# فدخ (ف-د-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - د - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين ليس قبله إِلاَّ [طريفة] من طرائف ابن دريد([2]) ، قال: فدشت الشَّيء، إذا شدختَه. وفدشْتُ رأسَه بالحجَر.
(فدع) الفاء والداء والعين أصلٌ فيه كلمة واحدة، وهي الفَدَع: عِوَجٌ في المفاصل، كأنَّها قد زالت عن أماكنها. ويقولون: كلُّ ظليم أفدع، وذلك أنَّ في مفاصله انحرافاً. ويقال بل الفدَع: انقلابُ الكفِّ إلى إنسيِّها، يقال منه: فَدِعَ يفدَع فَدَعاً.
(فدغ) الفاء والدال والغين. زعم ابنُ دريد([3]) أن الفَدْغ: الشَّدخ. وذَكَر الحديث: "إذاً تَفْدَغَ قُرَيشٌ رأسي([4])". وهذا صحيح.
(فدم) الفاء والدال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خُثورة وثِقَلٍ وقِلّة كلامٍ في عِيٍّ. من ذلك قولُهم: صِبْغٌ مُفَدَّم([5]) ، أي خاثر مشبّع. قالوا: ومن قياسِه الرّجلُ الفَدْم، وهو القليل الكلام مِن عِيّ. وهو بيِّنُ الفُدُومة والفَدامة. وهذا كلُّه قياسُه الفِدام: الذي تُفَدَّم به الأباريق لتصفية ما فيها من شَراب.
(فدك) الفاء والداء والكاف كلمةٌ واحدة، وهي فَدَك: بلد. ومن طرائف ابن دريد: فَدَكْتُ القطن([6]) : نفشتُه. قال: وهي لغةٌ أزْديَّة.
(فدن) الفاء والداء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الفَدَن، يقولون: إنَّه القَصْر.
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
(فدج) الفاء والدال والجيم. يقولون: إنَّ الفَوْدج: الهَودج. قال الخليل: الفَودج: النّاقةُ الواسعة الأرفاغ. وشاةٌ مُفَوْدَجَة([13]) : ينتصب قرناها ويلتقي طَرَفاهُما.
(فدح) الفاء والدال والحاء كلمة. فَدَحَه الأمر. إذا عالَه وأثقله، فَدْحاً. وهو أمرٌ فادح.
(فدخ) الفاء والدال والخاء ليس فيه إلاَّ طريفة ابنِ دريد: فدَخْتُ الشَّيء، مثل شَدَخته([14]) .
--------------ــــ
([1]) الجمهرة (2: 252) .
([2]) الجمهرة (2: 268-269) .
([3]) الجمهرة (2: 287) .
([4]) وكذا في المجمل والجمهرة. وفي اللسان: "الرأس".
([5]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وضبط في اللسان بسكون الفاء وفتح الدال مخففة، وفي القاموس ضبط قلم كمنبر.
([6]) في الأصل: "قد كنت"،، صوابه من المجمل واللسان والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) البيت لوعلة بن عبد الله الجرمي. الخزانة (1: 199) والأغاني (15: 73) والعقد(يوم الكلاب الثاني) واللسان (دبر).
([9]) للنابغة الذبياني في ديوانه 36 واللسان (فدى) والخزانة (3: 8). وفداء، تروى بالرفع على الخبرية المقدمة، وبالنصب أي يفدونك فداء. وبالجر مع التنوين وطرح التنوين، ففي اللسان: "ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور اللام خاصة فيقول: فداء لك لأنه نكرة يريدون به معنى الدعاء". وقال البغدادي: "وهذا التعليل فيه خفاء، والواضح قول أبي علي في المسائل المنثورة وقد أنشده فيها، قال: بني على الكسر لأنه قد تضمن معنى الحرف، وهو لام الأمر". ثم نقل عن ابن المستوفي قوله: "يستعمل مكسوراً منوناً وغير منون، حملا على إيه وإيه".
([10]) لذي الرمة في ديوانه 654 واللسان (فدى) والكامل 260 وأمالي الزجاجي 58. وصدره: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) الجمهرة(3: 243) .
([12]) البيت في المجمل (فدا) واللسان (فدى، جرد، حرد، سلف)، والمخصص (11: 5/ 16: 25)، ويروى: "إذ حردوه" بالحاء المهملة، و"سلف" موضع "سلك".
([13]) هذه الكلمة مما فات المعاجم المتداولة. وفي المجمل: "ونعجة مفودجة".
([14]) الجمهرة (2: 201)، والعبارة هناك مخالفة.

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الدال** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**فدر**) **الفاء** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; kesmeye ve kopmaya delâlet eder. Bundan: **الفِدْرَة**: etten parça; ondan bir fiil bina edildi mi edilmedi mi bilmiyorum. Ve derler: **فَدَرَ** aygır, eğer çiftleşmeden âciz olursa; ve o **فادر**’dir. Ve, âciz olunca onu kestiği için isimlendirildi. Ve **فادر**’in cem‘i **فوادر**’dir.
İbn Düreyd dedi([1]): Bu, nâdir olup ondan **فاعل**’in **فواعل** üzere geldiği şeylerdendir. Ve **المَفْدَرة**: **الفُدْر** dağ keçilerinin yeri.

(**فدش**) **الفاء** ve **الدال** ve **الشين**; ondan önce ancak İbn Düreyd’in([2]) gariplerinden [bir garip] vardır; dedi: **فدشتُ** şeyi, eğer onu **شدختَه** (ezip parçaladıysan). Ve **فدشْتُ** onun başını taş ile.

(**فدع**) **الفاء** ve **الداء** ve **العين**; içinde tek bir kelime olan bir asıldır; o da **الفَدَع**: eklemlerde eğrilik; sanki yerlerinden kaymış gibidir. Ve derler: her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; bu, eklemlerinde bir sapma olmasındandır. Ve denilir: bilakis **الفدَع**: avucun iç tarafına doğru dönmesidir; ondan: **فَدِعَ** **يفدَع** **فَدَعاً** denilir.

(**فدغ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الغين**. İbn Düreyd([3]) iddia etti ki **الفَدْغ**: **الشَّدخ** (ezip parçalama)dır. Ve hadisi zikretti: “O hâlde Kureyş başımı **تَفْدَغَ**([4]).” Ve bu doğrudur.

(**فدم**) **الفاء** ve **الدال** ve **الميم** sahih bir asıldır; pıhtılaşmaya, ağırlığa ve tutukluk içinde az konuşmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **صِبْغٌ مُفَدَّم**([5]), yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. Dediler: ve onun kıyasındandır **الرّجلُ الفَدْم**; o, tutukluktan az konuşandır. Ve o, **الفُدُومة** ve **الفَدامة**’si açık olandır. Ve bunun hepsi, kıyası **الفِدام**’dır: içinde olan içeceği süzmek için ibriklerin üzerine konulan şey.

(**فدك**) **الفاء** ve **الداء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; o da **فَدَك**: bir belde. Ve İbn Düreyd’in gariplerindendir: **فَدَكْتُ** pamuğu([6]): onu kabarttım. Dedi: ve o, Ezdî bir dildir.

(**فدن**) **الفاء** ve **الداء** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الفَدَن**; derler: o, kasırdır.

(**فدي**) **الفاء** ve **الدال** ve illetli harf; birbirinden çok farklı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, ona bir koruma olmak üzere bir şeyin yerine kılmaktır; ikincisi: yiyecekten bir şeydir.
Birincisi senin sözündür: **فديتُه أَفدِيه**; sanki onu nefsinle yahut onun yerine geçen bir şeyle koruyorsun. Derler: [o([7])] **فِداؤك**’tur; eğer kesreli okursan uzatırsın, eğer fethalı okursan kısaltırsın; **هو فَدَاك** denilir. Dedi:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
Ve memdûdda dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
Ve denilir: **تفادَى** şeyden, eğer ondan sakındı ve ondan uzaklaşıp çekildiyse. Ve bu kelimede asıl, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**’dir: insanların birbirleriyle birbirlerinden sakınmaları; sanki arkadaşını kendi nefsinin fidyesi kılar. Dedi:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
Ve diğer kelime **الفَدَاء** memdûddur; o, Abdülkays diliyle hurmanın düzleştirilmiş yeri(=sergi yeri)dir; İbn Düreyd([11]) onu nakletti. Ve Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa, hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])

(**فدج**) **الفاء** ve **الدال** ve **الجيم**. Derler: **الفَوْدج**: **الهَودج**’dur. Halîl dedi: **الفَودج**: arka uyluk araları geniş olan dişi devedir. Ve **شاةٌ مُفَوْدَجَة**([13]): iki boynuzu dikilir ve iki uc(lar)ı birbirine kavuşur.

(**فدح**) **الفاء** ve **الدال** ve **الحاء** bir kelimedir. **فَدَحَه** iş, eğer onu yükledi ve ağırlaştırdıysa; **فَدْحاً**. Ve o, **أمرٌ فادح**’tır.

(**فدخ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الخاء**; onda ancak İbn Düreyd’in garibi vardır: **فدَخْتُ** şeyi, **شَدَخته** gibi([14]).

--------------ــــ
([1]) el-Cemhere (2: 252).
([2]) el-Cemhere (2: 268-269).
([3]) el-Cemhere (2: 287).
([4]) Ve böylece el-Mücmel ve el-Cemhere’dedir. Lisân’da: “**الرأس**”.
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edilmiştir. Lisân’da **الفاء**’nın sükûnu ve **الدال**’ın fethasıyla, hafif olarak ضبط edilmiştir; Kâmûs’ta “kalem” “minber” gibi ضبط edilmiştir.
([6]) Asılda: “قد كنت”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve el-Cemhere’dendir.
([7]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([8]) Beyit, Va‘le b. Abdullah el-Cermî’nindir. el-Hizâne (1: 199) ve el-Eğânî (15: 73) ve el-‘İkd (İkinci Külâb günü) ve Lisân (**دبر**).
([9]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Dîvân’ında 36 ve Lisân (**فدى**) ve el-Hizâne (3: 8). Ve **فداء**; haberiyye-i mukaddeme üzere merfû olarak, ve mansûb olarak yani “sizi fidye olarak kurtarırlar”, ve tenvin ile mecrûr ve tenvini atarak rivayet edilir. Lisân’da: “Araptan, özellikle lâm’a komşu olunca **فداء**’yı tenvin ile kesreli okuyan vardır; ‘**فداء لك**’ der; çünkü o nekredir, onunla dua mânâsını isterler.” Bağdâdî dedi: “Bu ta‘lîlde kapalılık vardır; açık olan, Ebû Ali’nin el-Mesâilü’l-Mensûre’deki sözüdür; onu orada inşâd etti; dedi: kesre üzere bina edildi; çünkü harfin mânâsını tazammun etmiştir; o da emir lâmıdır.” Sonra İbnü’l-Müstevfî’nin sözünü nakletti: “Tenvinli ve tenvinsiz, kesreli olarak kullanılır; ‘**إيه**’ ve ‘**إيه**’ üzerine حمل ederek.”
([10]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 654 ve Lisân (**فدى**) ve el-Kâmil 260 ve Emâlî’z-Zeccâcî 58. Ve صدرُه: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) el-Cemhere (3: 243).
([12]) Beyit el-Mücmel’de (**فدا**) ve Lisân’da (**فدى**، **جرد**، **حرد**، **سلف**) ve el-Muhassas’ta (11: 5/ 16: 25)’tir; “**إذ حردوه**” diye, **الحاء** المهملة ile rivayet edilir; ve “**سلف**”, “**سلك**” yerinde.
([13]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerin kaçırdıklarındandır. el-Mücmel’de: “**ونعجة مفودجة**”.
([14]) el-Cemhere (2: 201); ve ibare orada muhaliftir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فدَخَه يفْدَخُه فَدْخاً: شدخه وهو رطب. والفَدْخ: الكسر. وفَدَخت الشيء فدخاً: كسرته.

##### Türkçe

**فدَخَه** **يفْدَخُه** **فَدْخاً**: Onu, yaş iken ezip kırdı. Ve **الفَدْخ**: kırmadır. Ve **فَدَخت** **الشيء** **فدخاً**: onu kırdım.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فدخ رأسه بالحجر كمنع يفدخه فدخا: شدخه وهو رطب. والفدخ: الكسر. وفدخت الشيء فدخا: كسرته ولا يكون إلا للشيء الرطب وفي نسخة: في الشيء الرطب.

##### Türkçe

**فدخ** başını taşla, **كمنع**; onu **يفدخه**; **فدخا**: onu yardı; o yaş iken. Ve **الفدخ**: kırmadır. Ve **فدخت** şeyi **فدخا**: onu kırdım; ancak yaş olan şey için olur. Ve bir nüshada: yaş olan şeyde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَدَخَ رَأْسَهُ
1 فَدَخَ رَأْسَهُ ذ , aor. فَدَخَ , (K, TA,) inf. n. فَدْخٌ, (TA,) He broke his head with a stone: (K, TA:) and فَدَخْتُ الشَّىْءَ I broke the thing: (TA:) [but] the verb is not used except in relation to a thing in which is moisture. (K, TA.)

##### Türkçe

**فَدَخَ رَأْسَهُ**

1 **فَدَخَ رَأْسَهُ** ذ, muzâri‘ **فَدَخَ**, (K, TA,) mastar ismi **فَدْخٌ**, (TA,) O, başını bir taşla kırdı: (K, TA:) ve **فَدَخْتُ الشَّىْءَ** “şeyi kırdım”: (TA:) [fakat] fiil, ancak içinde rutubet bulunan bir şey hakkında kullanılır. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدَخَ
فَدَخَ A ( n. ac. فَدْخ 1 ),
a.  Broke with a stone.

##### Türkçe

فَدَخَ
**فَدَخَ** A (isim-aksiyon: **فَدْخ** 1),
a. Bir taşla kırdı.
