# فدس (ف-د-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - د - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ف
سدف ، سفد ، فسد ، فدس ، دسف ، دفس : مستعمل .
سدف : أبو عُبيد عن أبي زيد : السُّدْفة في لُغة تميم : الظُّلْمة . قال : والسُّدْفة في لغة قيْس : الضَّوْء ، وكذلك قال أبو محمد اليزيديّ ، وأنشدنا للعجّاج :
وأَقطَع الليلَ إذا ما أَسْدَفَا
أي : أُظلم . قال : وبعضهم يَجعل السُّدفةَ اختلاط الضَّوء والظُّلمة معاً كوقتِ ما بين طلوع الفجر إلى أوّل الإسفار .
الحرّاني : عن ابن السكّيت قال : السَّدَفُ والسُّدفة : الظُّلْمة والضَّوء أيضاً .
ويقال : أَسدفِ السِّترَ ، أي : أرفَعه حتى يُضيءَ البيت . قال :
وقال عمارة : السدْفة ظُلمةٌ فيها ضوءٌ من أوّل الليل وآخره ، ما بين الظلمة إلى الشفق وما بين الفَجْر إلى الصلاة .
قلتُ : والصحيح ما قاله عمارة .
اللحياني : أتيتُه بسُدْفةٍ من الليل ، وشُدْفة وشَدْفة وهو السَّدَف والشَدَف .
وقال أبو عُبَيْد : أَسدَفَ الليلُ وأَشْدَفَ : إذا أَرخَى سُتورَه وأَظلَم .
قال : والإسدافُ من الأضداد .
يقال : أَسدِفْ لنا ، أي : أضِيءْ لنا .
قال : وقال أبو عَمْرو : إذا كان رجلٌ قائمٌ بالباب قلتَ له : أسدِف ، أي : تَنَحَّ عن الباب حتى يُضيءَ لنا البيتُ .
وقال الفرّاء : السَّدَف والشَّدَف : الظُّلْمة والسَّدَف أيضاً : الصُّبْح وإقبالُه ، وأنشد :
بِيضٌ جِعادٌ كأنَّ أعيُنَهُمْ
يكْحَلُها في المَلاحِمِ السَّدَفُ
يقول : سوَادُ أعينهم في الملاحم باقٍ ، لأنّهم أَنجادٌ لا تَبرقُ أعينُهم من الفَزَع فيغيب سَوادُها .
ويقال : سَدَفْتُ الحجابَ ، أي : أرخيتُه . وحجاب مَسدوف ؛ قال الأعشى :
بحِجابٍ مِن دُونِنا مَسْدُوفِ
ورواه الرُّواة : مَصْدوف بالصاد ، وفسّروه أنه المَسْتُور .
وفي حديث أمِّ سَلَمة أنها قالت لعائشة لمّا أرادت الخُروجَ إلى البَصْرة : تَرَكْت عُهَّيْدَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَوجَّهْتِ سِدَافَتَه .
أَرادت بالسِّدَافة الحِجابَ ، وتوجيهُها كشفُها .
ويقال : وجّه فلانٌ سِدافته : إذا ترَكها وخرج منها .
وقيل للسِّتْر : سِدافة ، لأنه يُسْدَف ، أي : يُرخى عليه .
وقال الليثُ : السُّدْفةُ : اللباب وأنشد لامرأةٍ من قيسٍ تهجو زَوْجَها :
لا يَرْتَدِي بِرَادِيَ الحريرِ
ولا يُرَى بسُدْفة الأميرِ
أبو عُبَيد : السَّدِيف : شَحْمُ السَّنام ، ومنه قول طَرَفة :
ويُسعى علينا بالسَّدِيفِ المُسَرْهَدِ
وقال غيره : السُّدوف والشدُوف : الشُّخوص تراها من بُعْد ، وقال الهُذَلِيّ :
مُوَكَّلٌ بشُدُوفِ الصَّوْم يَنْظُرُها
من المغارِبِ مَخْطوفُ الحشَا زَرِمُ
أبو العباس عن عمرو عن أبيه : يقال : أسْدَف الرجلُ وأَزْرَفَ وأغْدَف : إِذا نام .
وقال ابن شُميل : أَسدَف الليلُ وأَزْدَف : إذا أظلَم .
سفد : أبو عُبيد عن الأصمعي : يقال للسِّباع : كلها سَفَدَ أُنْثاه يسفِدُها سِفاداً ، والتَّيْسُ والثَّوْرُ مِثلُها .
وقال أبو زيد نحوَه .
وقال الأصمعي : إذا ضَرَب الجملُ الناقَة قيل : فَقَا وقَاعَ ، وسَفِد يَسفَد .
وأجازَ غيرُه : سَفَد يَسفِد . والسَّفُّود معروف ، وجمعُه سفافِيد .
ثعلب عن ابن الأعرابي : استسفد فلان بعيره : أتاه من خلفه فركبه .
وقال أبو زيد : أتاه فتسفَّده ، وتعرقبه مثله .
دسف : ثعلب عن ابن الأعرابي : أدْسفَ الرجل إذا صارَ مَعاشُه من الدُّسْفة ، وهي القِيادة ، وهو الدُّسْفان .
وقال الليث : والدُّسْفانُ : شِبْه الرَّسول يطلبُ الشيءَ .
وقال أميّة :
وأَرْسَلُوه يسوفُ الغَيْثَ دُسْفانَا
دفس : ثعلب عن ابن الأعرابي : أدفس الرَّجلُ : إذا اسوَدَّ وجهُه من غير عِلَّة .
قلتُ : لم أسمَع هذا الحرفَ لغيره .
فدس : قال ابن الأعرابيّ : أفْدَسَ الرجلُ : إذا صارَ في إنائه الفِدَسة ، وهي العَناكِبُ .
عمرو عن أبيه : الفُدْسُ : العنكبوت .
قلتُ : ورأيتُ بالخَلْصاء دَحْلاً يُعْرَف بالفِدَسيّ ، ولا أدري إلى أيّ شيء نُسِبَ .
فسد : قال الليث : الفَساد : نقيضُ الصَّلاح ، والفعل فَسَد يَفْسُدُ فساداً .
قلتُ : ولغة أخرى : فَسُد فُسُوداً .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( وَيَسْعَوْنَ فِى الاَرْضِ فَسَاداً ) ( المائدة : 33 ) ، نصب ( فساداً ) لأنه مفعول له ، كأنّه قال : يَسعَوْن في الأرض للفساد .
ويقال : أفسَدَ فلانٌ المالَ يُفسِدُه إفساداً وفساداً ) وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ ) ( البقرة : 205 ) وفَسَّد الشيءَ : إذا أَبارَه .
وقال أبو جُنْدَب :
وقلتُ لهمْ قد أدركَتْكُمْ كتِيبَةٌ
مُفَسَّدةُ الأدْبارِ ما لَمْ تُخَفّرِ
أي : إذا شَدَّتْ على قوم قَطَّعَتْ أدبارهم ما لم تُخفَّر الأدبار ، أي : ما لم تُمنَع .
واستسفد السلطان قائده : إذا ساء إليه حتى استعصى عليه .

##### Türkçe

س د ف
**سدف** ، **سفد** ، **فسد** ، **فدس** ، **دسف** ، **دفس** : kullanımdadır.

**سدف** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Temîm dilinde **السُّدْفة**: karanlıktır. Dedi ki: Kays dilinde **السُّدْفة**: ışıktır; Ebû Muhammed el-Yezîdî de böyle söyledi. Ve bize el-Acceç’ten okuttu:
وأَقطَع الليلَ إذا ما أَسْدَفَا
yani: karardı. Dedi ki: Bazıları **السُّدفة**yi, fecrin doğuşu ile ilk aydınlanmanın başlangıcı arasındaki vakit gibi, ışık ile karanlığın birlikte karışması yapar.

el-Harrânî: İbn es-Sikkît’ten dedi ki: **السَّدَفُ** ve **السُّدفة**: karanlık ve ışık da.

Ve denir: **أَسدفِ السِّترَ**; yani: onu kaldır ki ev aydınlansın. Dedi ki:

Ve Umâre dedi ki: **السدْفة**: içinde ışık bulunan bir karanlıktır; gecenin başı ve sonunda; karanlık ile şafak arası ve fecr ile namaz arası.

Dedim: Doğru olan Umâre’nin söylediğidir.

el-Lihyânî: Ona geceden bir **سُدْفة** ile geldim; ve **شُدْفة** ve **شَدْفة**; o, **السَّدَف** ve **الشَدَف**tir.

Ebû Ubeyd dedi ki: **أَسدَفَ** gece ve **أَشْدَفَ**: perdelerini salıverip karardığı zaman.

Dedi ki: **الإسدافُ** zıt anlamlılardandır.

Denir: **أَسدِفْ لنا**; yani: bize aydınlat.

Dedi ki: Ebû Amr dedi ki: Bir adam kapıda ayakta olursa ona dersin: **أسدِف**; yani: kapıdan çekil ki ev bize aydınlansın.

el-Ferrâ dedi ki: **السَّدَف** ve **الشَّدَف**: karanlıktır; ve **السَّدَف** ayrıca: sabah ve onun gelişi. Ve okudu:
بِيضٌ جِعادٌ كأنَّ أعيُنَهُمْ
يكْحَلُها في المَلاحِمِ السَّدَفُ
Diyor ki: savaşlarda gözlerinin siyahlığı kalıcıdır; çünkü onlar yiğitlerdir; korkudan gözleri parlamaz da siyahlığı kaybolmaz.

Ve denir: **سَدَفْتُ الحجابَ**; yani: onu salıverdim. Ve **حجاب مَسدوف**; el-A‘şâ dedi ki:
بحِجابٍ مِن دُونِنا مَسْدُوفِ
Râviler onu **مَصْدوف** diye **الصاد** ile rivayet ettiler ve onu, örtülü olan diye açıkladılar.

Ümmü Seleme hadîsinde, Basra’ya çıkmak istediğinde Âişe’ye dediği rivayet edilmiştir: **تَرَكْت عُهَّيْدَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَوجَّهْتِ سِدَافَتَه**.

**السِّدَافة** ile perdeyi kastetti; onu yöneltmesi, onu açmasıdır.

Ve denir: Falan **سِدافته**ni yöneltti: onu bırakıp ondan çıktığı zaman.

Ve perdeye **سِدافة** denildi; çünkü **يُسْدَف**; yani: üzerine salınır.

el-Leys dedi ki: **السُّدْفة**: iç kısım. Ve Kays’tan bir kadına ait, kocasını hicveden şu beyiti okudu:
لا يَرْتَدِي بِرَادِيَ الحريرِ
ولا يُرَى بسُدْفة الأميرِ

Ebû Ubeyd: **السَّدِيف**: hörgücün yağıdır. Ve ondan Tarafe’nin sözü:
ويُسعى علينا بالسَّدِيفِ المُسَرْهَدِ

Başkası dedi ki: **السُّدوف** ve **الشدُوف**: uzaktan gördüğün siluetlerdir. Ve Huzelî dedi ki:
مُوَكَّلٌ بشُدُوفِ الصَّوْم يَنْظُرُها
من المغارِبِ مَخْطوفُ الحشَا زَرِمُ

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından: Denir: Adam **أسْدَف** etti ve **أَزْرَفَ** etti ve **أغْدَف** etti: uyuduğu zaman.

İbn Şümeyl dedi ki: **أَسدَف** gece ve **أَزْدَف**: karardığı zaman.

**سفد** : Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: yırtıcı hayvanlara denir: hepsi dişisini **سَفَدَ** eder; onu **يسفِدُها** **سِفاداً**; teke ve boğa da onun gibidir.

Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi.

el-Asma‘î dedi ki: Deve dişiyi vurduğu zaman **فَقَا** ve **قَاعَ** denir; ve **سَفِد** **يَسفَد**.

Başkası **سَفَد** **يَسفِد**’i caiz gördü. Ve **السَّفُّود** bilinir; çoğulu **سفافِيد**dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan, devesini **استسفد** etti: arkasından geldi de ona bindi.

Ebû Zeyd dedi ki: Ona geldi de onu **تسفَّده**; ve **تعرقبه** de onun gibidir.

**دسف** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أدْسفَ** etti: geçimi **الدُّسْفة**den olduğu zaman; o da pezevenkliktir; ve o, **الدُّسْفان**dır.

el-Leys dedi ki: **الدُّسْفانُ**: bir şeye talip olan, elçi benzeri.

Ümeyye dedi ki:
وأَرْسَلُوه يسوفُ الغَيْثَ دُسْفانَا

**دفس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أدفس** etti: bir hastalık olmaksızın yüzü karardığı zaman.

Dedim: Bu harfi ondan başkasına ait olarak işitmedim.

**فدس** : İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **أفْدَسَ** etti: kabında **الفِدَسة** olduğu zaman; o da örümceklerdir.

Amr, babasından: **الفُدْسُ**: örümcektir.

Dedim: el-Halsâ’da **الفِدَسيّ** diye bilinen bir oyuk gördüm; neye nisbet edildiğini bilmiyorum.

**فسد** : el-Leys dedi ki: **الفَساد**: **الصَّلاح**ın zıddıdır; fiil **فَسَد** **يَفْسُدُ** **فساداً**dır.

Dedim: Başka bir dil: **فَسُد** **فُسُوداً**.

Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( وَيَسْعَوْنَ فِى الاَرْضِ فَسَاداً )** (**المائدة : 33**) ; **( فساداً )**ı nasbetti; çünkü o, onun için mef‘ûldür; sanki şöyle dedi: yeryüzünde fesat için koşarlar.

Ve denir: Falan malı **أفسَدَ** eder; onu **يُفسِدُه** **إفساداً** ve **فساداً**. **) وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ )** (**البقرة : 205**) Ve şeyi **فَسَّد** etti: onu bozduğu zaman.

Ebû Cündeb dedi ki:
وقلتُ لهمْ قد أدركَتْكُمْ كتِيبَةٌ
مُفَسَّدةُ الأدْبارِ ما لَمْ تُخَفّرِ
yani: bir kavme yüklendiği zaman, arka taraflar engellenmedikçe onların arka taraflarını parçalardı; yani: arka taraflar menedilmedikçe.

Sultan, kumandanını **استسفد** etti: ona kötü davrandığı zaman; nihayet ona karşı başkaldırıp itaatsizleşti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَعرابي: أَفْدَسَ الرجُلُ إِذا صار في بابه الفِدَسَة، وهي العَناكِب. وقال أَبو عمرو: الفُدْس العَنْكَبُوت وهي الهَبُورُ والثُّطْأَة. قال الأَزهري: ورأَيت بالخَلْصاء دَحْلاً يُعرف بالفِدَسِيّ. قال: ولا أَدري إِلى أَي شيء نُسب.

##### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **أَفْدَسَ** adam, kapısında **الفِدَسَة** hâline geldiği zaman (denir); o da
**العَناكِب**’dir. Ebû ‘Amr dedi: **الفُدْس** **العَنْكَبُوت**’tur; o da **الهَبُورُ**
ve **الثُّطْأَة**’dir. el-Ezherî dedi: **بالخَلْصاء**’da **دَحْلاً** gördüm; **بالفِدَسِيّ** diye bilinir. Dedi:
Ve bilmem, hangi şeye nisbet edildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفدس، بالضم، أهمله الجوهري، وقال أبو عمرو: هو العنكبوت، وهي أيضا: الهبور والثطأة، ج فدسة، كقردة، عن ابن الأعرابي، وقال كراع: الفدش: أنثى العنكبوت، هكذا أورده بالشين، وسيأتي. وفلان الفدسي، محركة، لا يعرف إلى ماذا نسب، هكذا في سائر نسخ القاموس، وهو غلط نشأ عن تصحيف وقع فيه الصاغاني، فإنه نقل عن الأزهري: رأيت بالخلصاء رجلا يعرف بالفدسي، يعني بالتحريك، قال: ولا أدري إلى أي شيء نسب. فجاء المصنف وقلده، وغير رجلا بفلان الفدسي، ولم يراجع الأصول الصحيحة، وصوابه على ما في التهذيب، ومن نصه نقلت: ورأيت بالخلصاء دحلا يعرف بالفدسي، قال: ولا أدري إلى أي شيء ينسب، هذا نصه، بالدال والحاء، ولم يعين فيه ضبطه بالتحريك، وإنما أتى به الصاغاني من عنده، ولو كان أصله الذي نقل منه صحيحا لم يغير دحلا برجل، فكذلك لم نثق بضبطه في هذا الحرف، فنقول: لعل هذا الدحل كان كثير العناكب مهجورا لا ترد عليه الرعاة إلا قليلا، فسمي بالفدسي، إما بالضم نسبة إلى المفرد، أو الفدسي، بكسر ففتح، نسبة إلى الجمع، وعجيب توقف الأزهري فيه، وكأنه لم يتأمل، أو لم يثبت عنده ما يطمئن إليه قلبه، فتأمل وأنصف. والفيدس، كحيدر: الجرة الكبيرة، وهو دون الدن وفوق الجرة، يستصحبها سفر البحر، أي مسافروه، وهو لغة مصرية، قاله الصاغاني. وقال ابن الأعرابي: أفدس الرجل، إذا صار في إنائه، هكذا في سائر النسخ، وفي التكملة والعباب، وهو خطأ، قلدا المصنف فيه الصاغاني، والذي في نص النوادر، على ما نفله الأزهري وغيره: صار في بابه الفدسة، وهو العناكب، فتأمل ذلك، والله تعالى أعلم.

##### Türkçe

**الفدس**, zamme ile; Cevherî onu ihmal etti. Ebû Amr dedi: O, **العنكبوت**tur; o ayrıca: **الهبور** ve **الثطأة**dır. Çoğulu **فدسة**, **قردة** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. Kurâ‘ dedi: **الفدش**: **العنكبوت**un dişisidir; onu **الشين** ile böylece nakletti; ileride gelecektir.

Ve falan **الفدسي**, harekeli; neye nispet edildiği bilinmez; **القاموس**un sair nüshalarında böylece (vardır); o ise, Sâgânî’nin içine düştüğü bir tashîften doğmuş bir yanlıştır. Çünkü o, Ezherî’den nakletti: **بالخلصاء**da **الفدسي** diye bilinen bir adam gördüm; yani harekeleme ile; dedi: Hangi şeye nispet edildiğini bilmiyorum. Böylece musannif geldi ve onu taklit etti; ve “bir adam”ı “falan **الفدسي**” ile değiştirdi; sahih asıllara müracaat etmedi. Doğrusu, **التهذيب**de olan üzeredir; metninden naklettim: Ve **بالخلصاء**da **الفدسي** diye bilinen bir **دحل** gördüm; dedi: Hangi şeye nispet edildiğini bilmiyorum; bu onun metnidir; **الدال** ve **الحاء** ile. Orada onu harekeleme ile ضبط etmeyi tayin etmedi; bunu ancak Sâgânî kendi tarafından getirdi. Eğer naklettiği asıl sahih olsaydı, **دحل**ı “adam” ile değiştirmezdi; işte böylece bu harfte onun ضبطına güvenmedik. O hâlde deriz: Belki bu **دحل**, çok **العناكب**li, terk edilmiş idi; çobanlar ona ancak az gelirlerdi; bu yüzden **الفدسي** diye adlandırıldı: ya zamme ile, müfrede nispet olarak; yahut **الفدسي**, kesre sonra fetha ile, ceme nispet olarak. Ezherî’nin onda duraksaması şaşırtıcıdır; sanki teemmül etmedi; yahut kalbinin itminan edeceği şey onun yanında sabit olmadı; öyleyse teemmül et ve insaf et.

Ve **الفيدس**, **حيدر** gibi: büyük küp; o, **الدن**dan aşağı ve **الجرة**den yukarıdır; deniz yolculuğunun seferinde onu beraber taşırlar; yani onun yolcuları. Bu, Mısır dilidir; Sâgânî söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أفدس** adam, onun kabında olduğunda; sair nüshalarda böylece (vardır); ve **التكملة** ile **العباب**da; o bir hatadır; musannif onda Sâgânî’yi taklit ettiler. **النوادر** metninde olan ise, Ezherî ve başkasının naklettiği üzere: Onun kapısında **الفدسة** oldu; o da **العناكب**dir; öyleyse bunu teemmül et. Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدَسَ
فَدَسَ فُدْس 3 , ( pl. فِدَسَة 7t ),
a.  Spider's web, cobweb.

##### Türkçe

فَدَسَ
**فَدَسَ** **فُدْس** 3, (çoğulu **فِدَسَة** 7t),
a. Örümcek ağı, örümcek ağı (örümcek ağı ipliği).
