# فدح (ف-د-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - د - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والفاء معهما
ح ف د، ف د ح يستعملانت فقط
حفد:
الحَفْدُ: الخِفَّة في العمل والخِدمة، قال:
حَفَدَ الولائدُ بينَهُنَّ وأُسلِمَتْ		بأكُفّهِنَّ أزِمَّةُ الأجمـالِ
وسَمِعتُ في شعْرٍ مُحدَث حُفَّداً أقدامُها أي سِراعاً خِفافاً.
وفي سورة القُنوت: وإليك نَسعَى ونحفد أي نخفّ في مَرْضاتك.
والاحتفاد: السُرعة في كلّ شيء، قال الأعشى:
وُمْحَتفد الوَقْعِ ذو هَبَّةٍ		أجادَ جِلاهُ يَدُ الصَّقْيَل
وقول الله -عز وجل-: بنينَ وحَفَدةً يعني البنات و هنَّ خَدَم الأبَوَيْن في البيت، ويقال: الحَفَدة: وَلَدُ الوَلَد. وعند العَرَب الحَفَدة الخَدَم.
والمَحْفِدُ: شَيءٌ يُعلَف فيه، قال:
وسَقْيي وإطِعامي الشَّعيرَ بمَحْفِدٍ
والحَفَدان فوق المَشْي كالخَبَب.
والمحَافِد: وشْيُ الثوب، الواحد مَحْفِد.
فدح:
الفَدْح: إثقال الأمر والحِمْل، وصاحبُه مفدوح، تقول: نَزَلَ بهم أمرٌ فادِحٌ، قال الطرماح:
فمثلكَ ناحَتْ عليه النِّساءُ		لعُظْمِ مُصيبتك الفادِحْه

##### Türkçe

باب **الحاء** و**الدال** و**الفاء** معهما
**ح ف د**، **ف د ح**: yalnızca ikisi kullanılır.

**حفد**:
**الحَفْدُ**: işte ve hizmette hafifliktir; dedi ki:
**حَفَدَ** الولائدُ بينَهُنَّ وأُسلِمَتْ		بأكُفّهِنَّ أزِمَّةُ الأجمـالِ

Muhdes bir şiirde **حُفَّداً** “ayakları” (şeklinde) işittim; yani hızlılar, hafifler.

Kunut sûresinde: “Ve sana doğru koşarız ve **نحفد**” yani senin rızanda hafifleriz.

**والاحتفاد**: her şeyde sürattir; الأعشى dedi ki:
وُمْحَتفد الوَقْعِ ذو هَبَّةٍ		أجادَ جِلاهُ يَدُ الصَّقْيَل

Allah’ın sözü -azze ve celle-: “**بنينَ وحَفَدةً**” yani kızlar; ve onlar evde ana-babanın hizmetçileridir. Ve denir ki: **الحَفَدة**: çocuğun çocuğudur. Araplar nezdinde **الحَفَدة** hizmetçilerdir.

**والمَحْفِدُ**: içinde yem verilen bir şeydir; dedi ki:
وسَقْيي وإطِعامي الشَّعيرَ بمَحْفِدٍ

Ve **الحَفَدان** yürüyüşün üstünde, **كالخَبَب**.

**والمحَافِد**: elbisenin nakşıdır; teki **مَحْفِد**.

**فدح**:
**الفَدْح**: işin ve yükün ağırlaştırılmasıdır; sahibi **مفدوح**tur. Dersin ki: Onlara **أمرٌ فادِحٌ** bir iş indi. الطرماح dedi ki:
فمثلكَ ناحَتْ عليه النِّساءُ		لعُظْمِ مُصيبتك الفادِحْه

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَدَحَهُ الدَيْن: أثقلَه. وأمرٌ فادحٌ، إذا عالَه وبَهظَه. ولم يُسمَع أفْدَحَهُ الدين ممَّن يوثق بعربيَّته.

##### Türkçe

**فَدَحَهُ** **الدَيْن**: Onu ağırlaştırdı. Ve **أمرٌ فادحٌ**, eğer onu yüklendiyse ve ona ağır geldiyse. Ve Arapçılığına güvenilen kimseden “**أفْدَحَهُ** **الدين**” işitilmemiştir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ف
حفد ، فدح ، فحد
استعمل من وجوهها : حفد ، فدح ، فحد .
حفد : قال الليث : الْحَفْدُ في الخِدْمَةِ والعَمَل : الْخِفَّةُ والسُّرْعَةُ ، وأنشد :
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وَأُسْلِمَتْ
بأكفّهِنّ أَزِمَّةُ الأَجَمَالِ
وروي عن عُمَر أنه قرأ قُنُوت الفجر : وإِلَيْكَ نَسْعَى ونَحْفِد . قال أبو عُبَيد : أَصْلُ الْحَفْدِ : الْخِدْمَة والعَمل . قال : ورُوِي عن مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) أَنّهم الخدم ، وروي عن عبد الله أَنَّهُم الأصْهارُ ، قال أبو عُبَيْد : وفي الْحَفْد لغة أُخْرى : أَحْفَدَ إحْفَاداً ، وقال الراعي :
مَزَايِدُ خَرْقَاءِ اليَدَيْن مُسِيفَةٍ
أَخَبَّ بِهن المُخْلِفَان وَأَحْفَدَا
قال فيكون أَحْفَدَا خَدَمَا ، وقد يَكُون أَحْفَدَا غيرهما . قال : وأراد بقوله : وإلَيْكَ نَسْعَى ونَحْفِد : نَعْمَلُ لله بطاعَتِه .
وقال الليث : الاحْتِفادُ : السُّرْعَةُ في كلِّ شيء ، وقال الأعْشَى يَصِفُ السَّيْفَ :
ومُحْتَفِدُ الوَقْعِ ذُو هَبَّةٍ
أَجَادَ جِلاَهُ يَدُ الصَّيْقَل
قُلْتُ : وروَاه غَيرُه : ومُحْتَفِل الوقع باللام ، وهو الصَّوَابُ .
حَدَّثنا أبو زيد عن عبد الْجَبّار عن سفيان قال : حَدَّثنا عاصم عن زِرّ قال : قال عبد الله : يا زِرّ ، هل تَدْرِي ما الحَفَدَةُ ؟ قال : نعم ، حُفّادُ الرَّجْلِ : من ولده وَوَلد ولده ، قال : لا ، ولكنهم الأَصْهَارُ قال عاصم : وزعم الكَلْبِيّ أَنَّ زِرّاً قَدْ أَصَابَ ، قال سفيان : قالوا : وكَذبَ الكَلْبِيّ . وقال ابن شُمَيْل : مَنْ قال الحَفَدَةُ : الأَعْوَانُ فهو أَتْبَعُ لكلام العَرَب مِمَّنْ قال الأَصْهار . وقال الفرَّاءُ في قوله جلّ وعزّ : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) ، الحَفَدَةُ : الأَخْتَانُ ، وقال : ويقال : الأَعْوَان ، ولو قيل الحَفَدُ لكَانَ صواباً ، لأن الواحد حَافِد مثل القَاعِد والقَعَد .
وقال الحَسَنُ في قوله : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) ، قال : البَنُون : بَنُوك وبَنُو بَنِيك ، وأَمَّا الحَفَدَةُ فما حَفَدَك من شيء وعَمِلَ لك وأَعَانَك . وروى أبو حَمْزَة عن ابن عَبَّاسٍ في قوله : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) قال : مَنْ أعَانَكَ فَقَدْ حَفَدَكَ ، أَمَا سَمِعْتَ قوله :
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وأُسْلِمَتْ
وقال الضَّحَّاكُ في قوله : ( بَنِينَ وَحَفَدَةً ) ( النّحل : 72 ) قال : بَنُو المَرْأَةِ من زَوْجها الأوَّل ، وقال عِكْرِمَةُ : الحَفَدَةُ : مَنْ خَدَمَك من وَلَدِكَ وَوَلد ، ولدك ، وقال الليث : الحَفَدَةُ : البَنَاتُ ، وهُنَّ خَدَمُ الأبَوَيْنِ في البَيْتِ ، قال : وقال بعضهم : الحَفَدَةُ : وَلَدُ الوَلَد .
والحَفَدَانُ : فَوْق المَشْيِ كالخَبَبِ .
قال : والمَحْفِدُ : شيءٌ تُعْلَفُ فيه الدَّابَّة ، وقال الأعْشَى :
وسَقْيي وإطْعَامِي الشَّعِيرَ بِمَحْفِدِ
قال : والمَحْفِدُ : السَّنَامُ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : المَحَافِدُ في الثَّوْبِ : وَشْيُه ، واحِدُها مَحْفِد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَفَدَةُ :
صُنَّاعُ الوَشْي . والْحَفْدُ : الوَشْيُ .
وقال شَمِر : سَمِعْتُ الدَّارِمي يقول : سَمِعْتُ ابن شميل يقول لطرف الثَّوْب مِحْفَد بكسر الميم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَحْتِدُ والمَحْفِدُ والمَحْقِدُ والمَحْكِد : الأصْلُ .
وقال أَبو تُرَاب : احْتَفَد واحْتَمَد واحْتَفَل بمعنى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أبو قَيْس : مِكْيالٌ واسمه المِحْفَد ، وهُوَ القَنْقَلُ .
فدح : الليث : الفَدْحُ : إثْقَالُ الأَمْرِ والحِمْلِ صَاحِبَه ، تقول : نَزَل بهم أَمْرٌ فَادِحٌ . وفي الحديث ( وعَلَى المسلمين ألاَّ يتركوا في الإسْلاَمِ مَفْدُوحاً في فِدَاءٍ أو عَقْلٍ ) ، قال أبو عُبَيد : وهو الذي فَدَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَه .
فحد : ثعلب عن ابن الأعرابي : واحِدٌ فاحِدٌ ، قلتُ : هكذا رواه أبو عمرو بالفاء ، وقرأتُ بخط شَمِر لابن الأعرابيّ قال : القَحَّادُ : الرجلُ الفردُ الذي لا أَخَ له وَلاَ وَلَد ، يقال : واحِدٌ قَاحِدٌ صَاخِدٌ ، وهو الصُّنْبُورُ ، قلتُ : وأنَا واقِف في هذا الحَرْفِ ، وخَطُّ شَمر أقربُهما إلى الصواب ، كأنه مأخوذ من قَحَدَةِ السَّنَام ، وهو أصله .

##### Türkçe

ح د ف
**حفد** , **فدح** , **فحد**
Onun vecihlerinden kullanılmıştır: **حفد** , **فدح** , **فحد** .

**حفد** : Leys dedi: Hizmette ve işte **الْحَفْدُ**: hafiflik ve sürattir; ve şu beyti okudu:
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وَأُسْلِمَتْ
بأكفّهِنّ أَزِمَّةُ الأَجَمَالِ

Ömer’den rivayet olundu ki sabah namazının kunutunu okudu: “Ve sana koşarız ve **نَحْفِد**.” Ebû Ubeyd dedi: **الْحَفْدِ**’in aslı: hizmet ve iştir. Dedi: Mücâhid’den, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında rivayet olundu: ( **بَنِينَ وَحَفَدَةً** ) (en-Nahl: 72), onların hizmetçiler olduğudur; Abdullah’tan da rivayet olundu ki onlar dünürlerdir. Ebû Ubeyd dedi: **الْحَفْد**’de başka bir dil vardır: **أَحْفَدَ** **إحْفَاداً**; ve Râî dedi:
مَزَايِدُ خَرْقَاءِ اليَدَيْن مُسِيفَةٍ
أَخَبَّ بِهن المُخْلِفَان وَأَحْفَدَا

Dedi: Böylece **أَحْفَدَا** “hizmet ettiler” olur; ve **أَحْفَدَا** başkaları da olabilir. Dedi: “Ve sana koşarız ve **نَحْفِد**” sözüyle muradı: Allah’a, O’na itaatle amel ederiz.

Leys dedi: **الاحْتِفادُ**: her şeyde sürattir. A‘şâ kılıcı vasfederek dedi:
ومُحْتَفِدُ الوَقْعِ ذُو هَبَّةٍ
أَجَادَ جِلاَهُ يَدُ الصَّيْقَل

Dedim: Başkası onu “وَمُحْتَفِل الوقع” (lâm ile) diye rivayet etti; ve doğru olan odur.

Ebû Zeyd bize, Abdülcebbâr’dan, Süfyân’dan tahdîs etti; dedi: Âsım bize, Zirr’den tahdîs etti; dedi: Abdullah dedi: “Ey Zirr, **الحَفَدَةُ**’nin ne olduğunu biliyor musun?” Dedi: “Evet; adamın **حُفّادُ**’ı: onun evladından ve evladının evladındandır.” Dedi: “Hayır; fakat onlar dünürlerdir.” Âsım dedi: Kelbî, Zirr’in isabet ettiğini iddia etti. Süfyân dedi: Dediler ki: Kelbî yalan söyledi. İbn Şümeyl dedi: **الحَفَدَةُ** “yardımcılar”dır diyen, “dünürler” diyen kimseye göre Arapların sözüne daha tâbidir. Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında: ( **بَنِينَ وَحَفَدَةً** ) (en-Nahl: 72), dedi: **الحَفَدَةُ**: kayınbiraderlerdir; dedi: “yardımcılar” da denir; eğer **الحَفَدُ** denilseydi doğru olurdu; çünkü tekili **حَافِد**’dir, **القَاعِد** ve **القَعَد** gibi.

Hasen, şu söz hakkında: ( **بَنِينَ وَحَفَدَةً** ) (en-Nahl: 72), dedi: Oğullar: senin oğulların ve oğullarının oğullarıdır; **الحَفَدَةُ** ise, sana bir şeyde **حَفَدَ** eden, senin için çalışan ve sana yardım edendir. Ebû Hamza, İbn Abbâs’tan şu söz hakkında rivayet etti: ( **بَنِينَ وَحَفَدَةً** ) (en-Nahl: 72), dedi: Sana yardım eden kimse, muhakkak sana **حَفَدَ** etmiştir; şu sözü işitmedin mi:
حَفَدَ الوَلاَئِدُ حَوْلَهُنَّ وأُسْلِمَتْ

Dahhâk, şu söz hakkında: ( **بَنِينَ وَحَفَدَةً** ) (en-Nahl: 72), dedi: Kadının, ilk kocasından olan oğullarıdır. İkrime dedi: **الحَفَدَةُ**: senin evladından ve evladının evladından sana hizmet eden kimsedir. Leys dedi: **الحَفَدَةُ**: kızlardır; ve onlar evde anne-babanın hizmetçileridir. Dedi: Bazıları dedi ki: **الحَفَدَةُ**: torunun çocuğudur.

**والحَفَدَانُ**: yürüyüşün üstünde, **الخَبَب** gibi.

Dedi: **والمَحْفِدُ**: içinde binek hayvanına yem verilen bir şeydir. A‘şâ dedi:
وسَقْيي وإطْعَامِي الشَّعِيرَ بِمَحْفِدِ

Dedi: **والمَحْفِدُ**: hörgüçtür.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Elbisede **المَحَافِدُ**: onun nakşıdır; tekili **مَحْفِد**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الحَفَدَةُ**:
nakış yapan sanatkârlardır. **والْحَفْدُ**: nakıştır.

Şemir dedi: Dârimî’yi şöyle derken işittim: İbn Şümeyl’i, elbisenin kenarı için mîm’in kesresiyle **مِحْفَد** derken işittim.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَحْتِدُ** ve **المَحْفِدُ** ve **المَحْقِدُ** ve **المَحْكِد**: asıldır.

Ebû Türâb dedi: **احْتَفَد** ve **احْتَمَد** ve **احْتَفَل** bir mânâdadır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ebû Kays: bir ölçek; adı **المِحْفَد**’dir; ve o **القَنْقَل**’dır.

**فدح** : Leys: **الفَدْحُ**: işin ve yükün sahibini ağırlaştırmasıdır; “Onlara **فَادِحٌ** bir iş indi” dersin. Hadiste: (Ve Müslümanlara, İslâm’da fidye veya diyet içinde **مَفْدُوحاً** bırakmamaları gerekir) geçti. Ebû Ubeyd dedi: O, borcun onu **فَدَحَهُ** ettiği, yani onu ağırlaştırdığı kimsedir.

**فحد** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **واحِدٌ فاحِدٌ**. Dedim: Ebû Amr onu fâ ile böyle rivayet etti. Şemir’in hattıyla İbnü’l-A‘râbî’den okudum; dedi: **القَحَّادُ**: kardeşi ve çocuğu olmayan tek adamdır; “**واحِدٌ قَاحِدٌ صَاخِدٌ**” denir; ve o **الصُّنْبُورُ**’dur. Dedim: Ben bu harfte duruyorum; Şemir’in hattı ikisine göre doğruya daha yakındır; sanki **قَحَدَةِ السَّنَام**’dan alınmıştır; ve o onun aslıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين ليس قبله إِلاَّ [طريفة] من طرائف ابن دريد([2]) ، قال: فدشت الشَّيء، إذا شدختَه. وفدشْتُ رأسَه بالحجَر.
(فدع) الفاء والداء والعين أصلٌ فيه كلمة واحدة، وهي الفَدَع: عِوَجٌ في المفاصل، كأنَّها قد زالت عن أماكنها. ويقولون: كلُّ ظليم أفدع، وذلك أنَّ في مفاصله انحرافاً. ويقال بل الفدَع: انقلابُ الكفِّ إلى إنسيِّها، يقال منه: فَدِعَ يفدَع فَدَعاً.
(فدغ) الفاء والدال والغين. زعم ابنُ دريد([3]) أن الفَدْغ: الشَّدخ. وذَكَر الحديث: "إذاً تَفْدَغَ قُرَيشٌ رأسي([4])". وهذا صحيح.
(فدم) الفاء والدال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خُثورة وثِقَلٍ وقِلّة كلامٍ في عِيٍّ. من ذلك قولُهم: صِبْغٌ مُفَدَّم([5]) ، أي خاثر مشبّع. قالوا: ومن قياسِه الرّجلُ الفَدْم، وهو القليل الكلام مِن عِيّ. وهو بيِّنُ الفُدُومة والفَدامة. وهذا كلُّه قياسُه الفِدام: الذي تُفَدَّم به الأباريق لتصفية ما فيها من شَراب.
(فدك) الفاء والداء والكاف كلمةٌ واحدة، وهي فَدَك: بلد. ومن طرائف ابن دريد: فَدَكْتُ القطن([6]) : نفشتُه. قال: وهي لغةٌ أزْديَّة.
(فدن) الفاء والداء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الفَدَن، يقولون: إنَّه القَصْر.
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
(فدج) الفاء والدال والجيم. يقولون: إنَّ الفَوْدج: الهَودج. قال الخليل: الفَودج: النّاقةُ الواسعة الأرفاغ. وشاةٌ مُفَوْدَجَة([13]) : ينتصب قرناها ويلتقي طَرَفاهُما.
(فدح) الفاء والدال والحاء كلمة. فَدَحَه الأمر. إذا عالَه وأثقله، فَدْحاً. وهو أمرٌ فادح.
(فدخ) الفاء والدال والخاء ليس فيه إلاَّ طريفة ابنِ دريد: فدَخْتُ الشَّيء، مثل شَدَخته([14]) .
--------------ــــ
([1]) الجمهرة (2: 252) .
([2]) الجمهرة (2: 268-269) .
([3]) الجمهرة (2: 287) .
([4]) وكذا في المجمل والجمهرة. وفي اللسان: "الرأس".
([5]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وضبط في اللسان بسكون الفاء وفتح الدال مخففة، وفي القاموس ضبط قلم كمنبر.
([6]) في الأصل: "قد كنت"،، صوابه من المجمل واللسان والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) البيت لوعلة بن عبد الله الجرمي. الخزانة (1: 199) والأغاني (15: 73) والعقد(يوم الكلاب الثاني) واللسان (دبر).
([9]) للنابغة الذبياني في ديوانه 36 واللسان (فدى) والخزانة (3: 8). وفداء، تروى بالرفع على الخبرية المقدمة، وبالنصب أي يفدونك فداء. وبالجر مع التنوين وطرح التنوين، ففي اللسان: "ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور اللام خاصة فيقول: فداء لك لأنه نكرة يريدون به معنى الدعاء". وقال البغدادي: "وهذا التعليل فيه خفاء، والواضح قول أبي علي في المسائل المنثورة وقد أنشده فيها، قال: بني على الكسر لأنه قد تضمن معنى الحرف، وهو لام الأمر". ثم نقل عن ابن المستوفي قوله: "يستعمل مكسوراً منوناً وغير منون، حملا على إيه وإيه".
([10]) لذي الرمة في ديوانه 654 واللسان (فدى) والكامل 260 وأمالي الزجاجي 58. وصدره: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) الجمهرة(3: 243) .
([12]) البيت في المجمل (فدا) واللسان (فدى، جرد، حرد، سلف)، والمخصص (11: 5/ 16: 25)، ويروى: "إذ حردوه" بالحاء المهملة، و"سلف" موضع "سلك".
([13]) هذه الكلمة مما فات المعاجم المتداولة. وفي المجمل: "ونعجة مفودجة".
([14]) الجمهرة (2: 201)، والعبارة هناك مخالفة.

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الدال** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**فدر**) **الفاء** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; kesmeye ve kesilmeye delâlet eder. Bundan: **الفِدْرَة**: etten parça; bilmem, ondan bir fiil bina edildi mi yoksa hayır mı. Ve derler: **فَدَرَ** aygır, eğer çiftleşmeden âciz olursa; o **فادر**’dir. Ve adlandırıldı; çünkü âciz olunca onu kesmiş olur. **فادر**’in cem‘i **فوادر**’dir.
İbn Düreyd dedi([1]): Bu, nadir olup ondan **فاعل**’in **فواعل** üzere geldiği şeylerdendir. Ve **المَفْدَرة**: **الفُدْر** dağ keçilerinin yeri.

(**فدش**) **الفاء** ve **الدال** ve **الشين**; ondan önce ancak İbn Düreyd’in([2]) gariplerinden [bir garip] vardır; dedi: **فدشت** şeyi, eğer onu **شدختَه** (ezip parçaladıysan). Ve **فدشْتُ** onun başını taşla.

(**فدع**) **الفاء** ve **الداء** ve **العين**; içinde tek bir kelime olan bir asıldır; o da **الفَدَع**: eklemlerde eğrilik; sanki yerlerinden kaymış gibidir. Ve derler: her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; çünkü eklemlerinde bir sapma vardır. Ve denilir: bilakis **الفدَع**: avucun iç tarafına doğru dönmesidir; ondan: **فَدِعَ** **يفدَع** **فَدَعاً** denir.

(**فدغ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الغين**. İbn Düreyd([3]) iddia etti ki **الفَدْغ**: **الشَّدخ** (ezip parçalama)dır. Ve hadisi zikretti: “O hâlde Kureyş başımı **تَفْدَغَ**([4]).” Ve bu sahihtir.

(**فدم**) **الفاء** ve **الدال** ve **الميم**; sahih bir asıldır, pıhtılaşmaya, ağırlığa ve tutukluk içinde az konuşmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **صِبْغٌ مُفَدَّم**([5]); yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. Dediler: ve onun kıyasından **الرّجلُ الفَدْم**; o, tutukluktan az konuşandır. Ve o, **الفُدُومة** ve **الفَدامة** bakımından açıktır. Ve bunun hepsi, kıyası **الفِدام**dır: içinde içecek olanı süzmek için ibriklerin üzerine **تُفَدَّم** edilen şey.

(**فدك**) **الفاء** ve **الداء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; o da **فَدَك**: bir belde. Ve İbn Düreyd’in gariplerinden: **فَدَكْتُ** pamuğu([6]): onu kabarttım. Dedi: ve o, Ezdî bir lehçedir.

(**فدن**) **الفاء** ve **الداء** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الفَدَن**; derler: şüphesiz o, köşktür.

(**فدي**) **الفاء** ve **الدال** ve illetli harf; birbirinden çok farklı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, ona koruma olmak üzere bir şeyin yerine kılmaktır; ikincisi: yiyecekten bir şeydir.
Birincisi senin sözün: **فديتُه أَفدِيه**; sanki onu nefsinle yahut onun yerine geçen bir şeyle koruyorsun. Derler: [o([7])] senin **فِداؤك**’undur; eğer kırarsan uzatırsın, eğer açarsan kısaltırsın; denir: o, senin **فَدَاك**’ındır. Dedi ki:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
Ve memdûdda dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
Ve denir: **تفادَى** şeyden, eğer ondan sakındı ve ondan uzaklaşıp çekildiyse. Ve bu kelimede asıl, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**: insanların birbirlerini birbirleriyle korumalarıdır; sanki arkadaşını kendi nefsinin fidyesi kılar. Dedi ki:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
Ve diğer kelime **الفَدَاء** memdûddur; o, Abdülkays lügatinde hurmanın düzleştirilmiş (yayılmış) yeridir; İbn Düreyd([11]) onu nakletti. Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa, hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi ki:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])

(**فدج**) **الفاء** ve **الدال** ve **الجيم**. Derler: şüphesiz **الفَوْدج**: **الهَودج**’dur. Halîl dedi: **الفَودج**: uyluk araları geniş dişi devedir. Ve **شاةٌ مُفَوْدَجَة**([13]): iki boynuzu dikilir ve iki ucunun ikisi birleşir.

(**فدح**) **الفاء** ve **الدال** ve **الحاء** bir kelimedir. **فَدَحَه** iş; eğer onu yüklendi ve ağırlaştırdıysa; **فَدْحاً**. Ve o, **فادح** bir iştir.

(**فدخ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الخاء**; onda ancak İbn Düreyd’in garibi vardır: **فدَخْتُ** şeyi, **شَدَخته** gibi([14]).

--------------ــــ
([1]) el-Cemhere (2: 252).
([2]) el-Cemhere (2: 268-269).
([3]) el-Cemhere (2: 287).
([4]) Ve böylece el-Mücmel ve el-Cemhere’dedir. Lisân’da: “**الرأس**”.
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edilmiştir. Lisân’da fânın sükûnu ve dâlin fethiyle muhaffef ضبط edilmiştir; Kâmûs’ta “kalem” “minber” gibi ضبط edilmiştir.
([6]) Asılda: “**قد كنت**”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve el-Cemhere’dendir.
([7]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([8]) Beyit, Va‘le b. Abdullah el-Cermî’nindir. el-Hizâne (1: 199) ve el-Eğânî (15: 73) ve el-‘İkd (Yevmü’l-Kilâb es-Sânî) ve Lisân (**دبر**).
([9]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Dîvân’ında 36 ve Lisân (**فدى**) ve el-Hizâne (3: 8). Ve **فداء**; haberiyye-i mukaddeme üzere ref‘ ile, ve nasb ile yani “sana fidye verirler”, ve cer ile tenvinle ve tenvini atmakla rivayet olunur. Lisân’da: “Araptan, özellikle lâm’a komşu olunca **فداء**’yı tenvinle kesreleyen kimse vardır; ‘**فداء لك**’ der; çünkü o nekredir, onunla dua mânâsını isterler.” Bağdâdî dedi: “Bu ta‘lîlde kapalılık vardır; açık olan, Ebû Ali’nin el-Mesâilü’l-Mensûre’deki sözü ve orada onu inşâd etmesidir; dedi: kesre üzere bina edildi; çünkü harfin mânâsını, yani emir lâmını, içine almıştır.” Sonra İbnü’l-Müstevfî’nin sözünü nakletti: “Tenvinli ve tenvinsiz, kesreli olarak kullanılır; ‘**إيه وإيه**’e hamlen.”
([10]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 654 ve Lisân (**فدى**) ve el-Kâmil 260 ve Emâlî’z-Zeccâcî 58. Ve صدرُه: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) el-Cemhere (3: 243).
([12]) Beyit el-Mücmel’de (**فدا**) ve Lisân’da (**فدى**، **جرد**، **حرد**، **سلف**) ve el-Muhassas’ta (11: 5/ 16: 25)’tir; “**إذ حردوه**” diye, hâ-i mühmel ile, ve “**سلف**” “**سلك**” yerinde rivayet olunur.
([13]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerin kaçırdıklarındandır. El-Mücmel’de: “**ونعجة مفودجة**”.
([14]) el-Cemhere (2: 201); ve ibare orada muhaliftir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف د ح
عالني الأمر وفحدحني‏:‏ أثقلني‏.‏
ونزل بهم خطب فادح‏.‏
وركب فلاناً دينٌ فادح‏.‏
وتقول‏:‏ فدحت ظهره الفوادح وقدحت في ساقه القوادح‏.‏
واستفدح الأمر‏:‏ استثقله‏.‏
‏"‏ وعلى المسلمين أن لا يتركوا مقدوحاً في فداء أو عقل ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ف د ح
İş bana ağır geldi ve beni **فحدحني**: beni ağırlaştırdı.
Onlara ağır bir musibet indi: **فادح**.
Falan kimseye ağır bir borç bindi: **فادح**.
Ve dersin ki: **فدحت** onun sırtını **الفوادح** ve **قدحت** onun baldırında **القوادح**.
**واستفدح** iş: onu ağır buldu.
"Ve Müslümanların üzerine, fidye veya diyet hususunda **مقدوحاً** bırakmamaları gerekir".

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَدْحُ: إِثقالُ الأَمرِ والحِمْلِ صاحبَه.
فَدَحَه الأَمرُ والحِمْلُ والدَّينُ يَفْدَحُه فَدْحاً: أَثقله، فهو فادح؛ وفي حديث ابن جُرَيج: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: وعلى المسلمين أَن لا يتركوا في الإِسلام مَفْدُوحاً في فِداءٍ أَو عَقْل؛ قال أَبو عبيد: هو الذي فَدَحَه الدَّين أَي أَثقله؛ وفي حديث غيره: مُفْدَحاً. فأَما قول بعضهم في المفعول مُفْدَح فلا وجه له لأَنَّا لا نعلم أَفْدَحَ. وفي حديث ابن ذي يَزَنَ: لكَشْفِكَ الكَرْبَ الذي فَدَحَنا أَي أَثقلنا.
والفادِحةُ: النازلة؛ تقول: نزل به أَمرٌ فادح إِذا غاله وبَهَظه. ولم يُسمع أَفْدَحه الدَّين ممن يوثق بعربيته.

##### Türkçe

**الفَدْحُ**: işin ve yükün sahibini ağırlaştırmasıdır.

İş, yük ve borç onu **فَدَحَه**; onu **يَفْدَحُه** **فَدْحاً**: onu ağırlaştırdı; o hâlde o **فادح**tır. İbn **جُرَيج** hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Müslümanların üzerine, İslâm’da bir fidye yahut diyet içinde **مَفْدُوحاً** bırakmamaları (gerekir).” **أَبو عبيد** dedi ki: O, borcun onu **فَدَحَه** ettiği, yani onu ağırlaştırdığı kimsedir. Başkasının hadîsinde: **مُفْدَحاً**. Bazılarının mef‘ûlde **مُفْدَح** demesine gelince, onun için bir yön yoktur; çünkü biz **أَفْدَحَ**’ı bilmiyoruz. İbn ذي **يَزَنَ** hadîsinde: “Bizi **فَدَحَنا** eden, yani bizi ağırlaştıran sıkıntıyı açıp gidermen için.”

**والفادِحةُ**: musibet; “Ona **أَمرٌ فادح** indi” dersin; onu helâk ettiğinde ve ona ağır yük yüklediğinde. Arapçılığına güvenilen kimseden “Borç onu **أَفْدَحه** etti” işitilmemiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف د ح * * فَدَحَهُ * الدين أثقله وبابه قطع وفي حديث بن جريج أن رسول الله ]ص[ قال ﴿وعلى المسلمين الا يتركوا * مَفْدوحاً * في فداء أو عقل﴾ وفي حديث غيره ﴿مُفْرَحاً﴾ بالراء وأمر * فادِحٌ * إذا عال الإنسان وبهظه ولم يسمع * أفْدَحَهُ * الدين ممن يوثق بعربيته

##### Türkçe

* ف د ح * **فَدَحَهُ**: Borç onu ağırlaştırdı; babı **قطع**’dır. İbn Cüreyc’in hadisinde: Resûlullah ]ص[ dedi ki: ﴿Ve Müslümanların üzerine, fidye yahut diyet içinde bir **مَفْدوحاً**’ı terk etmemeleri (gerekir)﴾ Başkasının hadisinde: ﴿**مُفْرَحاً**﴾ **بالراء** ile. Ve **فادِحٌ** bir iş: İnsana ağır geldiğinde, onu yorduğunda. **أفْدَحَهُ**: “Borç onu ağırlaştırdı” (şeklinde), Arapçadaki güvenilirliğinden emin olunan kimseden işitilmemiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فدحه الدين والأمر والحمل، كمنع، يفدحه فدحا: أثقله فهو فادح، وذاك مفدوح. وفي حديث ابن جريج أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: وعلى المسلمين أن لا يتركوا في الإسلام مفدوحا في فداء أو عقل. قال أبو عبيد: هو الذي فدحه الدين، أي أثقله. وفي حديث غيره: مفرحا، بالراء، فأما قول بعضهم في المفعول مفدح فلا وجه له؛ لأنا لا نعلم أفدح. وفوادح الدهر: خطوبه وشدائده. وأفدح الأمر واستفدحه: وجده فادحا، أي مثقلا، كمحسن، صعبا. واستفدحه: استثقله. والفادحة: النازلة والخطب. تقول: نزل به أمر فادح، إذا غاله وبهظه. ولم يسمع أفدحه الدين ممن يوثق بعربيته. كذا في الصحاح.

##### Türkçe

**فدحه** borç, iş ve yük, (vezin olarak) **كمنع**; onu **يفدحه** **فدحا**: onu ağırlaştırdı; böylece o **فادح**tır; şu da **مفدوح**tur. İbn Cüreyc hadîsinde: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Müslümanların üzerine, İslâm’da fidye yahut diyet hususunda **مفدوحا** (birini) terk etmemeleri (gerekir).” Ebû Ubeyd dedi: O, borcun onu **فدحه** ettiği kimsedir; yani onu ağırlaştırdı. Başkasının hadîsinde: **مفرحا**, **بالراء**; ama bazılarının mef‘ûlde **مفدح** sözüne gelince, onun için bir yön yoktur; çünkü biz **أفدح**’ı bilmiyoruz. Ve **فوادح الدهر**: onun belâları ve şiddetleridir. Ve **أفدح** iş ve **استفدحه**: onu **فادح** buldu; yani ağırlaştırıcı, (vezin olarak) **كمحسن**; zor. Ve **استفدحه**: onu ağır buldu. Ve **الفادحة**: musibet ve büyük iş. Dersin ki: Ona **أمر فادح** indi; onu helâk ettiğinde ve ona ağır geldiğinde. Güvenilir Arapçılığı olan kimseden “borç onu **أفدحه** etti” işitilmemiştir. Böylece **الصحاح**’ta (vardır).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَدَحَهُ
1 فَدَحَهُ ذ , (S, A, K,) aor. فَدَحَ , (K,) inf. n. فَدْحٌ, (TA,) It (a debt, S, A, K, and an affair, and a load, TA) burdened him, burdened him heavily, oppressed him, or overburdened him: (S, A, K:) ↓ افدحةُ [in this sense], said of debt, has not been heard from any one in the correctness of whose Arabic speech confidence is placed. (S.)

4 أَفْدَحَ see the preceding paragraph: ― -b2- and that here following.

استفدحةُ
10 استفدحةُ ذ He deemed it (i. e. an affair [&c.]) burdensome, heavily burdening, oppressive, or overburdening: (A, TA:) or he found it to be so; as also ↓ افدحة. (K.)

افدحهُ
افدحهُ ذ A debt, (A,) or an affair, (S, K,) [or a load, (see 1,)] burdening, burdening heavily, oppressing, or overburdening. (S, A, K.)

فاَدِحَةٌ
فاَدِحَةٌ ذ A misfortune, an affliction, or a calamity: [pl. فَوَادِحُ:] فَوَادِحُ الدَّهْرِ signifies the afflictions, or calamities, of fortune. (K, * TA.)

مُفْدَحٌ
مُفْدَحٌ ذ : see the following paragraph.

مَفْدُوحٌ
مَفْدُوحٌ ذ A man burdened, heavily burdened, oppressed, or overburdened, by debt, or by an affair, or by a load: (S, * L, TA:) ↓ مُفْدَحٌ in this sense is not allowable. (L.)

##### Türkçe

**فَدَحَهُ**
1 **فَدَحَهُ** **ذ** , (S, A, K,) muzâri‘i **فَدَحَ** , (K,) mastar ismi **فَدْحٌ**, (TA,) O (bir borcu, S, A, K, ve bir işi, ve bir yükü, TA) ona yük oldu, onu ağır yükledi, ona zulmetti, yahut onu aşırı yükledi: (S, A, K:) ↓ **افدحةُ** [bu mânâda], borç hakkında söylenir; Arapçasının doğruluğuna güvenilen kimselerden hiç kimseden işitilmemiştir. (S.)

4 **أَفْدَحَ** önceki paragrafa bak: ― -b2- ve burada onu izleyen.

**استفدحةُ**
10 **استفدحةُ** **ذ** O, onu (yani bir işi [&c.]) yük getirici, ağır yükleyici, bunaltıcı, yahut aşırı yükleyici saydı: (A, TA:) yahut onu öyle buldu; bunun gibi ↓ **افدحة**. (K.)

**افدحهُ**
**افدحهُ** **ذ** Bir borç, (A,) yahut bir iş, (S, K,) [yahut bir yük, (1’e bak,)] yük olan, ağır yük olan, bunaltan, yahut aşırı yükleyen. (S, A, K.)

**فاَدِحَةٌ**
**فاَدِحَةٌ** **ذ** Bir musibet, bir belâ, yahut bir felâket: [çoğulu **فَوَادِحُ**:] **فَوَادِحُ الدَّهْرِ** talihin belâlarını, yahut felâketlerini, ifade eder. (K, * TA.)

**مُفْدَحٌ**
**مُفْدَحٌ** **ذ** : aşağıdaki paragrafa bak.

**مَفْدُوحٌ**
**مَفْدُوحٌ** **ذ** Borçla, yahut bir işle, yahut bir yükle yüklenmiş, ağır yüklenmiş, bunalmış, yahut aşırı yüklenmiş bir adam: (S, * L, TA:) ↓ **مُفْدَحٌ** bu mânâda câiz değildir. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدَحَ
فَدَحَ A ( n. ac. فَدْح 1 ),
a.  Burdened; oppressed, distressed.

أَفْدَحَ
أَفْدَحَ IV ,
a.  see I & X.

اِسْتَفْدَحَ
اِسْتَفْدَحَ X ,
a.  Found heavy.

فَاْدِح
فَاْدِح 21 ,
a.  Burdensome; oppressive.

فَاْدِحَة
فَاْدِحَة 21t , ( pl. فَوَاْدِحُ 41 ),
a.  Affiction, distress; calamity.

##### Türkçe

**فَدَحَ**
**فَدَحَ** A (isim-fiil: **فَدْح** 1),
a. Yükledi; ezdi, sıkıntıya soktu.

**أَفْدَحَ**
**أَفْدَحَ** IV,
a. I ve X’e bak.

**اِسْتَفْدَحَ**
**اِسْتَفْدَحَ** X,
a. Ağır buldu.

**فَاْدِح**
**فَاْدِح** 21,
a. Yükleyici; ezici.

**فَاْدِحَة**
**فَاْدِحَة** 21t, (çoğulu: **فَوَاْدِحُ** 41),
a. Musibet, sıkıntı; felâket.
