: **المِحَفَّةُ**: bir örtüyle çevrelenen bir semer; kadın ona biner.
Dedi: her şeyin **حِفَافَا**’sı: iki yanıdır. Tarafe dedi:
Sanki benim vurma yerimin iki kanadı kuşattı
Onun iki **حِفَافَيْهِ**’ni; **العسيب**’e, sağlam bir bağ ile çakılmış
Dişi devenin kuyruğunun **عَسِيب**’inin iki yanını vasfeder.
Dedi: **الحفيف**: şeyin sesidir; atış gibi, kuşun uçuşu, ateşin alevlenmesi ve bunun benzeri.
Leys dedi: dokumacının **حَفُّ**’u: onun geniş tahtasıdır; onunla atkıyı çözgü arasında düzenler. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الحَفّ** (ه’siz) tezgâhtır; ama **الحَفَّةُ** dokumacının kumaşı üzerine sardığı tahtadır. Ebû Zeyd dedi: denir: “sen ne **بِنِيرَةٍ**sın ne de **لاحَفَّة**.” Manası: hiçbir şeye yaramazsın. Dedi: **النِّيرَةُ** enine olan tahtadır; **الحفَّةُ**: üç kamıştır.
Ebû Hâtim, Asmaî’den rivayet etti; dedi: dokumacının kılıç gibi vurduğu şey, kesre ile **الحِفَّةُ**’dir; ama **الحَفُّ** gidip gelen kamıştır; bedeviler yanında böyledir.
Leys dedi: **الحَفَّانُ**: hizmetçiler. Ve **الحَفَّانُ**: develerin ve devekuşlarının küçükleri; bir tanesi **حَفَّانَةٌ**. Ve şu beyit okundu:
Ve akşam serinliğinden **الشَّوْلُ** süslendi, tıpkı
Ruhun, devekuşunu onun **حَفَّانِه**’ine doğru süslemesi gibi
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الحَفّانُ**: devekuşu yavrusu; bir tanesi **حَفَّانَةٌ**; erkek ve dişi birlikte.
İbn Düreyd dedi: bir şeyi **حفَفْتُ** **حَفّاً**: onu soyduğumda; ve ondandır kadının yüzünü **حَفَّت** etmesi. Dedi: ve ondandır **الحَفَفُ**; o, darlık ve fakirliktir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: geçimden onlara **ضَفَفٌ** ve **حَفَفٌ** ve **قشفٌ** isabet etti; bunun hepsi geçimin şiddetindendir.
Dedi: “bize bir işin **حَففِ**’i üzere geldi”; yani onun bir tarafı üzere. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضَّفَفُ**: azlıktır; **الحَفَفُ**: ihtiyaçtır. Dedi: Ukaylî dedi: insan **حفف** üzere doğdu; yani ona ihtiyaç üzere. Ve dedi: **الضَّفَفُ** ve **الحفَفُ** birdir. Ve şu beyit okundu:
Bir hediye; **كَفَافاً** **حَفَفَا** idi
Komşuya ve yumuşak davranana ulaşmaz
Ebû’l-Abbâs dedi: **الضَّفَفُ**: yemenin, mal miktarından fazla olmasıdır; **الحَفَفُ**: yemenin, mal miktarınca olmasıdır. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) yediğinde, onunla yiyenler, yenilenin miktarı ve onun **كَفَافِه**’i kadar olan meblağdan sayı bakımından daha çok olurdu. Dedi: “**ومن تلطَّفا**” sözünün manası: bize iyilik eden kimse; bizde ona iyilik edecek şey yoktu.
İbnü’s-Sikkît dedi: denir: “onların üzerinde ne **حفَفٌ** ne **ضَفَف** görüldü”; yani yoksunluk eseri. Ve onlar **محفوفون** bir kavimdir; ve ihtiyaç onları **حَفّتهم** ettiğinde: muhtaç olduklarında.
Lihyânî dedi: o, **لَحَافٌّ**; **بَيِّنُ الحفُوفِ**; yani şiddetli göz (nazar) sahibidir. Manası: insanlara gözüyle isabet eder.
Ebû Zeyd: falanın yanında eşyadan ancak **حَفَفٌ** vardır; o, az bir azıktır.
Ve denir: **حَفَّتِ الثَّرِيدةُ**: üstü kuruduğunda, sonra çatladığında. Ve yer **حَفَّت** ve **قفَّت**: otları kuruduğunda.
Ve **فرسٌ قَفِرٌ حافٌّ**: yemle semirmez.
Ve kumun **حِفَافُ**’ı: onun kesildiği yerdir; çoğulu **أَحِفَّةٌ**’dir.

**فح** : Leys: **الفَحِيحُ**: yılanın seslerindendir; bir **نَضْنَضَةٍ** içinde üflemeye benzer.
Dedi: **الفحفَاحُ**: erkeklerden sesi kısık olan.
Asmaî: yılan **فَحَّت**; o **تَفِحُّ** **فَحيحاً**: onun sesini ağzından işittiğinde; denir: yılanın **فحيحَ**’ini işittim. Dedi: ama **الكَشيشُ** onun derisinden olan sesidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **فَحْفَح**: dostluğu sağlamlaştırıp onu halis kıldığında. Ve **حَفْحَف**: geçimi daraldığında.
Ebû Hayra dedi: yılan **تَفِحّ** eder ve **تَحِفُّ** eder; **الحفيفُ** onun derisindendir; **الفَحِيحُ** onun ağzındandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفُحُحُ**: yılanlardır. Ebû Zeyd: yılan **كَشَّتِ** ve **فَحَّت**; bu, yılanlar arasından onun derisinin sesidir. Ve yılanların **فَحِيحُ**’i, engerekten sonra, ağızlarının seslerindendir.
