# فدش (ف-د-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - د - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين ليس قبله إِلاَّ [طريفة] من طرائف ابن دريد([2]) ، قال: فدشت الشَّيء، إذا شدختَه. وفدشْتُ رأسَه بالحجَر.
(فدع) الفاء والداء والعين أصلٌ فيه كلمة واحدة، وهي الفَدَع: عِوَجٌ في المفاصل، كأنَّها قد زالت عن أماكنها. ويقولون: كلُّ ظليم أفدع، وذلك أنَّ في مفاصله انحرافاً. ويقال بل الفدَع: انقلابُ الكفِّ إلى إنسيِّها، يقال منه: فَدِعَ يفدَع فَدَعاً.
(فدغ) الفاء والدال والغين. زعم ابنُ دريد([3]) أن الفَدْغ: الشَّدخ. وذَكَر الحديث: "إذاً تَفْدَغَ قُرَيشٌ رأسي([4])". وهذا صحيح.
(فدم) الفاء والدال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خُثورة وثِقَلٍ وقِلّة كلامٍ في عِيٍّ. من ذلك قولُهم: صِبْغٌ مُفَدَّم([5]) ، أي خاثر مشبّع. قالوا: ومن قياسِه الرّجلُ الفَدْم، وهو القليل الكلام مِن عِيّ. وهو بيِّنُ الفُدُومة والفَدامة. وهذا كلُّه قياسُه الفِدام: الذي تُفَدَّم به الأباريق لتصفية ما فيها من شَراب.
(فدك) الفاء والداء والكاف كلمةٌ واحدة، وهي فَدَك: بلد. ومن طرائف ابن دريد: فَدَكْتُ القطن([6]) : نفشتُه. قال: وهي لغةٌ أزْديَّة.
(فدن) الفاء والداء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الفَدَن، يقولون: إنَّه القَصْر.
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
(فدج) الفاء والدال والجيم. يقولون: إنَّ الفَوْدج: الهَودج. قال الخليل: الفَودج: النّاقةُ الواسعة الأرفاغ. وشاةٌ مُفَوْدَجَة([13]) : ينتصب قرناها ويلتقي طَرَفاهُما.
(فدح) الفاء والدال والحاء كلمة. فَدَحَه الأمر. إذا عالَه وأثقله، فَدْحاً. وهو أمرٌ فادح.
(فدخ) الفاء والدال والخاء ليس فيه إلاَّ طريفة ابنِ دريد: فدَخْتُ الشَّيء، مثل شَدَخته([14]) .
--------------ــــ
([1]) الجمهرة (2: 252) .
([2]) الجمهرة (2: 268-269) .
([3]) الجمهرة (2: 287) .
([4]) وكذا في المجمل والجمهرة. وفي اللسان: "الرأس".
([5]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وضبط في اللسان بسكون الفاء وفتح الدال مخففة، وفي القاموس ضبط قلم كمنبر.
([6]) في الأصل: "قد كنت"،، صوابه من المجمل واللسان والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) البيت لوعلة بن عبد الله الجرمي. الخزانة (1: 199) والأغاني (15: 73) والعقد(يوم الكلاب الثاني) واللسان (دبر).
([9]) للنابغة الذبياني في ديوانه 36 واللسان (فدى) والخزانة (3: 8). وفداء، تروى بالرفع على الخبرية المقدمة، وبالنصب أي يفدونك فداء. وبالجر مع التنوين وطرح التنوين، ففي اللسان: "ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور اللام خاصة فيقول: فداء لك لأنه نكرة يريدون به معنى الدعاء". وقال البغدادي: "وهذا التعليل فيه خفاء، والواضح قول أبي علي في المسائل المنثورة وقد أنشده فيها، قال: بني على الكسر لأنه قد تضمن معنى الحرف، وهو لام الأمر". ثم نقل عن ابن المستوفي قوله: "يستعمل مكسوراً منوناً وغير منون، حملا على إيه وإيه".
([10]) لذي الرمة في ديوانه 654 واللسان (فدى) والكامل 260 وأمالي الزجاجي 58. وصدره: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) الجمهرة(3: 243) .
([12]) البيت في المجمل (فدا) واللسان (فدى، جرد، حرد، سلف)، والمخصص (11: 5/ 16: 25)، ويروى: "إذ حردوه" بالحاء المهملة، و"سلف" موضع "سلك".
([13]) هذه الكلمة مما فات المعاجم المتداولة. وفي المجمل: "ونعجة مفودجة".
([14]) الجمهرة (2: 201)، والعبارة هناك مخالفة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**الدال** وما يثلثهما)

(**فدر**) **الفاء** ve**الدال** ve**الراء** sahih bir asıldır; kesmeye ve kopmaya delâlet eder. Bundan **الفِدْرَة**: etten parça; ve bilmiyorum, ondan bir fiil bina edildi mi yoksa hayır mı. Ve derler: **فَدَرَ** aygır, eğer çiftleşmeden âciz olursa; ve o **فادر**’dir. Ve adlandırıldı; çünkü âciz olunca onu kesmiş olur. Ve **فادر**’in cem‘i **فوادر**’dir.
Ve İbn Düreyd dedi([1]) : Bu, nâdir olup ondan **فاعل** vezni **فواعل** üzere gelenlerdendir. Ve **المَفْدَرة**: **الفُدْر** dağ keçilerinin yeri.

(**فدش**) **الفاء** ve**الدال** ve**الشين**; ondan önce ancak İbn Düreyd’in([2]) tuhaflıklarından [bir tuhaflık] vardır; dedi: **فدشتُ** şeyi, eğer onu **شدختَه** (ezip parçaladıysan). Ve **فدشْتُ** onun başını taşla.

(**فدع**) **الفاء** ve**الداء** ve**العين**; içinde bir tek kelime olan bir asıldır; o da **الفَدَع**: eklemlerde eğrilik; sanki yerlerinden kaymış gibidir. Ve derler: her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; ve bu, eklemlerinde bir sapma olmasındandır. Ve denir ki, bilakis **الفدَع**: avucun iç tarafına doğru dönmesidir; ondan: **فَدِعَ** **يفدَع** **فَدَعاً** denir.

(**فدغ**) **الفاء** ve**الدال** ve**الغين**. İbn Düreyd([3]) iddia etti ki **الفَدْغ**: **الشَّدخ** (ezip parçalama)dır. Ve hadisi zikretti: “O hâlde **تَفْدَغَ** Kureyş başımı([4]).” Ve bu sahihtir.

(**فدم**) **الفاء** ve**الدال** ve**الميم**; sahih bir asıldır, pıhtılaşmaya, ağırlığa ve kekemelikte az konuşmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **صِبْغٌ مُفَدَّم**([5]) , yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. Dediler: Ve onun kıyasından **الرّجلُ الفَدْم**; o, kekemelikten dolayı az konuşandır. Ve o, **الفُدُومة** ve**الفَدامة** bakımından açıktır. Ve bunun hepsi, kıyası **الفِدام**dır: içinde içecek olanı süzmek için ibriklerin üzerine konulan şey.

(**فدك**) **الفاء** ve**الداء** ve**الكاف** tek bir kelimedir; o da **فَدَك**: bir belde. Ve İbn Düreyd’in tuhaflıklarındandır: **فَدَكْتُ** pamuğu([6]) : onu kabarttım. Dedi: ve o, Ezdî bir dildir.

(**فدن**) **الفاء** ve**الداء** ve**النون** tek bir kelimedir; o da **الفَدَن**; derler: o, köşktür.

(**فدي**) **الفاء** ve**الدال** ve illetli harf; birbirinden çok farklı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, ona koruma olmak üzere bir şeyin yerine koymaktır; ikincisi ise yiyecekten bir şeydir.
Birincisi senin sözün: **فديتُه أَفدِيه**; sanki onu kendinle yahut onun yerine geçen bir şeyle koruyorsun. Derler: [o([7]) ] **فِداؤك**; eğer kesreli okursan uzatırsın, eğer fethalı okursan kısaltırsın; **هو فَدَاك** denir. Dedi ki:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
Ve uzatılmışta dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
Ve denir: **تفادَى** şeyden, eğer ondan sakındı ve ondan uzaklaşıp çekildiyse. Ve bu kelimede asıl, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**: insanların birbirlerini birbirleriyle korumasıdır; sanki arkadaşını kendi nefsinin fidyesi kılıyor. Dedi ki:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
Ve diğer kelime **الفَدَاء** uzatılmıştır; o, Abdülkays diliyle hurmanın düzleştirilmiş (yayılmış) yeridir; bunu İbn Düreyd([11]) hikâye etti. Ve Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa, hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi ki:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])

(**فدج**) **الفاء** ve**الدال** ve**الجيم**. Derler: **الفَوْدج**: **الهَودج**’dur. Halîl dedi: **الفَودج**: uyluk araları geniş olan dişi devedir. Ve **شاةٌ مُفَوْدَجَة**([13]) : iki boynuzu dikilir ve iki ucunun ikisi birbirine kavuşur.

(**فدح**) **الفاء** ve**الدال** ve**الحاء** bir kelimedir. **فَدَحَه** iş, eğer onu yüklendiyse ve ağırlaştırdıysa; **فَدْحاً**. Ve o, **أمرٌ فادح**tır.

(**فدخ**) **الفاء** ve**الدال** ve**الخاء**; onda ancak İbn Düreyd’in tuhaflığı vardır: **فدَخْتُ** şeyi, **شَدَخته**’nin benzeri([14]).

--------------ــــ
([1]) el-Cemhere (2: 252).
([2]) el-Cemhere (2: 268-269).
([3]) el-Cemhere (2: 287).
([4]) Ve böylece el-Mücmel ve el-Cemhere’dedir. Lisân’da: “**الرأس**”.
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edilmiştir. Lisân’da **الفاء**’ın sükûnu ve **الدال**’ın fethasıyla, hafif olarak ضبط edilmiştir; ve el-Kâmûs’ta “kalem” “minber” gibi ضبط edilmiştir.
([6]) Asılda: “قد كنت”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve el-Cemhere’dendir.
([7]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([8]) Beyit, Va‘le b. Abdillah el-Cermî’nindir. el-Hizâne (1: 199) ve el-Eğânî (15: 73) ve el-‘İkd (Yevmü’l-Kulâb es-Sânî) ve Lisân (**دبر**).
([9]) en-Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Dîvân’ında 36 ve Lisân (**فدى**) ve el-Hizâne (3: 8). Ve **فداء**; haberiyye-i mukaddeme üzere merfû olarak, ve mansûb olarak yani “seni fidye olarak fidye ederler” diye rivayet olunur. Ve cer ile, tenvinle ve tenvini atmakla; Lisân’da: “Araptan, özellikle **اللام**’a komşu olunca **فداء**’yı tenvinle kesreli okuyan vardır; ‘**فداء لك**’ der; çünkü o nekredir, onunla dua mânâsını isterler.” Bağdâdî dedi: “Bu ta‘lîlde kapalılık vardır; açık olan, Ebû Ali’nin el-Mesâilü’l-Mensûre’deki sözüdür; onda onu inşâd etti; dedi: kesre üzerine bina edildi; çünkü harfin mânâsını tazammun etti; o da emir **لام**’ıdır.” Sonra İbnü’l-Müstevfî’nin sözünü nakletti: “Tenvinli ve tenvinsiz, kesreli olarak kullanılır; **إيه وإيه** üzerine حمل ederek.”
([10]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 654 ve Lisân (**فدى**) ve el-Kâmil 260 ve Emâlî’z-Zeccâcî 58. Ve صدرُه: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) el-Cemhere (3: 243).
([12]) Beyit el-Mücmel’de (**فدا**) ve Lisân’da (**فدى**، **جرد**، **حرد**، **سلف**) ve el-Muhassas’ta (11: 5/ 16: 25)’tedir; ve “**إذ حردوه**” diye, **الحاء** المهملة ile rivayet olunur; ve “**سلف**”, “**سُلَك**”ın yerinde.
([13]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerin kaçırdıklarındandır. Ve el-Mücmel’de: “**ونعجة مفودجة**”.
([14]) el-Cemhere (2: 201); ve ibare orada muhaliftir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَدَشه يَفْدِشُه فَدْشاً: دفعه. وفَدَشَ الشيءَ فَدْشاً: شدَخَه. وامرأَة فَدْشاءُ، كمَدْشاء: لا لحم على يديها. ورجل فَدِشٌ: أَخْرَقُ؛ عن ابن الأَعرابي. والفَدْش: أُنثى العَناكب؛ عن كراع.

##### Türkçe

**فَدَشه** **يَفْدِشُه** **فَدْشاً**: onu itti. Ve **فَدَشَ** şeyi **فَدْشاً**: onu ezip parçaladı.

Ve kadın **فَدْشاءُ**, **مَدْشاء** gibi: ellerinde et yoktur. Ve erkek **فَدِشٌ**: beceriksizdir;
İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الفَدْش**: örümceklerin dişisi; Kurâ‘dan.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدَشَ
فَدَشَ U ( n. ac. فَدْش 1 ),
a.  Broke.

##### Türkçe

**فَدَشَ**
**فَدَشَ** U (isim-fiil: **فَدْش** 1),
a. Kırdı.
