# فخر (ف-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir

- Harfler: ف - خ - ر
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَخُورٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AE%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8D.md) | فَعُولٍ | Övünen | 2 | 2 | [31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/31:18.md) |
| [فَخُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AE%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Övünen | 1 | 1 | [4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/4:36.md) |
| [فَخُورٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AE%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8C.md) | فَعُولٌ | Övünen | 1 | 1 | [11:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/11:10.md) |
| [كَالْفَخَّارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | كَالْفَعَّالِ | İçindeki boşlukları çok olan gibi | 1 | 1 | [55:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/55:14.md) |
| [وَتَفَاخُرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%8F%D8%B1%D9%8C.md) | وَتَفَاعُلٌ | Ve övünmek | 1 | 1 | [57:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/57:20.md) |

## Mücavir kökler — 64 mücavir (77 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 32 · Heyl (hı) : At demektir
2. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
3. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
4. [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “Sa’ire” ateşin alevidir
5. [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hadde, “Yanak” demektir
6. [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir
7. [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Derlenmiş hasattır
8. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Yavru” demektir
9. [أسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Usve ilacın acıtmasından üzülmek anlamında kullanılmaktadır
10. [صلصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Silsile” zincir demektir
11. [صفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
12. [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
13. [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hutame : Kuru ot demektir
14. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
15. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
16. [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Boğazdaki küçük dil demektir
17. [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Oynarlar
18. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yürür
19. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
20. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
21. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bitki
22. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
23. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yan demektir
24. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
25. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
26. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
27. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
28. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
29. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sağ yandır
30. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
31. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
32. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sikkin” bıçak demektir
33. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
34. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
36. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
37. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
38. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
39. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahip
40. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
41. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
42. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
43. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
44. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
45. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
46. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
47. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
48. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
49. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
50. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
51. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
52. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
53. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
54. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
55. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
56. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
57. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
58. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
59. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
60. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AE%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md), [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md), [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçi boş bir nesnenin büyüklüğü, kabarıklığı veya vurulduğunda çıkardığı çınlama sesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendinde özsel bir erdem bulunmaksızın dışsal zenginlik, soy ve güçle böbürlenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Özden yoksun biçimsel büyüklüğün toplumsal kibir ve ontolojik yanılsamaya dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt psikolojik bir övünme duygusuna indirgenip pişmiş toprak kabın içi boş tınlayışı ile kurulan ontolojik bağın gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فخ | Kabarma, şişkinlik, hava veya sesle dolup boşalma, gövdesel hacim kazanma | ر | Çekirdekteki hacimsel kabarma ve ses çıkarma niteliğini baş, liderlik, üstünlük taslama ve bunu sözlü beyana dökme boyutuna yöneltmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Dışarıya doğru nefes veya söz salma, açılma ve telaffuz eylemini başlatır |
| خ | Çit, duvar türetmesi; ayrılma, sürtünme ve boşluklu hacim | ح imgesinin sesletimsel sürtünmesiyle türetilmiş olup nesnenin içsel boşluğunu, gevşek dokusunu veya dış sınırlarını belirler |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zirveyi, başkalarından yukarıda durma arzusunu ve üstünlük iddiasını simgeler |
| فخر | Ağızdan çıkan söz ve içsel boşluğun baş olma iddiasıyla birleşimi | İç hacmi boş bir nesnenin rezonansla ses çıkarması gibi, insanın da gerçekte özden yoksun iken ağız dolusu iddialarla kendini başkalarından üstün görme hareketini bütünler |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçi boş pişmiş çömleğin vurulunca ses vermesi (fahhâr) ve memesinin iriliğine rağmen sütü kıt olan dişi deve (nâka fahûr) veya çekirdeksiz kaba hurma (büsr fâhir) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kabile içi soy sayımı, geçmiş ataların kahramanlıklarının sıralanması ve rekabet ortamında üstünlük iddialarının dile getirilmesi bağlamında yer almıştır. Lisān al-ʿArab'da nakledilen beytinde şair bu durumu şöyle ifade eder: فأَصْمَتُّ عَمْراً وأَعْمَيْتُه / عن الجودِ والفَخْرِ، يومَ الفِخار |
| Erken Arapça kullanım | Kur’an öncesi ve erken dönemde kabilelerin bayram ve panayır günlerinde toplanarak atalarının menkıbelerini karşılıklı sayıp dökmeleri (müfâhara) için kullanılmıştır; ayrıca Kitābü’l-ʿAyn'da kaydedildiği üzere iyi ve dolgun nesneler için metaforik olarak fâhir nitelemesi yapılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde فخر kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Arap yarımadası dil muhitinde hem tınlayan çömlek kabı hem de yüksek perdeden övünme eylemini karşılayan belirgin bir semantik özelleşme sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede çömlekçilik veya fırınlanmış kil semantiği genellikle farklı köklerle temsil edilse de, Arapça söz konusu kökü hem akustik rezonans (fahhâr: vurulduğunda çınlayan pişmiş toprak) hem de bu fiziksel tabiatın ahlaki izdüşümü olan boş kuruntu ve gösterişli övünme ekseninde birleştirmiştir. Aramice ve Süryanicede benzer fonetik yapıların kibri veya yüksekten konuşmayı ima eden türevleri seyrek de olsa izlenmekte, ancak pişmiş toprak ile övünme arasındaki somut-soyut köprü en güçlü biçimde Arapçada korunmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İçi boş kap ve gösterişli gövde | Ses çıkaran pişmiş toprak kap ile memesi iri ama sütü az deve arasındaki boşluk ve ses ilişkisi ahlaki anlama zemin olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ses, tınlama ve büyüklük taslama | Arapça dışındaki Sami kollarında akustik çınlama ve böbürlenme izleri bulunmakla birlikte Arapçadaki gibi sistematik ikili yapı seyruktur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses yansımalı gövdeler | İçi boşluklu yapıların vurulmasıyla çıkan boğuk ve tınlayan sesleri betimleyen fonetik köklerle akrabalık muhtemeldir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فخر | Anlamlı | Kabarma, tınlama, övünme | Pişmiş çömlek sesi ve dışsal üstünlüklerle böbürlenme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE.md) | Anlamlı | Yavru çıkarma, açılma | Kuş yavrusu, tohumun yarılarak filiz vermesi, içten dışa çıkış | Çekirdeksel kabarma ve açılma ile ilişkili; Kur'an'da geçmez |
| [خفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Koruma, himaye, utanma | Birini koruma altına alma veya hayâ duygusuyla geri çekilme | Zıt kutupta bir sınır çizme ve örtünme hareketi; Kur'an'da geçmez |
| [خرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Meyve toplama, bunama | Sonbahar meyvesini devşirme, aklın zayıflayıp bozulması | Zamanın aşındırması ve boşalma; Kur'an'da geçmez |
| [رفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AE.md) | Anlamlı | Genişlik, refah, rahatlık | Hayatın bolluk ve genişlik içinde akması | Genişleme ve kabarma boyutuyla bağlantılı; Kur'an'da geçmez |
| [رخف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%81.md) | Anlamlı | Yumuşaklık, cıvıklık | Hamurun veya çamurun kıvamının gevşek ve sulu olması | Yoğunluk kaybı ve iç gevşekliği; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فخر | Merkez | Böbürlenme, dışsal gösteriş | İnsanın kendinde olmayan veya gelip geçici dış unsurlarla sesli ve gösterişli övünmesi | Pişmiş kaba vurulduğunda çıkan ses gibi içi boş ama gürültülü üstünlük iddiası |
| [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Büyüklük taslama | Kendini hakikatin ve başkalarının üstünde görme iç hali | فخر sözlü ve dışsal döküme odaklanırken [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) zihni ve kalbi kibir durumudur |
| [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Çalımlı yürüme, kibir | Kendi kuruntusuna kapılarak beden diliyle üstünlük satma | فخر dille ve iddiayla ortaya konurken [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) yürüyüş ve tavırda kendini gösterir |
| [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) | Komşu | Kendini beğenme | Kişinin kendi ameline veya durumuna hayranlık duyması | [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) başkasına ihtiyaç duymadan içsel olarak hayran kalmaktır, فخر ise başkasına karşı üstünlük sayımıdır |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Zıt | Boyun eğme, tevazu | Hakikatin ve yüce olanın karşısında küçülme ve teslim olma | İnsanın kendi boşluğunun ve aczinin farkında olarak baş eğmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فخر | Övünme, içi boş tınlama | Dışsal imkânlarla böbürlenme ve pişmiş toprağın çınlaması | Kesin |
| Latince | iactantia, gloriatio | Böbürlenme, şişinme | İnsanın kendini ortaya atarak övünmesini karşılar; çömlek tınlaması metaforunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | boasting, vainglory | Övünme, boş gurur | vainglory kelimesi içi boşluk ve beyhude parlaklık nüansını başarıyla yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Prahler, Ruhmredigkeit | Gösterişçilik, övüngenlik | Başkalarına karşı sözle caka satma yönünü verir; tınlayan kap çağrışımı eksiktir | Güçlü |
| Fransızca | vanterie, gloriole | Boş övünç, tafra satma | gloriole kelimesi temelsiz ve gelip geçici üstünlük iddiasını iyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَخُورٍ / فَخُورًا | Nimetle şımarıp böbürlenen, kibri dile döken kişi | Nimetin elden çıkmasıyla ümitsizliğe, verilmesiyle şımarıklığa düşen nankör insan tipi (Hûd [11:10](https://lisan.digital/tr/ayet/11:10.md); Lokmân [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md); Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md); Nisâ [4:36](https://lisan.digital/tr/ayet/4:36.md)) |
| كَالْفَخَّارِ | Pişirilmiş, vurulunca çınlayan kuru balçık/çömlek | İnsanın yaratılış maddesinin kırılganlığını, kuruluğunu ve içsel boşluğunu vurgulayan yaratılış bağlamı (Rahmân [55:14](https://lisan.digital/tr/ayet/55:14.md)) |
| وَتَفَاخُرٌ | Karşılıklı üstünlük yarışı, atalar ve imkânlarla övünme | Dünya hayatının aldatıcı aşamalarının anlatıldığı, kabilevi ve sınıfsal rekabet ortamı (Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsanın ontolojik konumu ve nankörlük | İnsanın yaratılış aslı olan kupkuru çamur ile ulaştığı nimet karşısındaki kibirli tavrı arasındaki ontolojik çelişki | Nimetin Allah'tan olduğunu unutup nefsine nispet etme sapması |
| Fıkıh | Hac, cihad ve infak ahlakı | Amellerin riya ve başa kakma gibi gösteriş araçlarına dönüştürülmesinin hükümleri iptal edici etkisi | İbadet ve infakta üstünlük taslama kastının hukuki ve ahlaki geçersizliği |
| Tefsir | Muhtâl ve fahûr vasıflarının tahlili | [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) kökünden gelen içsel kuruntu ve kibirli yürüyüş ile فخر kökünden gelen sözlü böbürlenmenin ayrımı | Kibrin beden dilinden çıkarak kabilevi ve sınıfsal bir söyleme dönüşmesi |
| Hadis | Soy sopla övünmenin yasaklanması | Cahiliye adetlerinden olan atalarla ve kabile çokluğuyla övünmenin İslami kardeşlik ilkesiyle çatışması | Soy kütüğü ve dünyevi güç üzerinden kurulan yapay hiyerarşilerin reddi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Nimetin kaynağını unutma | Şükrün zıddı olma | Nimeti vereni unutup nimetin kendisiyle ve kendi nefsiyle böbürlenmek tevhid dengesini yıkar | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve epistemoloji | Malumatfuruşluk ve caka | Gerçek bilginin üzerini örtme | Bilgiyi hakikate ulaşmak için değil başkalarına üstünlük kurmak ve övünmek için araçsallaştırma | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve zümre tahakkümü | Aristokratik üstünlük yarışı | Toplumsal hiyerarşiyi meşrulaştırma | Soy, asabiyet ve askeri güç ile övünerek zayıf sınıflar üzerinde tahakküm üretme | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tüketim ahlakı | Gösterişçi tüketim | Serveti sermaye kibrine dönüştürme | Mal ve evlat çokluğunu toplumsal bir tahakküm ve böbürlenme gerekçesi yapma | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akustik rezonans ve boş rezonatör | İçi boş bir kürenin veya kabın kütlesi az olmasına rağmen vurulduğunda yüksek genlikli ses dalgaları yayması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Gösterişçi tüketim ve sembolik sermaye | Bireyin gerçekte sahip olmadığı ahlaki veya entelektüel değeri, dışsal tüketim nesneleri ve unvanlar üzerinden yüksek sesle sergilemesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bireysel bir duygu durumu veya masum bir sevinç/gurur olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın çömlek gibi kırılgan ve içi boş bir maddeden yaratıldığını unutup dışsal imkânlarla sistemik bir kibir ve üstünlük yarışına girmesini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rahman Suresindeki «fahhâr» kelimesiyle ahlaki yergi bağlamındaki «fahûr» arasındaki ontolojik bağ koparılır; insanın varoluşsal zafiyeti göz ardı edilir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın yaradılış kökenindeki kırılgan ve çınlayan toprak (fahhâr) ile ahlaki alandaki içi boş böbürlenme (fahûr) arasındaki derin zihniyet rabıtasını ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın nankörlük psikolojisinin tahlil edildiği sahnelerde, kibrin yürüyüşe ve dile yansıdığı ahlak ayetlerinde ve dünya hayatının aldatıcı metaforlarla açıklandığı pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mal, soy ve makamın insanın özüne ait bir üstünlük vesilesi olduğu yönündeki kabilevi ve kapitalist yanılsamayı, bu unsurların tınlayan boş bir kap mesabesinde olduğunu göstererek düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Vurulduğunda yüksek ses veren, fırınlanmış, içi boş ve kırılgan toprak kap (çömlek) ile gövdesi iri fakat sütü kıt olan devenin görüntüsü.
- Soyut anlam: İnsanın kendi zatında erdem ve kalıcılık bulunmadığı halde, kendisine emaneten verilen dışsal nimetlerle başkalarına karşı büyüklük taslaması ve bu iddiayı söze dökmesi.
- Sistematik karşılık: Ontolojik yoksunluğun ve içsel boşluğun, dışsal gösteriş ve yüksek sesli iddialarla telafi edilmeye çalışıldığı sosyo-psikolojik sapma hali.
- LaTeX modeli: $$V \propto \frac{S}{M_0} \quad \text{veya} \quad \Psi(t) = \lim_{M_0 \to 0} \left( \frac{\Phi}{\Omega} \right)$$ $$F = \frac{A_{\text{ext}}}{I_{\text{int}}} \cdot \ln(1 + \Delta S)$$
- LaTeX açıklaması:

$F$ böbürlenme ve içi boş çınlama düzeyini simgeler. $A_{\text{ext}}$ dışsal olarak sergilenen gösteriş ve iddiaları temsil ederken, $I_{\text{int}}$ insanın sahip olduğu gerçek içsel derinliği ve ahlaki özü gösterir. Paydadaki $I_{\text{int}}$ sıfıra yaklaştıkça, yani iç boşaldıkça, dışarıya yansıyan ses ve böbürlenme katsayısı $\Delta S$ katlanarak büyümektedir. Çömleğin iç hacminin boşluğu ile çıkardığı ses arasındaki doğru orantı modellenmiştir.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AE%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/4:36.md) — فَخُورًا

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا

Meal (IK): Allah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.

### [Hud 11:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/11:10.md) — فَخُورٌ

وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

Meal (IK): Şayet başına gelen bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırırsak; kötülükler başımdan gitti der, şımarır ve öğünür.

### [Lokman 31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/31:18.md) — فَخُورٍ

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): İnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.

### [Rahman 55:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/55:14.md) — كَالْفَخَّارِ

خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ

Meal (IK): İnsanı pişmiş çamur gibi kupkuru bir balçıktan yaratmıştır.

### [Hadid 57:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/57:20.md) — وَتَفَاخُرٌ

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ

Meal (IK): Bilin ki; dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlad sahibi olmak isteğinden ibarettir. Bu; yağmurun bitirdiği, ekicilerin de hoşuna giden bir bitki gibidir ki; sonra kurur da sapsarı olduğunu görürsün. Sonra da çörçöp olur. Ahirette şiddetli azab vardır. Allah’ın rızası ve mağfireti de vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçinmeden başka bir şey de değildir.

### [Hadid 57:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/ayet/57:23.md) — فَخُورٍ

لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): Kaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء والفاء معهما
خ ر ف، ف خ ر، ف ر خ، ر خ ف، خ ف ر مستعملات خرف: خَرِفَ الشَّيْخُ خَرَفاً، وأخْرَفَه الهَرَمُ، فهو خَرِف.
وخَرَفَ الرجل يَخْرُفُ أي: أخذ من طُرَف الفواكه، والأسم الخُرْفة.
وأخرَفْتُه نخلةً: جعلتها خُرْفةٌ له يَخْتَرِفُها.
والمِخْرَف كالزَّبيل يُخْتَرَف فيه من أطايب التُرطَب، واسم تلك النَّخْلة التي تُعْزَلُ للخُرْفة الخَريفة، وتجمع خَرائِفَ.
وأَخْرَفَ النَّخْلُ وهو مُخرِفٌ مثل أجَزَّ البُرُّ.
والخروف: الحمل الذَّكَرُ، وجمعه الخِرفانُ، والعدد أخرفة، واشتقاقه أنه يخرُفُ من هنا وهنا وبه سُمِّيَ الخريف، لأنه يُخْرَفُ فيه كل شيء أي يُؤْخَذُ ويُجْتَنَي في حينه، فهو ثلاثة أشهر بين آخر القيظ وأول الشتاء.
وإذا مطر القوم في الخريف قيل: خُرِفُوا.
ومطر الخريف هو الخَزَفيّ، قال:
وجَوازِلٌ مَخْزُوفةٌ وبراغِزٌ		مَحْبُورَةٌ ومُكَلَّلانِ وعَوْهَجُ
والخُرافةُ: حدَّيثه مُسْتَمْلَحٌ كَذِبٌ.
وخَرَّفْتُ فلاناً: حدَّثته بالخُرافات.
ومَخْرَفة النعم. قال الهذلي:
فاجزته بأفل تحسـب أثـره		نهجاً أبان بذي فريغٍ مَخْرَفِ
رخف: الرَّخْفةُ: الزبدة، أسم لها، قال:
تضربُ دِرّاتها إذا شكرت		تأْقِطُها والرخاف تَسْلَؤُها
وسميت رَخْفة لرقتها.
وأرخَفْتُ العجين وأورَخْتُه إذا أكثرت ماءَه حتى يَستَرخي، وقد رَخِفَ يرخَفُ رَخَفاً ووَرِخَ ورَخاً، وأسم ذلك العجين الرَّخَفُ.
فرخ: فَرَّخَتِ الحَمامةُ تَفريخاً، واستَفْرَخْناها أي اتَّخَذْناها للفرخ.
وأفرَخَ الطائر: صارَ ذا فَرْخ، وأفرَخَ البَيْضُ: خَرَجَ فَرْخُه.
وأفْرَخَ الأمر وفَرَّخَ أي: استبان عاقبتُه بعدَ اشتباهٍ.
وأقْرَخَ الروعُ إذا أمن.
ويقال للفرق الرَّعْديد: فَرَّخ تَفريخاً، وكذاك الشَّيخْ إذا رعب، قال:
وما رأينا معشَراً فيَنْتَخـوا		من شَنَأ الأقوامِ إلا فَرَّخُوا
قوله: "فَيْنَتخوت" من النَّخْوة.
وفَرُّوخ من ولد إبراهيم - عليه السلام كَثُر نَسْلُه ونَمَى عدده، وهو الذي ولد العجم الذين هم في وسط البلاد يعني: العراق.
والفَرْخُ: الزرع إذا تهيأ للانشقاق، والزرع ما دام في البذر فهو الحب ثم الفَرْخُ فإذا طلع رأسه فهو الحَقْل، وقد أحقَلَ الزرع.
وإذا صارت الحَقْلَةُ حَقْلَتَيْن سمي مُشَعَّباً، وقد شَعَّبَ الزرع تشعيباً.
خفر: الخَفَرُ: شدة الحياء، وامرأة خَفِرة: حَيِيَّةٌ مُتَخَفِّرةٌ.
وخَفيرُ القوم: مُجيرُهم الذي هم في ضَمانهِ ما داموا في بلاده، قال: "لا يَجُوزَنَّ أرضنا مُضَريٌّ بخَفير ولا بغير خَفير".
قال الضرير: الخُفْرة الضَّمان، وخَفَرْتُ الرجل أي: أجَرْتُه، قال:
يُخَفِّرُني سيفي إذا لم أُخَفَّرِ
يقول: يمنعني.
وهو يَخفُرُ القوم خَفارةً، قال:
شمرُ تشمُّرَه وأخْفُرْ خَفارته		فإنَّ منْ مَنَع الجيرانَ خَفَارُ.
وقال:
كُلٌّ له جارةٌ يَحمي خَفارتَـهـا		والماءُ سِيّانِ مَمْجُوجٌ ومَشروبُ
ومَمْجوج: تَمُجُّه فتصُبُّه من فِيكَ.
والخِفَارة: الذمة، وانتهاكها: إخفارُها، وأَخْفَرَ الذَّمَّة أي: لم يَفِ لِمَنْ يُجيرُ.
والخُفُور: الإخفارُ نفسُه من نفسُه من قِبَل المُخفِر، ومن غير فِعْلٍ على "خَفَرَ يخْفُرُ"، قال:
فواعَدَني وأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنّـي		وبئسَ خليقةُ المَرْءِ الخُفُورُ
فخر: فَخيرُكَ: مُفاخِرُكَ كالخَصيم، تقول: فاخَرْتُه ففَخَرْتُه، وهو نَشُر المَناقب وذِكُر الكريم بالكرم.
ورجل فِخِّيرٌ: كثير الافتِخار، قال:
يمشي كمشي الفَرِحِ الفِخْيرِ
والفَخيرُ: المَفْخُور.
والفاخِرُ: الجيدُ.
والفاخُور: ضَرْبٌ من الريحانَ، له مروٌ، وما عَرُضَ ورقهُ، وخَرَجَتُ جَماميحُه، يعني رؤوسه، في وسطه كأطراف أذناب الثعالب، نورها أحمر، طيب الريح، يسميه أهل البصرة ريحان الشيوخ ويزعم أطباؤهم أنه يقطع السبات.
وناقةٌ فَخور أي غزيرة، تعطيك ما عندها من اللبن، ولا بقاء للبنها، بل يقال: هي العظيمة الضرع وليس بما يظن من لبن.
واسْتَفْخَرْتُ الثوب: اشتريته فاخراً، وكذلك في التزويج.
وأَفْخَرَتِ المرأة: ولدت فاخِراً، فقد يكون في الفخر من الفعل ما يكون في المجد إلا أنك لا تقول: "فخير" مكان "مجيد" ولكن فَخور، ولا "أفخَرْتُه" مكان "أمجدته".

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**خ ر ف**، **ف خ ر**، **ف ر خ**، **ر خ ف**، **خ ف ر** kullanılagelenlerdir. **خرف**: **خَرِفَ الشَّيْخُ خَرَفاً**, ve ihtiyarlık onu **أخْرَفَه**; o hâlde o **خَرِف**tir.

Ve **خَرَفَ** adam **يَخْرُفُ** yani: meyvelerin uçlarından aldı; ismi **الخُرْفة**dır.

Ve **أخرَفْتُه** bir hurma ağacı: onu onun için bir **خُرْفةٌ** kıldım, onu **يَخْتَرِفُها**.

Ve **المِخْرَف** **الزَّبيل** gibidir; onda **يُخْتَرَف** edilir, taze hurmanın en iyilerinden. Ve o **النَّخْلة**nin ismi ki **الخُرْفة** için ayrılır: **الخَريفة**; **خَرائِفَ** diye toplanır.

Ve **أَخْرَفَ** hurmalık, hâlbuki o **مُخرِفٌ**dür; **أجَزَّ البُرُّ** gibi.

Ve **الخروف**: erkek kuzu; çoğulu **الخِرفانُ**; sayı (cem‘u’l-kılle) **أخرفة**. Türetimi şudur: o buradan buraya **يخرُفُ** eder; ve onunla **الخريف** adlandırıldı; çünkü onda her şey **يُخْرَفُ** edilir, yani vaktinde alınır ve devşirilir; o, yaz sıcağının sonu ile kışın başı arasında üç aydır.

Ve eğer kavim sonbaharda yağmura tutulursa denir ki: **خُرِفُوا**.

Ve sonbahar yağmuru **الخَزَفيّ**dir. Dedi ki:
وجَوازِلٌ مَخْزُوفةٌ وبراغِزٌ		مَحْبُورَةٌ ومُكَلَّلانِ وعَوْهَجُ

Ve **الخُرافةُ**: onun sözü, hoş karşılanan bir yalandır.

Ve **وخَرَّفْتُ** falancayı: ona **الخُرافات** ile konuştum.

Ve **مَخْرَفة** davar. Hüzeli dedi ki:
فاجزته بأفل تحسـب أثـره		نهجاً أبان بذي فريغٍ مَخْرَفِ

**رخف**: **الرَّخْفةُ**: tereyağı; ona bir isimdir. Dedi ki:
تضربُ دِرّاتها إذا شكرت		تأْقِطُها والرخاف تَسْلَؤُها

Ve inceliğinden dolayı **رَخْفة** diye adlandırıldı.

Ve **أرخَفْتُ** hamuru ve **أورَخْتُه**: suyunu çoğalttığımda, gevşeyinceye kadar; ve **رَخِفَ** **يرخَفُ** **رَخَفاً** ve **وَرِخَ** **ورَخاً**; o hamurun ismi **الرَّخَفُ**tur.

**فرخ**: **فَرَّخَتِ الحَمامةُ تَفريخاً**; ve **استَفْرَخْناها** yani onu yavru için edindik.

Ve **أفرَخَ** kuş: **فَرْخ** sahibi oldu; ve **أفرَخَ** yumurta: onun **فَرْخُه** çıktı.

Ve **أفْرَخَ** iş ve **فَرَّخَ** yani: bir karışıklıktan sonra onun âkıbeti belirginleşti.

Ve **أقْرَخَ** korku, emniyete erdiğinde.

Ve titrek korkuya **الرَّعْديد** denir: **فَرَّخ تَفريخاً**; aynı şekilde yaşlı da korktuğunda. Dedi ki:
وما رأينا معشَراً فيَنْتَخـوا		من شَنَأ الأقوامِ إلا فَرَّخُوا

Onun sözü: “**فَيْنَتخوت**” **النَّخْوة**dendir.

Ve **فَرُّوخ** İbrahim’in evladındandır - ona selâm olsun - nesli çoğaldı ve sayısı arttı; o, ülkelerin ortasında olan Acem’i doğuran kimsedir; yani: Irak.

Ve **الفَرْخُ**: ekin, yarılmaya hazır olduğunda. Ekin, tohumda kaldığı müddetçe o **الحب**dır; sonra **الفَرْخُ**tur; başı çıktığında o **الحَقْل**dir. Ve ekin **أحقَلَ** etti.

Ve **الحَقْلَةُ** iki **حَقْلَتَيْن** olduğunda ona **مُشَعَّباً** denir; ve ekin **شَعَّبَ** **تشعيباً**.

**خفر**: **الخَفَرُ**: hayânın şiddeti. Ve **امرأة خَفِرة**: hayâlı, örtünen.

Ve **خَفيرُ** kavmin: onların sığınağı olan, ülkelerinde bulundukları müddetçe kendisinin güvencesinde oldukları kimse. Dedi ki: “**لا يَجُوزَنَّ أرضنا مُضَريٌّ بخَفير ولا بغير خَفير**”.

**الضرير** dedi: **الخُفْرة** güvencedir. Ve **خَفَرْتُ** adamı yani: onu himaye ettim. Dedi ki:
يُخَفِّرُني سيفي إذا لم أُخَفَّرِ

Der ki: beni engeller.

Ve o, kavmi **يَخفُرُ** eder, **خَفارةً**. Dedi ki:
شمرُ تشمُّرَه وأخْفُرْ خَفارته		فإنَّ منْ مَنَع الجيرانَ خَفَارُ.

Ve dedi ki:
كُلٌّ له جارةٌ يَحمي خَفارتَـهـا		والماءُ سِيّانِ مَمْجُوجٌ ومَشروبُ

Ve **مَمْجوج**: onu ağzından tükürürsün de ağzından dökersin.

Ve **الخِفَارة**: zimmettir; onun çiğnenmesi: onun **إخفارُها**sıdır. Ve **أَخْفَرَ الذَّمَّة** yani: himaye ettiği kimseye vefa etmedi.

Ve **الخُفُور**: **الإخفارُ**un kendisidir; **المُخفِر** tarafından, ve **"خَفَرَ يخْفُرُ"** üzere bir fiil olmaksızın. Dedi ki:
فواعَدَني وأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنّـي		وبئسَ خليقةُ المَرْءِ الخُفُورُ

**فخر**: **فَخيرُكَ**: seninle övüşenindir; **الخَصيم** gibi. Dersin ki: **فاخَرْتُه** de ben onu **فَخَرْتُه**. O, menkıbeleri yaymaktır ve keremiyle kerimin anılmasıdır.

Ve **رجل فِخِّيرٌ**: çok övünen. Dedi ki:
يمشي كمشي الفَرِحِ الفِخْيرِ

Ve **الفَخيرُ**: övülen (kendisiyle övünülen).

Ve **الفاخِرُ**: iyi olan.

Ve **الفاخُور**: reyhandan bir türdür; onda çakıl taşı vardır; yaprağı enine genişledi; ve onun **جَماميحُه** çıktı, yani başları; ortasında tilki kuyruklarının uçları gibi; çiçeği kırmızıdır; güzel kokuludur. Basra ehli ona **ريحان الشيوخ** der ve tabipleri onun uyku hâlini kestiğini iddia eder.

Ve **ناقةٌ فَخور** yani bol (sütlü): sana yanında olan sütü verir; ve onun sütüne kalıcılık yoktur; bilakis denir ki: o, büyük memelidir; zannedildiği gibi sütten değildir.

Ve **اسْتَفْخَرْتُ** elbiseyi: onu **فاخراً** olarak satın aldım; evlendirmede de böyledir.

Ve **أَفْخَرَتِ** kadın: **فاخِراً** doğurdu. Böylece fiilden, övünmede, şerefte olan gibi bir şey bulunabilir; ancak sen “**فخير**”i “**مجيد**” yerine söylemezsin; fakat **فَخور** (dersin); ve “**أفخَرْتُه**”yi “**أمجدته**” yerine (söylemezsin).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَخْرُ: الافتِخارُ وعَدُّ القديمِ. وكذلك الفَخَرُ. وقد فَخَرَ وافْتَخَرَ. وتفاخَرَ القومُ. والفَخيرُ: الذي يُفاخِرُكَ، ومثله الخَصيمُ. والفِخِّيرُ: الكثير الفَخْرِ، مثال السِكِّيرِ. والتَفَخُّرُ: التعظُّم والتكبُّر. يقال: فلان مُتَفَخِّرٌ مُتَفَجِّسٌ. ابن السكيت: فاخَرتُ الرجل فَفَخَرْتُهُ أفْخُرُهُ فَخْراً، إذ كنت أكرم منه أباً وأمًّا. قال: وأفْخَرْتُهُ على فلانٍ، إذا فضَّلته عليه في الفَخْرِ. وكذلك فَخَّرْتُهُ عليه تَفْخيراً. والمَفْخَرَةُ بفتح الخاء وضمها: المأثُرةُ. وفرسٌ فَخورٌ، أي عظيمُ الجُرْدانِ. ونخلةٌ فَخورٌ، أي عظيمةُ الجِذع غليظة السَعَفِ. الأصمعيّ: ناقةٌ فَخورٌ، هي العظيمة الضَرعِ الضيِّقة الأحاليل. والفخَّارُ: الخزفُ. والفاخِرُ من البسرِ: الذي يعظم ولا نوى له. والفاخورُ: ضربٌ من الرياحين. فخز فلان متفخز أي متعظم متفحش.

##### Türkçe

**الفَخْرُ**: **الافتِخارُ** ve eskisini saymak. Yine bunun gibi **الفَخَرُ**. Ve (kişi) **فَخَرَ** ve **افْتَخَرَ**. Ve kavim **تفاخَرَ**. Ve **الفَخيرُ**: sana övünme yarışı yapan; bunun benzeri **الخَصيمُ**dur. Ve **الفِخِّيرُ**: çok **الفَخْرِ** sahibi; **السِكِّيرِ** misali. Ve **التَفَخُّرُ**: büyüklük taslama ve kibirlenme. Denilir: falan **مُتَفَخِّرٌ مُتَفَجِّسٌ**.

İbnü’s-Sikkît: Adamla **فاخَرتُ**; sonra onu **فَفَخَرْتُهُ**; onu **أفْخُرُهُ فَخْراً** (diye), baba ve anne bakımından ondan daha kerim olduğum vakit. Dedi ki: Ve onu falana karşı **أفْخَرْتُهُ**; onu **الفَخْرِ**de ona üstün kıldığım zaman. Yine bunun gibi: onu ona karşı **فَخَّرْتُهُ**; **تَفْخيراً**.

Ve **المَفْخَرَةُ** (خاء’nın fethası ve dammasıyla): övünülen menkıbe/şeref. Ve **فرسٌ فَخورٌ**: yani **الجُرْدانِ**ı büyük. Ve **نخلةٌ فَخورٌ**: yani gövdesi büyük, yaprak sapı kalın. el-Asma‘î: **ناقةٌ فَخورٌ**: o, memesi büyük, meme kanalları dar olandır.

Ve **الفخَّارُ**: çömlek/seramik. Ve **الفاخِرُ** (busr’dan): büyüyen ve çekirdeği olmayan. Ve **الفاخورُ**: reyhanlardan bir tür.

Falan **فخز**; **متفخز**: yani büyüklük taslayan, edepsizleşen.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ر ف
خرف ، خفر ، فرخ ، فخر ، رخف ، رفخ
استعمل منه : خرف ، خفر ، فرخ ، فخر ، رخف ، رفخ .
خرف : قال الليث : خَرِفَ الشيخُ . . يَخْرَفُ
خَرَفاً _ وأَخْرَفهُ الهَرَمُ ، فهو خَرِفٌ .
وفي الحديث : ) ( عَائِدُ الْمَرِيضِ عَلَى
مَخَارِفِ الْجَنَّةِ حتَّى يَرْجِعَ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : واحد
الْمَخَارِفِ : مَخْرَفٌ ، وهو جنى النُّخلِ
_ وإنما سُمِّي مَخْرفاً لأنه يُخْتَرَفُ منه _
أي : يُجْتَنَى .
ولمَّا نزلَتْ ) من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا ( [ البَقَرَة : 245 ] الآية . قال أبو
طَلْحَة : ) ( إن لي مَخْرَفاً ، وإني قد جعلتُه
صَدَقَةً ) ( .
وقال غيرُه : الْمخْرَف والمَخْرَفةُ : الطريقُ .
فمعنى الحديث : ) ( عائدُ المريض على
طريق الجنة ) ( : أي _ تؤدِّيه العيادَةُ إلى
طَرِيقِ الجنّة .
ومنه قول عُمَر : ) ( تُرِكْتُمْ على مِثلِ مَخْرَفةِ
النَّعَم ) ( _ أي : على مثل طَرِيقها لوضوحها
واستِقامَتِها .
وقال أَبُو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
فَأَجَزْتُهُ بِأَفَلّ تحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً أَبَانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ
وقال أبو عمرو : يقال : اخْرُفْ لنا _ أي :
اجْنِ لنا ثَمَر النخل ، وقد خَرَفَ يَخْرُفُ .
وقال الليث : اَخْرَفْتُ فلانَا نخلَةً _ أي :
جَعَلتُها خُرْفَة له يختَرِف مِنها _ أي :
يَجتَنِي .
قال : والمِخْرَفُ : زَبِيلٌ صغير يُخْتَرَف فيه
من أطايب الرُّطَب .
قال : واسم النّخْلةِ _ التي تُعْزَل لِلْخُرْفَةِ _ :
خَريفةٌ . . وجَمْعها خَرَائِف . وأَخرَف
النَّخْلُ ، فهوَ مُخرِفٌ _ إذا حان خِرَافُه .
وقال الليث : الْخَرُوفُ : الحَمَلَ الذَّكَرُ
والعَدَد : أَخْرِفَةٌ ، والجميع خِرْفَانٌ .
قال : واشتقاقه : مِنْ أنّه يَخْرُفُ من هُنا
وههنا _ أي : يَرْتع .
وقال ابن السكِّيت : إذا نُتِجَتِ الفرس فإنه
يقال لوَلدها : مُهْرٌ وخَرُوفٌ فلا يَزال
كذلك حتى يحولَ عليه الحَوْلُ وأنشد :
ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنَانِ الْخَرُوفِ
قَدْ قَطَعَ الحَبْلَ بِالْمِرْوَدِ
يعني طَعْنَةً فارَ دَمُها باسْتِنَانٍ .
ويقال : سُمِّيَ الْحَمَلُ : خَرُوفاً ، لأنه بَلَغَ
أَنْ يُخْتَرفَ _ أي : يُذبحَ فيؤْكلَ لحمُهُ ، كما
يَبلغُ التمرُ الإختِرَافَ فيُجْنَى ويُؤْكَلُ .
وقال الليث : الْخَرِيفُ ثلاثةُ أشهر بَيْنَ آخِرِ
القَيْظِ وأوِّلِ الشتاء .
وإذا مُطِرَ الناسُ في الْخَرِيفِ قيل : قد
خُرِقُوا .
قال : ومطَرُ الْخَرِيفِ خَرَفِيٌّ .
قال : وسُمِّيَ هذا الفصلُ خَرِيفاً _ لأنه
يُختَرَفُ فيه الثمارُ .
أبو عُبيد _ عن الأصمعيِّ _ : أوَّلُ ما يبدأُ
المطر في إقبال الشتاء فاسمُه الخَرِيفُ ،
وهو الذي يأْتي عند صِرَامِ النَّخل ، ثم
الذي يَليه : الوَسْمِيُّ وهو أوَّلُ الربيع _ وهذا
عند دخول الشتاء . . ثم يليه الرَّبيعُ ، ثم
الصيفُ ثمَّ الحَمِيمُ .
قال أبو عُبيدٍ : وقال أبو عَمْرٍ و : مِثلَ ذلك
أو نحوَه .
قال : وهذا لأنَّ العربَ تجعلُ السَّنَةَ ستَّةَ
أَزْمِنَةٍ .
أبو عبيد _ عن الأُمَوِيِّ _ : يقال للناقة _ إذا
نُتِجَتْ في مِثْل الوقت الذي حَمَلت فيه من
قَابِلٍ _ : قد أَخْرَفَتْ ، فهي مُخْرِفٌ .
قال شمِرٌ : ولا أعرف ) ( أَخْرَفَتْ ) ( _ بهذا
المعنى _ إلا من الْخَرِيفِ ، تَحْمِلُ الناقةُ
فيه وتضعُ فيه .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَدْعُونَ
مَالِكاً _ خَازِنَ جَهَنَّمَ _ أَرْبَعِينَ خَرِيفاً فَلاَ
يُجِيبُهُمْ ) ( .
معناه : أربعينَ سنةً .
وقال الليث : الْخُرَافةُ : حَدِيث مُسْتَمْلَحٌ
كَذِبٌ . . وله حديث .
وقال غيرُه : كان خُرَافَةُ رجلاً استهوَتْه
الجنُّ فرجع بعجائبَ رآها فيهم فقِيلَ لكلِّ
عجِيبٍ كَذِبٍ : خُرَافَةٌ .
عمرو عن أبيه _ قال : الْخَرِيفُ : السَّاقِيَة ،
والْخَرِيفُ : الرُّطَبُ المُجْتَنَى ، والخَرِيفُ :
السَّنَةُ والْعامُ .
وفي الحديث : ) ( مَا بَيْنَ مَنْكِبَى الْخَازِنِ مِنْ
خَزَنَةِ جَهَنَّمَ : خَرِيفٌ ) ( .
أراد : من الْخَرِيفِ إلى الْخَرِيفِ ، وهو
السَّنَةُ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : أرضٌ
مَخْرُوفَةٌ : أصابها خَرِيفُ الْمَطَرِ . .
ومَرْبُوعَةٌ : أصابها الرَّبيع ، وهو المطر . .
ومَصِيفَةٌ : أصابها الصَّيف .
وقال أبو زيد : أول المَطَر : الوَسْمِيُّ ثم
الشَّتْوِيُّ ، ثم الدَّفَائِيُّ ، ثم الصَّيف ، ثم
الْحَمِيمُ ، ثم الْخَرِيفُ . ولذلك جُعِلَتِ
السنةُ ستَّة أزمنة .
رخف : أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : أَرْخَفْتُ
العَجِينَ وأَوْرَخْتُهُ _ إذا أكثرتَ ماءَه . . حتى
يسترخِيَ ، وقد رَخِف يَرْخَفُ رَخَفاً ،
ورَخَفَ يَرْخَفُ .
واسمُ ذلك العجين : الرَّخْفُ ، والوَرِيخَةُ .
وقال الفرَّاء : وهي الرَّخِيفَةُ ، والْمَرِيخَةُ
والْوَرِيخَةُ ، والأَنْبَخَانِيُّ : للعجين _ إذا
عُجِنَ رَقيقاً .
وقال الليث : الرَّخْفَةُ : الزُّبْدَة . . اسمٌ لها .
وأنشد :
تَضْرِبُ دِرَّاتِها إذَا شَكِرَتْ
تَأْقِطُهَا وَالرِّخَافَ تَسْلَؤُها
فرخ : أبو عبيد : مِنْ أَمْثَالهم المنتشرة في
كشف الكَرْبِ _ عند المخاوف عن الجبان _
قولُهُمْ : أَفْرَخَ رَوْعُكَ .
يقول : لِيَذْهَبْ رُعْبُك وفَزَعُك فإن الأمر
ليس على ما تُحَاذِرُ .
وأصل الإفْراخ : الإنكشافُ . . مأخوذٌ من
إِفرَاخِ البَيْض _ إذا انْقَاضَ عن الْفَرْخِ ،
فخرج منه .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ _ عن أبي الهَيْثم _ أنه
كان يقول : أَفْرَخَ رُوعُه _ بضم الراء .
قال : والرُّوعُ : موضع الرَّوْعِ من قَلْبهِ .
قال : وأَفْرَخَ فؤادُ الرجل _ إذا خَرَجَ رَوْعُهُ
منه _ كما تُفْرخُ البَيْضَةُ إذا انفلقت عن
الْفَرْخِ _ فخرج منها .
قال : وقَلَبَهُ ذُو الرُّمَّةِ فقال _ لمعرفته
بالمعنى _ :
جَذْلاَنَ قَدْ أَفْرَخَتْ عَنْ رَوْعِهِ الكُرَبُ
قال : والرَّوْعُ في الفُؤاد : كالفَرْخِ في
البَيْضَة . . وأنشد :
فَقُلْ لِلْفُؤَاد إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
مِنَ الْخَوْفِ أَفْرِخْ أَكْثرُ الرَّوعِ بَاطِلُهْ
وقال أبو عبيدةَ : أَفْرَخَ رَوْعُه _ إذا دُعي له
أن يَسْكُن رَوْعُهُ ويذهب .
قال : وقالوا : ) ( أَفْرَخُوا بَيْضَتهم ) ( .
يقال ذلك لِلَّذي أَظْهَر أمره وأخرج
خَبَره . . لأنَّ إفْرَاخَ البَيْضِ : أن يخْرُجَ
فَرْخهُ .
الليث : فَرَّخَتِ الحمامَةُ تَفْرِيخاً
واسْتَفْرَخْنَاهاَ _ أي : اتخذناها لِلْفَرْخِ .
قال : وأَفْرَخَ الطائرُ : صار ذا فَرْخٍ ، وأَفْرَخَ
الأمرُ وفَرَّخَ _ إذا استبان عاقِبَتُه بعد
اشتباه .
قال : ويقال للفَرِقِ الرِّعْدِيدِ : فَرَّخَ
تَفْرِيخاً . . وأنشد :
وَمَا رَأيْنَا مَعْشراً فَيَنْتَخُوا
مِنْ شَنَإ الأقْوَامِ إلاّ فرَّخُوا
قلت معنى فَرَّخوا : أي : ضَعُفوا كأنهم
فِرَاخٌ . . مِنْ ضَعْفهم .
وقال الليث : وفَرَّوخُ : بَلَغَنا أنه كان من
وَلدِ إبراهيمَ ، وكان وُلِدَ بعد إسْحَاقَ
وإسْمَاعِيل ، وكَثر نسلُه ، ونما عَدَدُه فوَلَدَ
الْعَجَمَ الذين هم في وَسَطَ البلاد .
قال الليث : والزَّرْعُ ما دام في البَذْرِ فهو
الْحَبُّ ، فإِذا انشقَ الْحَبُّ عن الوَرَقَةِ فهو
الْفَرْخُ ، فإذا طَلَعَ رأسُه فهو الحقْلُ .
والعرب تقول : فُلاَنٌ فُرَيْخُ قومه _ إذا
كانوا يُعَظِّمُونه ويكَرِّمونه .
وصُغِّر . . على وجه المبالغة في كرامته .
شَمِرٌ _ عن الهَوَازِنيِّ _ : قال : إذا سَمِعَ
صاحِبُ الأَمَةِ صوتَ الرَّعْد أوالطَّحْن فَرِخَ
إلى الأرض _ أي : لَزِقَ بها . . يَفْرَخُ
فرَخاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : قال : فَرِخَ
الرجل _ إذا زَالَ فَزعُهُ واطمأَنَّ .
قال : والفَرِخُ : المُدَغْدَغُ من الرِّجال .
خفر : الليث : الْخَفرُ : شِدَّة الحَيَاء ، وامرأةٌ
خَفِرَةٌ : حَيِيِّةٌ .
وقال أبو عبيد : امرأةٌ خَفِرَةٌ ومُتَخَفِّرَةٌ :
شديدة الحيَاء .
وقال الليث : خَفِيرُ القوم : مُجِيرُهُم الذي
يكونون في ضَمَانه ، ما دَاموا في بلاده
وهو يَخْفُرُ القومَ خُفَارةً .
قال : والخَفَارَةُ : الذِّمَّةُ . . وانتهاكها :
إخْفَارٌ .
وفي الحديث : ) ( مَنْ صَلَّى الْغَدَاةَ فإِنَّهُ في
ذِمَّةِ الله فَلاَ يُخْفَرَنَّ الله في ذِمَّتِهِ ) ( .
وقال زهيرٌ :
فَإِنَّكُمُو وَقَوْماً أَخْفَرُوكُمْ
لَكَالدِّيبَاجِ مَالَ بِهِ الْعَبَاءُ
قال : والْخُفُورُ هو : الإخْفَارُ نَفسُه ، من
قِبَلِ المُخْفِرِ ، ومِن غير فِعْلٍ _ على خَفَرَ
يَخْفُرُ . . وأنشد :
فَوَاعَدَني وَأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنِّي
وبئْسَ خَلِيقةُ الْقَوْمِ الخُفُورُ
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : خَفَرْتُ
بالرجل وخَفَّرْتُ الرجلَ .
معناهما : أن تكون له خَفِيراً تَمْنَعُه .
وقال أبو جُنْدَبٍ الهُذَلِيُّ :
يخفِّرُنِي سيْفي إِذَا لَمْ اُخَفَّرِ
وَتَخَفَّرْتُ بفلان _ إذا استَجَرْتَ به وسألتَهُ
أن يكون لك خَفِيراً ، وأَخْفَرْتُ الرجُلَ _ إذا
نَقَضْتَ عهدَه وخِسْتَ به .
وقال أبو الْجَرَّاحِ العُقَيْليُّ : مَثْلَ ذلكَ كلِّه
_ إلا ) ( تَخَفَّرْتُ ) ( وحدها ، وزاد فيه :
أَخْفَرْتُ إذا بَعثتَ معه خَفِيراً .
والاسْمُ : الْخُفَارَةُ والْخَفَارَةُ _ بضم الخاء
وفتحها .
وقال : هذا خُفْرَتي _ يَعْنِي الخَفِيرَ الذي
يمنعه .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخَافُورُ
نَبْتٌ .
وأنشد غيرُه لأبي النَّجْمِ :
وَأَتَتِ النّمْلُ الْقُرَى بِغيرِهَا
مِنْ حَسَكِ التّلْعِ وَمِنْ خَافُورِهَا
فخر : قال الليث : الفاخُورُ : ضَرْبٌ من
الرَّيْحاَنِ ، يقال له مَرْوٌ ، وهو : منه
ما عَرُضَ وَرَقُه . وخرجتْ له جَمَامِيحُ في
وَسَطه كأنه أطرافُ أَذْنابِ الثعالب ، عليها
نَوْرٌ أحمرُ في وسطه ، طيِّبُ الرِّيح يُسَمِّيه
أهل البَصْرةِ ) ( رَيْحَانَ الشيوخ ) ( ، يَزْعُمُ
أطِبِّاؤهم أنه يَقْطَعُ الشبابَ .
قال الليث : ويقال : هذا فَخِيرُكَ أي :
الذي يُفَاخِرُكَ . . نَحْوُ خَصِيمِكَ .
والفخرُ معروفُ ، وقد فاخَرْتُه ففَخَرْتُهُ
وهو نَشْرُ المناقبِ ، وذكْرُ الكِرامِ بالْكَرَمِ .
ورجلٌ فِخِّيرٌ : كثيرُ الإفتخارِ وأنشد :
يَمْشي كَمشْي الْمَرحِ الْفِخِّيرِ
والفَخِيرُ : المغلُوبُ بالفخْر .
والشيءُ الجيِّد يقال له : الفَاخِرُ .
أبو عُبَيْدٍ _ عن الأصمعيِّ - : يقال _ مِن
الكِبْرِ والفخرِ _ فَخَزَ الرجُلُ . . بالزاَّي .
قلتُ : جَعَلَ الفَخْزَ والْفَخْرَ واحداً .
وقال أبو عُبيدة : فرَسٌ فَيْخَرٌ وفَيْخَزٌ _ بالرَّاء
والزَّاي _ إذا كان عظيمَ الْجُرْدَانِ .
عمروٌ ، عن أبيه ، قال : الفاخِرُ : النَّبِيلُ من
كلِّ شيء .
ويقال : فَخَرَ الرجلُ يَفْخَرُ _ إذا عدَّدَ حسَبَه
ومَفَاخِرَه .
وقال ابن السِّكِّيت : أُفْخِرَ فلانٌ اليومَ على
فلانٍ في الشَّرَف والْجَلَدِ والمنطق _ أي :
فُضِّلَ عليه .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : فَخِرَ الرجلُ
يَفْخَرُ _ إذا أَنِفَ . . . وأنشد :
وَتَرَاهُ يَفْخَر أَنْ تُحَلَّ بُيُوتُهُ
بِمَحَلَّةِ الزَّمِرِ الْقَصِيرِ عِنَاناَ
الليث : ناقةُ فخُورٌ : تُعْطِيكَ ما عندها من
اللّبَنِ ، ولا بقاءَ للبنها .
وقال ابن شُمَيْلٍ : الفَخُورُ _ من النُّوق _
العظيمةُ الضَّرْعِ . . القليلةُ اللَّبَن .
ومِن الغنمِ : كذلك .
ونحوَ ذلك قال أبو زيد .
وقال الليث : الفَخَّارُ _ من الْجَرِّ _ :
معروفٌ ، قال الله جلّ وعزّ : ( مِن صَلْصَلٍ
كالْفَخَّارِ ( [ الرَّحمن : 14 ] .
قال : واسْتَفْخَرْتُ الثَّوْبَ _ أي : اشْتَرَيْتُه
فاخراً ، وكذلك في التّزْوِيجِ . . استَفْخَرَ
فلانٌ ما شاء .
وأَفْخَرَتِ المرأةُ _ إذا لمْ تلِد إلاَّ فاخراً .
فقد يَكون في الفخر من الفِعل ما يَكونُ
في المجْدِ ، إلاّ أَنّكَ لا تقول : ) ( فَخِيرٌ ) (
_ مكانَ ) ( مَجِيدٍ ) ( ، ولكِنْ ) ( فَخُور ) (
ولا ) ( أَفْخَرْتُهُ ) ( مكان ) ( أَمْجَدْتُه ) ( .
وقولُ الله _ جلّ وعزّ _ ) إن الله لا يحب كل مختال فخور ( [ لقمَان : 18 ] الفَخور :
المتكبّر ها هنا .

##### Türkçe

خ ر ف
**خرف** , **خفر** , **فرخ** , **فخر** , **رخف** , **رفخ**
Ondan kullanılan: **خرف** , **خفر** , **فرخ** , **فخر** , **رخف** , **رفخ** .

**خرف** : Leys dedi: **خَرِفَ الشيخُ**... **يَخْرَفُ**
**خَرَفاً** _ ve **أَخْرَفهُ الهَرَمُ** , o hâlde o **خَرِفٌ**’tir.
Hadiste: “( ) **عَائِدُ الْمَرِيضِ عَلَى مَخَارِفِ الْجَنَّةِ حتَّى يَرْجِعَ** ( )”.
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الْمَخَارِفِ**’in teki: **مَخْرَفٌ**’tur; o, hurma ağacının devşirilmesidir;
_ ancak **مَخْرفاً** diye adlandırıldı, çünkü ondan **يُخْتَرَفُ** _
yani: devşirilir.
“( **من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا** )” [Bakara: 245] âyeti inince... Ebû
Talha dedi: “( ) Benim bir **مَخْرَفاً**’ım var; ve ben onu
**صَدَقَةً** kıldım ( )”.
Başkası dedi: **الْمخْرَف** ve **المَخْرَفةُ**: yol.
O hâlde hadisin manası: “( ) Hasta ziyaretçisi
cennet yolu üzerindedir ( )”: yani _ ziyaret onu
cennet yoluna ulaştırır.
Bundan, Ömer’in sözü: “( ) Sizi **مِثلِ مَخْرَفةِ النَّعَم** üzerinde bıraktınız ( )” _ yani: açıklığı
ve doğruluğu sebebiyle onun yolu gibi bir şey üzerinde.
Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
فَأَجَزْتُهُ بِأَفَلّ تحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً أَبَانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ

Ebû Amr dedi: denir: **اخْرُفْ لنا** _ yani: bize hurma ağacının meyvesini devşir; ve **خَرَفَ يَخْرُفُ**.
Leys dedi: **اَخْرَفْتُ فلانَا نخلَةً** _ yani: onu onun için bir **خُرْفَة** kıldım, ondan **يختَرِف** _ yani: devşirir.
Dedi: **المِخْرَفُ**: küçük bir sepet; içinde en iyi taze hurmadan devşirilir.
Dedi: hurma ağacının adı _ **لِلْخُرْفَةِ** için ayrılan _ : **خَريفةٌ**... çoğulu **خَرَائِف**. Ve
**أَخرَف النَّخْلُ** , o hâlde o **مُخرِفٌ**’tir _ devşirilme zamanı gelince.
Leys dedi: **الْخَرُوفُ**: erkek kuzu;
sayı: **أَخْرِفَةٌ**; hepsi **خِرْفَانٌ**.
Dedi: onun türeyişi: şundan ki o buradan
ve şuradan **يَخْرُفُ** _ yani: otlar.
İbn es-Sikkît dedi: kısrak doğurunca
yavrusuna denir: **مُهْرٌ** ve **خَرُوفٌ**; bir yıl doluncaya kadar
öyle kalır. Ve okudu:
ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنَانِ الْخَرُوفِ
قَدْ قَطَعَ الحَبْلَ بِالْمِرْوَدِ
Yani: bir mızrak darbesi; kanı **اسْتِنَانٍ** ile fışkırdı.
Ve denir: kuzu **خَرُوفاً** diye adlandırıldı; çünkü
**أَنْ يُخْتَرفَ**’a ulaştı _ yani: kesilir de eti yenir; tıpkı
hurmanın **الإختِرَافَ**’a ulaşıp devşirilmesi ve yenmesi gibi.
Leys dedi: **الْخَرِيفُ** son
yaz sıcağı ile kışın başı arasında üç aydır.
İnsanlara **الْخَرِيفِ**’te yağmur yağdırılınca denir:
**خُرِقُوا**.
Dedi: **الْخَرِيفِ**’in yağmuru **خَرَفِيٌّ**’dir.
Dedi: bu mevsim **خَرِيفاً** diye adlandırıldı _ çünkü
onda meyveler **يُختَرَفُ**.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : kışın gelişinde yağmurun ilk başladığı şeyin adı **الخَرِيفُ**’tir;
o, hurma kesimi sırasında gelen şeydir; sonra
ondan sonra gelen: **الوَسْمِيُّ**’dir; o, baharın ilki _ ve bu
kışın girişindedir... sonra onu **الرَّبيعُ** izler, sonra
**الصيفُ** sonra **الحَمِيمُ**.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr da dedi: bunun gibi
ya da ona yakın.
Dedi: bu, çünkü Araplar yılı altı
zaman kılarlar.
Ebû Ubeyd _ Ümevî’den _ : deveye denir _ eğer
bir sonraki yılda, hamile kaldığı zamana benzer vakitte doğurursa _ :
**قد أَخْرَفَتْ**; o hâlde o **مُخْرِفٌ**’tir.
Şemir dedi: bu manayla **أَخْرَفَتْ**’i
**الْخَرِيفِ**’ten başka bilmiyorum; deve onda hamile kalır
ve onda doğurur.
Hadiste: “( ) Cehennem ehli
Mâlik’i _ cehennemin bekçisi _ kırk **خَرِيفاً** çağırırlar da
onlara cevap vermez ( )”.
Manası: kırk yıl.
Leys dedi: **الْخُرَافةُ**: hoş karşılanan bir söz, yalan... ve onun bir hadisi vardır.
Başkası dedi: **خُرَافَةُ** cinlerin aklını çeldiği bir adamdı; sonra onlarda gördüğü acayipliklerle döndü; bu yüzden her acayip yalana: **خُرَافَةٌ** denildi.
Amr, babasından: **الْخَرِيفُ**: su arkıdır;
ve **الْخَرِيفُ**: devşirilmiş taze hurmadır; ve **الخَرِيفُ**: yıl ve sene.
Hadiste: “( ) Cehennem bekçilerinden bekçinin iki omzu arası: bir **خَرِيفٌ** ( )”.
Muradı: **الْخَرِيفِ**’ten **الْخَرِيفِ**’e; o da yıldır.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **أرضٌ مَخْرُوفَةٌ**: **خَرِيفُ الْمَطَرِ**’i isabet etmiş (toprak)...
ve **مَرْبُوعَةٌ**: ona **الرَّبيع** isabet etmiş; o da yağmurdur...
ve **مَصِيفَةٌ**: ona **الصَّيف** isabet etmiş.
Ebû Zeyd dedi: yağmurun ilki: **الوَسْمِيُّ**, sonra
**الشَّتْوِيُّ**, sonra **الدَّفَائِيُّ**, sonra **الصَّيف**, sonra
**الْحَمِيمُ**, sonra **الْخَرِيفُ**. Bu yüzden
yıl altı zaman kılındı.

**رخف** : Ebû Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : **أَرْخَفْتُ العَجِينَ** ve **أَوْرَخْتُهُ** _ suyunu çoğalttığında... gevşeyinceye kadar; ve **رَخِف يَرْخَفُ رَخَفاً**;
ve **رَخَفَ يَرْخَفُ**.
O hamurun adı: **الرَّخْفُ** ve **الوَرِيخَةُ**.
Ferrâ dedi: o **الرَّخِيفَةُ**’dir, ve **الْمَرِيخَةُ**
ve **الْوَرِيخَةُ**; ve **الأَنْبَخَانِيُّ**: hamur için _ ince yoğrulunca.
Leys dedi: **الرَّخْفَةُ**: tereyağı... onun bir adıdır.
Ve okudu:
تَضْرِبُ دِرَّاتِها إذَا شَكِرَتْ
تَأْقِطُهَا وَالرِّخَافَ تَسْلَؤُها

**فرخ** : Ebû Ubeyd: onların yaygın darbımesellerinden, sıkıntıyı açmada _ korkular sırasında korkağa dair _
sözleri: **أَفْرَخَ رَوْعُكَ**.
Der ki: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş
sakındığın üzere değildir.
Ve **الإفْراخ**’ın aslı: açığa çıkmadır... alınmıştır
yumurtanın **إِفرَاخِ**’ından _ **الْفَرْخِ**’tan ayrılıp
ondan çıkınca.
Bana Münzirî haber verdi _ Ebû’l-Heysem’den _: o şöyle derdi: **أَفْرَخَ رُوعُه** _ **الراء**’ı zamme ile.
Dedi: **الرُّوعُ**: kalbinden korkunun yeri.
Dedi: adamın **فؤادُ**’ı **أَفْرَخَ** etti _ korkusu ondan çıkınca _ tıpkı yumurtanın **تُفْرخُ** etmesi gibi; **الْفَرْخِ**’tan yarılıp
ondan çıkınca.
Dedi: Zû’r-Rumme onu ters çevirdi ve dedi _ manayı bilmesi sebebiyle _:
جَذْلاَنَ قَدْ أَفْرَخَتْ عَنْ رَوْعِهِ الكُرَبُ
Dedi: **الرَّوْعُ** fؤadda: yumurtadaki **الفَرْخِ** gibidir... ve okudu:
فَقُلْ لِلْفُؤَاد إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
مِنَ الْخَوْفِ أَفْرِخْ أَكْثرُ الرَّوعِ بَاطِلُهْ
Ebû Ubeyde dedi: **أَفْرَخَ رَوْعُه** _ ona, korkusunun sakinleşmesi ve gitmesi için dua edilince.
Dedi: ve dediler: “( ) **أَفْرَخُوا بَيْضَتهم** ( )”.
Bu, işini açığa çıkaran ve haberini ortaya çıkaran kimse için söylenir... çünkü yumurtanın **إفْرَاخِ**’ı:
**فَرْخهُ**’nun çıkmasıdır.
Leys: güvercin **فَرَّخَتِ** **تَفْرِيخاً**;
ve biz onu **اسْتَفْرَخْنَاهاَ** _ yani: onu **لِلْفَرْخِ** için edindik.
Dedi: ve kuş **أَفْرَخَ** etti: **فَرْخٍ** sahibi oldu; ve iş **أَفْرَخَ** etti ve **فَرَّخَ** _ sonucu, karışıklıktan sonra açıklığa çıkınca.
Dedi: ve titrek korkağa denir: **فَرَّخَ تَفْرِيخاً**... ve okudu:
وَمَا رَأيْنَا مَعْشراً فَيَنْتَخُوا
مِنْ شَنَإ الأقْوَامِ إلاّ فرَّخُوا
Dedim: **فَرَّخوا**’nun manası: yani zayıfladılar; sanki onlar
**فِرَاخٌ**... zayıflıklarından.
Leys dedi: ve **فَرَّوخُ**: bize ulaştı ki o İbrahim’in evladındandı; İshak ve İsmail’den sonra doğmuştu; soyu çoğaldı, sayısı arttı; böylece
ülkelerin ortasında bulunan Acem’i doğurdu.
Leys dedi: ekin, tohumda kaldığı müddetçe o **الْحَبُّ**’dır;
**الْحَبُّ** yapraktan yarılınca o **الْفَرْخُ**’tur;
başı çıkınca o **الحقْلُ**’dür.
Araplar der: falan, kavminin **فُرَيْخُ**’udur _
onu yücelttikleri ve ikram ettikleri zaman.
Küçültüldü... onun ikramında mübalağa yoluyla.
Şemir _ Hevâzinî’den _ : dedi: cariyenin sahibi
gök gürültüsü sesini yahut öğütmeyi işitince yere **فَرِخَ** etti _ yani: ona yapıştı... **يَفْرَخُ فرَخاً**.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : dedi: adam **فَرِخَ** etti _ korkusu gidince ve sakinleşince.
Dedi: ve **الفَرِخُ**: erkeklerden gıdıklanan (yumuşak huylu) olan.

**خفر** : Leys: **الْخَفرُ**: hayânın şiddeti; ve bir kadın **خَفِرَةٌ**: hayâlı.
Ebû Ubeyd dedi: bir kadın **خَفِرَةٌ** ve **مُتَخَفِّرَةٌ**: hayâsı şiddetli.
Leys dedi: kavmin **خَفِيرُ**’i: onların sığınak vereni; onlar onun güvencesinde olurlar, ülkelerinde kaldıkları müddetçe;
ve o kavmi **يَخْفُرُ** **خُفَارةً**.
Dedi: ve **الخَفَارَةُ**: zimmettir... onu çiğnemek: **إخْفَارٌ**.
Hadiste: “( ) Kim sabah namazını kılarsa, o Allah’ın zimmetindedir; o hâlde Allah, zimmetinde **يُخْفَرَنَّ** edilmesin ( )”.
Züheyr dedi:
فَإِنَّكُمُو وَقَوْماً أَخْفَرُوكُمْ
لَكَالدِّيبَاجِ مَالَ بِهِ الْعَبَاءُ
Dedi: ve **الْخُفُورُ**: **الإخْفَارُ**’ın kendisidir;
**المُخْفِرِ** tarafından; ve bir fiil olmaksızın _ **خَفَرَ يَخْفُرُ** üzerine... ve okudu:
فَوَاعَدَني وَأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنِّي
وبئْسَ خَلِيقةُ الْقَوْمِ الخُفُورُ
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **خَفَرْتُ** adam ile ve **خَفَّرْتُ** adamı.
İkisinin manası: ona bir **خَفِيراً** olman; onu koruman.
Ebû Cündeb el-Hüzelî dedi:
يخفِّرُنِي سيْفي إِذَا لَمْ اُخَفَّرِ
Ve **تَخَفَّرْتُ** falan ile _ ona sığındığında ve ondan, sana bir **خَفِيراً** olmasını istediğinde; ve adamı **أَخْفَرْتُ** _ ahdini bozduğunda ve ona karşı hainlik ettiğinde.
Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî dedi: bunun hepsi gibi
_ yalnız **تَخَفَّرْتُ** hariç; ve onda şunu artırdı:
**أَخْفَرْتُ**: onunla birlikte bir **خَفِيراً** gönderdiğinde.
İsim: **الْخُفَارَةُ** ve **الْخَفَارَةُ** _ **الخاء**’ın zammeli ve fethalı (okunuşuyla).
Dedi: bu benim **خُفْرَتي**’mdir _ yani: onu koruyan **الخَفِيرَ**.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **الْخَافُورُ** bir bitkidir.
Başkası Ebû’n-Necm için okudu:
وَأَتَتِ النّمْلُ الْقُرَى بِغيرِهَا
مِنْ حَسَكِ التّلْعِ وَمِنْ خَافُورِهَا

**فخر** : Leys dedi: **الفاخُورُ**: reyhandan bir tür; ona **مَرْوٌ** denir; o, ondan
yaprağı geniş olanıdır. Ortasında
tilki kuyruklarının uçları gibi salkımlar çıktı; üzerinde ortasında kırmızı bir çiçek; güzel kokulu; Basra ehli ona
“( ) **رَيْحَانَ الشيوخ** ( )” der; onların tabipleri, onun gençliği kestiğini iddia eder.
Leys dedi: ve denir: bu senin **فَخِيرُكَ**’dır; yani:
seninle övüşen... senin **خَصِيمِكَ** gibi.
Ve **الفخرُ** bilinir; ben onunla **فاخَرْتُه** da onu **ففَخَرْتُهُ**;
o, menkıbeleri yaymak ve keremle kerem sahiplerini anmaktır.
Ve bir adam **فِخِّيرٌ**: çok övünen. Ve okudu:
يَمْشي كَمشْي الْمَرحِ الْفِخِّيرِ
Ve **الفَخِيرُ**: övünmede yenilmiş olan.
Ve iyi şeye **الفَاخِرُ** denir.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den - : denir _
kibir ve övünmeden _ adam **فَخَزَ** etti... **الزاي** ile.
Dedim: **الفَخْزَ** ile **الْفَخْرَ**’ı bir kıldı.
Ebû Ubeyde dedi: bir at **فَيْخَرٌ** ve **فَيْخَزٌ** _ **الرَّاء** ve **الزَّاي** ile _
**الْجُرْدَانِ**’ı büyük olunca.
Amr, babasından, dedi: **الفاخِرُ**: her şeyden seçkin olan.
Ve denir: adam **فَخَرَ يَفْخَرُ** _ soyunu
ve övünüleceklerini saydığında.
İbn es-Sikkît dedi: bugün falan, falana karşı
şeref, dayanıklılık ve konuşmada **أُفْخِرَ** edildi _ yani: ona üstün kılındı.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : adam **فَخِرَ يَفْخَرُ** _ kibirlendiğinde... ve okudu:
وَتَرَاهُ يَفْخَر أَنْ تُحَلَّ بُيُوتُهُ
بِمَحَلَّةِ الزَّمِرِ الْقَصِيرِ عِنَاناَ
Leys: **ناقةُ فخُورٌ**: sana, yanında olan sütü verir; ve sütü için kalıcılık yoktur.
İbn Şümeyl dedi: **الفَخُورُ** _ develerden _
memesi büyük... sütü az olan.
Ve koyundan: böyledir.
Buna benzer şeyi Ebû Zeyd söyledi.
Leys dedi: **الفَخَّارُ** _ küpten _
bilinir; Allah, aziz ve celil, dedi: “( **مِن صَلْصَلٍ كالْفَخَّارِ** )” [Rahmân: 14].
Dedi: **واسْتَفْخَرْتُ الثَّوْبَ** _ yani: onu seçkin olarak satın aldım; evlendirmede de böyledir... falan dilediği kadar **استَفْخَرَ** etti.
Ve kadın **أَفْخَرَتِ** _ yalnız seçkin (evlat) doğurunca.
Övünmede fiilden, şerefte olan gibi olan şey bulunabilir; ancak sen: “**فَخِيرٌ**” demezsin
_ “**مَجِيدٍ**” yerine; fakat “**فَخُور**” (dersin);
ve “**أَفْخَرْتُهُ**” demezsin “**أَمْجَدْتُه**” yerine.
Allah’ın _ aziz ve celil _ sözü: “( **إن الله لا يحب كل مختال فخور** )” [Lokmân: 18]; **الفَخور**: burada kibirli olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والخاء وما يثلثهما)
(فخر) الفاء والخاء والراء أَصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على عِظَم وقِدم. من ذلك الفخر. ويقولون في العبارة عن الفَخْر: هو عَدُّ القديم، وهو الفَخَر أيضاً. قال أبو زيد: فَخَرت الرَّجلَ على صاحبه أفْخَرُه فخراً: أي فضَّلتُه عليه. والفَخِير: الذي يفاخرك، بوزن الخصيم. والفِخِّير: الكثير الفَخْر. والفاخر: الشيء الجيِّد. والتفخُّر: التعظُّم. ونخلةٌ فَخُور: عظيمة الجِذْع غليظةُ السَّعَف. والناقة الفَخور: العظيمة الضَّرْع القليلةُ الدَّرِّ. كذا قال ابن دريد(1) . والفاخر من البُسْر: الذي يعظُمُ ولا نَوَى فيه. ويقولون: فرسٌ فَخُور، إذا عظُمَ جُرْدانه.‏
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَخَّار من الجِرَارِ(2) ، معروف.‏
(فخل) الفاء والخاء واللام ليس فيه شيء. غير أنَّ ابنَ دريد(3) زعم أنَّه يقال: تفخّل الرجل، إذا أظهَرَ الوقار والحِلْمَ. وتفخَّل أيضاً. إذا تهيَّأ ولَبِسَ أحسنَ ثيابِه.‏
(فخم) الفاء والخاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على جَزَالةٍ وعِظَم. يقال: منطِقٌ فَخْم: جزل. ويقولون: الفَخْم من الرِّجال: الكثير لحم الوجْنَتين.‏
(فخت) الفاء والخاء والتاء كلمة، وهي الفَخْت، ويقولون: إنَّه ضوء القمرِ أوّلَ ما يبدو منه. ومنه اشتقاق الفاختة، للونها.‏
(فخذ) الفاء والخاء والذال كلمةٌ واحدة، وهي الفَخِذ من الإنسان، معروفة، واستعير* فقيل الفَخْذ بسكون الخاء، دون القَبِيلة وفوق البَطْن، والجمع أفخاذ.‏
--------------ـــ
(1) نص الجمهرة (2: 211) : "ويقال شاة فخور، إذا عظم ضرعها وقل لبنها".‏
(2) في الأصل: "الجراد"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(3) في الجمهرة (2: 238) .‏

ـ

##### Türkçe

(فâ باب **الفاء** ve **الخاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**فخر**) **الفاء** ve **الخاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; ve o, büyüklüğe ve eskiliğe delâlet eder. Bundan: **الفخر**. Ve **الفَخْر** hakkında ibarede derler: o, eskiyi saymadır; ve o, **الفَخَر** da(dır). Ebû Zeyd dedi: **فَخَرتُ** adamı, arkadaşına karşı, onu **أفْخَرُه** **فخراً**: yani onu ona üstün kıldım. Ve **الفَخِير**: seninle övüşen kimse; **الخصيم** vezninde. Ve **الفِخِّير**: **الفَخْر**ı çok olan. Ve **الفاخر**: iyi şey. Ve **التفخُّر**: büyüklük taslama. Ve **نخلةٌ فَخُور**: gövdesi büyük, yaprak sapı kalın. Ve **الناقة الفَخور**: memesi büyük, sütü az. İbn Düreyd(1) böyle dedi. Ve **الفاخر** (olan) **البُسْر**dan: büyüyen ve içinde çekirdek olmayan. Ve derler: **فرسٌ فَخُور**; eğer **جُرْدانه** büyürse.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَخَّار** (olan) **الجِرَارِ**den(2); mâlûmdur.

(**فخل**) **الفاء** ve **الخاء** ve **اللام**da bir şey yoktur. Şu var ki İbn Düreyd(3) zannetti ki denilir: **تفخّل** adam; eğer vakar ve hilmi ortaya koyarsa. Ve **تفخَّل** da: eğer hazırlanır ve en güzel elbiselerini giyerse.

(**فخم**) **الفاء** ve **الخاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; cüsseliliğe ve büyüklüğe delâlet eder. Denilir: **منطِقٌ فَخْم**: cüsseli. Ve derler: erkeklerden **الفَخْم**: iki yanağın etini çok olan.

(**فخت**) **الفاء** ve **الخاء** ve **التاء** bir kelimedir; ve o, **الفَخْت**tir. Ve derler: o, ondan ilk belirdiği vakitte ayın ışığıdır. Ondan **الفاختة**nin iştikakı, rengi için.

(**فخذ**) **الفاء** ve **الخاء** ve **الذال** tek bir kelimedir; ve o, insandan **الفَخِذ**dir; mâlûmdur. Ve ödünç alındı; böylece denildi: **الفَخْذ** ( **الخاء** sakin olarak), kabîlenin altında ve batnın üstünde; çoğulu **أفخاذ**dır.

--------------ـــ
(1) **الجمهرة** metni (2: 211): "Ve denilir: **شاة فخور**; eğer memesi büyür ve sütü azalırsa."
(2) Asılda: "**الجراد**"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.
(3) **الجمهرة**de (2: 238).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفخر: المباهاة في الأشياء الخارجة عن الإنسان كالمال والجاه، ويقال: له الفخر، ورجل فاخر، وفخور، وفخير، على التكثير. قال تعالى: ﴿إن الله لا يحب كل مختال فخور﴾ [لقمان/18]، ويقال: فخرت فلانا على صاحبه أفخره فخرا: حكمت له بفضل عليه، ويعبر عن كل نفيس بالفاخر. يقال: ثوب فاخر، وناقة فخور: عظيمة الضرع، كثيرة الدر، والفخار: الجرار، وذلك لصوته إذا نقر كأنما تصور بصورة من يكثر التفاخر. قال تعالى: ﴿من صلصال كالفخار﴾ [الرحمن/14].

##### Türkçe

- **الفخر**: insanın dışındaki şeylerde, mal ve mevki gibi, övünmedir; ve denir ki: onun için **الفخر** vardır; ve **رجل فاخر** (övünen adam), ve **فخور** (çok övünen), ve **فخير** (çokça övünen), çokluk üzere. Yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz Allah, her **مختال فخور**’u sevmez﴾ [Lokman/18]. Ve denir ki: **فخرت فلانا على صاحبه أفخره فخرا**: onun lehine, diğerine karşı bir üstünlük olduğuna hükmettim. Ve her nefis şeyden **الفاخر** ile ifade edilir. Denir ki: **ثوب فاخر** (nefîs elbise), ve **ناقة فخور**: memesi büyük, sütü çokça akan. Ve **الفخار**: küpler; bu da, vurulduğunda çıkardığı sesi sebebiyledir; sanki çokça övünme yapanın bir sûretiyle sûretlenmiş gibidir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**صلصال**’dan, **الفخار** gibi﴾ [Rahman/14].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف خ ر
تفاخرت أنا وصاحبي إلى فلان فأفخرني عليه‏.‏
وأفخر اليوم فلان على فلان أي فضّل‏.‏
وعن أبي زيد‏:‏ فخرته على صاحبه فخرا‏:‏ فضلته‏.‏
وهو فخيرك أي مفاخرك‏.‏
وتقول‏:‏ جاء فلان فخيراً ثم رجع أخيراً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ثوب فاخر‏:‏ رفيع‏.‏
ورطب فاخر‏:‏ كبير ضخم‏.‏
وتقول‏:‏ إذا قلّ التمر جاء فاخراً‏.‏
وقال الراعي‏:‏ كأن بقايا الجيش جيش ابن باعج أطاف يركن من عماية فاخر أراد ابن بعّاج الكلبيّ قاتل بني نمير في أيام ابن الزبير‏.‏
وقال زهير‏:‏ فاغتمّ وافتخرت زواخره بتهاولٍ كتهاول الرقم ما زخر منه أي طال وارتفع والتهاول‏:‏ التهاويل وهي الألوان المختلفة‏.‏

##### Türkçe

ف خ ر
Ben ve arkadaşım falana karşı övünüşte yarıştık da o, beni ona karşı üstün kıldı.

Ve bugün “falanı falana karşı üstün kılarım” yani üstün tutarım.

Ebû Zeyd’den: “Onu arkadaşına karşı **فخرا** ile **فخرته**”: Onu üstün tuttum.

Ve o, senin **فخيرك**’indir; yani senin övünüşte yarıştığın (kimse)dir.

Ve dersin ki: Falan **فخيراً** geldi, sonra **أخيراً** geri döndü.

Mecazdan: **ثوب فاخر**: yüksek (kaliteli).

Ve **رطب فاخر**: büyük, iri.

Ve dersin ki: Hurma az olunca **فاخراً** gelir.

Râ‘î dedi ki:
Sanki ordunun kalıntıları, İbn Bâ‘ic’in ordusu (gibi); **فاخر** bir **عماية**’den (dolayı) yaslanarak dolaşır.
İbn Ba‘‘âc el-Kelbî’yi kastetti; İbnü’z-Zübeyr günlerinde Benî Numeyr’in öldürücüsü.

Züheyr dedi ki:
Üzüldü ve onun **زواخره**’i, **تهاولٍ** ile—**الرقم**’ın **تهاول**’ü gibi—övündü.
“**ما زخر منه**” yani uzadı ve yükseldi.
Ve **التهاول**: **التهاويل**’dir; o da farklı renklerdir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَخْرُ والفَخَرُ، مثل نَهْرٍ ونَهَرٍ، والفُخْر والفَخار والفَخارةُ والفِخِّيرَى والفِخِّيراءُ: التمدُّح بالخصال والافتِخارُ وعَدُّ القديم؛ وقد فَخَرَ يَفْخَرُ فَخْراً وفَخْرَةً حسنة؛ عن اللحياني، فهو فاخِرٌ وفَخُورٌ، وكذلك افْتَخَرَ. وتَفاخَرَ القومُ: فَخَرَ بعضُهم على بعض. والتفاخُرُ: التعاظم. والتَّفَخُّر: التعظم والتكبر. ويقال: فلان مُتَفَخِّرٌ مُتَفَجِّسٌ. وفاخَرَه مُفاخَرَةً وفِخاراً: عارضه بالفَخْر فَفَخَره؛ أَنشد ثعلب:
فأَصْمَتُّ عَمْراً وأَعْمَيْتُه،
عن الجودِ والفَخْرِ، يومَ الفِخار
كذا أَنشده بالكسر، وهو نشر المناقب وذكر الكرام بالكَرَمِ. وفَخِيرُكَ: الذي يُفاخِرُك، ومثاله الخَصِيمُ والفِخِّير: الكثير الفَخْر، ومثاله السِّكِّير. وفِخِّيرٌ: كثير الافتخار؛ وأَنشد: يَمْشِي كَمَشْيِ الفَرِحِ الفِخِّير
وقوله تعالى: إِن الله لا يحب كل مُخْتال فَخُور؛ الفَخُور: المتكبر. وفاخَرَه ففَخَره يَفْخُره فَخْراً: كان أَفْخَرَ منه وأَكرم أَباً وأُمّاً. وفَخَره عليه يَفْخَره فَخْراً وأَفْخَره عليه: فَضَّله عليه في الفَخْر. ان السكيت: فَخَرَ فلان اليوم على فلان في الشرف والجَلَد والمنطق أَي فَضَل عليه. وفي الحديث: أَنا سيد ولد آدم ولا فَخْرَ؛ الفَخْرُ: ادّعاء العظم والكبر والشرف، أَي لا أَقوله تَبَجُّحاً، ولكن شكراً وتحدثاً بنعمه. والفَخِيرُ: المغلوب بالفَخْر.
والمَفْخَرَة والمَفْخُرة، بفتح الخاء وضمها: المَأْثُرة وما فُخِرَ به. وفيه فُخْرَة أَي فَخْرٌ. وإِنه لذو فُخْرةٍ عليهم أَي فَخْرٍ. وما لك فُخْرَةُ هذا أَي فَخْرُه؛عن اللحياني، وفَخَر الرجلُ: تكبر بالفَخْر؛ وقول لبيد:
حتى تَزَيَّنَت الجِواءُ بفاخِرٍ
قَصِفٍ، كأَلوان الرِّحال، عَميمِ
عنى بالفاخر الذي بلغ وجاد من النبات فكأَنه فَخَرَ على ما حوله. والفاخرُ من البسر: الذي يعْظُم ولا نوى له. والفاخر: الجيد من كل شيء. واسْتَفْخَر الشيءَ: اشتراه فاخراً، وكذلك في التزويج. واسْتَفْخَر فلان ما شاء وأَفْخَرَت المرأَةُ إِذا لم تلد إِلا فاخراً. وقد يكون في الفَخْر من الفعل ما يكون في المَجْد إِلا أَنك لا تقول فَخِيرٌ مكان مَجيد، ولكن فَخُور، ولا أَفْخَرْتُه مكان أَمْجَدْته.
والفَخُور من الإِبل: العظيمة الضرع القليلة اللبن، ومن الغنم كذلك، وقيل: هي التي تعطيك ما عندنا من اللبن ولا بقاء للبنها، وقيل: الناقة الفَخُورُ العظيمة الضَّرْع الضيّقة الأَحاليل: وضَرْع فَخُورٌ: غليظ ضيِّق الأَحاليل قليل اللبن، والاسم الفُخْر والفُخُرُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: حَنْدَلَسٌ غَلْباءُ مِصْباح البُكُرْ،
واسعة الأَخْلافِ في غير فُخُرْ
ونخلة فَخُورٌ: عظيمة الجِذْع غليظة السَّعَف. وفرس فَخور: عظيم الجُرْدانِ طويله. وغُرْمُول فَيْخَر: عظيم. ورجل فَيْخَر: عظم ذلك منه، وقد يقال بالزاي، وهي قليلة. الأَصمعي: يقال من الكِبْر والفَخْر فَخِزَ الرجلُ، بالزاي؛ قال أَبو منصور: فجعل الفَخْر والفَخْز واحداً. قال أَبو عبيدة: فرس فَيْخَر وفَيْخَزٌ، بالراء والزاي، إِذا كان عظيم الجُرْدانِ. ابن الأَعرابي: فَخِرَ الرجل يَفْخَر إِذا أَنِفَ؛ وقول الشاعر: وتَراه يَفْخَرُ أَنْ تَحُلّ بيوتُه،
بمَحَلَّة الزَّمِر القصيرِ، عِنانا
وفسره ابن الأَعرابي فقال: معناه يأْنَفُ.
والفَخَّار: الخَزَف. وفي الحديث: أَنه خرج يَتَبَرَّز فاتبعه عمر بإِداوةٍ وفَخَّارة؛ الفَخَّار: ضرب من الخَزَف معروف تعمل منه الجِرادُ والكِيزان وغيرها. والفَخَّارةُ: الجَرَّة، وجمعها فَخَّار معروف. وفي التنزيل: من صَلْصال كالفَخَّار.
والفاخُور: نبت طيب الريح، وقيل: ضرب من الرياحين؛ قال أَبو حنيفة: هو المَرْوُ العريض الورقِ، وقيل: هو الذي خرجت له جَمامِيحُ في وسطه كأَنه أَذناب الثعالب، عليها نَوْرٌ أَحمر في وسطه، طيب الريح، يسميه أَهْل البصرة رَيْحان الشيوخ، زعم أَطباؤهم أَنه يقطع الشُّبابَ؛ وأَما قول الراجز:إِنَّ لنا لجَارَةً فُناخِره،
تَكْدَحُ للدنيا وتَنْسى الآخره
فيقال: هي المرأَة التي تتدحرج في مشيتها.

##### Türkçe

**الفَخْرُ** ve **الفَخَرُ**, **نَهْرٍ** ve **نَهَرٍ** gibi; ve **الفُخْر** ve **الفَخار**
ve **الفَخارةُ** ve **الفِخِّيرَى** ve **الفِخِّيراءُ**: huylarla övünme ve **الافتِخارُ** ve
eskiyi sayma; ve gerçekten **فَخَرَ يَفْخَرُ فَخْراً وفَخْرَةً** güzel (bir) **فَخْرَةً**; Lihyânî’den; o hâlde o
**فاخِرٌ** ve **فَخُورٌ**dur; ve yine bunun gibi **افْتَخَرَ**. Ve **تَفاخَرَ القومُ**: onların bazısı
bazısına karşı **فَخَرَ** etti. Ve **التفاخُرُ**: büyüklük taslama. Ve **التَّفَخُّر**: büyüklük taslama ve kibirlenme. Ve denir: falan
**مُتَفَخِّرٌ مُتَفَجِّسٌ**. Ve **فاخَرَه مُفاخَرَةً وفِخاراً**: ona **الفَخْر** ile karşı çıktı
de onu **فَخَره** etti; Sa‘leb inşâd etti:
فأَصْمَتُّ عَمْراً وأَعْمَيْتُه،
عن الجودِ والفَخْرِ، يومَ الفِخار
Böylece onu kesre ile inşâd etti; ve o, menkıbeleri yaymak ve kerem sahiplerini kerem ile anmaktır.
Ve **فَخِيرُكَ**: seni **يُفاخِرُك** eden (kimsedir); ve misali **الخَصِيمُ**dur; ve **الفِخِّير**: çok
**الفَخْر** (eden); ve misali **السِّكِّير**dir. Ve **فِخِّيرٌ**: çok **الافتخار** eden; ve inşâd etti:
يَمْشِي كَمَشْيِ الفَرِحِ الفِخِّير
Ve Yüce sözü: **إِن الله لا يحب كل مُخْتال فَخُور**; **الفَخُور**: kibirli olan.
Ve **فاخَرَه ففَخَره يَفْخُره فَخْراً**: ondan daha **أَفْخَرَ** oldu ve baba ve annece daha keremli oldu.
Ve **فَخَره عليه يَفْخَره فَخْراً وأَفْخَره عليه**: **الفَخْر**da onu ona üstün kıldı.
İbn es-Sikkît: **فَخَرَ** falan bugün falana karşı şeref, dayanıklılık ve sözde, yani
ona üstün geldi. Ve hadiste: **أَنا سيد ولد آدم ولا فَخْرَ**; **الفَخْرُ**: büyüklük, kibir ve şeref iddiasıdır; yani onu böbürlenerek söylemiyorum,
fakat şükür olarak ve nimetlerini anlatma olarak (söylüyorum). Ve **الفَخِيرُ**: **الفَخْر** ile yenilmiş olan.
Ve **المَفْخَرَة** ve **المَفْخُرة**, **الخاء**’ın fethi ve zammı ile: övünülen menkıbe ve kendisiyle **فُخِرَ** olunan şey.
Ve onda **فُخْرَة** vardır, yani **فَخْرٌ**. Ve gerçekten o, onların üzerinde **فُخْرةٍ** sahibidir, yani **فَخْرٍ**. Ve senin için
bu **فُخْرَةُ** ne var, yani onun **فَخْرُ**; Lihyânî’den; ve **فَخَر الرجلُ**: **الفَخْر** ile kibirlendi;
ve Lebîd’in sözü:
حتى تَزَيَّنَت الجِواءُ بفاخِرٍ
قَصِفٍ، كأَلوان الرِّحال، عَميمِ
**الفاخِر** ile, bitkiden erişip iyi olanı kastetti; sanki çevresindekilere karşı **فَخَرَ** etmiş gibidir.
Ve **الْفاخرُ** hurma çağlasından: büyüyen ve çekirdeği olmayan (şey)dir. Ve **الفاخر**: her şeyin iyisi.
Ve **اسْتَفْخَر الشيءَ**: onu **فاخراً** olarak satın aldı; ve yine bunun gibi evlendirmede. Ve **اسْتَفْخَر فلان ما شاء**
ve **أَفْخَرَت المرأَةُ**: yalnızca **فاخراً** doğurduğu zaman. Ve **الفَخْر**da fiilden,
**المَجْد**de olanın benzeri olabilir; ancak sen **فَخِيرٌ** demezsin **مَجيد** yerine; fakat
**فَخُور** (dersin); ve **أَفْخَرْتُه** demezsin **أَمْجَدْته** yerine.
Ve develerden **الفَخُور**: memesi büyük, sütü az olan; ve koyundan da bunun gibi;
ve denildi: o, sana yanımızdaki sütten verir ve sütü için kalıcılık yoktur; ve denildi: **الناقة
الفَخُورُ** memesi büyük, meme kanalları dar olan (devedir); ve **ضَرْع فَخُورٌ**: kalın, meme kanalları dar,
sütü az (meme); ve isim **الفُخْر** ve **الفُخُرُ**dur; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
حَنْدَلَسٌ غَلْباءُ مِصْباح البُكُرْ،
واسعة الأَخْلافِ في غير فُخُرْ
Ve **نخلة فَخُورٌ**: gövdesi büyük, yaprak sapı kalın (hurma ağacı). Ve **فرس فَخور**: **الجُرْدانِ**ı büyük,
uzun olan (at). Ve **غُرْمُول فَيْخَر**: büyük. Ve **رجل فَيْخَر**: bu ondan büyüdü; ve
**الزاي** ile de denilir; ve o azdır. el-Asma‘î: kibir ve **الفَخْر**dan, **فَخِزَ الرجلُ** denilir,
**الزاي** ile; Ebû Mansûr dedi: böylece **الفَخْر** ile **الفَخْز**ı bir yaptı. Ebû ‘Ubeyde dedi:
**فرس فَيْخَر وفَيْخَزٌ**، **الراء** ve **الزاي** ile, **الجُرْدانِ**ı büyük olduğu zaman. İbnü’l-A‘râbî:
**فَخِرَ الرجل يَفْخَر**: **أَنِفَ** ettiği zaman; ve şairin sözü:
وتَراه يَفْخَرُ أَنْ تَحُلّ بيوتُه،
بمَحَلَّة الزَّمِر القصيرِ، عِنانا
İbnü’l-A‘râbî onu açıkladı da dedi ki: manası, **يأْنَفُ** eder.
Ve **الفَخَّار**: çömlek (kırığı/seramiği). Ve hadiste: gerçekten o, abdest bozmak için çıktı da Ömer onu
bir ibrik ve **فَخَّارة** ile takip etti; **الفَخَّار**: bilinen bir çömlek türüdür; ondan testiler
ve bardaklar ve başkaları yapılır. Ve **الفَخَّارةُ**: küp; ve onun çoğulu bilinen **فَخَّار**dır. Ve
tenzîlde: **من صَلْصال كالفَخَّار**.
Ve **الفاخُور**: güzel kokulu bir bitki; ve denildi: reyhanlardan bir tür; Ebû Hanîfe dedi: o,
yaprağı geniş olan **المَرْوُ**dur; ve denildi: o, ortasında sanki
tilki kuyrukları gibi, üzerinde ortasında kırmızı çiçek bulunan, güzel kokulu,
**أَهْل البصرة**’nin ona **رَيْحان الشيوخ** adını verdiği (bitkidir); onların tabipleri, onun **الشُّبابَ**ı kestiğini iddia etti;
ve amma râcizin sözü:
إِنَّ لنا لجَارَةً فُناخِره،
تَكْدَحُ للدنيا وتَنْسى الآخره
denilir ki: o, yürüyüşünde yuvarlanarak yürüyen kadındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف خ ر * * الفَخِْرُ * بسكون الخاء وفتحها * الافتِخارُ * وعد القديم وبابه قطع و * فخَراً * بفتحتين و * افْتَخَرَ * أيضا و * تَفاخَرَ * القوم و * الفَخيرُ * * المُفاخِرُ * كالخصيم المخاصم و * الفِخّيرُ * بوزن السكيت الكثير الفخر و * فاخَرَهُ * ففخره من باب قطع و * فَخَراً * أيضا بفتحتين أي كان أكرم منه أبا وأما و * المَفْخَرضةُ * بفتح الخاء وضمها المأثرة و * الفَخَّارُ * الخزف و * الفاخِرُ * الشيء الجيد

##### Türkçe

* ف خ ر * * **الفَخِْرُ** * **الخاء**’ın sükûnuyla ve fethasıyla: * **الافتِخارُ** *; kadîm (kullanım) üzeredir ve bâbı **قطع**’tır. Ve * **فخَراً** * iki fetha ile; ve * **افْتَخَرَ** * da (böyledir); ve * **تَفاخَرَ** *: kavim övündü. Ve * **الفَخيرُ** *: * **المُفاخِرُ** *; tıpkı **الخصيم**’in **المخاصم** (olması) gibi. Ve * **الفِخّيرُ** *: **السكيت** vezninde; çok övünme sahibi. Ve * **فاخَرَهُ** *: onu övünmede geçti; böylece onu geçti; **قطع** bâbındandır. Ve * **فَخَراً** * da iki fetha ile; yani baba ve anne bakımından ondan daha kerîm idi. Ve * **المَفْخَرضةُ** *: **الخاء**’ın fethasıyla ve zammıyla; **المأثرة** (şerefli menkıbe/övünülecek iş). Ve * **الفَخَّارُ** *: çömlek (kilden kap-kacak). Ve * **الفاخِرُ** *: iyi şey.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفخر، بالفتح، ويحرك، مثل نهر ونهر لمكان حرف الحلق، والفخار والفخارة، بفتحهما. قال شيخنا: وتوقف بعض في الفخار بالفتح، وقال: الصواب فيه بالكسر، قال: ولم يستند في ذلك لما يعتمد عليه. وقال ابن أبي الحديد في أول شرح نهج البلاغة: قال لي إمام من أئمة اللغة في زماننا: الفخار بكسر الفاء، وهذا مما يغلط فيه الخاصة فيفتحونه، وهو غير جائز، لأنه مصدر فاخر، كقاتل. وعندي لا يبعد أن تكون الكلمة مفتوحة الفاء، ويكون مصدر فخر لا فاخر، وقد جاء مصدر الثلاثي إذا كان عينه أو لامه حرف حلق على فعال بالفتح كسماح وذهاب، اللهم إلا أن ينقل ذلك عن شيخ أو كتاب موثوق به نقلا صريحا فتزول الشبهة. انتهى كلام ابن أبي الحديد. قال شيخنا: قلت: وهذا القيد الذي قيده بحرف الحلق عينا أو لاما لا نعرفه لأحد في المصادر، بل وردت المصادر على فعال بلا حصر في الثلاثي مطلقا حتى ادعى فيه أقوام القياس لكثرته كسلام وكلام وضلال وكمال وجمال ورشاد وسداد، وما لا يحصى. وفيه كلام في المصباح. انتهى. وقول ابن أبي الحديد: اللهم إلا أن ينقل ذلك عن شيخ أو كتاب إلخ. قلت: نقل الصاغاني في التكملة ما نصه: وقال ثعلب: لا يجوز الفخار، بالفتح، لأنه مولد، فإذن زالت الشبهة، فتأمل. والفخيري، كخليفي، ويمد: التمدح بالخصال وعد القديم والمباهاة بالمكارم من حسب ونسب. وقيل: هو المباهاة بالأمور الخارجة عن الإنسان، كمال وجاه. وقيل: الفخر: ادعاء العظم والكبر والشرف، كالافتخار. وقد فخر، كمنع، يفخر فخرا وفخرة حسنة، عن اللحياني، فهو فاخر وفخور، وكذلك افتخر. وتفاخروا: فخر بعضهم على بعض، والتفاخر: التعاظم. والتفخر: التكبر. وفاخضره مفاخضرة وفخارا، بالكسر: عارضه بالفخر، ففخره، كنصره يفخره فخرا: غلبه وكان أفخر منه وأكرم أبا وأما. أنشد ثعلب:
  فأصمت عمرا وأعـمـيتـه                      عن الجود والفخر يوم الفخار كذا أنشده بالكسر، وهو نشر المناقب وذكر الكرام بالكرم. وفخره عليه، كمنع يفخره فخرا: فضله عليه في الفخر، عن أبي زيد، كأفخره عليه، وقال ابن السكيت: فخر فلان اليوم على فلان في الشرف والجلد والمنطق، أي فضل عليه. والفخير، كأمير: المفاخر كالخصيم بمعنى المخاصم. ومن سجعات الأساس: جاء فلان فخيرا ثم رجع أخيرا. والفخير أيضا: المغلوب في الفخر، وفي بعض الأمهات: بالفخر. والمفخرة، وتضم الخاء: المأثرة وما فخر به. والفاخر: الجيد من كل شئ، قال لبيد:
  حتى تزينت الجواء بفاخـر                      قصف كألوان الرحال عميم

  عنى به هنا الذي بلغ وجاد من النبات، فكأنه فخر على ما حوله. والفاخر: بسر يعظم ولا نوى له، فكأنه فخر بذلك على غيره. ويروى بالزاي. واستفخر الشيء، هكذا في النسخ، وعبارة الليث على ما نقله الصاغاني: واستفخر الثوب: اشتراه فاخرا. وكذلك في التزويج. واستفخر فلان ماشاء. والفخور، كصبور: الناقة العظيمة الضرع القليلة اللبن، ومن الغنم كذلك. وقيل: هي التي تعطيك ما عندها من اللبن ولا بقاء للبنها. وقيل: الناقة الفخور: العظيمة الضرع الضيقة الأحاليل. والفخور من الضروع: الغليظ الضيق الأحاليل القليل اللبن، والاسم الفخر، والفخر. وأنشد ابن الأعرابي:
  حندلس غلباء مصباح البـكـر                      واسعة الأخلاف في غير فخر ووهم المصنف فأعاده في الزاي. والفخور: النخلة العظيمة الجذع الغليظة السعف. والفخور: الفرس العظيم الجردان الطويله، كالفيخر، كصيقل، بالراء وبالزاي، قاله أبو عبيدة، ج فياخر. والفخارة، كجبانة: الجرة، ج الفخار. معروف. وفي التنزيل: من صلصال كالفخار. أو هو ضرب من الخزف تعمل منه الجرار والكيزان وغيرها. وبه فسر حديث: أنه خرج يتبرز فأتبعه عمر بإداوة وفخارة. وعن ابن الأعرابي: فخر الرجل كفرح، يفخر فخرا: أنف، وأنشد للقطامي:
  وتراه يفخر أن تحل بيوتـه                      بمحله الزمر القصير عنانا فسره ابن الأعرابي فقال: معناه يأنف. والفاخور: نبت طيب الريح. وقيل: ضرب من الرياحين. قال أبو حنيفة: هو المرو العريض الورق. وقيل: هو الذي خرجت له جماميح في وسطه كأنه أذناب الثعلب، عليها نور أحمر في وسطه، طييب الريح، يسميه أهل البصرة: ريحان الشيوخ- زعم أطباؤهم أنه يقطع الشباب. ومما يستدرك عليه: رجل فخير، كسكيت، أي كثير الفخر. وكذا فخيرة، والهاء للمبالغة. قال الشاعر: يمشي كمشي الفرح الفخير. وإنه لذو فخرة عليهم، بالضم أي فخر. وما لضك فخرة هذا، أي فخره؛ عن اللحياني. وفضخر الرجل فخرا: تكبر بالفخر وأفخرت المرأة: لم تلد إلا فاخرا؛ قاله الليث. وغرمول فيخر، كصيقل: عظيم. ورواه ابن دريد بالزاي، كما سيأتي. ورجل فيخر: عظم ذلك منه. والجمع فياخر. وقد يقال بالزاي، وهي قليلة. وفي كتاب أيمان عيمان: الفخيراء: الفخير، كذا نقله الصاغاني. وافتخرت زواخره: طالت وارتفعت، وهو مجاز. قال زهير:
  فاعتم وافتخرت زواخره                      بتهاول كتهاول الرقـم والتهاول: الألوان المختلفة؛ كذا في الأساس. وابن الفخار، كشداد: محمد بن معمر بن الغاضر الأصبهاني. وأبو تمام علي بن أبي الفخار هبة الله الهاشمي، ككتاب. وشمس الدين فخار بن أحمد بن محمد الموسوي النسابة، وحفيده جلال الدين فخار بن معد بن فخار النقيب النسابة، وولده علم الدين عبد الحميد ابن فخار، من مشايخ أبي العلاء الفرضي، توفي سنة 619 ذكره المصنف في ح ا ر، وولده رضي الدين علي بن عبد الحميد، مات بهراة خراسان: محدثون. والفاخر: لقب شيخنا الإمام المحدث محمد بن يحيى بن محمد العباسي الأثري، سمع بالحرمين من عدة شيوخ. والمبارك بن فاخر أبو الكرم، نحوي حدث.

##### Türkçe

**الفخر**, fetih ile; ve harekelenir; boğaz harfi (bulunması) sebebiyle **نهر** ve **نهر** gibi; ve **الفخار** ve **الفخارة**, ikisi de fetihleriyle. Şeyhimiz dedi: **الفخار**’da fetih ile bazıları durakladı; ve dedi: onda doğru olan kesre iledir. Dedi: buna, kendisine dayanılacak şeye dayanmadı. İbn Ebî’l-Hadîd, Nehcü’l-belâğa şerhinin başında dedi: Zamanımızda dil imamlarından bir imam bana dedi: **الفخار** fânın kesresi iledir; bu, avamdan olmayanların onda yanıldığı şeylerdendir; onu fethederler; bu câiz değildir; çünkü o, **فاخر**’ın masdarıdır; **قاتل** gibi. Ve benim yanımda, kelimenin fâsı meftûh olması uzak değildir; ve **فاخر** değil, **فخر**’ın masdarı olur; ve üçlü fiilin masdarı, ayn’ı yahut lâm’ı boğaz harfi olunca, fetih ile **فعال** üzere gelmiştir; **سماح** ve **ذهاب** gibi; meğer ki bu, güvenilir bir şeyhten yahut kitaptan açık bir nakille nakledile; böylece şüphe gider. İbn Ebî’l-Hadîd’in sözü bitti. Şeyhimiz dedi: Dedim: Onun, boğaz harfini ayn yahut lâm olmakla kayıtladığı bu kayıt, masdarlarda hiç kimse için bilmiyoruz; bilakis masdarlar, üçlüde mutlak olarak, hasr olmaksızın **فعال** üzere vârid olmuştur; hatta kimi kimseler, çokluğu sebebiyle onda kıyası iddia ettiler: **سلام** ve **كلام** ve **ضلال** ve **كمال** ve **جمال** ve **رشاد** ve **سداد** ve sayılmayacak olanlar. Ve onda **المصباح**’ta söz vardır. Bitti. İbn Ebî’l-Hadîd’in sözü: “Meğer ki bu, bir şeyhten yahut kitaptan nakledile…” Dedim: Sâgânî, **التكملة**’de lafzı şu olanı nakletti: Sa‘leb dedi: **الفخار** fetih ile câiz değildir; çünkü o, müvelleddir. Öyleyse şüphe zâil oldu; düşün. Ve **الفخيري**, **خليفي** gibi; ve med olunur: hasletlerle övünme, eskiyi sayma ve haseb ve nesebden olan mekârimle övünüş. Ve denildi: o, insanın dışındaki şeylerle övünüşdür; mal ve câh gibi. Ve denildi: **الفخر**: büyüklük, kibir ve şeref iddiasıdır; **الافتخار** gibi. Ve **فخر** etti; **منع** gibi; **يفخر**; **فخرا** ve güzel bir **فخرة**; Lihyânî’den; o hâlde o **فاخر** ve **فخور**dur; ve yine böyle **افتخر**. Ve **تفاخروا**: bazısı bazısına karşı övündü; ve **التفاخر**: büyüklük taslama. Ve **التفخر**: kibirlenme. Ve **فاخضره** **مفاخضرة** ve kesre ile **فخارا**: ona övünme ile karşı çıktı; böylece onu **فخره** etti; **نصره** gibi, **يفخره** **فخرا**: ona galip geldi ve ondan daha **أفخر** ve baba ve annece daha kerîm oldu. Sa‘leb inşâd etti:
  فأصمت عمرا وأعـمـيتـه
                      عن الجود والفخر يوم الفخار
Böylece onu kesre ile inşâd etti; ve o, menâkıbı yaymak ve kerem sahiplerini keremle anmaktır. Ve ona karşı **فخره**; **منع** gibi, **يفخره** **فخرا**: övünmede ona üstün geldi; Ebû Zeyd’den; ona karşı **أفخره** gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: Falan bugün falana şeref, metânet ve mantıkta **فخر** etti; yani ona üstün geldi. Ve **الفخير**, **أمير** gibi: **المفاخر**; **الخصيم** gibi, **المخاصم** mânâsında. Ve **الأساس**’ın secilerinden: Falan **فخيرا** olarak geldi, sonra **أخيرا** olarak döndü. Ve **الفخير** ayrıca: övünmede mağlup olan. Ve bazı ana kaynaklarda: **بالفخر**. Ve **المفخرة**, ve hâ’nın dammesiyle: me’sere ve onunla övünülen şey. Ve **الفاخر**: her şeyden iyi olan. Lebîd dedi:
  حتى تزينت الجواء بفاخـر
                      قصف كألوان الرحال عميم
Burada onunla, bitkiden olgunlaşıp cömertleşen (gelişen) şeyi kastetti; sanki çevresindekilere karşı övündü. Ve **الفاخر**: büyüyen, çekirdeği olmayan hurma; sanki bununla başkasına karşı övündü. Ve **بالزاي** ile rivayet olunur. Ve **استفخر** şey; nüshalarda böyle. Leys’in, Sâgânî’nin naklettiğine göre ibaresi: Ve **استفخر الثوب**: onu **فاخرا** olarak satın aldı. Ve yine evlendirmede. Ve falan dilediğini **استفخر** etti. Ve **الفخور**, **صبور** gibi: memesi büyük, sütü az deve; koyundan da böyledir. Ve denildi: o, sana sütünden yanında olanı verir; sütüne bekā yoktur. Ve denildi: **الناقة الفخور**: memesi büyük, meme kanalları dar olan. Ve memelerden **الفخور**: kalın, meme kanalları dar, sütü az olan; isim **الفخر** ve **الفخر**. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  حندلس غلباء مصباح البـكـر
                      واسعة الأخلاف في غير فخر
Musannif vehmetti de onu **الزاي**’da iade etti. Ve **الفخور**: gövdesi büyük, yaprak sapları kalın hurma. Ve **الفخور**: büyük **الجردان**lı, uzun at; **الفيخر** gibi; **صيقل** gibi; **بالراء** ile ve **بالزاي** ile; Ebû Ubeyde söyledi; cem‘i **فياخر**. Ve **الفخارة**, **جبانة** gibi: testi; cem‘i **الفخار**. Ma‘lûmdur. Ve tenzîlde: **من صلصال كالفخار**. Yahut o, testiler, bardaklar ve başkaları yapılan çömlek türüdür. Ve onunla şu hadis tefsir edildi: “O, abdest bozmak için çıktı; Ömer onu bir ibrik ve bir **فخارة** ile takip etti.” İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **فخر** etti; **فرح** gibi; **يفخر** **فخرا**: burun kıvırdı. Ve Katamî’ye ait olarak inşâd etti:
  وتراه يفخر أن تحل بيوتـه
                      بمحله الزمر القصير عنانا
İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti ve dedi: mânâsı “burun kıvırır”dır. Ve **الفاخور**: güzel kokulu bir bitki. Ve denildi: reyhânlardan bir tür. Ebû Hanîfe dedi: o, yaprağı geniş **المرو**’dur. Ve denildi: o, ortasında sanki tilki kuyrukları gibi **جماميح** çıkan; üzerinde ortasında kırmızı çiçek bulunan; güzel kokulu; Basra ehli ona **ريحان الشيوخ** der—tabipleri, onun gençliği kestiğini iddia ettiler. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **رجل فخير**, **سكيت** gibi; yani övünmesi çok. Ve yine **فخيرة**; hâ mübalağa içindir. Şair dedi: **يمشي كمشي الفرح الفخير**. Ve o, onların üzerinde damme ile bir **فخرة** sahibidir; yani övünme. “Bu senin **فخرة**’n nedir?” yani onun övünmesi; Lihyânî’den. Ve adam **فضخر** etti **فخرا**: övünme ile kibirlendi. Ve kadın **أفخرت**: ancak **فاخرا** doğurdu; Leys söyledi. Ve **غرمول فيخر**, **صيقل** gibi: büyük. İbn Düreyd onu **بالزاي** ile rivayet etti; ileride geleceği üzere. Ve **رجل فيخر**: bu ondan büyüdü. Cem‘i **فياخر**. Ve bazen **بالزاي** ile denir; o azdır. **كتاب أيمان عيمان**’da: **الفخيراء**: **الفخير**; Sâgânî böyle nakletti. Ve onun **زواخره**’si **افتخرت**: uzadı ve yükseldi; bu mecazdır. Züheyr dedi:
  فاعتم وافتخرت زواخره
                      بتهاول كتهاول الرقـم
Ve **التهاول**: farklı renklerdir; **الأساس**’ta böyle. Ve **ابن الفخار**, **شداد** gibi: Muhammed b. Ma‘mer b. el-Gâdır el-İsfahânî. Ve Ebû Temmâm Ali b. Ebî’l-**فخار** Hibetullâh el-Hâşimî, **كتاب** gibi. Ve Şemsüddîn **فخار** b. Ahmed b. Muhammed el-Mûsevî en-nessâbe; ve torunu Celâlüddîn **فخار** b. Ma‘d b. **فخار** en-nakîb en-nessâbe; ve oğlu Alâüddîn Abdülhamîd İbn **فخار**, Ebû’l-Alâ el-Faradî’nin şeyhlerindendir; 619 yılında vefat etti; musannif onu **ح ا ر**’da zikretti. Ve oğlu Rıdiyyüddîn Ali b. Abdülhamîd; Horasan Herat’ta öldü: muhaddislerdir. Ve **الفاخر**: şeyhimiz, imam muhaddis Muhammed b. Yahyâ b. Muhammed el-Abbâsî el-Eserî’nin lakabıdır; Haremeyn’de birçok şeyhten semâ etti. Ve el-Mübârek b. **فاخر** Ebû’l-Kerem: nahivci; hadis rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَخَرَ
1 فَخَرَ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. فَخَرَ , (O, Msb, K,) inf. n. فَخْرٌ (S, O, Msb, K) and فَخَرٌ (S, O, K) and فَخَارٌ, (K,) or this is a simple subst., (Msb,) or it is a mistake for فِخَارٌ, accord. to some, and this may be an inf. n. either of فَخَرَ, for there are many instances of the same kind, or of فَاخَرَ, (MF,) or فَخَارٌ, with fet-h, is post-classical, and therefore not allowable, (Th, O,) and فَخَارَةٌ and فِخِّيرَى and فِخِّيرَآءُ; (K;) and ↓ افتخر; (S, O, Msb, K;) and ↓ تفاخر; (L in art. فتح;) [He gloried, or boasted; i. e.] he gloried in, boasted of, boasted himself in, or praised or commended himself for, certain properties, or particular qualities: (K:) he enumerated, or recounted, the particulars of his ancestral nobility or eminence, or his own glorious or honourable deeds or qualities: (S, TA:) or he arrogated to himself greatness and nobility: (TA:) or he contended for superiority by reason of honours arising from memorable deeds or qualities, and from parentage or relationship, and other things relating to himself or to his ancestors: (Msb:) or he contended for superiority by reason of things extrinsic to himself, such as wealth, and rank or station. (TA.) You say فَخَرْتُ بِهِ [I gloried in it, or by reason of it; &c.]. (Msb.) And ↓ تفاخر بِمَا عِنْدَهُ He gloried in, boasted of, or boasted himself in, what he possessed. (L in art. فتح.) And فَخَرَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ One party of them boasted against another [بِكَذَا in such a thing or quality &c.]. (K.) ― -b2- Also فَخَرَ, inf. n. فَخْرٌ, He magnified himself by boasting. (TA.) ― -b3- فَاخَرَهُ فَفَخَرَهُ, (S, O, K,) aor. فَخُرَ , (O, K, [in two copies of the S written فَخَرَ , contrary to analogy in a verb signifying surpassing in a contest, accord. to most of the grammarians,]) inf. n. فَخْرٌ: (S:) see 3. ― -b4- فَخَرَ فُلَانٌ اليَوْمَ عَلَى فُلَانٍ فِى الشَّرَفِ وَالجَلَدِ وَالْمَنْطِقِ Such a one excelled to-day such a one in nobleness and hardiness and speech. (ISk, TA.) ― -b5- فَخِرَ, aor. فَخَرَ , (O, K,) inf. n. فَخَرٌ, (TA,) He disdained, or scorned. (IAar, O, K, TA.) ― -b6- فَخَرَهُ عَلَيْهِ: see 4.

2 فَخَّرَ see 4.

3 فَاْخَرَ ↓ فَاخَرَهُ فَفَخَرَهُ, (ISk, S, O, Msb, K,) inf. n. of the former مُفَاخَرَةٌ (Msb, K) and فِخَارٌ, (K,) [and aor. of the latter فَخُرَ , or, accord. to some, فَخَرَ , (see 3 in art. خصم,)] He vied, or competed, with him, or contended with him for superiority, in فَخْر [i. e. glorying, or boasting, &c., or in glory, or excellence, i. e. he emulated, or rivalled, him therein, and he surpassed him, or overcame him, therein; and, simply, he vied with him, and surpassed him]: (Msb, * K:) or he contended with him for superiority in generousness or nobleness of father and mother: (ISk, S:) and he surpassed him, or overcame him, therein. (ISk, S, Msb, K.)

افغرهُ عَلَيْهِ
4 افغرهُ عَلَيْهِ ذ ; (ISk, S, O, K;) and ↓ فخّرهُ عليه, inf. n. تَفْخِيرٌ; (ISk, S, O;) or عليه ↓ فَخَرَهُ, aor. فَخَرَ , (AZ, O, * K,) inf. n. فَخْرٌ; (AZ, O, TA;) He judged him, or made him, to excel, or to have excelled, him in فَخْر [or glorying, or boasting, or glory, or excellence]. (ISk, S, O, K.) ― -b2- أَفْخَرَتْ She (a woman) brought forth none but such as was فَاخِر [or goodly, &c.]. (Lth, O.)

تفخّر
5 تفخّر ذ (S, TA) and ↓ تفاخر (TA) He magnified himself; he was, or became, proud, haughty, or disdainful; syn. of the inf. n. of the former تَعَظُّمٌ, and تَكَبُّرٌ; (S, TA;) and that of the latter تَعَاظُمٌ. (TA.)

تفاخروا
6 تفاخروا ذ [They vied, or competed, or contended for superiority, one with another, in فَخْر, i. e., glorying, or boasting, or in glory, or excel-lence, i. e. they emulated, or rivalled, one another therein; and, simply, they vied, one with another;] they boasted together, one party against another. (S, * K.) تفاخروا فِيمَا بَيْنَهُمْ They boasted among themselves of their several causes of boasting. (Msb.) ― -b2- See also 1, in two places; and 5.

8 اـِفْتَخَرَ see 1, first sentence. ― -b2- [Hence,] افتخرت زَوَاخِرُهُ (tropical:) [Its herbs] became tall. (A, TA.)

استفخرهُ
10 استفخرهُ ذ He bought it فَاخِرًا [i. e. of a good, a goodly, or an excellent, quality], namely, a garment, or piece of cloth, (Lth, O,) or a thing. (K.) And in like manner the verb is used in relation to the giving [and app. the taking] in marriage. (O.)

فَخْرٌ
فَخْرٌ ذ [Glory: excellence: originally an inf. n.: as also فُخْرَةٌ.] You say عَلَيْهِمْ ↓ اـِنَّهُ لَذُو فُخْرَةٍ, i. e. فَخْرٍ [Verily he possesses glory, or excellence, above them: or perhaps the meaning of this phrase may be verily he has a disposition to boast himself against them]: and هٰذَا ↓ مَا لَكَ فُخْرَةُ, i. e. فَخْرُهُ [Thou hast not the glory, or excellence, of this]. (Lh, TA.)

فُخْرٌ
فُخْرٌ ذ and فُخُرٌ Thickness of an udder, with contractedness of the orifices of the teats, and with paucity of milk. (TA.)

فُخْرَةٌ
فُخْرَةٌ ذ : see فَخْرٌ, in two places.

فِخْرَةٌ
فِخْرَةٌ ذ [A manner of glorying, or boasting]. You say فَخَرَ فِخْرَةً حَسَنَةً [He gloried, or boasted, in a good manner]. (Lh, TA.)

فَخَارٌ
فَخَارٌ ذ [said in the Msb to be a simple subst.: see 1].

فَخُورٌ
فَخُورٌ ذ : see فَاخِرٌ. ― -b2- Also A she-camel great in the udder, contracted in the orifices of the teats: (As, S, O:) or great in the udder, having little milk; (K, TA;) and likewise applied to a ewe or she-goat: or that yields thee what she has of milk, and has nothing remaining thereof. (TA.) ― -b3- And A thick udder, contracted in the orifices of the teats, and having little milk: (K, TA:) erroneously repeated in the K among words ending with ز. (TA.) ― -b4- And A palm-tree great in the trunk, thick in the branches. (S, O, K.) ― -b5- Also, and ↓ فَيْخَرٌ, (O, K,) which is likewise with ز, (TA,) both applied to a horse, (O, K,) and the latter to a man also, (O,) Great in the yard, (O, K,) and long therein: (K:) and the latter, applied to a penis, great; mentioned by IDrd as with ز: (TA:) and the pl. is فَيَاخِرُ. (K, TA.)

فَخِيرٌ
فَخِيرٌ ذ One who vies, or competes, or contends, with another in glorying, or boasting, &c., (O, K,) or for superiority in generousness or nobleness of father and mother; (S;) i. q. مُفَاخِرٌ; (K;) like خَصِيمٌ (S, TA) in the sense of مُخَاصِمٌ. (TA.) You say جَآءَ فُلَانٌ فَخِيرً ثُمَّ رَجَعَ أَخِيرًا [Such a one came contending with others in glorying, or boasting, &c.: then returned last, or meanest]. (A.) ― -b2- Also Overcome in فَخْر [i. e. glorying, or boasting, &c.]. (K.)

فَخَّارٌ
فَخَّارٌ ذ Baked pottery; baked vessels of clay: (Msb, voce خَزَفٌ:) or baked clay: before it is baked, it is called خَزَفٌ and صَلْصَالٌ: (Msb in the present art.:) or i. q. خَزَفٌ: (S, O, K:) or a kind of خَزَف of which earthen vessels, or jars, mugs, &c., are made: (TA:) or earthen vessels; vessels made of potters' clay: pl. of [or rather a coll. gen. n. of which the n. un. is] فَخَّارَةٌ. (K.)

فِخِّيرٌ
فِخِّيرٌ ذ : see the paragraph here following.

فِخِّيرَةٌ
فِخِّيرَةٌ ذ : see the paragraph here following.

فِخِّيرَآءُ
فِخِّيرَآءُ ذ : see the paragraph here following.

فَاخِرٌ
فَاخِرٌ ذ an epithet from فَخَرَ in the first of the senses expl. above; as also ↓ فَخُورٌ: (K:) [the former signifies Glorying; boasting; &c.: and the latter, the same as] ↓ فَخِّيرٌ one who glories, or boasts, much; (S, O, TA;) as also ↓ فِخِّيرَآءُ: (O, TA:) and ↓ فِخِّيرَةٌ one who glories, or boasts, very much. (O, * TA.) ― -b2- A thing, (S, O, Msb,) or anything, (K,) [superb, grand; as though glorying, or boasting;] good; goodly; excellent; of excellent quality. (S, O, Msb, K.) ― -b3- Also (assumed tropical:) Dates not yet ripe (بُسْرٌ) that grow large, and have no stones: (S, O, K:) as though they boasted against others. (TA.)

فَيْخَرٌ
فَيْخَرٌ ذ : see فَخُورٌ, last sentence.

فَاخُورٌ
فَاخُورٌ ذ A species of sweet-smelling plants; (S, TA;) i. q. رَيْحَانُ الشُّيُوخِ; (K, TA;) thus called by the people of El-Basrah; accord. to AHn, the مَرْو [or marum] having broad leaves; and said to be that of which there have come forth, in its midst, جَمَامِيح [pl. of جُمَّاحٌ, q. v.], like foxes' tails, with a red, sweet-smelling blossom in the middle thereof: the physicians assert that it cuts short the [sleep termed] سُبَات. (TA.) ― -b2- [A meaning assigned by Golius to this word belongs to فُنَاخِرَةٌ.]

مَفْخَرَةٌ
مَفْخَرَةٌ ذ and مَفْخُرَةٌ A thing in which one glories, or boasts himself; (K;) a cause of glorying or boasting; a generous quality or action, or a generous quality that is inherited by generation from generation; syn. مَأْثَرَةٌ: (S, O:) pl. مَفَاخِرُ. (Msb.)

##### Türkçe

**فَخَرَ**
1 **فَخَرَ** ذ , (S, O, Msb, K,) muzâri‘i **فَخَرَ** , (O, Msb, K,) mastarı **فَخْرٌ** (S, O, Msb, K) ve **فَخَرٌ** (S, O, K) ve **فَخَارٌ**, (K,) yahut bu basit bir isimdir, (Msb,) yahut bazılarına göre **فِخَارٌ** için bir hatadır; ve bu, aynı türden birçok örnek bulunduğu için, ya **فَخَرَ**’ın mastarı olabilir, ya da **فَاخَرَ**’ın, (MF,) yahut fetḥa ile **فَخَارٌ** klasik sonrası olup bu yüzden câiz değildir, (Th, O,) ve **فَخَارَةٌ** ve **فِخِّيرَى** ve **فِخِّيرَآءُ**; (K;) ve ↓ **افتخر**; (S, O, Msb, K;) ve ↓ **تفاخر**; (L in art. فتح;) [Övündü, yahut böbürlendi; yani] birtakım hasletlerle, yahut belirli niteliklerle övündü; onlarla böbürlendi; kendisiyle onlarda böbürlendi; yahut kendisini birtakım hasletler için övdü veya methetti: (K:) atalarının soyluluğu yahut yüceliğinin ayrıntılarını, yahut kendi şanlı yahut şerefli fiillerini yahut niteliklerini saydı yahut anlattı: (S, TA:) yahut kendisine büyüklük ve soyluluk isnat etti: (TA:) yahut kendisine yahut atalarına dair; hatırlanmaya değer fiillerden yahut niteliklerden doğan şerefler sebebiyle, ve nesep yahut akrabalık sebebiyle, ve başka şeyler sebebiyle üstünlük için çekişti: (Msb:) yahut servet gibi, ve rütbe yahut makam gibi, kendisinin dışındaki şeyler sebebiyle üstünlük için çekişti. (TA.) **فَخَرْتُ بِهِ** [Onunla, yahut onun sebebiyle övündüm; vb.] dersin. (Msb.) Ve ↓ **تفاخر بِمَا عِنْدَهُ** Sahip olduğu şeyle övündü; onunla böbürlendi; kendisiyle onda böbürlendi. (L in art. فتح.) Ve **فَخَرَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ** Onlardan bir grup diğerine karşı övündü [**بِكَذَا** ile, şu şeyde yahut nitelikte vb.]. (K.) ― -b2- Ayrıca **فَخَرَ**, mastarı **فَخْرٌ**, böbürlenerek kendisini büyüttü. (TA.) ― -b3- **فَاخَرَهُ فَفَخَرَهُ**, (S, O, K,) muzâri‘i **فَخُرَ** , (O, K, [S’nin iki nüshasında **فَخَرَ** yazılmıştır; çoğu nahivcilere göre bir müsabakada aşmayı ifade eden fiilde kıyasa aykırı olarak,]) mastarı **فَخْرٌ**: (S:) 3’e bak. ― -b4- **فَخَرَ فُلَانٌ اليَوْمَ عَلَى فُلَانٍ فِى الشَّرَفِ وَالجَلَدِ وَالْمَنْطِقِ** Filân kimse bugün filân kimseye şeref, dayanıklılık ve sözde üstün geldi. (ISk, TA.) ― -b5- **فَخِرَ**, muzâri‘i **فَخَرَ** , (O, K,) mastarı **فَخَرٌ**, (TA,) küçümsedi, yahut hor gördü. (IAar, O, K, TA.) ― -b6- **فَخَرَهُ عَلَيْهِ**: 4’e bak.

2 **فَخَّرَ** 4’e bak.

3 **فَاْخَرَ** ↓ **فَاخَرَهُ فَفَخَرَهُ**, (ISk, S, O, Msb, K,) ilkinin mastarı **مُفَاخَرَةٌ** (Msb, K) ve **فِخَارٌ**, (K,) [ve ikincisinin muzâri‘i **فَخُرَ**; yahut bazılarına göre **فَخَرَ**; (**خصم** maddesinde 3’e bak,)] onunla **فَخْر**’de (yani övünmede, yahut böbürlenmede, vb., yahut şan yahut fazilette) yarıştı, yahut rekabet etti, yahut üstünlük için onunla çekişti [yani onda onu taklit etti yahut ona rakip oldu ve onda onu geçti yahut ona galip geldi; ve basitçe, onunla yarıştı ve onu geçti]: (Msb, * K:) yahut baba ve annenin cömertliği yahut soyluluğunda onunla üstünlük için çekişti: (ISk, S:) ve onda onu geçti yahut ona galip geldi. (ISk, S, Msb, K.)

**افغرهُ عَلَيْهِ**
4 **افغرهُ عَلَيْهِ** ذ ; (ISk, S, O, K;) ve ↓ **فخّرهُ عليه**, mastarı **تَفْخِيرٌ**; (ISk, S, O;) yahut عليه ↓ **فَخَرَهُ**, muzâri‘i **فَخَرَ** , (AZ, O, * K,) mastarı **فَخْرٌ**; (AZ, O, TA;) onu, **فَخْر**’de (yahut övünmede, yahut böbürlenmede, yahut şan yahut fazilette) ona üstün hükmetti, yahut ona üstün kıldı, yahut üstün olmuş saydı. (ISk, S, O, K.) ― -b2- **أَفْخَرَتْ** O (kadın) ancak **فَاخِر** (yahut güzel, vb.) olanı doğurdu. (Lth, O.)

**تفخّر**
5 **تفخّر** ذ (S, TA) ve ↓ **تفاخر** (TA) kendisini büyüttü; kibirlendi; mağrur, mütekebbir, yahut küçümseyici oldu yahut oldu hâle geldi; ilkinin mastarının eşanlamlısı **تَعَظُّمٌ**, ve **تَكَبُّرٌ**; (S, TA;) ve ikincininki **تَعَاظُمٌ**. (TA.)

**تفاخروا**
6 **تفاخروا** ذ [Birbirleriyle **فَخْر**’de, yani övünmede, yahut böbürlenmede, yahut şan yahut fazilette üstünlük için yarıştılar, yahut rekabet ettiler, yahut çekiştiler; yani onda birbirlerini taklit ettiler yahut birbirlerine rakip oldular; ve basitçe, birbirleriyle yarıştılar;] birlikte övündüler; bir grup diğerine karşı. (S, * K.) **تفاخروا فِيمَا بَيْنَهُمْ** Kendi aralarında, her birinin övünme sebepleriyle övündüler. (Msb.) ― -b2- 1’e de bak, iki yerde; ve 5’e.

8 **اـِفْتَخَرَ** 1’e bak, ilk cümle. ― -b2- [Bundan dolayı,] **افتخرت زَوَاخِرُهُ** (mecaz:) [Onun otları] boylandı. (A, TA.)

**استفخرهُ**
10 **استفخرهُ** ذ Onu **فَاخِرًا** [yani iyi, güzel, yahut mükemmel nitelikte] olarak satın aldı; yani bir elbiseyi yahut bir kumaş parçasını, (Lth, O,) yahut bir şeyi. (K.) Ve aynı şekilde fiil, evlendirmeyle ilgili olarak vermede [ve görünüşe göre almada] kullanılır. (O.)

**فَخْرٌ**
**فَخْرٌ** ذ [Şan: fazilet: aslında bir mastardır: ayrıca **فُخْرَةٌ** da böyledir.] **عَلَيْهِمْ** ↓ **اـِنَّهُ لَذُو فُخْرَةٍ**, yani **فَخْرٍ** [Şüphesiz o, onların üzerinde şan yahut fazilet sahibidir: yahut belki bu ibarenin manası, şüphesiz o, onlara karşı kendisiyle övünme huyuna sahiptir]: ve **هٰذَا** ↓ **مَا لَكَ فُخْرَةُ**, yani **فَخْرُهُ** [Senin bunun şanı yahut fazileti yoktur]. (Lh, TA.)

**فُخْرٌ**
**فُخْرٌ** ذ ve **فُخُرٌ** Meme başlarının deliklerinin büzülmesiyle birlikte, ve sütün azlığıyla birlikte, bir memenin kalınlığı. (TA.)

**فُخْرَةٌ**
**فُخْرَةٌ** ذ : **فَخْرٌ**’e bak, iki yerde.

**فِخْرَةٌ**
**فِخْرَةٌ** ذ [Övünmenin, yahut böbürlenmenin bir tarzı]. **فَخَرَ فِخْرَةً حَسَنَةً** [Güzel bir tarzda övündü, yahut böbürlendi] dersin. (Lh, TA.)

**فَخَارٌ**
**فَخَارٌ** ذ [Msb’de basit bir isim olduğu söylenir: 1’e bak].

**فَخُورٌ**
**فَخُورٌ** ذ : **فَاخِرٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca memede büyük, meme başlarının delikleri büzülmüş bir dişi deve: (As, S, O:) yahut memede büyük, sütü az olan; (K, TA;) ve aynı şekilde bir koyun yahut keçiye de uygulanır: yahut sana sütünden olanı verir, ve ondan hiçbir şey kalmaz. (TA.) ― -b3- Ve meme başlarının delikleri büzülmüş, sütü az, kalın bir meme: (K, TA:) K’da **ز** ile biten kelimeler arasında yanlışlıkla tekrar edilmiştir. (TA.) ― -b4- Ve gövdede büyük, dallarda kalın bir hurma ağacı. (S, O, K.) ― -b5- Ayrıca, ve ↓ **فَيْخَرٌ**, (O, K,) ki bu da **ز** iledir, (TA,) ikisi de bir ata uygulanır, (O, K,) ve ikincisi bir adama da, (O,) alette büyük, (O, K,) ve onda uzun: (K:) ve ikincisi, bir penise uygulanınca, büyük; IDrd tarafından **ز** ile olarak zikredilmiştir: (TA:) ve çoğulu **فَيَاخِرُ**’dur. (K, TA.)

**فَخِيرٌ**
**فَخِيرٌ** ذ Övünmede, yahut böbürlenmede, vb., (O, K,) yahut baba ve annenin cömertliği yahut soyluluğunda üstünlük için, (S,) başkasıyla yarışan, yahut rekabet eden, yahut çekişen kimse; **مُفَاخِرٌ** ile aynı; (K;) **خَصِيمٌ** gibi (S, TA) **مُخَاصِمٌ** manasında. (TA.) **جَآءَ فُلَانٌ فَخِيرً ثُمَّ رَجَعَ أَخِيرًا** [Filân kimse övünmede, yahut böbürlenmede, vb., başkalarıyla çekişerek geldi: sonra en son, yahut en aşağı olarak döndü] dersin. (A.) ― -b2- Ayrıca **فَخْر**’de (yani övünmede, yahut böbürlenmede, vb.) mağlup edilmiş. (K.)

**فَخَّارٌ**
**فَخَّارٌ** ذ Pişmiş çömlek; pişmiş toprak kaplar: (Msb, voce **خَزَفٌ**:) yahut pişmiş kil: pişirilmeden önce ona **خَزَفٌ** ve **صَلْصَالٌ** denir: (Msb in the present art.:) yahut **خَزَفٌ** ile aynı: (S, O, K:) yahut ondan toprak kaplar, yahut küpler, kupalar, vb. yapılan bir tür **خَزَف**: (TA:) yahut toprak kaplar; çömlekçi kiliyle yapılmış kaplar: [yahut daha doğrusu, tekili] **فَخَّارَةٌ** olan bir cins isimdir: (K.)

**فِخِّيرٌ**
**فِخِّيرٌ** ذ : aşağıdaki paragrafın burada gelenine bak.

**فِخِّيرَةٌ**
**فِخِّيرَةٌ** ذ : aşağıdaki paragrafın burada gelenine bak.

**فِخِّيرَآءُ**
**فِخِّيرَآءُ** ذ : aşağıdaki paragrafın burada gelenine bak.

**فَاخِرٌ**
**فَاخِرٌ** ذ yukarıda açıklanan manaların birincisinde **فَخَرَ**’dan bir sıfat; ayrıca ↓ **فَخُورٌ**: (K:) [ilki, övünen; böbürlenen; vb. demektir: ve ikincisi, aynı olarak] ↓ **فَخِّيرٌ** çokça övünen, yahut böbürlenen kimse; (S, O, TA;) ayrıca ↓ **فِخِّيرَآءُ**: (O, TA:) ve ↓ **فِخِّيرَةٌ** pek çok övünen, yahut böbürlenen kimse. (O, * TA.) ― -b2- Bir şey, (S, O, Msb,) yahut herhangi bir şey, (K,) [muhteşem, görkemli; sanki övünüyor yahut böbürleniyor gibi;] iyi; güzel; mükemmel; niteliği mükemmel. (S, O, Msb, K.) ― -b3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) henüz olgunlaşmamış ( **بُسْرٌ** ) hurmalar; büyüyen, ve çekirdeği olmayan: (S, O, K:) sanki başkalarına karşı böbürleniyorlarmış gibi. (TA.)

**فَيْخَرٌ**
**فَيْخَرٌ** ذ : **فَخُورٌ**’e bak, son cümle.

**فَاخُورٌ**
**فَاخُورٌ** ذ Güzel kokulu bitkilerden bir tür; (S, TA;) **رَيْحَانُ الشُّيُوخِ** ile aynı; (K, TA;) Basra halkı tarafından böyle adlandırılır; AHn’ye göre geniş yapraklı **مَرْو** [yahut marum]; ve ortasında, tilki kuyrukları gibi, **جَمَامِيح** [**جُمَّاحٌ**’ın çoğulu, bkz.] çıkmış olan; ve onun ortasında kırmızı, güzel kokulu bir çiçek bulunan şey olduğu söylenir: tabipler, **سُبَات** denilen uykuyu kısalttığını ileri sürerler. (TA.) ― -b2- [Golius’un bu kelimeye verdiği bir mana **فُنَاخِرَةٌ**’ya aittir.]

**مَفْخَرَةٌ**
**مَفْخَرَةٌ** ذ ve **مَفْخُرَةٌ** Kişinin kendisiyle övündüğü, yahut kendisiyle böbürlendiği şey; (K;) övünme yahut böbürlenme sebebi; cömert bir nitelik yahut fiil, yahut nesilden nesile miras kalan cömert bir nitelik; eşanlamlısı **مَأْثَرَةٌ**: (S, O:) çoğulu **مَفَاخِرُ**. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَخَرَ
فَخَرَ A ( n. ac. فَخْر 1 ,  فَخَر 4 ,  فَخَاْر 22 ,  فَخَاْرَة 22t ,  فِخِّيْرَى 30ya ),
a.  Gloried in; boasted of.

b.  [ Bi ], Was proud of.

c.  [ 'Ala ], Gloried, boasted against, over.

d.  U ( n. ac. فَخْر 1 ), Surpassed in glory, excelled.

e.  A [ acc. &  'Ala ], Placed above.

f.  see II .

فَخِرَ
فَخِرَ A ( n. ac. فَخَر 4 ),
a.  Disdained, scorned.

فَخَّرَ
فَخَّرَ II
a.  [ 'Ala ], Caused to excel ( in excellence, glory ).

فَخَّرَ
فَخَّرَ II ,
a.  Emulated, rivalled, vied with ( in excellence, glory ).

أَفْخَرَ
أَفْخَرَ IV ,
a.  see II .

تَفَخَّرَ
تَفَخَّرَ V ,
a.  Was haughty, proud.

تَفَاْخَرَ
تَفَاْخَرَ VI ,
a.  see I (a) , ( b ) & V.

d.  Vied with each other for superiority.

اِفْتَخَرَ
اِفْتَخَرَ VIII
a.  [ Bi ], Was proud of, gloried in.

اِسْتَفْخَرَ
اِسْتَفْخَرَ X ,
a.  Deemed excellent.

b.  Bought an excellent article.

فَخْر
فَخْر 1 ,
a.  Glory; excellence; honour.

فَخْرِيّ
فَخْرِيّ 1yi ,
a.  Glorious.

فُخْرَة
فُخْرَة 3t ,
a.  see 1 .

فَخَر
فَخَر 4 ,
a.  see 1 .

مَفْخَرَة
مَفْخَرَة 17t ,  مَفْخُرَة 19t , ( pl. مَفَاْخِرُ 44 ),
a.  A cause of glory: honour, distinction.

فَاْخِر
فَاْخِر 21 ,
a.  Excellent, good, magnificent.

b.  Glorying; boastful, vain-glorious; boaster.

فَخِيْر
فَخِيْر 25 ,
a.  see 21 (b) .

b.  Overcome, surpassed.

فَخُوْر
فَخُوْر 26 ,
a.  see 21 (b) .

فَخَّاْر
فَخَّاْر 28 ,
a.  Clay.

b.  Earthenware, pottery, crockery.

فَخَّاْرَة
فَخَّاْرَة 28t , ( pl. فَخَّاْر 28 ),
a.  Earthen vessel, pitcher.

فَخَّاْرِيّ
فَخَّاْرِيّ 28yi ,
a.  Potter; earthenware-merchant.

فِخِّيْر
فِخِّيْر 30 ,  فِخِّيْرَة 30t ,
a.  see 21 (b) .

فَاْخُوْر
فَاْخُوْر 40 ,
a.  A sweetsmelling-plant.

فَاْخُوْرَة
فَاْخُوْرَة 40t ,
a.  see 28 (b) .

فَاْخُوْرِيّ
فَاْخُوْرِيّ 40yi
a.  [ coll. ],  see 28yi .

فَاْخَرَ
N. Ag. فَاْخَرَ III ,
a.  see 21 (b) .

اِفْتَخَرَ
N. Ac. اِفْتَخَرَ VIII ,
a.  see 1 .

b.  Boasting, vain-glory, swagger.

##### Türkçe

فَخَرَ
فَخَرَ A ( n. ac. **فَخْر** 1 ,  **فَخَر** 4 ,  **فَخَاْر** 22 ,  **فَخَاْرَة** 22t ,  **فِخِّيْرَى** 30ya ),
a.  İle övündü; ile böbürlendi.

b.  [ Bi ], ile gururlandı.

c.  [ 'Ala ], -e karşı, -in üzerinde övündü, böbürlendi.

d.  U ( n. ac. **فَخْر** 1 ), şan/şeref bakımından geçti, üstün geldi.

e.  A [ acc. &  'Ala ], üstüne koydu.

f.  II’ye bak.

فَخِرَ
فَخِرَ A ( n. ac. **فَخَر** 4 ),
a.  Küçümsedi, hor gördü.

فَخَّرَ
فَخَّرَ II
a.  [ 'Ala ], (üstünlük, şan bakımından) üstün kıldı.

فَخَّرَ
فَخَّرَ II ,
a.  (üstünlük, şan bakımından) benzemeye çalıştı, rakip oldu, yarıştı.

أَفْخَرَ
أَفْخَرَ IV ,
a.  II’ye bak.

تَفَخَّرَ
تَفَخَّرَ V ,
a.  Kibirli oldu, gururlu oldu.

تَفَاْخَرَ
تَفَاْخَرَ VI ,
a.  I (a) , ( b ) ve V’ye bak.

d.  Üstünlük için birbirleriyle yarıştı.

اِفْتَخَرَ
اِفْتَخَرَ VIII
a.  [ Bi ], ile gururlandı, ile övündü.

اِسْتَفْخَرَ
اِسْتَفْخَرَ X ,
a.  Mükemmel saydı.

b.  Mükemmel bir eşya satın aldı.

فَخْر
**فَخْر** 1 ,
a.  Şan; üstünlük; şeref.

فَخْرِيّ
**فَخْرِيّ** 1yi ,
a.  Şanlı.

فُخْرَة
**فُخْرَة** 3t ,
a.  1’e bak.

فَخَر
**فَخَر** 4 ,
a.  1’e bak.

مَفْخَرَة
**مَفْخَرَة** 17t ,  **مَفْخُرَة** 19t , ( pl. **مَفَاْخِرُ** 44 ),
a.  Övünç sebebi: şeref, seçkinlik.

فَاْخِر
**فَاْخِر** 21 ,
a.  Mükemmel, iyi, görkemli.

b.  Övünen; böbürlenen, kendini beğenmiş; övünen kimse.

فَخِيْر
**فَخِيْر** 25 ,
a.  21 (b)’ye bak.

b.  Yenilmiş, geçilmiş.

فَخُوْر
**فَخُوْر** 26 ,
a.  21 (b)’ye bak.

فَخَّاْر
**فَخَّاْر** 28 ,
a.  Kil.

b.  Toprak eşya, çömlekçilik eşyası, çanak çömlek.

فَخَّاْرَة
**فَخَّاْرَة** 28t , ( pl. **فَخَّاْر** 28 ),
a.  Toprak kap, testi.

فَخَّاْرِيّ
**فَخَّاْرِيّ** 28yi ,
a.  Çömlekçi; toprak eşya tüccarı.

فِخِّيْر
**فِخِّيْر** 30 ,  **فِخِّيْرَة** 30t ,
a.  21 (b)’ye bak.

فَاْخُوْر
**فَاْخُوْر** 40 ,
a.  Güzel kokulu bir bitki.

فَاْخُوْرَة
**فَاْخُوْرَة** 40t ,
a.  28 (b)’ye bak.

فَاْخُوْرِيّ
**فَاْخُوْرِيّ** 40yi
a.  [ coll. ], 28yi’ye bak.

فَاْخَرَ
N. Ag. **فَاْخَرَ** III ,
a.  21 (b)’ye bak.

اِفْتَخَرَ
N. Ac. **اِفْتَخَرَ** VIII ,
a.  1’e bak.

b.  Övünme, kendini beğenmişlik, kabadayılık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فخر
فَخَرَ - يَفْخَرُ - فَخُوْر - فَخَّار - فَاخَر - يُفَاخِرُ - تَفاخَرَ - يَتَفاخَرُ - تَفاخُر
فَخَرَ - يَفْخَرُ + الكائن أو الشيء: يكبر وينتفش دون زيادة في محتواه، وذلك بانتفاخه بالهواء وتكون الأجواف داخله
وهو في النفس البشرية: الإحساس بالكبر والعظمة والانتفاخ من غير مبرر حقيقي
وهو في الضرع: كبر حجمه دون زيادة محتواه من اللبن
فَخُوْر: اسم فاعل مبالغة على وزن " فـَعول"  صفة مشبهة من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": كثير الانتفاش والتعاظم (المفاخرة)
فَخَّار: على وزن " فَعَّال ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": كبير الحجم كثير الأجواف: وهو كذلك اصطلاحاً:  الفخار المعروف: الخزف الذي يصنع من طين منفوخ كثير الأجواف والفراغات والحوايا
فَاخَرَ - يُفَاخِرُ: على وزن " فاعَلَ َ" من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": يتبادل فعل " فَخَرَ - يَفْخَرُ " مع آخر: يتبادل نفخ ونفش نفسه مع آخر، كل يفخر بأفعاله وأحواله أمام صاحبه: يعرض لصاحبه ما يبين أنه كبير عظيم بالمال أو البنين أو العلم
تَفَاخَرَ - يَتَفَاخَرُ: على وزن " تفاعل " من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": يتبادل الفخر مع آخر بإرادة ودافع ذاتي
هناك استعمال عامي للفظ " فوخر " الشيء  أي تحول جوفه إلى فارع  مملوء بالهواء والأجواف
تَفاخُر: اسم فعل " تَفاخَرَ - يَتَفاخَرُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تمييز زيادة وكبر المقادير مكانياً، بالحجم والكيل والأبعاد" وهي:
عَظُمَ - يَعْظُمُ، كَبُرَ - يَكْبُرُ، فَالَ - يَفِيْلُ، فَخَرَ - يَفْخَرُ، بَحَرَ - يَبْحَرُ، سَمَكَ - يَسْمُكُ

فخورا
 	﴿واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئا وبالوالدين إحسانا وبذي القربى واليتامى والمساكين والجار ذي القربى والجار الجنب والصاحب بالجنب وابن السبيل وما ملكت أيمانكم إن الله لا يحب من كان مختالا فخورا (36)﴾ النساء ﴿ولا تصعر خدك للناس ولا تمش في الأرض مرحا إن الله لا يحب كل مختال فخور (18)﴾ لقمان
 	﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور (23)﴾ الحديد { ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته ليقولن ذهب السيئات عني إنه لفرح فخور(10)  هود
تفاخر
 ﴿اعلموا أنما الحياة الدنيا لعب ولهو وزينة وتفاخر بينكم وتكاثر في الأموال والأولاد كمثل غيث أعجب الكفار نباته ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يكون حطاما وفي الآخرة عذاب شديد ومغفرة من الله ورضوان وما الحياة الدنيا إلا متاع الغرور(20)﴾ الحديد
كالفخار
 ﴿خلق الإنسان من صلصال كالفخار(14)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [فخر] ف خ ر: الفَخِْرُ بسكون الخاء وفتحها الافتِخارُ وعد القديم وبابه قطع و فخَراً بفتحتين و افْتَخَرَ أيضا و تَفاخَرَ القوم و الفَخيرُ المُفاخِرُ كالخصيم المخاصم و الفِخّيرُ بوزن السكيت الكثير الفخر و فاخَرَهُ ففخره من باب قطع و فَخَراً أيضا بفتحتين أي كان أكرم منه أبا وأما و المَفْخَرضةُ بفتح الخاء وضمها المأثرة و الفَخَّارُ الخزف و الفاخِرُ الشيء الجيد
الراغب
فخر
- الفخر: المباهاة في الأشياء الخارجة عن الإنسان كالمال والجاه، ويقال: له الفخر، ورجل فاخر، وفخور، وفخير، على التكثير. قال تعالى: }إن الله لا يحب كل مختال فخور﴿[لقمان/18]، ويقال: فخرت فلانا على صاحبه أفخره فخرا: حكمت له بفضل عليه، ويعبر عن كل نفيس بالفاخر. يقال: ثوب فاخر، وناقة فخور: عظيمة الضرع، كثيرة الدر، والفخار: الجرار، وذلك لصوته إذا نقر كأنما تصور بصورة من يكثر التفاخر. قال تعالى:﴾من صلصال كالفخار{ [الرحمن/14].
ملخص اللسان:
1.     فَخَرَ يَفْخَرُ فَخْراً وفَخْرَةً حسنة؛ والفُخْر والفَخار  والفَخارةُ والفِخِّيرَى والفِخِّيراءُ: التمدُّح بالخصال والافتِخارُ وعَدُّ  القديم؛
2.     والفاخر: الجيد من كل شيء.
3.      واسْتَفْخَر الشيءَ: اشتراه فاخراً،
4.     والفَخَّار: الخَزَف. وفي الحديث: أَنه خرج يَتَبَرَّز فاتبعه عمر  بإِداوةٍ وفَخَّارة؛ الفَخَّار: ضرب من الخَزَف معروف تعمل منه الجِرادُ  والكِيزان وغيرها. والفَخَّارةُ: الجَرَّة، وجمعها فَخَّار معروف
5. والفَخُور من الإِبل: العظيمة الضرع القليلة
لسان العرب
● - فخر: الفَخْرُ والفَخَرُ، مثل نَهْرٍ ونَهَرٍ، والفُخْر والفَخار  والفَخارةُ والفِخِّيرَى والفِخِّيراءُ: التمدُّح بالخصال والافتِخارُ وعَدُّ  القديم؛ وقد فَخَرَ يَفْخَرُ فَخْراً وفَخْرَةً حسنة؛ عن اللحياني، فهو  فاخِرٌ وفَخُورٌ، وكذلك افْتَخَرَ. وتَفاخَرَ القومُ: فَخَرَ بعضُهم على  بعض. والتفاخُرُ: التعاظم. والتَّفَخُّر: التعظم والتكبر. ويقال: فلان  مُتَفَخِّرٌ مُتَفَجِّسٌ. وفاخَرَه مُفاخَرَةً وفِخاراً: عارضه بالفَخْر  فَفَخَره؛ أَنشد ثعلب:  فأَصْمَتُّ عَمْراً وأَعْمَيْتُه،  عن الجودِ والفَخْرِ، يومَ الفِخار  كذا أَنشده بالكسر، وهو نشر المناقب وذكر الكرام بالكَرَمِ.  وفَخِيرُكَ: الذي يُفاخِرُك، ومثاله الخَصِيمُ والفِخِّير: الكثير  الفَخْر، ومثاله السِّكِّير. وفِخِّيرٌ: كثير الافتخار؛ وأَنشد:  يَمْشِي كَمَشْيِ الفَرِحِ الفِخِّير  وقوله تعالى: إِن الله لا يحب كل مُخْتال فَخُور؛ الفَخُور: المتكبر.  وفاخَرَه ففَخَره يَفْخُره فَخْراً: كان أَفْخَرَ منه وأَكرم أَباً وأُمّاً.  وفَخَره عليه يَفْخَره فَخْراً وأَفْخَره عليه: فَضَّله عليه في الفَخْر.  ان السكيت: فَخَرَ فلان اليوم على فلان في الشرف والجَلَد والمنطق أَي  فَضَل عليه. وفي الحديث: أَنا سيد ولد آدم ولا فَخْرَ؛ الفَخْرُ: ادّعاء  العظم والكبر والشرف، أَي لا أَقوله تَبَجُّحاً، ولكن شكراً وتحدثاً  بنعمه. والفَخِيرُ: المغلوب بالفَخْر.  والمَفْخَرَة والمَفْخُرة، بفتح الخاء وضمها: المَأْثُرة وما فُخِرَ به.  وفيه فُخْرَة أَي فَخْرٌ. وإِنه لذو فُخْرةٍ عليهم أَي فَخْرٍ. وما لك  فُخْرَةُ هذا أَي فَخْرُه؛عن اللحياني، وفَخَر الرجلُ: تكبر بالفَخْر؛  وقول لبيد:  حتى تَزَيَّنَت الجِواءُ بفاخِرٍ  قَصِفٍ، كأَلوان الرِّحال، عَميمِ  عنى بالفاخر الذي بلغ وجاد من النبات فكأَنه فَخَرَ على ما حوله.  والفاخرُ من البسر: الذي يعْظُم ولا نوى له. والفاخر: الجيد من كل شيء.  واسْتَفْخَر الشيءَ: اشتراه فاخراً، وكذلك في التزويج. واسْتَفْخَر فلان ما شاء  وأَفْخَرَت المرأَةُ إِذا لم تلد إِلا فاخراً. وقد يكون في الفَخْر من  الفعل ما يكون في المَجْد إِلا أَنك لا تقول فَخِيرٌ مكان مَجيد، ولكن  فَخُور، ولا أَفْخَرْتُه مكان أَمْجَدْته.  والفَخُور من الإِبل: العظيمة الضرع القليلة اللبن، ومن الغنم كذلك،  وقيل: هي التي تعطيك ما عندنا من اللبن ولا بقاء للبنها، وقيل: الناقة  الفَخُورُ العظيمة الضَّرْع الضيّقة الأَحاليل: وضَرْع فَخُورٌ: غليظ ضيِّق  الأَحاليل قليل اللبن، والاسم الفُخْر والفُخُرُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  حَنْدَلَسٌ غَلْباءُ مِصْباح البُكُرْ،  واسعة الأَخْلافِ في غير فُخُرْ  ونخلة فَخُورٌ: عظيمة الجِذْع غليظة السَّعَف. وفرس فَخور: عظيم  الجُرْدانِ طويله. وغُرْمُول فَيْخَر: عظيم. ورجل فَيْخَر: عظم ذلك منه، وقد  يقال بالزاي، وهي قليلة. الأَصمعي: يقال من الكِبْر والفَخْر فَخِزَ الرجلُ،  بالزاي؛ قال أَبو منصور: فجعل الفَخْر والفَخْز واحداً. قال أَبو عبيدة:  فرس فَيْخَر وفَيْخَزٌ، بالراء والزاي، إِذا كان عظيم الجُرْدانِ. ابن  الأَعرابي: فَخِرَ الرجل يَفْخَر إِذا أَنِفَ؛ وقول الشاعر:  وتَراه يَفْخَرُ أَنْ تَحُلّ بيوتُه،  بمَحَلَّة الزَّمِر القصيرِ، عِنانا  وفسره ابن الأَعرابي فقال: معناه يأْنَفُ.  والفَخَّار: الخَزَف. وفي الحديث: أَنه خرج يَتَبَرَّز فاتبعه عمر  بإِداوةٍ وفَخَّارة؛ الفَخَّار: ضرب من الخَزَف معروف تعمل منه الجِرادُ  والكِيزان وغيرها. والفَخَّارةُ: الجَرَّة، وجمعها فَخَّار معروف. وفي  التنزيل: من صَلْصال كالفَخَّار.  والفاخُور: نبت طيب الريح، وقيل: ضرب من الرياحين؛ قال أَبو حنيفة: هو  المَرْوُ العريض الورقِ، وقيل: هو الذي خرجت له جَمامِيحُ في وسطه كأَنه  أَذناب الثعالب، عليها نَوْرٌ أَحمر في وسطه، طيب الريح، يسميه أَهْل  البصرة رَيْحان الشيوخ، زعم أَطباؤهم أَنه يقطع الشُّبابَ؛ وأَما قول  الراجز:إِنَّ لنا لجَارَةً فُناخِره،  تَكْدَحُ للدنيا وتَنْسى الآخره  فيقال: هي المرأَة التي تتدحرج في مشيتها.
مقاييس اللغة:
(فخر) الفاء والخاء والراء أَصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على عِظَم وقِدم. من ذلك الفخر. ويقولون في العبارة عن الفَخْر: هو عَدُّ القديم، وهو الفَخَر أيضاً. قال أبو زيد: فَخَرت الرَّجلَ على صاحبه أفْخَرُه فخراً: أي فضَّلتُه عليه. والفَخِير: الذي يفاخرك، بوزن الخصيم. والفِخِّير: الكثير الفَخْر. والفاخر: الشيء الجيِّد. والتفخُّر: التعظُّم.ونخلةٌ فَخُور: عظيمة الجِذْع غليظةُ السَّعَف. والناقة الفَخور: العظيمة الضَّرْع القليلةُ الدَّرِّ. كذا قال ابن دريد(1) . والفاخر من البُسْر: الذي يعظُمُ ولا نَوَى فيه. ويقولون: فرسٌ فَخُور، إذا عظُمَ جُرْدانه.‏
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَخَّار من الجِرَارِ(2) ، معروف.‏
القاموس المحيط:
الفَخْرُ، ويُحَرَّكُ، والفَخارُ والفَخارَةُ، بفتحهما، والفِخّيرَى، كخِلِّيفَى ويُمَدُّ التَّمَدُّحُ بالخِصالِ، كالافْتِخارِ. فَخَرَ، منعَ، فهو فاخِرٌ وفَخُورٌ. وتَفاخَرُوا فَخَرَ بعضُهُم على بعضٍ. وفاخَرَهُ مُفاخَرَةً وفِخاراً عارَضَهُ بالفَخْرِ فَفَخَرَه، كنَصَرَهُ غَلَبَهُ. وفَخَرَهُ عليه، كمنعَ فَضَّلَهُ عليه في الفَخْرِ، كأفْخَرَهُ عليه. والفَخِيرُ، كأميرٍ المُفاخِرُ، والمَغْلوبُ في الفَخْرِ. والمَفْخَرَةُ، وتضمُّ الخاءُ ما فُخِرَ به. والفاخِرُ الجَيِّدُ من كلِّ شيءٍ، وبُسْرٌ يَعْظُمُ ولا نَوَى له. واسْتَفْخَرَ الشيءَ اشْتَراهُ فاخِراً. والفَخُورُ، كصَبُورٍ الناقةُ العظيمَةُ الضَّرْعِ القليلَةُ اللَّبنِ، من الضُّرُوعِ الغليظُ الضَّيِّقُ الأَحاليلِ القليلُ اللَّبَنِ، والنَّخْلَةُ العظيمةُ الجِذْعِ الغليظةُ السَّعَفِ، والفرسُ العظيمُ الجُرْدانِ الطويلُهُ، كالفَيْخَرِ، كصَيْقَلٍ
ج: فَياخِرُ. والفَخَّارَةُ، كَجَبَّانَةٍ: الجَرَّةُ ج: الفَخَّارُ، أو هو الخَزَفُ. وفَخِرَ، كفَرِحَ: أنِفَ. والفاخُورُ: رَيْحانُ الشُّيوخِ.
تاج العروس:
ف - خ - ر
الفَخْرُ بالفَتْح ويُحَرَّك مثل نَهْر ونَهَر لِمَكانِ حَرْفِ الحَلْق والفَخَارُ والفَخَارَةُ بفَتْحِهِما . قال شيخُنَا : وتَوقَّفَ بعضٌ في الفَخَار بالفَتْح وقال : الصّوابُ فيه بالكَسْر قال : ولم يَسْتَندْ في ذلك لما يُعْتَمَدُ عليه . وقال ابنُ أَبي الحَديد في أَوّل شرْح نَهْجِ البَلاغة : قال لي إِمامٌ من أَئمّة اللّغَة في زَماننا : الفِخَارُ بكَسْر الفاءِ وهذا مِمّا يَغْلَط فيه الخاصّة فيَفْتَحُونَه وهو غير جائز لأَنّه مصدرُ فاخَرَ كقاتَلَ . وعنْدي لا يَبْعُد أَن تكون الكَلمَةُ مَفْتُوحَةَ الفاءِ ويَكُونَ مَصْدَرَ فَخَرَ لا فَاخَرَ وقد جاءَ مصدرُ الثُّلاثيّ إِذا كان عَيْنُه أَو لامُه حَرْفَ حَلْق على فَعَال بالفَتْح كسَمَاح وذَهَاب اللّهُمَّ إِلاَّ أَنْ يُنْقَلَ ذلك عن شَيْخ أَو كِتَاب مَوْثُوق به نقلاً صريحاً فتَزُول الشُّبْهَة . انتهى كلامُ ابنِ أَبي الحَدِيد . قال شَيْخُنا : قلتُ : وهذا القَيْدُ الذي قَيَّدَه بحَرْف الحَلْقِ عَيْناً أَوْ لاماً لا نَعْرفُهُ لأَحَدِ في المَصَادِر بل وَرَدَت المَصَادِرِ على فَعَال بلا حَصْر في الثُّلاثيّ مُطْلَقاً حتى ادَّعَى فيه أَقْوَامٌ القِيَاسَ لِكَثْرَته كسَلاَم وكَلاَمٍ وضَلاَل وكَمَالِ وجَمَال ورَشَادِ وسَدادَ وما لا يُحْصَى . وفيه كلامٌ في المِصْباح . انتهى . وقولُ ابنِ أَبي الحَديد : اللّهُمَّ إِلاَّ أَنْ يُنْقَل ذلك عن شَيْخ أَو كِتَابٍ إِلخ . قلْتُ : نَقَل الصاغَانيّ في التكملة ما نَصُّه : وقال ثَعْلَب : لا يَجُوزُ الفَخارُ بالفَتْح لأَنّه مُوَلَّد فإِذن زالت الشُّبْهَةُ فتَأَمَّلْ . والفِخِّيرّي كخِلِّيفَي ويُمَدّ : التَّمَدُّح بالخِصَال وعَدُّ القَدِيمِ والمُبَاهَاة بالمَكَارِم مِن حَسَبٍ ونَسَب . وقيل : هو المُبَاهَاةُ بالأُمُور الخارِجَة عن الإِنْسَان كمَالٍ وجَاهٍ . وقيلَ : الفَخْرُ : ادِّعاءُ العِظَمِ والكِبَرِ والشَّرَفِ كالافْتِخَار . وقد فَخَرَ كمَنَعَ يَفْخَرُ فخَرْاً وفَخْرَةً حَسَنَةً عن اللِّحْيَانيّ فهو فاخِرٌ وفَخُورٌ وكذلك افْتَخَر . وتَفَاخَرُوا : فَخَرَ بَعْضُهُم على بَعْض والتَّفَاخُر : التَّعَاظُم . والتَّفَخُّر : التَّكَبُّر . وفاخضرَه مُفَاخضرَةً وفِخَاراً بالكَسْر : عارَضَهُ بالفَخْرِ ففَخَرَهُ كنَصَرَهُ يَفْخُرُهُ فَخْراً : غَلَبَهُ وكانَ أَفْخَرَ منه وأَكْرَمَ أَباً وأُمّاً . أَنشد ثَعْلَب :
فَأَصْمَتُّ عَمْراً وأَعْمَيْتُه ... عن الجُودِ والفَخْرِ يَوْمَ الفَخَارِ كذا أَنْشَدَه بالكَسْر وهو نَشْرُ المَناقِب وذِكْرُ الكِرام بالكَرَم . وفَخَرَه عَلَيْه كمَنَع يَفْخَرُه فَخْراً : فَضَّله عَلَيْه في الفَخْرِ عن أَبي زَيْد كأَفْخَرَه عَلَيْه وقال ابنُ السِّكِّيت : فَخَرَ فُلانٌ اليَوْمَ على فُلان في الشَّرَف والجَلَد والمَنْطِقِ أَي فَضَلَ عليه . والفَخِير كأَمِيرٍ : المُفَاخِرُ كالخَصِيم بمعنى المُخَاصِم . ومن سَجَعَاتِ الأَساس : جاءَ فلانٌ فَخِيراً ثم رَجَع أَخيراً . والفَخْيرِ أَيضاً : المَغْلُوبُ في الفَخْرِ وفي بعض الأُّمَّهات : بالفَخْر . والمَفْخَرَةُ وتُضَمّ الخاءُ : المَأْثُرَة وما فُخِرَ به . والفاخِرُ : الجَيِّدُ من كلِّ شَئٍ قال لَبِيدٌ :
حَتَّى تَزَيَّنَت الجِوَاءُ بفاخرٍ ... قَصِفٍ كَأَلْوَانِ الرِّحَالِ عَمِيمِ
عَنَى به هُنَا الّذي بَلَغَ وجَادَ من النَّبَاتِ فكَأَنَّهُ فَخَر على ما حَوْلَهُ . والفاخِرُ : بُسْرٌ يَعْظُمُ ولا نَوَى لَهُ فكَأَنَّهُ فَخَرَ بذلك على غَيْرِه . ويُرْوَى بالزاي . واسْتَفْخَرَ الشَّيْءَ هكذا في النُّسخ وعبارةُ اللَّيْث على ما نَقَلَه الصاغانيّ : واسْتَفْخَر الثَّوْبَ : اشْتَرَاهُ فاخِراً . وكذلك في التَّزْويج . واسْتَفْخَرَ فلانٌ ماشاءَ . والفَخُورُ كصَبُور : الناقَةُ العَظِيمةُ الضَّرْعِ القَلِيلَةُ اللَّبَنِ ومِنَ الغَنَمِ كذلك . وقِيلَ : هي التي تُعْطِيكَ ما عِنْدَهَا من اللَّبَنِ ولا بَقَاءَ لِلبَنَهَا . وقِيلَ : النَّاقَةُ الفَخُورُ : العَظِيمَةُ الضَّرْعِ الضَّيِّقَةُ الأَحالِيل . والفَخُورُ من الضُّرُوع : الغَلِيظُ الضَّيِّقُ الأَحاليلِ القَلِيلُ اللَّبَنِ والاسْمُ الفُخْرُ والفُخُرُ . وأَنشد ابنُ الأَعرابيّ :
حَنْدَلِسٌ غَلْبَاءُ مِصْباح ُالبُكُرْ ... واسِعَةُ الأَخْلافِ في غَيْرِ فُخُرْ ووَهِمَ المصنّف فأَعادَه في الزّاي . والفَخُورُ : النَّخْلَةُ العظيمةُ الجِذْعِ الغَلِيظُة السَّعَفِ . والفَخُورُ : الفَرَسُ العَظيمُ الجُرْدانِ الطَّويلُه كالفَيْخَرِ كصَيْقَل بالرَّاءِ وبالزّاي قاله أَبو عُبَيْدَةَ ج فَيَاخِرُ . والفَخارَة كجَبّانَة : الجَرَّةُ ج الفَخّارُ . معروفٌ . وفي التَّنْزِيل : مِنْ صَلْصَالٍ كالفَخَّار . أَوْ هُوَ ضَرْبٌ من الخَزَفِ تُعْمَلُ منه الجِرَارُ والكِيزانُ وغَيْرُهَا . وبه فُسِّر حَدِيث : أَنّه خَرَجَ يَتَبَرَّزُ فأَتْبَعَه عُمَرُ بإِدَاوَةٍ وفَخّارَة . وعن ابن الأَعرابيّ : فَخِرَ الرجُلُ كفَرِحَ يَفْخَر فَخَراً : أَنِفَ وأَنشد للقُطَاميّ :
وتَرَاهُ يَفْخَرُ أَنْ تَحُلَّ بُيُوتُه ... بمَحَلَّهِ الزَّمِر القَصِير عِنَانَا فَسَّرَُه ابنُ الأَعْرَابيّ فقال : معناهُ يَأْنَفُ . والفَاخُورُ : نَبْتٌ طَيِّبُ الرِّيح . وقِيلَ : ضَرْبٌ من الرِّياحينِ . قال أَبو حَنِيفَةَ : هو المَرْوُ العَرِيضُ الوَرَقِ . وقيل : هو الّذي خَرَجَتْ له جَمَامِيحُ في وَسَطِه كأَنَّه أَذْنَابُ الثَّعْلَبِ عليها نَوْرٌ أَحْمَرُ في وَسَطِه طَييبُّ الرِّيحِ يُسَمّيه أَهْلُ البَصْرَة : رَيْحَان الشُّيُوخِ - زَعَمَ أَطِبّاؤُهم أَنّه يَقْطَعُ الشَّبَابَ . وممّا يُسْتَدْرَكَ عليه : رَجُلٌ فَخِّيرٌ كسِكِّيت أَي كَثِيرُ الفَخْرِ . وكذا فِخِّيرَةٌ والهاءُ للمُبَالَغة . قال الشاعِرُ : يَمْشِي كمَشْيِ الفَرِحِ الفخِّيرِ . وإِنّه لَذُو فُخْرَة عَلَيْهم بالضَّمِّ أَي فَخَرٍ . وما لضكَ فُخْرَةُ هذا أَي فَخْرُه ؛ عن اللِّحْيَانِيّ . وفضخَرَ الرَّجُلُ فَخْراً : تَكَبَّر بالفَخْر وأَفْخَرَتِ المَرْأَةُ : لَمْ تَلِدُ إِلاَّ فاخِراً ؛ قاله اللَّيْثُ . وغُرْمُولٌ فَيْخَرٌ كصَيْقَل : عَظِيمٌ . ورَوَاه ابنُ دُرَيْد بالزاي كما سَيَأْتِي . ورَجُلٌ فَيْخَرٌ : عَظُمَ ذلك منه . والجَمْع فَيَاخِرُ . وقد يُقَال بالزّاي وهي قَلِيلَة . وفي كتاب أَيمان عَيمان : الفِخِّيراءُ : الفِخِّير كذا نقله الصاغانيّ . وافْتخرَت زَوَاخَرُه : طَالَتْ وارْتَفَعَتْ وهو مَجازٌ . قال زُهَيْرٌ :
فاعْتَمَّ وافْتَخَرَتْ زَوَاخِرُه ... بتَهَاوِلٍ كتَهَاوِلِ الرَّقْمِ والتَّهَاوِلُ : الأَلْوَانُ المُخْتَلِفَةُ ؛ كذا في الأَساس . وابنُ الفَخّارِ كشَدّاد : محمّدُ بنُ مَعْمَرِ بن الغاضِرِ الأَصْبَهَانِيّ . وأَبو تَمّام عليُّ بنُ أَبِي الفِخَارِ هِبَةُ الله الهاشِميّ ككِتَابٍ . وشَمْسُ الدِّينِ فِخَارُ بن أَحْمَدَ بنِ محمّد المُوسَوِيّ النَّسّابَةُ وحَفِيدُه جَلالُ الدِّين فِخارُ بنُ مَعَدِّ بنِ فخَارِ النَّقِيبُ النَّسّابةُ ووَلَدُه عَلَمُ الدِّينِ عبدُ الحَمِيدِ ابنُ فِخَارٍ من مَشايِخِ أَبي العَلاءِ الفَرَضِيّ تُوُفِّيَ سنة 619 ذكره المُصَنّف في ح ا ر وَوَلَدُهُ رَضِيُّ الدِّينِ عليُّ بنُ عَبْدِ الحَمِيد مات بِهَرَاةِ خُرَاسانَ : مُحَدِّثُون . والفاخِرُ : لَقَبُ شَيْخِنا الإِمامِ المُحَدِّثِ مُحَمَّدِ بنِ يَحْيَى بنِ مُحَمَد العَبّاسِيِّ الأَثَرِيِّ سَمِعَ بالحَرَمَيْن من عِدَّةِ شُيُوخ . والمُبَارَكُ بنُ فاخِر أَبو الكَرَمِ نحْوِيٌّ حَدَّثَ

فَخَرَ - يَفْخَرُ + الكائن أو الشيء: يكبر وينتفش دون زيادة في محتواه، وذلك بانتفاخه بالهواء وتكون الأجواف داخله
وهو في النفس البشرية: الإحساس بالكبر والعظمة والانتفاخ من غير مبرر حقيقي
وهو في الضرع: كبر حجمه دون زيادة محتواه من اللبن
فَخُوْر: اسم فاعل مبالغة على وزن " فـَعول"  صفة مشبهة من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": كثير الانتفاش والتعاظم (المفاخرة)
فَخَّار: على وزن " فَعَّال ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": كبير الحجم كثير الأجواف: وهو كذلك اصطلاحاً:  الفخار المعروف: الخزف الذي يصنع من طين منفوخ كثير الأجواف والفراغات والحوايا
فَاخَرَ - يُفَاخِرُ: على وزن " فاعَلَ َ" من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": يتبادل فعل " فَخَرَ - يَفْخَرُ " مع آخر: يتبادل نفخ ونفش نفسه مع آخر، كل يفخر بأفعاله وأحواله أمام صاحبه: يعرض لصاحبه ما يبين أنه كبير عظيم بالمال أو البنين أو العلم
تَفَاخَرَ - يَتَفَاخَرُ: على وزن " تفاعل " من " فَخَرَ - يَفْخَرُ ": يتبادل الفخر مع آخر بإرادة ودافع ذاتي
هناك استعمال عامي للفظ " فوخر " الشيء  أي تحول جوفه إلى فارع  مملوء بالهواء والأجواف
تَفاخُر: اسم فعل " تَفاخَرَ - يَتَفاخَرُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تمييز زيادة وكبر المقادير مكانياً، بالحجم والكيل والأبعاد" وهي:
عَظُمَ - يَعْظُمُ، كَبُرَ - يَكْبُرُ، فَالَ - يَفِيْلُ، فَخَرَ - يَفْخَرُ، بَحَرَ - يَبْحَرُ، سَمَكَ - يَسْمُكُ

فخورا
 ﴿واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئا وبالوالدين إحسانا وبذي القربى واليتامى والمساكين والجار ذي القربى والجار الجنب والصاحب بالجنب وابن السبيل وما ملكت أيمانكم إن الله لا يحب من كان مختالا فخورا (36)﴾ النساء ﴿ولا تصعر خدك للناس ولا تمش في الأرض مرحا إن الله لا يحب كل مختال فخور (18)﴾ لقمان
 	﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور (23)﴾ الحديد { ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته ليقولن ذهب السيئات عني إنه لفرح فخور(10)  هود
تفاخر
 ﴿اعلموا أنما الحياة الدنيا لعب ولهو وزينة وتفاخر بينكم وتكاثر في الأموال والأولاد كمثل غيث أعجب الكفار نباته ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يكون حطاما وفي الآخرة عذاب شديد ومغفرة من الله ورضوان وما الحياة الدنيا إلا متاع الغرور(20)﴾ الحديد
كالفخار
 ﴿خلق الإنسان من صلصال كالفخار(14)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [فخر] ف خ ر: الفَخِْرُ بسكون الخاء وفتحها الافتِخارُ وعد القديم وبابه قطع و فخَراً بفتحتين و افْتَخَرَ أيضا و تَفاخَرَ القوم و الفَخيرُ المُفاخِرُ كالخصيم المخاصم و الفِخّيرُ بوزن السكيت الكثير الفخر و فاخَرَهُ ففخره من باب قطع و فَخَراً أيضا بفتحتين أي كان أكرم منه أبا وأما و المَفْخَرضةُ بفتح الخاء وضمها المأثرة و الفَخَّارُ الخزف و الفاخِرُ الشيء الجيد
الراغب
فخر
- الفخر: المباهاة في الأشياء الخارجة عن الإنسان كالمال والجاه، ويقال: له الفخر، ورجل فاخر، وفخور، وفخير، على التكثير. قال تعالى: }إن الله لا يحب كل مختال فخور﴿[لقمان/18]، ويقال: فخرت فلانا على صاحبه أفخره فخرا: حكمت له بفضل عليه، ويعبر عن كل نفيس بالفاخر. يقال: ثوب فاخر، وناقة فخور: عظيمة الضرع، كثيرة الدر، والفخار: الجرار، وذلك لصوته إذا نقر كأنما تصور بصورة من يكثر التفاخر. قال تعالى:﴾من صلصال كالفخار{ [الرحمن/14].
ملخص اللسان:
1.     فَخَرَ يَفْخَرُ فَخْراً وفَخْرَةً حسنة؛ والفُخْر والفَخار  والفَخارةُ والفِخِّيرَى والفِخِّيراءُ: التمدُّح بالخصال والافتِخارُ وعَدُّ  القديم؛
2.     والفاخر: الجيد من كل شيء.
3.      واسْتَفْخَر الشيءَ: اشتراه فاخراً،
4.     والفَخَّار: الخَزَف. وفي الحديث: أَنه خرج يَتَبَرَّز فاتبعه عمر  بإِداوةٍ وفَخَّارة؛ الفَخَّار: ضرب من الخَزَف معروف تعمل منه الجِرادُ  والكِيزان وغيرها. والفَخَّارةُ: الجَرَّة، وجمعها فَخَّار معروف
5. والفَخُور من الإِبل: العظيمة الضرع القليلة
لسان العرب
● - فخر: الفَخْرُ والفَخَرُ، مثل نَهْرٍ ونَهَرٍ، والفُخْر والفَخار  والفَخارةُ والفِخِّيرَى والفِخِّيراءُ: التمدُّح بالخصال والافتِخارُ وعَدُّ  القديم؛ وقد فَخَرَ يَفْخَرُ فَخْراً وفَخْرَةً حسنة؛ عن اللحياني، فهو  فاخِرٌ وفَخُورٌ، وكذلك افْتَخَرَ. وتَفاخَرَ القومُ: فَخَرَ بعضُهم على  بعض. والتفاخُرُ: التعاظم. والتَّفَخُّر: التعظم والتكبر. ويقال: فلان  مُتَفَخِّرٌ مُتَفَجِّسٌ. وفاخَرَه مُفاخَرَةً وفِخاراً: عارضه بالفَخْر  فَفَخَره؛ أَنشد ثعلب:  فأَصْمَتُّ عَمْراً وأَعْمَيْتُه،  عن الجودِ والفَخْرِ، يومَ الفِخار  كذا أَنشده بالكسر، وهو نشر المناقب وذكر الكرام بالكَرَمِ.  وفَخِيرُكَ: الذي يُفاخِرُك، ومثاله الخَصِيمُ والفِخِّير: الكثير  الفَخْر، ومثاله السِّكِّير. وفِخِّيرٌ: كثير الافتخار؛ وأَنشد:  يَمْشِي كَمَشْيِ الفَرِحِ الفِخِّير  وقوله تعالى: إِن الله لا يحب كل مُخْتال فَخُور؛ الفَخُور: المتكبر.  وفاخَرَه ففَخَره يَفْخُره فَخْراً: كان أَفْخَرَ منه وأَكرم أَباً وأُمّاً.  وفَخَره عليه يَفْخَره فَخْراً وأَفْخَره عليه: فَضَّله عليه في الفَخْر.  ان السكيت: فَخَرَ فلان اليوم على فلان في الشرف والجَلَد والمنطق أَي  فَضَل عليه. وفي الحديث: أَنا سيد ولد آدم ولا فَخْرَ؛ الفَخْرُ: ادّعاء  العظم والكبر والشرف، أَي لا أَقوله تَبَجُّحاً، ولكن شكراً وتحدثاً  بنعمه. والفَخِيرُ: المغلوب بالفَخْر.  والمَفْخَرَة والمَفْخُرة، بفتح الخاء وضمها: المَأْثُرة وما فُخِرَ به.  وفيه فُخْرَة أَي فَخْرٌ. وإِنه لذو فُخْرةٍ عليهم أَي فَخْرٍ. وما لك  فُخْرَةُ هذا أَي فَخْرُه؛عن اللحياني، وفَخَر الرجلُ: تكبر بالفَخْر؛  وقول لبيد:  حتى تَزَيَّنَت الجِواءُ بفاخِرٍ  قَصِفٍ، كأَلوان الرِّحال، عَميمِ  عنى بالفاخر الذي بلغ وجاد من النبات فكأَنه فَخَرَ على ما حوله.  والفاخرُ من البسر: الذي يعْظُم ولا نوى له. والفاخر: الجيد من كل شيء.  واسْتَفْخَر الشيءَ: اشتراه فاخراً، وكذلك في التزويج. واسْتَفْخَر فلان ما شاء  وأَفْخَرَت المرأَةُ إِذا لم تلد إِلا فاخراً. وقد يكون في الفَخْر من  الفعل ما يكون في المَجْد إِلا أَنك لا تقول فَخِيرٌ مكان مَجيد، ولكن  فَخُور، ولا أَفْخَرْتُه مكان أَمْجَدْته.  والفَخُور من الإِبل: العظيمة الضرع القليلة اللبن، ومن الغنم كذلك،  وقيل: هي التي تعطيك ما عندنا من اللبن ولا بقاء للبنها، وقيل: الناقة  الفَخُورُ العظيمة الضَّرْع الضيّقة الأَحاليل: وضَرْع فَخُورٌ: غليظ ضيِّق  الأَحاليل قليل اللبن، والاسم الفُخْر والفُخُرُ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  حَنْدَلَسٌ غَلْباءُ مِصْباح البُكُرْ،  واسعة الأَخْلافِ في غير فُخُرْ  ونخلة فَخُورٌ: عظيمة الجِذْع غليظة السَّعَف. وفرس فَخور: عظيم  الجُرْدانِ طويله. وغُرْمُول فَيْخَر: عظيم. ورجل فَيْخَر: عظم ذلك منه، وقد  يقال بالزاي، وهي قليلة. الأَصمعي: يقال من الكِبْر والفَخْر فَخِزَ الرجلُ،  بالزاي؛ قال أَبو منصور: فجعل الفَخْر والفَخْز واحداً. قال أَبو عبيدة:  فرس فَيْخَر وفَيْخَزٌ، بالراء والزاي، إِذا كان عظيم الجُرْدانِ. ابن  الأَعرابي: فَخِرَ الرجل يَفْخَر إِذا أَنِفَ؛ وقول الشاعر:  وتَراه يَفْخَرُ أَنْ تَحُلّ بيوتُه،  بمَحَلَّة الزَّمِر القصيرِ، عِنانا  وفسره ابن الأَعرابي فقال: معناه يأْنَفُ.  والفَخَّار: الخَزَف. وفي الحديث: أَنه خرج يَتَبَرَّز فاتبعه عمر  بإِداوةٍ وفَخَّارة؛ الفَخَّار: ضرب من الخَزَف معروف تعمل منه الجِرادُ  والكِيزان وغيرها. والفَخَّارةُ: الجَرَّة، وجمعها فَخَّار معروف. وفي  التنزيل: من صَلْصال كالفَخَّار.  والفاخُور: نبت طيب الريح، وقيل: ضرب من الرياحين؛ قال أَبو حنيفة: هو  المَرْوُ العريض الورقِ، وقيل: هو الذي خرجت له جَمامِيحُ في وسطه كأَنه  أَذناب الثعالب، عليها نَوْرٌ أَحمر في وسطه، طيب الريح، يسميه أَهْل  البصرة رَيْحان الشيوخ، زعم أَطباؤهم أَنه يقطع الشُّبابَ؛ وأَما قول  الراجز:إِنَّ لنا لجَارَةً فُناخِره،  تَكْدَحُ للدنيا وتَنْسى الآخره  فيقال: هي المرأَة التي تتدحرج في مشيتها.
مقاييس اللغة:
(فخر) الفاء والخاء والراء أَصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على عِظَم وقِدم. من ذلك الفخر. ويقولون في العبارة عن الفَخْر: هو عَدُّ القديم، وهو الفَخَر أيضاً. قال أبو زيد: فَخَرت الرَّجلَ على صاحبه أفْخَرُه فخراً: أي فضَّلتُه عليه. والفَخِير: الذي يفاخرك، بوزن الخصيم. والفِخِّير: الكثير الفَخْر. والفاخر: الشيء الجيِّد. والتفخُّر: التعظُّم.ونخلةٌ فَخُور: عظيمة الجِذْع غليظةُ السَّعَف. والناقة الفَخور: العظيمة الضَّرْع القليلةُ الدَّرِّ. كذا قال ابن دريد(1) . والفاخر من البُسْر: الذي يعظُمُ ولا نَوَى فيه. ويقولون: فرسٌ فَخُور، إذا عظُمَ جُرْدانه.‏
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَخَّار من الجِرَارِ(2) ، معروف.‏
القاموس المحيط:
الفَخْرُ، ويُحَرَّكُ، والفَخارُ والفَخارَةُ، بفتحهما، والفِخّيرَى، كخِلِّيفَى ويُمَدُّ التَّمَدُّحُ بالخِصالِ، كالافْتِخارِ. فَخَرَ، منعَ، فهو فاخِرٌ وفَخُورٌ. وتَفاخَرُوا فَخَرَ بعضُهُم على بعضٍ. وفاخَرَهُ مُفاخَرَةً وفِخاراً عارَضَهُ بالفَخْرِ فَفَخَرَه، كنَصَرَهُ غَلَبَهُ. وفَخَرَهُ عليه، كمنعَ فَضَّلَهُ عليه في الفَخْرِ، كأفْخَرَهُ عليه. والفَخِيرُ، كأميرٍ المُفاخِرُ، والمَغْلوبُ في الفَخْرِ. والمَفْخَرَةُ، وتضمُّ الخاءُ ما فُخِرَ به. والفاخِرُ الجَيِّدُ من كلِّ شيءٍ، وبُسْرٌ يَعْظُمُ ولا نَوَى له. واسْتَفْخَرَ الشيءَ اشْتَراهُ فاخِراً. والفَخُورُ، كصَبُورٍ الناقةُ العظيمَةُ الضَّرْعِ القليلَةُ اللَّبنِ، من الضُّرُوعِ الغليظُ الضَّيِّقُ الأَحاليلِ القليلُ اللَّبَنِ، والنَّخْلَةُ العظيمةُ الجِذْعِ الغليظةُ السَّعَفِ، والفرسُ العظيمُ الجُرْدانِ الطويلُهُ، كالفَيْخَرِ، كصَيْقَلٍ
ج: فَياخِرُ. والفَخَّارَةُ، كَجَبَّانَةٍ: الجَرَّةُ ج: الفَخَّارُ، أو هو الخَزَفُ. وفَخِرَ، كفَرِحَ: أنِفَ. والفاخُورُ: رَيْحانُ الشُّيوخِ.
تاج العروس:
ف - خ - ر
الفَخْرُ بالفَتْح ويُحَرَّك مثل نَهْر ونَهَر لِمَكانِ حَرْفِ الحَلْق والفَخَارُ والفَخَارَةُ بفَتْحِهِما . قال شيخُنَا : وتَوقَّفَ بعضٌ في الفَخَار بالفَتْح وقال : الصّوابُ فيه بالكَسْر قال : ولم يَسْتَندْ في ذلك لما يُعْتَمَدُ عليه . وقال ابنُ أَبي الحَديد في أَوّل شرْح نَهْجِ البَلاغة : قال لي إِمامٌ من أَئمّة اللّغَة في زَماننا : الفِخَارُ بكَسْر الفاءِ وهذا مِمّا يَغْلَط فيه الخاصّة فيَفْتَحُونَه وهو غير جائز لأَنّه مصدرُ فاخَرَ كقاتَلَ . وعنْدي لا يَبْعُد أَن تكون الكَلمَةُ مَفْتُوحَةَ الفاءِ ويَكُونَ مَصْدَرَ فَخَرَ لا فَاخَرَ وقد جاءَ مصدرُ الثُّلاثيّ إِذا كان عَيْنُه أَو لامُه حَرْفَ حَلْق على فَعَال بالفَتْح كسَمَاح وذَهَاب اللّهُمَّ إِلاَّ أَنْ يُنْقَلَ ذلك عن شَيْخ أَو كِتَاب مَوْثُوق به نقلاً صريحاً فتَزُول الشُّبْهَة . انتهى كلامُ ابنِ أَبي الحَدِيد . قال شَيْخُنا : قلتُ : وهذا القَيْدُ الذي قَيَّدَه بحَرْف الحَلْقِ عَيْناً أَوْ لاماً لا نَعْرفُهُ لأَحَدِ في المَصَادِر بل وَرَدَت المَصَادِرِ على فَعَال بلا حَصْر في الثُّلاثيّ مُطْلَقاً حتى ادَّعَى فيه أَقْوَامٌ القِيَاسَ لِكَثْرَته كسَلاَم وكَلاَمٍ وضَلاَل وكَمَالِ وجَمَال ورَشَادِ وسَدادَ وما لا يُحْصَى . وفيه كلامٌ في المِصْباح . انتهى . وقولُ ابنِ أَبي الحَديد : اللّهُمَّ إِلاَّ أَنْ يُنْقَل ذلك عن شَيْخ أَو كِتَابٍ إِلخ . قلْتُ : نَقَل الصاغَانيّ في التكملة ما نَصُّه : وقال ثَعْلَب : لا يَجُوزُ الفَخارُ بالفَتْح لأَنّه مُوَلَّد فإِذن زالت الشُّبْهَةُ فتَأَمَّلْ . والفِخِّيرّي كخِلِّيفَي ويُمَدّ : التَّمَدُّح بالخِصَال وعَدُّ القَدِيمِ والمُبَاهَاة بالمَكَارِم مِن حَسَبٍ ونَسَب . وقيل : هو المُبَاهَاةُ بالأُمُور الخارِجَة عن الإِنْسَان كمَالٍ وجَاهٍ . وقيلَ : الفَخْرُ : ادِّعاءُ العِظَمِ والكِبَرِ والشَّرَفِ كالافْتِخَار . وقد فَخَرَ كمَنَعَ يَفْخَرُ فخَرْاً وفَخْرَةً حَسَنَةً عن اللِّحْيَانيّ فهو فاخِرٌ وفَخُورٌ وكذلك افْتَخَر . وتَفَاخَرُوا : فَخَرَ بَعْضُهُم على بَعْض والتَّفَاخُر : التَّعَاظُم . والتَّفَخُّر : التَّكَبُّر . وفاخضرَه مُفَاخضرَةً وفِخَاراً بالكَسْر : عارَضَهُ بالفَخْرِ ففَخَرَهُ كنَصَرَهُ يَفْخُرُهُ فَخْراً : غَلَبَهُ وكانَ أَفْخَرَ منه وأَكْرَمَ أَباً وأُمّاً . أَنشد ثَعْلَب :
فَأَصْمَتُّ عَمْراً وأَعْمَيْتُه ... عن الجُودِ والفَخْرِ يَوْمَ الفَخَارِ كذا أَنْشَدَه بالكَسْر وهو نَشْرُ المَناقِب وذِكْرُ الكِرام بالكَرَم . وفَخَرَه عَلَيْه كمَنَع يَفْخَرُه فَخْراً : فَضَّله عَلَيْه في الفَخْرِ عن أَبي زَيْد كأَفْخَرَه عَلَيْه وقال ابنُ السِّكِّيت : فَخَرَ فُلانٌ اليَوْمَ على فُلان في الشَّرَف والجَلَد والمَنْطِقِ أَي فَضَلَ عليه . والفَخِير كأَمِيرٍ : المُفَاخِرُ كالخَصِيم بمعنى المُخَاصِم . ومن سَجَعَاتِ الأَساس : جاءَ فلانٌ فَخِيراً ثم رَجَع أَخيراً . والفَخْيرِ أَيضاً : المَغْلُوبُ في الفَخْرِ وفي بعض الأُّمَّهات : بالفَخْر . والمَفْخَرَةُ وتُضَمّ الخاءُ : المَأْثُرَة وما فُخِرَ به . والفاخِرُ : الجَيِّدُ من كلِّ شَئٍ قال لَبِيدٌ :
حَتَّى تَزَيَّنَت الجِوَاءُ بفاخرٍ ... قَصِفٍ كَأَلْوَانِ الرِّحَالِ عَمِيمِ
عَنَى به هُنَا الّذي بَلَغَ وجَادَ من النَّبَاتِ فكَأَنَّهُ فَخَر على ما حَوْلَهُ . والفاخِرُ : بُسْرٌ يَعْظُمُ ولا نَوَى لَهُ فكَأَنَّهُ فَخَرَ بذلك على غَيْرِه . ويُرْوَى بالزاي . واسْتَفْخَرَ الشَّيْءَ هكذا في النُّسخ وعبارةُ اللَّيْث على ما نَقَلَه الصاغانيّ : واسْتَفْخَر الثَّوْبَ : اشْتَرَاهُ فاخِراً . وكذلك في التَّزْويج . واسْتَفْخَرَ فلانٌ ماشاءَ . والفَخُورُ كصَبُور : الناقَةُ العَظِيمةُ الضَّرْعِ القَلِيلَةُ اللَّبَنِ ومِنَ الغَنَمِ كذلك . وقِيلَ : هي التي تُعْطِيكَ ما عِنْدَهَا من اللَّبَنِ ولا بَقَاءَ لِلبَنَهَا . وقِيلَ : النَّاقَةُ الفَخُورُ : العَظِيمَةُ الضَّرْعِ الضَّيِّقَةُ الأَحالِيل . والفَخُورُ من الضُّرُوع : الغَلِيظُ الضَّيِّقُ الأَحاليلِ القَلِيلُ اللَّبَنِ والاسْمُ الفُخْرُ والفُخُرُ . وأَنشد ابنُ الأَعرابيّ :
حَنْدَلِسٌ غَلْبَاءُ مِصْباح ُالبُكُرْ ... واسِعَةُ الأَخْلافِ في غَيْرِ فُخُرْ ووَهِمَ المصنّف فأَعادَه في الزّاي . والفَخُورُ : النَّخْلَةُ العظيمةُ الجِذْعِ الغَلِيظُة السَّعَفِ . والفَخُورُ : الفَرَسُ العَظيمُ الجُرْدانِ الطَّويلُه كالفَيْخَرِ كصَيْقَل بالرَّاءِ وبالزّاي قاله أَبو عُبَيْدَةَ ج فَيَاخِرُ . والفَخارَة كجَبّانَة : الجَرَّةُ ج الفَخّارُ . معروفٌ . وفي التَّنْزِيل : مِنْ صَلْصَالٍ كالفَخَّار . أَوْ هُوَ ضَرْبٌ من الخَزَفِ تُعْمَلُ منه الجِرَارُ والكِيزانُ وغَيْرُهَا . وبه فُسِّر حَدِيث : أَنّه خَرَجَ يَتَبَرَّزُ فأَتْبَعَه عُمَرُ بإِدَاوَةٍ وفَخّارَة . وعن ابن الأَعرابيّ : فَخِرَ الرجُلُ كفَرِحَ يَفْخَر فَخَراً : أَنِفَ وأَنشد للقُطَاميّ :
وتَرَاهُ يَفْخَرُ أَنْ تَحُلَّ بُيُوتُه ... بمَحَلَّهِ الزَّمِر القَصِير عِنَانَا فَسَّرَُه ابنُ الأَعْرَابيّ فقال : معناهُ يَأْنَفُ . والفَاخُورُ : نَبْتٌ طَيِّبُ الرِّيح . وقِيلَ : ضَرْبٌ من الرِّياحينِ . قال أَبو حَنِيفَةَ : هو المَرْوُ العَرِيضُ الوَرَقِ . وقيل : هو الّذي خَرَجَتْ له جَمَامِيحُ في وَسَطِه كأَنَّه أَذْنَابُ الثَّعْلَبِ عليها نَوْرٌ أَحْمَرُ في وَسَطِه طَييبُّ الرِّيحِ يُسَمّيه أَهْلُ البَصْرَة : رَيْحَان الشُّيُوخِ - زَعَمَ أَطِبّاؤُهم أَنّه يَقْطَعُ الشَّبَابَ . وممّا يُسْتَدْرَكَ عليه : رَجُلٌ فَخِّيرٌ كسِكِّيت أَي كَثِيرُ الفَخْرِ . وكذا فِخِّيرَةٌ والهاءُ للمُبَالَغة . قال الشاعِرُ : يَمْشِي كمَشْيِ الفَرِحِ الفخِّيرِ . وإِنّه لَذُو فُخْرَة عَلَيْهم بالضَّمِّ أَي فَخَرٍ . وما لضكَ فُخْرَةُ هذا أَي فَخْرُه ؛ عن اللِّحْيَانِيّ . وفضخَرَ الرَّجُلُ فَخْراً : تَكَبَّر بالفَخْر وأَفْخَرَتِ المَرْأَةُ : لَمْ تَلِدُ إِلاَّ فاخِراً ؛ قاله اللَّيْثُ . وغُرْمُولٌ فَيْخَرٌ كصَيْقَل : عَظِيمٌ . ورَوَاه ابنُ دُرَيْد بالزاي كما سَيَأْتِي . ورَجُلٌ فَيْخَرٌ : عَظُمَ ذلك منه . والجَمْع فَيَاخِرُ . وقد يُقَال بالزّاي وهي قَلِيلَة . وفي كتاب أَيمان عَيمان : الفِخِّيراءُ : الفِخِّير كذا نقله الصاغانيّ . وافْتخرَت زَوَاخَرُه : طَالَتْ وارْتَفَعَتْ وهو مَجازٌ . قال زُهَيْرٌ :
فاعْتَمَّ وافْتَخَرَتْ زَوَاخِرُه ... بتَهَاوِلٍ كتَهَاوِلِ الرَّقْمِ والتَّهَاوِلُ : الأَلْوَانُ المُخْتَلِفَةُ ؛ كذا في الأَساس . وابنُ الفَخّارِ كشَدّاد : محمّدُ بنُ مَعْمَرِ بن الغاضِرِ الأَصْبَهَانِيّ . وأَبو تَمّام عليُّ بنُ أَبِي الفِخَارِ هِبَةُ الله الهاشِميّ ككِتَابٍ . وشَمْسُ الدِّينِ فِخَارُ بن أَحْمَدَ بنِ محمّد المُوسَوِيّ النَّسّابَةُ وحَفِيدُه جَلالُ الدِّين فِخارُ بنُ مَعَدِّ بنِ فخَارِ النَّقِيبُ النَّسّابةُ ووَلَدُه عَلَمُ الدِّينِ عبدُ الحَمِيدِ ابنُ فِخَارٍ من مَشايِخِ أَبي العَلاءِ الفَرَضِيّ تُوُفِّيَ سنة 619 ذكره المُصَنّف في ح ا ر وَوَلَدُهُ رَضِيُّ الدِّينِ عليُّ بنُ عَبْدِ الحَمِيد مات بِهَرَاةِ خُرَاسانَ : مُحَدِّثُون . والفاخِرُ : لَقَبُ شَيْخِنا الإِمامِ المُحَدِّثِ مُحَمَّدِ بنِ يَحْيَى بنِ مُحَمَد العَبّاسِيِّ الأَثَرِيِّ سَمِعَ بالحَرَمَيْن من عِدَّةِ شُيُوخ . والمُبَارَكُ بنُ فاخِر أَبو الكَرَمِ نحْوِيٌّ حَدَّثَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
