# فدر (ف-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - د - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والفاء معهما
ر د ف، ف ر د، ر ف د، د ف ر، ف د ر مستعملات
ردف:
الرِّدْفُ: ما تَبِعَ شيئاً فهو رِدْفُه، إذا تتابع شيءٌ خَلْفُ شيءٍ فهو التّرادُف، والجميعُ: الرُّدافَى، قال:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
ويقال: جاءَ القومُ رُدافَى أي بعضهم يتبع بعضاً.
ورَديفُكَ: الذي تُردِفه خَلفَك، ويَرْتَدِفُكَ، ويُردِفُه غيرُك.
ونَزَلَ بالقوم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أمرٌ أعظمُ منه.
والرِّدافُ: هو موضعُ مَرْكَبِ الرِّدف، وقال:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
ويقال: بِرْذَونٌ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِف أي يَدَع رديفاً يركَبُه.
والرَّديف: كوكب قريبٌ من النَّسر الواقع، والرَّديف في قول أصحاب النَّجوم هو النجم الناظر إلى النَّجم الطالع، وقال: روبة:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
فراكبُ المِقدار هو الطالِعُ والرَّديف هو الناظر إليه.
والرِّدْف: الكَفَلُ.
وأرداف النجوم: تَواليها أي تَرادُفُها.
والتَّرادُف: كناية عن فِعلٍ قبيحٍ وذلك انه إذا عَمِلَ أحدُهما عَمَلَ إِثمٍ رَدِفَه الآخَر.
فرد
الفَرْدُ ما كانَ وحدَه، يقال: فَرَدَ يَفرُدُ، وانفَرَد انفِراداً.
وأفرَدْتُه: جَعَلْتُه واحداً.
والفَريدُ: الشَّذْر، والواحدة فريدة، وهو بلسان العجم الجاوَرْسَق، والجميع الجَوارس، قال:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
وجاء القومُ فُرادَى، وعَدَدْتُ الخَرَزَ والدراهم أفراداً أي واحداً واحداً.
وقوله تعالى: "لقد جِئتُمونا فُرادَى" جميع فَرْدان.
واللهُ الفَرْد: تَفَرَّد بالرُّبُوبيّةِ والأمرِ دونَ خَلْقه.
ومن صفة الفارس في طِراده قال: واستَطرَد لهم فكلَّما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فجَدَّله، يُريدُ أنه يندُر من أصحابه فيُطارد ساعةً، فلمّا أمكَنَتْه الفُرصةُ قَتَلَ منهم واحداً ومَضَى.
والفَرّاد: بيّاع الفَريد، والفارِدُ والفَرَد: الثَّور.
رفد:
الرِّفدُ: المَعُونةُ بالعَطاء، وسَقْي اللَّبَنِ، والقَول، وكلّ شيءٍ.
ورَفَدته بكذا، ورفَدَني أي أعانني بلسانه، وترافدوا على فلانٍ بألسنتهم إذا تناصروا، قال:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
والواحد مَرْفَد، ومن هذا سُمِّيَتْ رِفادة السَّرْج لأنها تَدْعَم السَّرْجَ من تحتِه حتى يرتِفَعَ.
والرِّفادةُ: شيءٌ كانت قُرَيش ترافد به في الجاهلية، فيُخرجون أموالاً بقَدْرِ ظاقتهم فيَشْتَرونَ بها الجزور والطعامَ والزَّبيب للنَّبيذ، فلا يزالون يُطعِمون الناسَ حتى ينقضِيَ الموسمُ. أول من سَنَّ ذلك هاشمُ بنُ عبدِ مَناف.

والمِرْفَدُ: عُسٌ تُحلَبُ فيه الرَّفُود من النّوق التي تمَلأُ مِرْفَدها، والرَّفْدُ المصدر.
وارتَفَدْتَ مالاً إذا سألتَه أن يُرِفدَكَ، وارتَفَدْتَ مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسب، قال الطرماح:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
والتَّرفيدُ نحو من الهَمْلَجة، وقال أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
وأراد بالجَلس أصلَ ذنبها.
والرافدانِ: دِجْلةُ والفُراتُ.
دفر:
الدَّفرُ: وقوع الدّود في الطعام واللَّحم ونحوهما.
والدُّنيا دَفِرةٌ أي مُنْتِنةٌ، وهي أمُّ دَفر أيضاً.
ويقال للأَمَةِ: يا دَفارِ.
فدر:
فَدَرَ الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَرَ عن الضِّراب.
والفَدورُ: الوَعِلُ العاقلُ في الجِبال.
والفادرةُ: الصَّخْرةُ الضَّخْمة تراها في رأس الجَبَل، شُبِّهَتْ بالوَعِل.
والفِدْرَة: قِطعةٌ من الجَبَل دونَ الفِنْديرة.
والفِدْرةُ: قِطعةٌ من اللَّحْم المطبوخ البارد، وهو الفادِر أيضاً.
ويقال للوَعِل: فادر، وجمعُه فُدْر، وقال الراعي:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

##### Türkçe

باب **الدال** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ر د ف**، **ف ر د**، **ر ف د**، **د ف ر**، **ف د ر** kullanımlı (müstamel)dir.

**ردف**:
**الرِّدْفُ**: bir şeye tâbi olan şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التّرادُف**’tur. Hepsi: **الرُّدافَى**. Dedi ki:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
Ve denilir: **جاءَ القومُ رُدافَى** yani bazısı bazısını takip eder.
Ve **رَديفُكَ**: arkanda bindirdiğin kimsedir; seni **يَرْتَدِفُكَ** (arkana biner), ve onu başkası **يُردِفُه** (arkaya bindirir).
Ve bir kavme bir iş indi; onlara ondan daha büyük bir iş **رَدِفَ** (ardından geldi).
Ve **الرِّدافُ**: **الرِّدف**’in binek yeridir. Dedi ki:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
Ve denilir: **بِرْذَونٌ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِف** yani arkasına binecek bir **رديفاً** bırakır.
Ve **الرَّديف**: **النَّسر الواقع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözünde **الرَّديف** doğan yıldıza bakan yıldızdır. Dedi ki: **روبة**:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
Buna göre **راكبُ المِقدار** doğan (yıldız)dır; **الرَّديف** ise ona bakandır.
Ve **الرِّدْف**: sağrı (arka).
Ve **أرداف النجوم**: onların ard arda gelmesi, yani onların **تَرادُفُها**’sıdır.
Ve **التَّرادُف**: çirkin bir fiile kinayedir; bu, ikisinden biri günah bir iş yaptığında ötekinin onu **رَدِفَه** (takip etmesi) sebebiyledir.

**فرد**
**الفَرْدُ**: tek başına olan şeydir. Denilir: **فَرَدَ يَفرُدُ**; ve **انفَرَد** **انفِراداً** (yalnız kaldı).
Ve **أفرَدْتُه**: onu bir yaptım.
Ve **الفَريدُ**: inci tanesi (şezr)dir; bir tanesi **فريدة**’dir. Acem dilinde o **الجاوَرْسَق**’tır; hepsi **الجَوارس**. Dedi ki:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
Ve kavim **فُرادَى** geldi. Ve boncukları ve dirhemleri **أفراداً** saydım; yani birer birer.
Ve Yüce Allah’ın sözü: **"لقد جِئتُمونا فُرادَى"**; **فَرْدان**’ın cemidir.
Ve Allah **الفَرْد**’dür: rubûbiyyet ve emirde, yaratıkları dışında, tek başına kaldı (teferrüd etti).
Ve süvarinin kovalamacasında sıfatından dedi ki: **واستَطرَد لهم فكلَّما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فجَدَّله**; yani o, ashabından ayrılıp tek kalan birini bir süre kovalar; fırsat ona mümkün olunca onlardan birini öldürür ve gider.
Ve **الفَرّاد**: **الفَريد** satıcısıdır. Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَد**: boğadır.

**رفد**:
**الرِّفدُ**: bağışla yardım; ve sütün içirilmesi; ve söz; ve her şeydir.
Ve **رَفَدته بكذا**; ve **رفَدَني** yani diliyle bana yardım etti. Ve birine dilleriyle **ترافدوا**: birbirlerine yardım ettiler (dayanıştılar) demektir. Dedi ki:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
Tekili **مَرْفَد**’dir. Bundan dolayı **رِفادة السَّرْج** diye adlandırıldı; çünkü eyeri altından destekler, ta ki yükselsin.
Ve **الرِّفادةُ**: Câhiliye’de Kureyş’in onunla **ترافد** ettiği bir şeydir; güçleri ölçüsünce mallar çıkarırlar; onunla deve (kesimlik) ve yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; mevsim bitinceye kadar insanları yedirip dururlar. Bunu ilk sünnet kılan **هاشمُ بنُ عبدِ مَناف**’tır.

Ve **المِرْفَدُ**: içinde **الرَّفُود** sağılmış olan bir kap (عُس)tır; **الرَّفُود** ise, **مِرْفَدها**’sını dolduran develerdendir. Ve **الرَّفْدُ** masdardır.
Ve **ارتَفَدْتَ مالاً**: ondan, sana **يُرِفدَكَ** (yardım etmesini) istemen hâlinde. Ve **ارتَفَدْتَ مالاً**: onu kazançtan elde etmen hâlinde. **الطرماح** dedi ki:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
Ve **التَّرفيدُ**: **الهَمْلَجة**’den bir tür gibidir. **أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ** dedi ki:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
Ve **الجَلس** ile onun kuyruğunun aslını kastetti.
Ve **الرافدانِ**: **دِجْلةُ** ve **الفُراتُ**’tır.

**دفر**:
**الدَّفرُ**: kurtçukların yiyeceğe ve ete ve benzerlerine düşmesidir.
Ve dünya **دَفِرةٌ**’dir; yani kokmuş (müntin)dir. Ve o, **أمُّ دَفر**’dır da.
Ve cariyeye denilir: **يا دَفارِ**.

**فدر**:
**فَدَرَ** aygır **فُدُوراً**: çiftleşmeden gevşediği zaman.
Ve **الفَدورُ**: dağlarda akıllı yaban keçisidir (وَعِل).
Ve **الفادرةُ**: dağın tepesinde gördüğün iri kaya; yaban keçisine benzetilmiştir.
Ve **الفِدْرَة**: **الفِنْديرة**’den aşağı (küçük) bir dağ parçasıdır.
Ve **الفِدْرةُ**: pişmiş soğuk et parçasıdır; o, **الفادِر** de olur.
Ve yaban keçisine **فادر** denilir; cem‘i **فُدْر**’dür. **الراعي** dedi ki:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفِدْرَةُ: القطعة من اللحم إذا كانت مجتمعةً. والفادِرُ: المسنُّ من الوعول، ويقال العظيم. وكذلك الفَدورُ، والجمع فُدُرٌ وفُدْرٌ وموضعها المَفْدَرَةُ. وفَدَرَ الفَحْلُ يَفْدِرُ فُدوراً، أي جَفَرَ وعَدلَ عن الضراب، فهو فادِرٌ، والجمع فَوادِرُ. والفَدِرُ بكسر الدال: الأحمق. والفِنْديرُ والفِنْديرةُ: الصخرة العظيمة تَنْدُرُ من رأس الجبل.

##### Türkçe

**الفِدْرَةُ**: bir arada (toplu) olduğu zaman et parçası. Ve **الفادِرُ**: dağ keçilerinden yaşlı olan; ve “iri olan” denir. Aynı şekilde **الفَدورُ**; çoğulu **فُدُرٌ** ve **فُدْرٌ**; ve onun yeri **المَفْدَرَةُ**’dir. Ve **فَدَرَ** **الفَحْلُ** **يَفْدِرُ** **فُدوراً**: yani **جَفَرَ** ve çiftleşmeden yüz çevirdi; o hâlde o **فادِرٌ**’dir; çoğulu **فَوادِرُ**. Ve **الفَدِرُ** ( **الدال**’ın kesresiyle): ahmak. Ve **الفِنْديرُ** ve **الفِنْديرةُ**: dağın başından yuvarlanıp düşen büyük kaya.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ف
ردف ، رفد ، فدر ، فرد ، دفر : مستعملات .
ردف : قال الليث : الرِّدْفُ ما تَبع شيئاً فهو رِدْفُه ، وإذا تَتابَع شيءٌ خلْفَ شيء فهو التَّرادُف ، والجميع الرُّدافَى ، وقال لبيد :
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي
ويقال : جاء القوم رُدَافَى ، أي بعضهم يَتْبعُ بعضاً .
ويقال : للْحُداةِ الرُّدافَى ، وأنشد أبو عبيد قول الراعي :
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ
وقيل : الرُّدافَى : الرَّديفُ ؛ وَأَخبرني المنذريّ عن ابن فهم عن محمد بن سلام عن يونس في قول الله تعالى : ( يَكُونَ رَدِفَ ( .
قال : قَرُب لكم .
وقال الفرّاء في قوله : ( صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ ) ( النمل : 72 ) جاء في التفسير : دَنا لكم فكأن اللام دخلت إذْ كان دنا معنى لكم .
قال : وقد تكون اللام داخلة ، والمعنى رَدِفَكم كما تقولون نَقَدْتُ لها مائةً أي نَقَدْتها مائة .
وقال أبو الهيثم : يقال : رَدِفْتُ لفلانٍ أي صرت له رِدْفاً .
قال : وتزيدُ العرب اللامَ مع الفعل الواقع في الاسم المنصوب فتقول : سمِع له ، وشكر له ، وَنَصَح له أي سمِعه ونصحه وشكَره .
وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ ) ( الأنفال : 9 ) قال : ومُردَفين فُعِل بهم ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : رَدِفْتُه وأَرْدَفْتُه بمعنى واحد .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : رَدِفْتُ الرجلَ وأَرْدَفْته إذا ركبتَ خلفه وأنشد :
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا
وقال شمر : رَدِفتُ وأَرْدفت إذا فعلتَ بنفسك ، فإذا فعلتَ بغيرك فأَرْدَفْتَ لا غير .
وقال الزجّاج : يقال : رَدِفْتُ الرجلَ إذا ركبتَ خَلْفه ، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي ؛ ويقال : هذه دابةٌ لا تُرادف ، ولا يقال : لا تُردِف ، ويقال : أَرْدَفتُ الرجلَ إذا جِئتَ بعده .
وقال الليث : يقال : نزل بهم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أعظمُ منه ، قال : والرِّدافُ هو موضع مركَبِ الرديف ، وأنشد :
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَتَيْنا فلاناً فارْتَدَفْنَاهُ أي أخذناه أخذاً .
وقال الليث : يقال : هذا البِرْذَونُ لا يُرْدِفُ ، ولا يُرادِفُ أي لا يَدَع رَديفاً يَرْكَبُه ، قلت : كلام العرب : لا يُرادِف ، وأما لا يُرْدِفُ فهو مُولَّد من كلام أَهل الحضر .
وقال الليث : الرَّديف كوكبٌ قريب من النَّسر الوَاقِع ، والرديف في قول أصحاب النجوم ، هو النجم الناظر إلى النّجم الطالع ، وقال رؤبة :
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ
فراكب المقدار هو الطَّالع ، والرَّديف هو الناظِرُ إليه .
وقال ابن السكيت في قول جرير :
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
أي قد أُرْدِفَ الرَّحلُ رَحْلَ بعير وقَدْ خُلِّفَ ، وقال أوس :
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ
وقال الليث : الرِّدْفُ الكفلُ ، وأَرْدافُ النجوم توابعها ، وقال غيره : أردافُ الملوك في الجاهلية الذين يَخْلُفونهم في القيام بأمر المملكة بمنزلة الوزراء في الإسلام ، وهي الرِّدافةُ ، والروادِف أَتباعُ القوم المؤَخَّرون ، يقال : هم رَوَادِف وليسوا بأردافِ ، والرِّدْفانِ الليلُ والنهارُ ، لأن كل واحد منهما رِدْفٌ لصاحبه .
شمر عن أبي عمرو الشيباني أنه قال في بيت لبيد :
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
كان الملكُ يَرْدِفُ خَلْفه رجلاً شريفاً ، وكانوا يركبون الإبل ، وَوَجَّه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مُعَاويةَ مع وائل بن حُجْر رسولاً في حاجة له ، ووائلٌ على نجيب له ، فقال معاوية : أرْدُفني .
فقال : لستَ من أرْدافِ الملوك .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابي :
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها
قال الفراء : الأردافُ ههنا يَتْبَع أوَّلَهم آخِرُهم في الشرف يقول : يتبع البنونَ الآباءَ في الشرف .
فرد : أبو زيد عن الكلابيّين : جئتمونا فرادًى وهم فُرادٌ وأزواج نَوَّنوا ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى ) ( الأنعام : 94 ) .
فإنَّ الفراء قال : فُرادى جمع ، قال : والعرب تقول : قومٌ فُرادَى وفَرادُيا هذا فلا يَجْرونها شُبِّهتْ بثلاثَ ورباع ، قال : وفُرَادَى واحدها فَرَدٌ وفَريد وفَرِدٌ وفَرْدانُ ، ولا يجوز فَرْد في هذا المعنى ، قال وأنشدني بعضهم :
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه
وقال الليث : الفَرْد ما كان وحده ؛ يقال : فَرَد يَفْرُد وأَفْرَدتُه جعلتُه واحداً ، ويقال : جاء القوم فُرَاداً وعَدَدتُ الجوْز والدراهم أَفْراداً ، أي واحداً واحداً ، والله هو الفَرْدُ قد تَفَرَّد بالأمر دون خَلْقِه .
ويقال : قد استَطْرَدَ فلانٌ لهم ، فكلما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فَجدَّ له والفَرِيدُ الشَّذْرُ ، الواحدة فَرِيدة ويقال لها الجاوَرْسَقُ بلسان العجم ، وبَيَّاعُهُ الفرَّادُ .
وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربي قال : الفريدُ جمعُ الفريدة ، وهي الشَّذْرُ من فِضَّة كاللّؤلؤة .
وقال أبو عبيدة : الفريدةُ المَحالة التي تخرج من الصَّهْوَة التي تلي المَعاقِم ، وقد تَنْتأُ من بعض الخيل ، سُمِّيَتْ فريدةً لأنها وَقَعَتْ بين الفَقَارِ وبين مَحالِ الظَّهر ومَعاقِم العَجز ، والمعاقم مُلتقى أطراف العِظام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُرودُ كواكبُ زاهرةٌ حول الثريَّا ، وقال : فَرَّد الرجلُ إذا تفَقهَ ، واعتزلَ الناسَ وخَلا بمراعاةِ الأمر والنهي ، وجاء في الخبر : ( طوبى للمُفَرِّدين ) .
وذكر القتيبي هذا الحديث وقال : المفرِّدون الذين قد هَلكَ لداتُهم من الناس ، وذهب القَرْنُ الذين كانوا فيه وبَقُوا ، فهم يذكرون الله ، قلت : وقول ابن الأعرابي في التَّفْرِيد عندي أصوب ، مِن قول القُتَيْبِي .
أبو زيد : فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً إذا تَفَرَّدتَ به ، ويقال : استَفْرَدتُ الشيءَ إذا أخذتَه فَرْداً لا ثَانيَ له ولا مِثلَ .
وقال الطِّرماح يذكر قِدْحاً من قِداح الميسر :
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه
وقال ابن السكيت : استفردَ فلانٌ فلاناً أي انْفَرَدَ به ، وقال الليث : الفَارِدُ والفَرَدُ الثَّوْر .
وقَالَ ابن السكيت في قوله :
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
قال : الفرَد ، والفُرُد بالفتح والضم ، أي هو منقطع القرين لا مِثْلَ له في جَوْدَتَه .
قال : ولم أسمع بالفَرَد إلا في هذا البيت ، وأما الفَرْدُ في صفات الله فهو الواحد الأحد الذي لا نظيرَ له ولا مِثلَ ولا ثاني ولا شريك ولا وزير .
رفد : أبو زيد : رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً ، إذا جعلتَ له رِفَادة ، قلت : هي مثل رِفادة السَّرج .
وجاء في الحديث : ( تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ ) .
روي عن ابن المبارك أنه قال في قوله : تروح برِفْد وتغدو برِفْد ، الرِّفْد : القَدَحُ تُحْتَلبُ الناقةُ في قَدَح ، قال : وليس من المعونة .
قال شمر : وقال المؤرِّج : هو الرِّفد الإناء الذي يُحْلَبُ فيه .
وقال ابن الأعرابي : هو الرِّفد ، أبو عبيد عن الأصمعيّ : الرَّفد بالفتح .
وقال شمر : رِفْدٌ ورَفْدٌ للقَدَح ، قال والكَسْرُ أَعْرَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرِّفْدُ أكبرُ من العُسِّ ، وقال : وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ تدومُ على إنائها في شِتائها لأنها تُجالَحُ الشجرَ .
وقال الكسائي : الرَّفْد والمرْفَد الذي يُحْلبُ فيه .
وقال الليث : الرِّفد المعْونةُ بالعطاء ، وسَقْي اللّبن ، والقول وكُلُّ شيءٍ .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّاني عن سلمة عن أبي عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ) ( هود : 99 ) مجازُه مَجازُ العَوْن المعان يقال : رَفَدْتُه عند الأمير ، أي أَعَنْتُه . قال : وهو مكسور الأوَّل فإذا فتحتَ أوَّلَه فهو الرَّفْد .
وقال الزجاج : كل شيءٍ جعلتَه عَوْناً لِشيء وأسندتَ به شيئاً فقد رَفَدْتَه ، يقال : عَمَدتُ الحائطَ وأَسْنَدْتُه ورَفَدْتُه بمعنى واحد ، قال : والمِرْفَد القَدَحُ العظيمُ .
وقال الليث : رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً ، وقال : ومن هذا أُخِذَت رِفَادَةُ السَّرج من تحته حتى يرتفع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْف : الرَّوافِد .
وقال الليث : ناقةٌ رَفود تملأ مِرْفدها ، وتقول : ارْتفَدْت مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسْبٍ .
وقال الطرماح :
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه
والتّرفيد نَحْوٌ من الهمْلَجَة ، وقال أُمَيّةُ ابن أبي عائذ الهذلي :
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال
وأراد بالجلْس أَصلَ ذَنبها .
وقال أبو عبيدة : الرِّفادةُ شيء كانت قريش تَتَرَافَدُ به في الجاهليَّة ، فيُخرجُ كلُّ إنسانٍ على قدر طاقته فيجمعون مالاً عظيماً أيام الموسِم ، ويشترون به الجُزُر والطعامَ والزبيبَ للنبيذ ، فلا يزالون يُطعمون الناسَ حتى ينقضيَ الموسم ، وكان أوَّل من قام بذلك هاشم بن عبد مناف ، ويسمى هاشِماً لهِشْمِهِ الثريدَ .
وقال ابن السكيت : الرافدان : دِجلةُ والفرات .
وقال الفرزدق :
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
أراد أنه خَفيفُ اليد بالخِيانة .
وفي الحديث : ( من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً ) ، أي يكون الخراجُ الذي لجماعة أهل الفَيْء رِفداً أي صلات لا يُوضع مَوْضِعَه ، ولكن يُخَصُّ به قومٌ دون قومٍ على قدر الهوى ، لا بالاستحقاق ، وَالرِّفد الصِّلة يقال : رَفَدْتُه رَفْداً والاسم الرِّفْدُ .
دفر : ثعلب عن ابن الأعرابي : دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً أي دَفَعْتُه ، قَالوا ومنه قول عُمَر : وادَفْراهُ يُريد : واذُلاَّهُ ؛ وقال أبو عبيدة : معناه وَانَتْناهُ .
قال والدَّفَرُ النَّتْنُ ، ومنه قيل للدنيا : أمَّ دَفْر ، ويقال لِلأَمَة : يا دَفارِ أي يا مُنْتِنةُ ؛ وأما الذَّفَرُ بالذال وتحريك الفاء فهو حِدَّةُ رائحةِ الشيء الخبيث ، أو الطيب ؛ ومنه قيل : مِسْك أَذْفَرُ ، ويُقال للرَّجُلِ إذا قَبَّحتَ أمْرَه : دَفْراً دَافِراً .
وروي عن مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ ) ( الطور : 13 ) قال : دَفْراً في أَقْفِيتهم أي دَفْعاً .
فدر : ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِلفَحْل إذا انقطع عن الضِّراب : فَدَرَ وفَدَّر وأَفْدَرَ وأصله في الإبل .
وقال الليث : فَدَر الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَر عن الضِّراب ؛ قال : والفَدُور الوَعِل العَاقِلُ في الجِبال ، والفادِرةُ الصَّخْرَةُ الضَّخْمةُ ، وهي التي تراها في رأس الجبل ، شُبِّهتْ بالوعِل ، ويقال للوعِل : فَادِرٌ وجمعه فُدْرٌ ، وقال الراعي في شعره :
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ
وقال الأصمعي : الفَادِر من الوُعول الذي قد أَسَنَّ بمنزلة القارِح من الخَيل ، والبازِل من الإبل ، والصَّالغِ من البقر والغنم .
قال الليث : العِذْرَةُ قِطعة من الخيل ، والفِدْرَة قِطعة من اللَّحم المطبوخ الباردة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أعطيته فِدْرةً من اللحم وهَبْرَةً إذا أعطاه قِطعةً مجتمعة وجمعها فِدَرٌ ، وقال ابن الأعرابي : أَدْفَر الرجلُ إذا فاح ريح صُنانِه .

##### Türkçe

د ر ف
**ردف** ، **رفد** ، **فدر** ، **فرد** ، **دفر** : kullanılagelenlerdir.

**ردف** : Leys dedi: **الرِّدْفُ** bir şeyi izleyen şeydir; o, onun **رِدْفُه**’udur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التَّرادُف**tur; hepsi **الرُّدافَى**dır. Lebîd dedi:
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي

Ve denilir: kavim **رُدَافَى** geldi; yani bazısı bazısını izler.

Ve denilir: **الرُّدافَى** sürücüler içindir. Ebû Ubeyd, er-Râʿî’nin sözünü okudu:
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ

Ve denildi: **الرُّدافَى**: **الرَّديفُ**; Münzirî bana, İbn Fehm’den, Muhammed b. Selâm’dan, Yûnus’tan, Allah’ın sözü hakkında haber verdi: **( يَكُونَ رَدِفَ ( .**
Dedi: size yaklaştı.

Ve Ferrâ, şu sözünde: **( صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ )** (**النمل : 72**) dedi: tefsirde geldi: size yaklaştı; sanki **اللام** girmiştir; çünkü “yaklaştı”nın manası “size”dir.
Dedi: **اللام** girmiş olabilir; mana **رَدِفَكم**dur; nitekim “**نَقَدْتُ لها مائةً**” dersiniz; yani “ona yüz verdim” (yüzü verdim).

Ebû’l-Heysem dedi: denilir: **رَدِفْتُ لفلانٍ**; yani ona **رِدْفاً** oldum.
Dedi: Araplar, mansûb isimde vâki olan fiille birlikte **اللام**ı artırırlar; “**سمِع له**”, “**شكر له**”, “**وَنَصَح له**” derler; yani onu dinledi, ona nasihat etti ve ona şükretti.

Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: **( بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ )** (**الأنفال : 9**) dedi: **مُردَفين**; bu, onlara yapılmıştır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: **رَدِفْتُه** ve **أَرْدَفْتُه** bir mana üzeredir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ** ve **أَرْدَفْته**; eğer onun arkasına bindiysen; ve okudu:
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا

Şemmer dedi: **رَدِفتُ** ve **أَرْدفت**; eğer bunu kendi nefsinle yaptıysan; başkasıyla yaptıysan, yalnız **أَرْدَفْتَ** olur.

Zeccâc dedi: denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ**; eğer onun arkasına bindiysen; **أَرْدَفْتُه**: onu arkamda bindirdim. Ve denilir: bu bir binek hayvanıdır, **لا تُرادف**; “**لا تُردِف**” denilmez. Ve denilir: **أَرْدَفتُ الرجلَ**; eğer onun ardından geldiysen.

Leys dedi: denilir: onlara bir iş indi ki, onlara ondan daha büyüğü **رَدِفَ**; dedi: **الرِّدافُ** redîfin bindiği yerin mevkiidir. Ve okudu:
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ

Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: falana geldik de onu **فارْتَدَفْنَاهُ**; yani onu bir alışla aldık.

Leys dedi: denilir: bu **البِرْذَونُ** **لا يُرْدِفُ** ve **لا يُرادِفُ**; yani üzerine binecek bir **رَديفاً** bırakmaz. Dedim: Arapların sözü: **لا يُرادِف**; **لا يُرْدِفُ** ise şehir ehlinin sözünden türetilmiş (müvelled)dir.

Leys dedi: **الرَّديف** **النَّسر الوَاقِع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözünde **الرديف**: doğan yıldıza bakan yıldızdır. Ruʾbe dedi:
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ

Buna göre **راكب المقدار** doğandır; **الرَّديف** ise ona bakandır.

İbnü’s-Sikkît, Cerîr’in sözü hakkında:
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
yani: semer, bir devenin semerine **أُرْدِفَ** edilmiştir ve geriye bırakılmıştır. Evs dedi:
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ

Leys dedi: **الرِّدْفُ** sağrıdır. Yıldızların **أَرْدافُ**ı onların tâbileridir. Başkası dedi: Câhiliyede kralların **أردافُ**ı, mülk işini yürütmede onların yerlerine geçenlerdir; İslâm’da vezirler menzilesindedir; bu **الرِّدافةُ**dır. **الروادِف** kavmin geride kalan tâbileridir; denilir: onlar **رَوَادِف**tir, **أردافِ** değildir. **الرِّدْفانِ** gece ve gündüzdür; çünkü her biri, arkadaşının **رِدْفٌ**udur.

Şemmer, Ebû ʿAmr eş-Şeybânî’den, Lebîd’in beyti hakkında onun şöyle dediğini nakletti:
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ

Kral, arkasına şerefli bir adamı **يَرْدِفُ** ederdi; onlar develere binerlerdi. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Muʿâviye’yi, Vâʾil b. Hucr ile birlikte bir ihtiyacı için elçi olarak gönderdi; Vâʾil kendi seçkin devesi üzerindeydi. Muʿâviye dedi: **أرْدُفني**.
O dedi: sen kralların **أرْدافِ**ından değilsin.

Şemmer dedi: İbnü’l-Aʿrâbî bana okudu:
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها

Ferrâ dedi: buradaki **الأردافُ**: şerefte onların ilkinin ardından sonuncularının gelmesidir; yani oğullar şerefte babaları izler.

**فرد** : Ebû Zeyd, Kilâbîlerden: “bize **فرادًى** geldiniz”; onlar **فُرادٌ** ve çiftlerdir; tenvin yaptılar. Allah جلّ وعزّ’in sözüne gelince: **( وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى )** (**الأنعام : 94**).
Şüphesiz Ferrâ dedi: **فُرادى** bir cemi’dir. Dedi: Araplar “kavim **فُرادَى**” ve “**فَرادُيا**” der; bunu icrâ etmezler; **ثلاثَ** ve **رباع**a benzetilmiştir. Dedi: **فُرَادَى**’nın tekili **فَرَدٌ** ve **فَريد** ve **فَرِدٌ** ve **فَرْدانُ**dur; bu manada **فَرْد** câiz değildir. Dedi; bazısı bana okudu:
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه

Leys dedi: **الفَرْد** tek başına olan şeydir. Denilir: **فَرَد يَفْرُد**; ve **أَفْرَدتُه**: onu bir yaptım. Ve denilir: kavim **فُرَاداً** geldi. Ve cevizleri ve dirhemleri **أَفْراداً** saydım; yani birer birer. Allah **الفَرْدُ**dur; yaratıkları dışında işte tek kalmıştır.

Ve denilir: falan onlara **استَطْرَدَ** etti; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse ona saldırdı; ona karşı ciddileşti. **الفَرِيدُ** **الشَّذْرُ**dur; tekili **فَرِيدة**dir. Ve ona Acem dilinde **الجاوَرْسَقُ** denilir; onun satıcısı **الفرَّادُ**dur.

Münzirî bana, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi; dedi: **الفريدُ** **الفريدة**’nın cem’idir; o da gümüşten, inci gibi olan **الشَّذْرُ**dur.

Ebû ʿUbeyde dedi: **الفريدةُ** **المَحالة**dir; **الصَّهْوَة**den, **المَعاقِم**e bitişik olandan çıkar; bazı atlardan kabarabilir. **فريدة** diye adlandırıldı; çünkü **الفَقَارِ** ile sırtın **مَحالِ**i ve sağrının **مَعاقِم**i arasında vuku bulmuştur. **المعاقم** kemik uçlarının birleştiği yerdir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الفُرودُ** **الثريَّا** etrafında parlak yıldızlardır. Dedi: adam **فَرَّد** etti; eğer fıkıh sahibi oldu, insanlardan ayrıldı ve emir ve nehyi gözetmekle yalnız kaldı. Haberde geldi: **( طوبى للمُفَرِّدين )**.

Kuteybî bu hadisi zikretti ve dedi: **المفرِّدون**; insanlardan yaşıtları helâk olmuş, içinde bulundukları nesil gitmiş, kendileri kalmış olanlardır; onlar Allah’ı zikrederler. Dedim: İbnü’l-Aʿrâbî’nin **التَّفْرِيد** hakkındaki sözü, benim yanımda Kuteybî’nin sözünden daha isabetlidir.

Ebû Zeyd: **فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً**; eğer onunla tek kaldıysan. Ve denilir: **استَفْرَدتُ الشيءَ**; eğer onu ikinci ve benzeri olmaksızın tek olarak aldıysan.

Tırmâh, meysir oklarından bir oku zikrederek dedi:
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه

İbnü’s-Sikkît dedi: **استفردَ فلانٌ فلاناً**; yani onunla yalnız kaldı. Leys dedi: **الفَارِدُ** ve **الفَرَدُ** boğadır.

İbnü’s-Sikkît, şu sözünde dedi:
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
Dedi: **الفرَد** ve **الفُرُد** (fetha ve damme ile); yani o, eşi kesilmiş, kalitesinde benzeri olmayan kimsedir.
Dedi: bu beyit dışında **الفَرَد**i işitmedim. Allah’ın sıfatlarında **الفَرْدُ** ise, benzeri, misli, ikincisi, ortağı ve veziri olmayan tek biricik olandır.

**رفد** : Ebû Zeyd: **رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً**; eğer ona bir **رِفَادة** yaptıysan. Dedim: o, eyerin **رِفادة**si gibidir.

Hadiste geldi: **( تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ )**.

İbnü’l-Mübârek’ten rivayet edildi; dedi ki: “**تروح برِفْد وتغدو برِفْد**” sözünde **الرِّفْد**: **القَدَحُ**tır; deve bir **قَدَح**ta sağılır. Dedi: bu, yardım (muʿâvene)den değildir.

Şemmer dedi: Müʾerric dedi: o, içinde sağılan kap olan **الرِّفد**dir.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: o, **الرِّفد**dir. Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: **الرَّفد** fetha iledir.

Şemmer dedi: **رِفْدٌ** ve **رَفْدٌ** **القَدَح** içindir; dedi: kesra daha Arapçadır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرِّفْدُ** **العُسِّ**ten daha büyüktür. Dedi: **وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ**; kışında kabı üzerinde devam eder; çünkü ağaçla boğuşur.

Kisâî dedi: **الرَّفْد** ve **المرْفَد** içinde sağılan şeydir.

Leys dedi: **الرِّفد** bağışla yardım, süt içirme, söz ve her şeydir.

Münzirî bana, Gassânî’den, o da Seleme’den, o da Ebû ʿUbeyde’den, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında haber verdi: **( بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ )** (**هود : 99**) bunun mecazı, yardım edilen yardım mecazıdır. Denilir: **رَفَدْتُه عند الأمير**; yani ona yardım ettim. Dedi: ilkinin kesralısıdır; eğer ilkini fetha yaparsan o **الرَّفْد** olur.

Zeccâc dedi: her neyi bir şeye yardım kıldıysan ve onunla bir şeyi dayadıysan, onu **رَفَدْتَه** etmişsindir. Denilir: **عَمَدتُ الحائطَ** ve **أَسْنَدْتُه** ve **رَفَدْتُه** bir manadadır. Dedi: **المِرْفَد** büyük **القَدَح**tır.

Leys dedi: **رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً**. Dedi: buradan, altından yükselsin diye eyerin altındaki **رِفَادَةُ السَّرج** alınmıştır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: tavanın odunlarına **الرَّوافِد** denilir.

Leys dedi: **ناقةٌ رَفود** **مِرْفد**ini doldurur. Ve dersin: **ارْتفَدْت مالاً**; eğer onu bir kazançtan elde ettiysen.

Tırmâh dedi:
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه

**التّرفيد** **الهمْلَجَة**den bir türdür. Ümeyye b. Ebî ʿÂʾiz el-Hüzelî dedi:
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال

**الجلْس** ile, kuyruğunun aslını kastetti.

Ebû ʿUbeyde dedi: **الرِّفادةُ** Câhiliyede Kureyş’in onunla birbirine **تَتَرَافَدُ** ettiği bir şeydi: her insan gücü nispetinde çıkarır, mevsim günlerinde büyük bir mal toplarlar; onunla kesimlik develer, yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; mevsim bitinceye kadar insanları doyururlar. Bunu ilk yapan Hâşim b. ʿAbd Menâf’tır; **الثريد**i ufalamasından dolayı ona **هاشِماً** denilmiştir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الرافدان**: **دِجلةُ** ve **الفرات**.

Ferazdak dedi:
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
Onunla, hıyanetle eli hafif olanı kastetti.

Hadiste: **( من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً )**; yani fey ehlinin topluluğuna ait olan haraç, **رِفداً** olur; yani yerli yerine konmayan bağışlar olur; fakat heva ölçüsünce bir kavme diğer kavimden ayrı olarak tahsis edilir; hak edişle değil. **الرِّفد** **الصِّلة**dir. Denilir: **رَفَدْتُه رَفْداً**; isim **الرِّفْدُ**dur.

**دفر** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً**; yani onu ittim. Dediler: bundan, Ömer’in sözü: **وادَفْراهُ**; “**واذُلاَّهُ**”yı ister. Ebû ʿUbeyde dedi: manası **وَانَتْناهُ**dur.

Dedi: **الدَّفَرُ** pis kokudur. Bundan dolayı dünyaya **أمَّ دَفْر** denilmiştir. Ve cariyeye: **يا دَفارِ**; yani “ey pis kokulu” denilir. **الذَّفَرُ** ise (ذال ile ve فاء’yı harekelemekle) kötü şeyin yahut güzel şeyin kokusunun keskinliğidir. Bundan dolayı “**مِسْك أَذْفَرُ**” denilmiştir. Ve bir adamın işini çirkin gördüğünde ona: **دَفْراً دَافِراً** denilir.

Mücâhid’den, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında rivayet edildi: **( يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ )** (**الطور : 13**) dedi: **دَفْراً** onların enselerinde; yani itiş.

**فدر** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: aygıra, çiftleşmeden kesilince denilir: **فَدَرَ** ve **فَدَّر** ve **أَفْدَرَ**; aslı develerdedir.

Leys dedi: aygır **فَدَر** eder **فُدُوراً**; eğer çiftleşmeden gevşediyse. Dedi: **الفَدُور** dağlarda akıllı **الوَعِل**dir. **الفادِرةُ** büyük kayadır; dağın başında gördüğün şeydir; **الوعِل**e benzetilmiştir. **الوعِل**e **فَادِرٌ** denilir; cem’i **فُدْرٌ**dür. Râʿî şiirinde dedi:
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ

Asmaʿî dedi: **الفَادِر** **الوُعول**den yaşlanmış olandır; atlarda **القارِح** menzilesindedir; develerde **البازِل**; sığır ve koyunda **الصَّالغِ**.

Leys dedi: **العِذْرَةُ** atlardan bir parçadır. **الفِدْرَة** pişmiş soğuk etten bir parçadır.

Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: ona etten bir **فِدْرةً** ve bir **هَبْرَةً** verdim; eğer ona toplu bir parça verdiysen. Cem’i **فِدَرٌ**dir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: adam **أَدْفَر** eder; eğer koltuk altı kokusunun rüzgârı yayıldıysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين ليس قبله إِلاَّ [طريفة] من طرائف ابن دريد([2]) ، قال: فدشت الشَّيء، إذا شدختَه. وفدشْتُ رأسَه بالحجَر.
(فدع) الفاء والداء والعين أصلٌ فيه كلمة واحدة، وهي الفَدَع: عِوَجٌ في المفاصل، كأنَّها قد زالت عن أماكنها. ويقولون: كلُّ ظليم أفدع، وذلك أنَّ في مفاصله انحرافاً. ويقال بل الفدَع: انقلابُ الكفِّ إلى إنسيِّها، يقال منه: فَدِعَ يفدَع فَدَعاً.
(فدغ) الفاء والدال والغين. زعم ابنُ دريد([3]) أن الفَدْغ: الشَّدخ. وذَكَر الحديث: "إذاً تَفْدَغَ قُرَيشٌ رأسي([4])". وهذا صحيح.
(فدم) الفاء والدال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خُثورة وثِقَلٍ وقِلّة كلامٍ في عِيٍّ. من ذلك قولُهم: صِبْغٌ مُفَدَّم([5]) ، أي خاثر مشبّع. قالوا: ومن قياسِه الرّجلُ الفَدْم، وهو القليل الكلام مِن عِيّ. وهو بيِّنُ الفُدُومة والفَدامة. وهذا كلُّه قياسُه الفِدام: الذي تُفَدَّم به الأباريق لتصفية ما فيها من شَراب.
(فدك) الفاء والداء والكاف كلمةٌ واحدة، وهي فَدَك: بلد. ومن طرائف ابن دريد: فَدَكْتُ القطن([6]) : نفشتُه. قال: وهي لغةٌ أزْديَّة.
(فدن) الفاء والداء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الفَدَن، يقولون: إنَّه القَصْر.
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
(فدج) الفاء والدال والجيم. يقولون: إنَّ الفَوْدج: الهَودج. قال الخليل: الفَودج: النّاقةُ الواسعة الأرفاغ. وشاةٌ مُفَوْدَجَة([13]) : ينتصب قرناها ويلتقي طَرَفاهُما.
(فدح) الفاء والدال والحاء كلمة. فَدَحَه الأمر. إذا عالَه وأثقله، فَدْحاً. وهو أمرٌ فادح.
(فدخ) الفاء والدال والخاء ليس فيه إلاَّ طريفة ابنِ دريد: فدَخْتُ الشَّيء، مثل شَدَخته([14]) .
--------------ــــ
([1]) الجمهرة (2: 252) .
([2]) الجمهرة (2: 268-269) .
([3]) الجمهرة (2: 287) .
([4]) وكذا في المجمل والجمهرة. وفي اللسان: "الرأس".
([5]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وضبط في اللسان بسكون الفاء وفتح الدال مخففة، وفي القاموس ضبط قلم كمنبر.
([6]) في الأصل: "قد كنت"،، صوابه من المجمل واللسان والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) البيت لوعلة بن عبد الله الجرمي. الخزانة (1: 199) والأغاني (15: 73) والعقد(يوم الكلاب الثاني) واللسان (دبر).
([9]) للنابغة الذبياني في ديوانه 36 واللسان (فدى) والخزانة (3: 8). وفداء، تروى بالرفع على الخبرية المقدمة، وبالنصب أي يفدونك فداء. وبالجر مع التنوين وطرح التنوين، ففي اللسان: "ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور اللام خاصة فيقول: فداء لك لأنه نكرة يريدون به معنى الدعاء". وقال البغدادي: "وهذا التعليل فيه خفاء، والواضح قول أبي علي في المسائل المنثورة وقد أنشده فيها، قال: بني على الكسر لأنه قد تضمن معنى الحرف، وهو لام الأمر". ثم نقل عن ابن المستوفي قوله: "يستعمل مكسوراً منوناً وغير منون، حملا على إيه وإيه".
([10]) لذي الرمة في ديوانه 654 واللسان (فدى) والكامل 260 وأمالي الزجاجي 58. وصدره: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) الجمهرة(3: 243) .
([12]) البيت في المجمل (فدا) واللسان (فدى، جرد، حرد، سلف)، والمخصص (11: 5/ 16: 25)، ويروى: "إذ حردوه" بالحاء المهملة، و"سلف" موضع "سلك".
([13]) هذه الكلمة مما فات المعاجم المتداولة. وفي المجمل: "ونعجة مفودجة".
([14]) الجمهرة (2: 201)، والعبارة هناك مخالفة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والدال وما يثلثهما**)
(**فدر**) **الفاء** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; kesmeye ve kopmaya delâlet eder. Bundan **الفِدْرَة**: etten parça; ve bilmem, ondan bir fiil bina edildi mi yoksa hayır mı. Ve derler: **فَدَرَ** aygır, eğer çiftleşmeden âciz olursa; ve o **فادر**’dir. Ve, âciz olunca onu kestiği için isimlendirildi. Ve **فادر**’in cemi **فوادر**’dir.
İbn Düreyd dedi([1]): Bu, nadir olup ondan **فاعل**’in **فواعل** üzere geldiği şeylerdendir. Ve **المَفْدَرة**: **الفُدْر** dağ keçilerinin yeri.

(**فدش**) **الفاء** ve **الدال** ve **الشين**; ondan önce, ancak İbn Düreyd’in([2]) tuhaflarından [bir tuhaf] vardır; dedi: **فدشت** şeyi, eğer onu **شدختَه** (ezip parçaladıysan). Ve **فدشْتُ** onun başını taş ile.

(**فدع**) **الفاء** ve **الداء** ve **العين**; içinde tek bir kelime olan bir asıldır; o da **الفَدَع**: eklemlerde eğrilik; sanki yerlerinden kaymış gibidir. Ve derler: her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; bu, eklemlerinde bir sapma olmasındandır. Ve denilir: bilakis **الفدَع**: avucun iç tarafına doğru dönmesidir; ondan denilir: **فَدِعَ** **يفدَع** **فَدَعاً**.

(**فدغ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الغين**. İbn Düreyd([3]) iddia etti ki **الفَدْغ**: **الشَّدخ** (ezip parçalama)dır. Ve hadisi zikretti: “O hâlde **تَفْدَغَ** Kureyş başımı([4]).” Ve bu sahihtir.

(**فدم**) **الفاء** ve **الدال** ve **الميم** sahih bir asıldır; pıhtılaşmaya, ağırlığa ve kekemelikte az konuşmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **صِبْغٌ مُفَدَّم**([5]), yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. Dediler: Ve onun kıyasından **الرّجلُ الفَدْم**; o, kekemelikten az konuşandır. Ve o, **الفُدُومة** ve **الفَدامة** bakımından açıktır. Ve bunun hepsi, kıyası **الفِدام**dır: içinde olan içeceği süzmek için ibriklerin üzerine konulan şey.

(**فدك**) **الفاء** ve **الداء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; o da **فَدَك**: bir belde. Ve İbn Düreyd’in tuhaflarındandır: **فَدَكْتُ** pamuğu([6]): onu kabarttım. Dedi: Ve o, Ezdî bir dildir.

(**فدن**) **الفاء** ve **الداء** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الفَدَن**; derler: o, kasırdır.

(**فدي**) **الفاء** ve **الدال** ve **الحرف المعتل** çokça birbirinden ayrı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, ona bir koruma olmak üzere bir şeyin yerine kılmaktır; ikincisi ise yiyecekten bir şeydir.
Birincisi, senin sözün: **فديتُه أَفدِيه**; sanki onu nefsinle yahut onun yerine geçen bir şeyle koruyorsun. Derler: [o([7])] **فِداؤك**’tur; eğer kırarsan uzatırsın, eğer açarsan kısaltırsın; denilir: o **فَدَاك**’tır. Dedi ki:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
Ve memdûdda dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
Ve denilir: **تفادَى** şeyden, eğer ondan sakındı ve ondan uzaklaşıp çekildiyse. Ve bu kelimede asıl, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**: insanların birbirlerini birbirleriyle korumasıdır; sanki arkadaşını kendi nefsinin fidyesi kılar. Dedi ki:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
Ve diğer kelime **الفَدَاء** memdûddur; o, Abdülkays diliyle hurmanın düzleştirilmiş (yayılmış) yeridir; İbn Düreyd([11]) onu hikâye etti. Ve Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa ve hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi ki:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])

(**فدج**) **الفاء** ve **الدال** ve **الجيم**. Derler: **الفَوْدج**: **الهَودج**’dur. Halîl dedi: **الفَودج**: uyluk araları geniş dişi devedir. Ve **شاةٌ مُفَوْدَجَة**([13]): iki boynuzu dikilir ve iki ucunun ikisi birleşir.

(**فدح**) **الفاء** ve **الدال** ve **الحاء** bir kelimedir. **فَدَحَه** iş, eğer onu yüklendi ve ağırlaştırdıysa; **فَدْحاً**. Ve o, **أمرٌ فادح**’tır.

(**فدخ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الخاء**; onda ancak İbn Düreyd’in tuhafı vardır: **فدَخْتُ** şeyi, **شَدَخته**’nin benzeri([14]).

--------------ــــ
([1]) el-Cemhere (2: 252).
([2]) el-Cemhere (2: 268-269).
([3]) el-Cemhere (2: 287).
([4]) Ve böylece el-Mücmel ve el-Cemhere’dedir. Lisân’da: “**الرأس**”.
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edildi. Lisân’da **الفاء**’ın sükûnu ve **الدال**’ın fethiyle, hafif olarak ضبط edildi; ve el-Kâmûs’ta “kalem” “minber” gibi ضبط edildi.
([6]) Asılda: “**قد كنت**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân ve el-Cemhere’dendir.
([7]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([8]) Beyit, Va‘le b. Abdullah el-Cermî’nindir. el-Hizâne (1: 199) ve el-Eğânî (15: 73) ve el-‘İkd (Yevmü’l-Kulâb es-Sânî) ve Lisân (**دبر**).
([9]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Dîvân’ında 36 ve Lisân (**فدى**) ve el-Hizâne (3: 8). Ve **فداء**; haberiyye-i mukaddeme üzere merfû olarak, ve mansûb olarak yani “sizi fidye ederler” mânâsıyla, ve tenvin ile cerr ile ve tenvini atmakla rivayet olunur. Lisân’da: “Araptan, özellikle lâm’a komşu olunca **فداء**’yı tenvin ile kesreli kılan kimse vardır; ‘**فداء لك**’ der; çünkü o nekredir, onunla dua mânâsını isterler.” Bağdâdî dedi: “Bu ta‘lîlde kapalılık vardır; açık olan, Ebû Ali’nin el-Mesâilü’l-Mensûre’deki sözüdür; orada onu inşâd etti; dedi: Kesre üzere bina edildi; çünkü harfin mânâsını tazammun etmiştir; o da emir lâmıdır.” Sonra İbnü’l-Müstevfî’nin sözünü nakletti: “Tenvinli ve tenvinsiz, kesreli olarak kullanılır; ‘**إيه وإيه**’ üzerine حمل ile.”
([10]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 654 ve Lisân (**فدى**) ve el-Kâmil 260 ve Emâlî’z-Zeccâcî 58. Ve صدرُه: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) el-Cemhere (3: 243).
([12]) Beyit el-Mücmel’de (**فدا**) ve Lisân’da (**فدى**، **جرد**، **حرد**، **سلف**) ve el-Muhassas’ta (11: 5/ 16: 25); ve “**إذ حردوه**” diye, مهملة **الحاء** ile rivayet olunur; ve “**سلف**”, “**سلك**” yerinde.
([13]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerin kaçırdıklarındandır. El-Mücmel’de: “**ونعجة مفودجة**”.
([14]) el-Cemhere (2: 201); ve ibare orada muhaliftir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف د ر
فحل فادر‏:‏ فاتر عن الضراب‏.‏
وأهديت لي فدرةً من لحم وهي القطعة المطبوخة الباردة‏.‏
وتقول للقطعة من الجبل‏:‏ الفدرة‏.‏
وضربت الحجر فتفدّر‏.‏

##### Türkçe

ف د ر
**فحل فادر**: sıçramadan gevşek.
Ve bana etten bir **فدرةً** hediye edildi; o, pişmiş soğuk parçadır.
Ve dağdan parçaya şöyle dersin: **الفدرة**.
Ve taşı vurdum da **تفدّر**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَدَر الفحلُ يَفْدِر فُدُوراً، فهو فادِرٌ: فَتَرَ وانقطع وجَفَر عن الضراب وعدل، والجمع فُدْر وفَوادِر. ابن الأَعرابي: يقال للفحل إِذا انقطع عن الضراب فَدَّرَ وفَدَر وأَفْدَرَ، وأَصله في الإِبل. وطعام مُفْدِرٌ ومَفْدَرةٌ؛ عن اللحياني: يقطع عن الجماع؛ تقول العرب: أَكل البطيخ مَفْدَرة.
والفَدُور والفادر: الوَعِل العاقل في الجبل، وقيل: هو الوَعِل الشابّ التام، وقيل: هو المُسِن، وقيل: العظيم، وقيل: هو الفَدَر أَيضاً، فجمع الفادِرِ فَوادر وفُدورٌ، وجمع الفَدَر فُدورٌ، وفي الصحاح: الجمع فُدْر وفُدور، والمَفْدرة اسم الجمع، كما قالوا مَشْيَخة. ومكان مَفْدرة: كثير الفُدْر، وقيل في جمعه: فُدُر؛ وأَنشد الأَزهري للراعي:
وكأَنما انْبَطَحَتْ، على أَثْباجِها،
فُدُر تَشابَهُ قد يَمَمْنَ وُعُولا
قال الأَصمعي: الفادِرُ من الوُعول الذي قد أَسَنَّ بمنزلة القارِح من الخيل والبازِل من الإِبل ومن البقر والغنم وفي حديث مجاهد قال في الفادر: العظيم من الأَرْوَى، بقرة. قال ابن الأَثير: الفادِر والفَدُور المُسِن من الوُعول، وهو من فَدَر الفحل فُدوراً إِذا عجز عن الضِّراب؛ يعني في فِدْيته بقرة* الضمير عائد إِلى مجاهد؛ يريد فديه الفادر بقرة. والفادرةُ: الصخرة الضخمة الصَّمَّاء في رأْس الجبل، شبهت بالوَعِل. والفادرُ: اللحم البارد المطبوخ. والفِدْرةُ: القطعة من اللحم إِذا كانت مجتمعة؛ قال الراجز:
وأَطْعَمَتْ كِرْدِيدةً وفِدْرَة
وفي حديث أُم سلمة: أُهْدِيَتْ لي فِدْرةٌ من لحم أَي قطعة؛ والفِدْرة: القطعة من كل شيء؛ ومنه حديث جيش الخَبَط: فكنا نقتطع منه الفِدَرَ كالثور؛ وفي المحكم: الفِدْرة القطعة من اللحم المطبوخ الباردة. الأَصمعي: أَعطيته فِدْرَةً من اللحم وهَبْرَةً إِذا أَعطاه قطعة مجتمعة، وجمعها فِدَرٌ. والفِدْرةُ: القطعة من الليل، والفِدْرة من التمر: الكعب، والفِدْرة من الجبل: قطعة مشرفة منه، والفِنْديرةُ دونها.
والفَدِر: الأَحمق، بكسر الدال.

##### Türkçe

**فَدَر** erkek deve (damızlık) **يَفْدِر** **فُدُوراً**; o hâlde o **فادِرٌ**dur: gevşedi ve kesildi ve (dişiden) uzaklaştı; çiftleşmeden kesildi ve (ondan) döndü. Çoğulu **فُدْر** ve **فَوادِر**’dir. İbnü’l-A‘râbî: Erkek deve için, çiftleşmeden kesildiği zaman **فَدَّرَ** ve **فَدَر** ve **أَفْدَرَ** denir; aslı develerdedir. Ve **مُفْدِرٌ** yiyecek ve **مَفْدَرةٌ**; Lihyânî’den: cinsel birleşmeden keser; Araplar der ki: Karpuz yemek **مَفْدَرة**dir.

Ve **الفَدُور** ve **الفادر**: dağda akıllı **الوَعِل** (dağ keçisi); ve denildi ki: o, tam (gelişmiş) genç **الوَعِل**’dir; ve denildi ki: o, yaşlıdır; ve denildi ki: büyüktür; ve denildi ki: o, ayrıca **الفَدَر**’dir; böylece **الفادِر**’in çoğulu **فَوادر** ve **فُدورٌ**dur; ve **الفَدَر**’in çoğulu **فُدورٌ**dur. Ve Sıhâh’ta: çoğul **فُدْر** ve **فُدور**; ve **المَفْدرة** cem‘ ismi, tıpkı **مَشْيَخة** dedikleri gibi. Ve **مَفْدرة** yer: **الفُدْر**’ü çok (olan); ve onun cem‘inde denildi ki: **فُدُر**; ve Ezherî, Râ‘î’ye ait olarak inşad etti:
وكأَنما انْبَطَحَتْ، على أَثْباجِها،
فُدُر تَشابَهُ قد يَمَمْنَ وُعُولا
Asma‘î dedi: **الفادِرُ**; **الوُعول**’dan, yaşlanmış olan; atlardan **القارِح** menzilesinde, develerden **البازِل** menzilesinde, sığır ve koyundan (da böyledir). Ve Mücâhid hadîsinde, **الفادر** hakkında dedi: **الأَرْوَى**’dan büyüğü; bir inek. İbnü’l-Esîr dedi: **الفادِر** ve **الفَدُور**; **الوُعول**’dan yaşlı olan; ve o, erkek devenin **فَدَر** etmesindendir, **فُدوراً**; çiftleşmeden aciz kaldığı zaman; yani onun fidyesinde bir inek; zamir Mücâhid’e döner; **الفادر**’in fidyesi bir inek olsun ister.

Ve **الفادرةُ**: dağın başında iri, katı (sağlam) kaya; **الوَعِل**’e benzetildi. Ve **الفادرُ**: pişmiş soğuk et. Ve **الفِدْرةُ**: etten parça, toplu olduğu zaman; Râciz dedi:
وأَطْعَمَتْ كِرْدِيدةً وفِدْرَة
Ve Ümmü Seleme hadîsinde: Bana etten bir **فِدْرةٌ** hediye edildi; yani bir parça. Ve **الفِدْرة**: her şeyden parça; ondan **جيش الخَبَط** hadîsi: Ondan, öküz gibi **الفِدَرَ** kesip alıyorduk. Ve Muhkem’de: **الفِدْرة**; pişmiş soğuk etten parça. Asma‘î: Ona etten bir **فِدْرَةً** ve bir **هَبْرَةً** verdim; ona toplu bir parça verdiği zaman; çoğulu **فِدَرٌ**dür. Ve **الفِدْرةُ**: geceden bir parça; ve hurmadan **الفِدْرة**: topuk (kâ‘b); ve dağdan **الفِدْرة**: ondan yüksekçe bir parça; ve **الفِنْديرةُ** ondan aşağıdır.

Ve **الفَدِر**: ahmak; **الدال**’in kesresiyle.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فدر الفحل يفدر، بالكسر، فدرا، بالفتح، وفدورا. بالضم، واقتصر على الأخير ابن سيده وابن القطاع، فهو فادر: فتر وانقطع وجفر عن الضراب وعدل، قال ابن الأعرابي: كفدر تفديرا وأفدر إفدارا. قال وأصله في الإبل، ج فدر، بالضم، وفوادر. الأخير ذكره الجوهري. وطعام مفدر، كمحسن، قال البدر القرافي: وهو نادر، مثل أسهب مسهب، وأحصن محصن. قال شيخنا: وفيه نظر ظاهر. وطعام مفدرة، بالفتح، عن اللحياني: يقطع عن الجماع، تقول العرب: أكل البطيخ مفدرة. وفدر اللحم فدورا: برد وهو طبيخ، ومنه الفدرة، بالكسر. والفدور، كصبور، والفادر والفدر، محركة: الوعل العاقل في الجبل، وقد فدر فدورا. وقيل: هو المسن، وقد فدر فدورا، إذا عظم وأسن؛ قاله ابن القطاع. وقال الأصمعي: الفادر من الوعول: الذي قد أسن، بمنزلة القارح من الخيل، والبازل من الإبل، والصالغ من البقر والغنم، وقال ابن الأثير: وهو من فدر الفحل فدورا، إذا عجز عن الضراب، أو الفادر: الشاب التام أو العظيم منه، ج، أي جمع الفادر فوادر. وفي الصحاح: فدر، بالضم، وفدور، وقيل: الأخير جمع فدر محركة. ومفدرة، بالفتح اسم للجمع، كما قالوا: مشيخة. ومكان مفدرة، بالفتح: كثيره أي الفدر. وأنشد الأزهري للراعي:
  وكأنما انتطحت على أثباجها                      فدر بشابة قد يممن وعولا

  والفادرة: الصخرة الضخمة الصماء العظيمة التي تراها في رأس الجبل. شبهت بالوعل، كالفدرة، بالكسر؛ قاله الصغاني. والفادر: الناقة تنفرد وحدها عن الإبل. كالفارد. والفدرة، بالكسر: القطعة من كل شيء، ومنه حديث جيش الخبط: فكنا نقتطع منه الفدر كالثور. وفي المحكم: الفدرة: القطعة من اللحم المطبوخ البارد. وقال الأصمعي: أعطيته فدرة من اللحم، وهبرة، إذا أعطيته قطعة مجتمعة. وقال الراجز: وأطعمت كرديدة وفدره. وفي حديث أم سلمة: أهديت لي فدرة من لحم أي قطعة. والفدرة: القطعة من الليل. والفدرة من الجبل: قطعة مشرفة منه. والفنديرة والفندير بكسرهما: دونها، قال البدر القرافي: وفيه مخالفة لقولهم: زيادة البناء تدل على زيادة المعنى، مشثل شقدف وشقنداف. وقد يجاب عنه بأنه أكثرى، لكن الذي ذكره الجوهري أن الفندير والفنديرة: الصخرة العظيمة تندر من رأس الجبل، وقد أعادها المصنف في ف ن د ر وقال: هي الصخرة العظيمة، كما سيأتي. قلت: فهو إذا تكرار كما لا يخفى. ويمكن أن يجاب بأن المراد بقوله: دونها، أي في المكان والإشراف لا في القدر، وذلك لأن كلا منهما قد وصف بالضخامة والعظمة، ولكن الفدرة ما كان مشرفا في رأس جبل، والفنديرة دونها في الإشراف. وهو وجيه، وبه يجمع بين الكلامين، فتأمل. والفدر، ككتف: الأحمق، وقد فدر، كفرح، فدرا. والفدر من العود: السريع الانكسار، نقله الصاغاني. والفدر، كعتل: الفضة، نقله الصاغاني. والفدر أيضا: الغلام السمين، على التشبيه بالوعل، أو قارب الاحتلام، على التشبيه به أيضا. وفي التكملة: حجارة تفدر تفديرا، أي تكسر صغارا وكبارا. ورجل فدرة، كهمزة: يذهب وحده، كفردة. ومما يستدرك عليه: الفادر: اللحم البادر المطبوخ. والفدرة، بالكسر: القطعة والكعب من التمر. وضربت الحجر فتفدر.

##### Türkçe

**فدر** **الفحل** **يفدر**; kesre ile, **فدرا** fetha ile, ve **فدورا** damme ile. Ve sonuncusuyla yetindi İbn Sîde ve İbnü’l-Kattâ‘; o hâlde o **فادر**’dir: gevşedi ve kesildi ve çiftleşmeden geri kaldı ve yüz çevirdi. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**كفدر** **تفديرا** ve **أفدر** **إفدارا**.” Dedi: Aslı develerdedir. Çoğulu **فدر** damme ile, ve **فوادر**. Sonuncusunu Cevherî zikretti. Ve **طعام مفدر**; **محسن** gibi. Bedr el-Karâfî dedi: “Ve o nadirdir; **أسهب** **مسهب** ve **أحصن** **محصن** gibi.” Şeyhimiz dedi: “Ve onda açık bir nazar vardır.” Ve **طعام مفدرة** fetha ile; Lihyânî’den: cinsel birleşmeden keser. Araplar der: “**أكل البطيخ مفدرة**.” Ve **فدر** et **فدورا**: soğudu, hâlbuki o pişmiş idi; ondan **الفدرة** kesre ile. Ve **الفدور**; **صبور** gibi; ve **الفادر** ve **الفدر** harekeli: dağda akıllı yaban keçisi; ve **فدر** **فدورا**. Ve denildi: o yaşlıdır; ve **فدر** **فدورا**; büyüdüğü ve yaşlandığı zaman; bunu İbnü’l-Kattâ‘ söyledi. Asma‘î dedi: Yaban keçilerinden **الفادر**: yaşlanmış olan; atlardan **القارح** menzilesinde, develerden **البازل** menzilesinde, sığır ve koyundan **الصالغ** menzilesinde. İbnü’l-Esîr dedi: Ve o, **فدر** **الفحل** **فدورا**’dandır; çiftleşmeden aciz kaldığı zaman; yahut **الفادر**: tam genç yahut onun irisi; çoğulu, yani **الفادر**’in çoğulu **فوادر**. **الصحاح**’ta: **فدر** damme ile, ve **فدور**; ve denildi: sonuncusu, harekeli **فدر**’in çoğuludur. Ve **مفدرة** fetha ile, cem‘ için bir isimdir; “**مشيخة**” dedikleri gibi. Ve **مكان مفدرة** fetha ile: onun çoğu, yani **الفدر**. Ezherî, Râ‘î’ye ait olarak inşad etti:
  وكأنما انتطحت على أثباجها                      فدر بشابة قد يممن وعولا

Ve **الفادرة**: dağın tepesinde gördüğün, iri, katı, büyük, sağır kaya. Yaban keçisine benzetildi; **الفدرة** kesre ile gibi. Bunu Sığânî söyledi. Ve **الفادر**: deve, develerden tek başına ayrılır. **الفارد** gibi. Ve **الفدرة** kesre ile: her şeyden parça; ondan **حديث جيش الخبط**: “Artık ondan **الفدر**’i öküz gibi kesip alıyorduk.” **المحكم**’de: **الفدرة**: soğuk pişmiş etten parça. Asma‘î dedi: “Ona etten **فدرة** ve **هبرة** verdim”; ona bir araya toplanmış bir parça verdiğin zaman. Râciz dedi: “وأطعمت كرديدة وفدره.” Ve Ümmü Seleme hadîsinde: “Bana etten **فدرة** hediye edildi”; yani bir parça. Ve **الفدرة**: geceden bir parça. Ve dağdan **الفدرة**: ondan yüksekçe bir parça. Ve **الفنديرة** ve **الفندير** ikisinin de kesresiyle: ondan aşağısı. Bedr el-Karâfî dedi: “Ve onda, onların ‘bina artışı mânâ artışına delâlet eder’ sözlerine muhalefet vardır; **مشثل** gibi, **شقدف** ve **شقنداف** gibi.” Ve ona, bunun daha çokluk olduğu şeklinde cevap verilebilir; lâkin Cevherî’nin zikrettiği şudur ki: **الفندير** ve **الفنديرة**: dağın tepesinden yuvarlanıp düşen büyük kaya; ve musannif onu **ف ن د ر**’de iade etti ve dedi: “O büyük kayadır”; geleceği üzere. Dedim: O hâlde o, gizli olmadığı üzere, tekrardır. Ve cevap verilebilir ki, onun “ondan aşağısı” sözüyle murad, miktarda değil, mekânda ve yüksekliktedir; çünkü ikisinin her biri irilik ve büyüklükle vasfedilmiştir; fakat **الفدرة**, dağın tepesinde yüksekçe olan şeydir; **الفنديرة** ise yükseklikte ondan aşağıdır. Bu yerindedir; ve onunla iki söz birleştirilir; öyleyse düşün. Ve **الفدر**; **كتف** gibi: ahmak; ve **فدر**; **فرح** gibi; **فدرا**. Ve ağaçtan **الفدر**: çabuk kırılan; Sâğânî nakletti. Ve **الفدر**; **عتل** gibi: gümüş; Sâğânî nakletti. Ve **الفدر** ayrıca: semiz oğlan; yaban keçisine benzetme üzere; yahut bulûğa yaklaşmış; yine ona benzetme üzere. **التكملة**’de: “**حجارة تفدر تفديرا**”; yani küçük ve büyük olarak kırılır. Ve **رجل فدرة**; **همزة** gibi: tek başına gider; **فردة** gibi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الفادر**: pişmiş, öne çıkan et. Ve **الفدرة** kesre ile: parça ve hurmadan topuk. Ve taşı vurdum da **تفدر**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَدَرَ
1 فَدَرَ ذ , (Lth, IAar, T, S, M, O, K,) aor. فَدُرَ , (M,) or فَدِرَ , (O, K,) inf. n. فُدُورٌ (Lth, T, S, M, O, K) and فَدْرٌ; (K;) and ↓ فدّر, (IAar, T, O, K,) inf. n. تَفْدِيرٌ; (O;) and ↓ افدر; (IAar, T, O, K;) said of a stallion, (IAar, T, S, &c.,) primarily of a stallion-camel, (IAar, T,) He desisted from covering; (IAar, T, S, O;) or he desisted from covering, being wearied by much indulging therein: (S, O:) or he flagged, or became remiss, or languid, in covering, (Lth, T, M, K,) and desisted therefrom: (M, K:) the و in فَدَرَ, thus used, may be a substitute for the ت in فَتَرَ: (O:) accord. to IAth, it signifies he lacked power, or ability, to cover. (TA.) ― -b2- فَدَرَ, inf. n. فُدُورٌ, said of a mountain-goat, He became such as protected himself in the mountain from the hunter: or he became large, or big, and advanced in age, or full-grown; thus says IKtt. (TA.) ― -b3- And فَدَرَ said of cooked flesh-meant, (K, TA,) inf. n. فُدُورٌ, (TA,) It became cold. (K, TA.) -A2- فَدِرَ, aor. فَدَرَ , inf. n. فَدَرٌ, He was, or became, foolish, stupid, or unsound in intellect or understanding. (TA.)

2 فَدَّرَ see 1, first sentence. -A2- هٰذِهِ حِجَارَةٌ تُفَدَّرُ means These are stones that break into small and large pieces. (O, K.)

4 أَفْدَرَ see 1, first sentence.

تفدّر
5 تفدّر ذ , said of a stone, It, being struck, broke in pieces. (TA.)

فَدَرٌ
فَدَرٌ ذ : see فَادِرٌ, in two places.

فَدِرٌ
فَدِرٌ ذ Foolish, stupid, or unsound in intellect or understanding. (S, M, O, K.) ― -b2- And Wood that quickly [or easily] breaks. (O, K.)

فِدْرَةٌ
فِدْرَةٌ ذ A piece of flesh-meat: (M, K:) or a compact piece thereof: (As, T, S, O:) or a piece of cold, cooked, flesh-meat: (T: [mentioned in the TA as from the M:]) and a piece of anything: (TA:) pl. فِدَرٌ. (T, TA.) ― -b2- A lump of dates [compacted together]: (M:) or a large lump of dates compacted together; as also فِنْدِيرٌ and فِنْدِيرَةٌ, (TA in art. فندر.) ― -b3- A piece of a mountain: (T, K:) or an overtopping, or an overhanging, or a projecting, piece of a mountain. (M.) See also فَادِرَةٌ. ― -b4- And A portion of the night. (M, K.)

فُدَرَةٌ
فُدَرَةٌ ذ A man who goes away by himself; (Ibn- 'Abbلd, O, K;) like فُرَدَةٌ; formed by transposition. (Ibn-'Abbلd, O.) [See also فَادِرٌ, last signification.]

فُدُرٌّ
فُدُرٌّ ذ Silver. (O, K.) -A2- And also, (K,) or غُلَامٌ فُدُرٌّ, (O,) A boy, or youth, that has nearly attained to puberty: or fat, or plump. (O, K.)

فَدُورٌ
فَدُورٌ ذ : see the next paragraph.

فَادِرٌ
فَادِرٌ ذ , applied to a stallion, [primarily to a stallion-camel, (see 1, first sentence,)] Desisting from covering; or desisting from covering, being wearied by much indulging therein: (S, O:) or flagging, or becoming remiss, or languid, in covering, and desisting therefrom: (M, K:) [or lacking power, or ability, to cover: (see 1:)] pl. فَوَادِرُ, (S, O,) or فُدْرٌ. (M, K.) ― -b2- Also, and ↓ فَدُورٌ, (S, M, O, K,) and ↓ فَدَرٌ, (M, K,) applied to a mountaingoat, Advanced in age, or full-grown: (S, M, O, K:) or youthful, and complete in make: (M, K:) or large, or big: (S, O:) or that protects himself in the mountain from the hunter: (M, K:) فَادِرٌ applied to a mountain-goat as meaning advanced in age is like قَارِحٌ applied to a horse, and بَازِلٌ to a camel, and صَالِغٌ to an animal of the bovine kind and to a sheep or goat: (As, T:) accord. to IAth, it is from فَدَرَ said of a stallion as meaning “ he lacked power, or ability, to cover: ” (TA: [and the like is said in the O:]) the pl. (of فَادِرٌ, M) is فُدُرٌ, (M, and so in some copies of the K,) or فُدْرٌ, (so in other copies of the K,) or both, (S, O, [see an ex. of the latter plural in a verse cited voce تَدَثَّرَ,]) and فَوَادِرُ and (of ↓ فَدَرٌ, M) فُدُورٌ, and (quasi-pl. n., M) ↓ مَفْدَرَةٌ, (M, K,) like مَشْيَخَةٌ. (M.) -A2- And فَادِرٌ, (O, K,) [thus] without ة, (O,) signifies also A she-camel that goes away alone, apart from the others; (O, K, TA;) like فَارِدٌ. (TA.) [See also فُدَرَةٌ.]

فَادِرَةٌ
فَادِرَةٌ ذ (assumed tropical:) A great, (T, O, K,) hard and solid, (M, K,) mass of rock, (T, M, O, K,) which one sees (T, O) upon the head of a mountain; (T, M, O, K;) likened to the mountain-goat; (M, O;) as also ↓ فِدْرَةٌ. (TA.) [See also what next follows.]

فِنْدِيرٌ
فِنْدِيرٌ ذ (S, K) and فِنْدِيرَةٌ (S, M, K) A great mass of rock that projects, or juts out, (تَنْدُرُ,) from the head of a mountain: (S:) what is thus called is short of (دُونَ) what is termed فِدْرَة [in relation to a mountain]; (M, K;) by which may be meat دون in respect of place and projection, not in respect of size. (TA.) [See also فِدْرَةٌ and فَادِرَةٌ: and see more in art. فندر.]

طَعَامٌ مُفْدِرٌ
طَعَامٌ مُفْدِرٌ ذ , like مُحْسِنٌ [in measure, app. in some one or more of the copies of the K like مُحْصَنٌ, for, as is mentioned in the TA, El-Bedr El-Karلfee says that it is anomalous, like مُسْهَبٌ from أسْهَبَ, and مُحْصَنٌ from أحْصَنَ], Food that stops from copulation; (K;) as also ↓ مَفْدَرَةٌ. (Lh, K.)

مَفْدَرَةٌ
مَفْدَرَةٌ ذ : see what next precedes: -A2- and see فَادِرٌ. -A3- Also A place of the mountain-goats termed فُدُر. pl. of فَادِرٌ: (S, O:) [or] مَكَانٌ مَفْدَرَةٌ signifies a place in which are many of those mountain-goats. (M, K.)

##### Türkçe

**فَدَرَ**
1 **فَدَرَ** ذ , (Lth, IAar, T, S, M, O, K,) muzârîsi **فَدُرَ** , (M,) yahut **فَدِرَ** , (O, K,) mastarı **فُدُورٌ** (Lth, T, S, M, O, K) ve **فَدْرٌ**; (K;) ve ↓ **فدّر**, (IAar, T, O, K,) mastarı **تَفْدِيرٌ**; (O;) ve ↓ **افدر**; (IAar, T, O, K;) aygır hakkında söylenir, (IAar, T, S, vb.,) aslında aygır-deve hakkında, (IAar, T,) çiftleşmekten vazgeçti; (IAar, T, S, O;) yahut çokça buna dalmaktan yorulmuş olarak çiftleşmekten vazgeçti: (S, O:) yahut çiftleşmede gevşedi, yahut ihmalkâr oldu, yahut bitkinleşti, (Lth, T, M, K,) ve ondan vazgeçti: (M, K:) bu şekilde kullanılan **فَدَرَ**’daki و, **فَتَرَ**’daki ت’nin yerine bir bedel olabilir: (O:) IAth’ye göre, çiftleşmeye güç, yahut kudret, eksikliği gösterir. (TA.) ― -b2- **فَدَرَ**, mastarı **فُدُورٌ**, dağ keçisi hakkında söylenir: Avcıdan dağda kendini koruyan hâle geldi: yahut büyüdü, yahut irileşti, ve yaşta ilerledi, yahut tam büyüdü; IKtt böyle söyler. (TA.) ― -b3- Ve pişmiş et hakkında **فَدَرَ** denir, (K, TA,) mastarı **فُدُورٌ**, (TA,) soğudu. (K, TA.) -A2- **فَدِرَ**, muzârîsi **فَدَرَ** , mastarı **فَدَرٌ**, ahmak, aptal, yahut akıl veya anlayışta bozuk oldu, yahut oldu. (TA.)

2 **فَدَّرَ**: 1’in ilk cümlesine bak. -A2- **هٰذِهِ حِجَارَةٌ تُفَدَّرُ** demektir: Bunlar küçük ve büyük parçalara ayrılan taşlardır. (O, K.)

4 **أَفْدَرَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

**تفدّر**
5 **تفدّر** ذ , bir taş hakkında söylenir: Vurulunca parça parça kırıldı. (TA.)

**فَدَرٌ**
**فَدَرٌ** ذ : iki yerde **فَادِرٌ**’e bak.

**فَدِرٌ**
**فَدِرٌ** ذ Ahmak, aptal, yahut akıl veya anlayışta bozuk. (S, M, O, K.) ― -b2- Ve çabucak [yahut kolayca] kırılan odun. (O, K.)

**فِدْرَةٌ**
**فِدْرَةٌ** ذ Bir parça et: (M, K:) yahut onun sıkı bir parçası: (As, T, S, O:) yahut soğuk, pişmiş, etten bir parça: (T: [TA’da M’den olarak zikredilmiştir:]) ve herhangi bir şeyin bir parçası: (TA:) çoğulu **فِدَرٌ**. (T, TA.) ― -b2- Bir topak hurma [birbirine sıkıştırılmış]: (M:) yahut birbirine sıkıştırılmış büyük bir topak hurma; bunun gibi **فِنْدِيرٌ** ve **فِنْدِيرَةٌ** da: (TA, md. **فندر**’de.) ― -b3- Dağın bir parçası: (T, K:) yahut dağın üstten aşan, yahut sarkan, yahut çıkıntı yapan bir parçası. (M.) Ayrıca **فَادِرَةٌ**’ye bak. ― -b4- Ve gecenin bir kısmı. (M, K.)

**فُدَرَةٌ**
**فُدَرَةٌ** ذ Tek başına giden bir adam; (Ibn- 'Abbلd, O, K;) **فُرَدَةٌ** gibi; yer değiştirme ile yapılmıştır. (Ibn-'Abbلd, O.) [Ayrıca **فَادِرٌ**’ün son anlamına bak.]

**فُدُرٌّ**
**فُدُرٌّ** ذ Gümüş. (O, K.) -A2- Ve ayrıca, (K,) yahut **غُلَامٌ فُدُرٌّ**, (O,) ergenliğe yaklaşmış bir oğlan, yahut delikanlı: yahut şişman, yahut tombul. (O, K.)

**فَدُورٌ**
**فَدُورٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**فَادِرٌ**
**فَادِرٌ** ذ , aygıra nispetle, [aslında aygır-deveye, (1’in ilk cümlesine bak,)] çiftleşmekten vazgeçen; yahut çokça buna dalmaktan yorulmuş olarak çiftleşmekten vazgeçen: (S, O:) yahut çiftleşmede gevşeyen, yahut ihmalkâr olan, yahut bitkinleşen, ve ondan vazgeçen: (M, K:) [yahut çiftleşmeye güç, yahut kudret, eksikliği: (1’e bak:)] çoğulu **فَوَادِرُ**, (S, O,) yahut **فُدْرٌ**. (M, K.) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **فَدُورٌ**, (S, M, O, K,) ve ↓ **فَدَرٌ**, (M, K,) dağ keçisine nispetle: Yaşta ilerlemiş, yahut tam büyümüş: (S, M, O, K:) yahut genç, ve yaratılışta tamam: (M, K:) yahut iri, yahut büyük: (S, O:) yahut avcıdan dağda kendini koruyan: (M, K:) dağ keçisine “yaşta ilerlemiş” anlamıyla **فَادِرٌ**, ata nispetle **قَارِحٌ**, deveye nispetle **بَازِلٌ**, sığır cinsinden hayvana ve koyun yahut keçiye nispetle **صَالِغٌ** gibidir: (As, T:) IAth’ye göre, aygır hakkında “çiftleşmeye güç, yahut kudret, eksikliği” anlamında söylenen **فَدَرَ**’dandır: (TA: [ve benzeri O’da söylenir:]) çoğul ( **فَادِرٌ**’ün, M) **فُدُرٌ**’dur, (M, ve K’nın bazı nüshalarında böyle,) yahut **فُدْرٌ**’dur, (K’nın diğer nüshalarında böyle,) yahut ikisi de, (S, O, [sonuncu çoğula bir örnek **تَدَثَّرَ** maddesinde zikredilen bir beyitte vardır,]) ve **فَوَادِرُ** ve (↓ **فَدَرٌ**’ün, M) **فُدُورٌ**, ve (sözde-çoğul isim, M) ↓ **مَفْدَرَةٌ**, (M, K,) **مَشْيَخَةٌ** gibi. (M.) -A2- Ve **فَادِرٌ**, (O, K,) [böylece] ة’siz, (O,) ayrıca şunu da ifade eder: Diğerlerinden ayrı, tek başına giden bir dişi deve; (O, K, TA;) **فَارِدٌ** gibi. (TA.) [Ayrıca **فُدَرَةٌ**’ye bak.]

**فَادِرَةٌ**
**فَادِرَةٌ** ذ (mecaz kabul edilir:) Büyük, (T, O, K,) sert ve katı, (M, K,) kaya kütlesi, (T, M, O, K,) ki kişi onu (T, O) bir dağın tepesinde görür; (T, M, O, K;) dağ keçisine benzetilmiştir; (M, O;) bunun gibi ↓ **فِدْرَةٌ** de. (TA.) [Ayrıca hemen ardından gelen şeye bak.]

**فِنْدِيرٌ**
**فِنْدِيرٌ** ذ (S, K) ve **فِنْدِيرَةٌ** (S, M, K) Bir dağın tepesinden dışarı doğru çıkıntı yapan, yahut uzanan, (تَنْدُرُ,) büyük bir kaya kütlesi: (S:) böyle adlandırılan şey, [dağa nispetle] **فِدْرَة** diye adlandırılan şeyden aşağıdır (دُونَ): (M, K;) bununla, yer ve çıkıntı bakımından aşağı olması kastedilmiş olabilir, büyüklük bakımından değil. (TA.) [Ayrıca **فِدْرَةٌ** ve **فَادِرَةٌ**’ye bak: ve daha fazlası için md. **فندر**’e bak.]

**طَعَامٌ مُفْدِرٌ**
**طَعَامٌ مُفْدِرٌ** ذ , vezinde **مُحْسِنٌ** gibi [K’nın bazı nüshalarında, TA’da zikredildiği üzere, El-Bedr El-Karلfee bunun **أسْهَبَ**’dan **مُسْهَبٌ**, ve **أحْصَنَ**’dan **مُحْصَنٌ** gibi şâz olduğunu söylediği için, **مُحْصَنٌ** gibi]: Cinsel birleşmeden alıkoyan yiyecek; (K;) bunun gibi ↓ **مَفْدَرَةٌ** de. (Lh, K.)

**مَفْدَرَةٌ**
**مَفْدَرَةٌ** ذ : hemen önce geçene bak: -A2- ve **فَادِرٌ**’e bak. -A3- Ayrıca **فُدُر** denilen dağ keçilerinin yeri; **فَادِرٌ**’ün çoğulu: (S, O:) [yahut] **مَكَانٌ مَفْدَرَةٌ** şu anlama gelir: O dağ keçilerinden çokça bulunan bir yer. (M, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدَرَ
فَدَرَ I ,  U ( n.ac. فَدْر 1 ,  فُدُوْر 27 ),
a.  Desisted ( from covering ). -  b ), Was wearied, lacked power.

c.  Became cold.

فَدِرَ
فَدِرَ A ( n. ac. فَدَر 4 ),
a.  Was foolish.

فَدَّرَ
فَدَّرَ II ,  أَفْدَرَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ), ( c ).

تَفَدَّرَ
تَفَدَّرَ V ,
a.  Was broken, smashed; broke.

فِدْرَة
فِدْرَة 2t , ( pl. فِدَر 7 ),
a.  Lump of dates.

b.  Piece of meat.

c.  see 21t .

فَدَر
فَدَر 4 , ( pl. فُدُوْر 27 ),
a.  see 21 (b) .

فَدِر
فَدِر 5 ,
a.  Stupid.

b.  Brittle.

فُدَرَة
فُدَرَة 9t ,
a.  Solitary traveller.

فُدُرّ
فُدُرّ 13 ,
a.  Silver.

b.  Plump, full-grown.

فَاْدِر
فَاْدِر 21 ,
a.  Desisting from.

b.  ( pl. فَوَاْدِرُ 41 ), Fullgrown mountain-goat.

فَاْدِرَة
فَاْدِرَة 21t ,
a.  Solid mass of rock.

فَدُوْر
فَدُوْر 26 , ( pl. فُدُر 10 ),
a.  see 21 (b) .

##### Türkçe

فَدَرَ
فَدَرَ I , U (n.ac. **فَدْر** 1 , **فُدُوْر** 27 ),
a. (örtmekten) vazgeçti. - b), Yoruldu, güçten düştü.

c. Soğudu.

فَدِرَ
فَدِرَ A (n. ac. **فَدَر** 4 ),
a. Ahmak oldu.

فَدَّرَ
فَدَّرَ II , **أَفْدَرَ** IV ,
a. I (a), (b), (c)’ye bak.

تَفَدَّرَ
تَفَدَّرَ V ,
a. Kırıldı, parçalandı; kırdı.

فِدْرَة
فِدْرَة 2t , (pl. **فِدَر** 7 ),
a. Hurma topağı.

b. Et parçası.

c. 21t’ye bak.

فَدَر
فَدَر 4 , (pl. **فُدُوْر** 27 ),
a. 21 (b)’ye bak.

فَدِر
فَدِر 5 ,
a. Aptal.

b. Kırılgan.

فُدَرَة
فُدَرَة 9t ,
a. Yalnız yolcu.

فُدُرّ
فُدُرّ 13 ,
a. Gümüş.

b. Tombul, tam büyümüş.

فَاْدِر
فَاْدِر 21 ,
a. Vazgeçen.

b. (pl. **فَوَاْدِرُ** 41 ), Tam büyümüş dağ keçisi.

فَاْدِرَة
فَاْدِرَة 21t ,
a. Kaya katı kütlesi.

فَدُوْر
فَدُوْر 26 , (pl. **فُدُر** 10 ),
a. 21 (b)’ye bak.
