# فدع (ف-د-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - د - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال والفاء معهما
ع د ف، د ف ع، ف د ع مستعملات ع ف د، د ع ف، ف ع د مهملات
عدف:
العَدُوفُ: الذَّواقّ.
والعَدْفُ: اليسيرُ من العَلَف. ما ذاقت الخيل عَدُوفاً، أي: لم يَلُكْنَ عوداً. قال:
إلى قُلُصٍ تظل مقلّدات		أزمّتهُنّ ما يَعْدِفْنَ عودا
والعَدْفُ: نولٌ قليلٌ؛ أَصَبْنا عَدْفاً من مالِهِ. والعِدَفَةُ كالصَّنِفَةِ من قطعةِ ثوبٍ ونحو ذلك. ويُقالُ: بل العَدْفُ اشتقاقُه من العَدْفَةِ، أي: يلمّ ما تفرّق منه. قال:
حمّال أثقال دياتِ الـثَّـأَي		عن عِدَفِ الأصْلِ وَجُرّامِها
ويقال: عِدْفَة من الناس وحِذْفَة، أي: قِطْعَة.
دفع:
دَفَعْتُ عنه كذا وكذا دفعاً ومدفعاً، أي: مَنَعْتُ.
ودافع الله عنك المكروه دفاعاً، وهو أحسن من دَفَع.
والدَّفْعَةُ: انتهاءُ جماعةِ قومٍ إلى موضعٍ بمُرَّةٍ. قال خلف:
فنُدْعَى جميعاً مع الرّاشدين		فنَدْخُلُ في آخِرِ الدَّفْـعَةِ
وكذلك نحو ذلك. وأمّا الدُّفعة فما دفع من إناء أو سقاءٍ فانصبّ بمرّة. قال:
كقَطِران الشّامِ سالتْ دُفَعُهْ
وكذلك دُفَع المطر نحوه. قال الأعشى:
وسافتْ من دمٍ دُفَعا
يصف بقرة أكل السّباع ولدها. والدُّفّاعُ: طَحْمَةُ الموج والسّيل. قال:
جوادٌ يَفيضُ على المجتدين		كما فاض يمٌّ بدُفّـاعـه
والدُّفّاعُ: الشيءُ العظيم الذي يدفع بعضه بعضاً. والدّافعةُ: التَّلْعَةُ تَدْفَعُ في تلعةٍ أخرى من مسايل الماء إذا جرى في صبب ة حدور فتراه يتردّد في مواضع فانبسط شيئاً، أو استدار، ثم دفع في أخرى أسفل من ذلك، فكل واحد من ذلك دافعة، وجمعه: دوافع، وما بين الدافعتين مِذْنَبٌ.
و الإندفاع: المضيّ في الأمر كائناً ما كان. وأمّا قول الشاعر:
أيّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إلى المَدْ		فَعِ من نهر معقلٍ فالمذَارِ
فيقال: أراد بالمدفع موضعاً. ويقال: بل المدفع مِذْنَبُ الدافعةِ الأخرى، لأنّها تدفع إلى الدافعة الأخرى.
والمُدَفَّعُ: الرّجُلُ المحقور، الذي لا يقري الضّيف، ولا يجدي إن اجتُدي، أي: طلب إليه. قال طُفَيْلٌ:
وأَشْعَثَ يزهاه النُّـبُـوحُ مُـدَفَّـعٍ		عن الزّاد ممّن حَرَّفَ الدّهْرُ مُحْثَلِ
وإذا مات أبو الصّبيّ فهو يتيم، وهو مدفّع، أي: يدفع ويحقر.
وفلانٌ سيّدُ قومِهِ غير مدافَعٍ، أي: غير مُزاحَم فيه، ولا مَدْفوعٍ عنه. وهذا طريق يَدْفَعُ إلى مكان كذا. أي: ينتهي إليه.
ودُفِعَ فلانٌ إلى فلانٍ: انتهى إليه.
وقولهم: غَشِيَتْنا سحابةٌ فدُفِعْناها إلى بني فلان، أي: انصرفت إليهم عنا.
و الدّافع: الناقة التي تَدْفَعُ اللّبَن على رأس ولدها، إنّما يكثر اللّبن في ضرعها حين تريد أن تضع، وكذلك الشاة المِدفاع. والمصدرُ: الدَّفْعَةُ. ورأيت عليه دُفَعاً، أي: دُفْعة دُفْعَة.
فدع: الفدع: عَوَجٌ في المفاصل،كأنها، قد زالت عن مواضعها، وأكثر ما يكون في الأرساغ خلقة أو داء، كأنّه لا يستطيع بسطه. وكلُّ ظليمٍ أفدعُ لا عوجاجٍ في مفاصله. فَدِعَ فَدَعاً. قال الفرزدق:
كَمْ خالةٍ لك يا جرير وعـمّة		فدعاء قد حلبت عليّ عشاري
وقال:
عكباء عكبرة في بطنها ثَـجَـلٌ		وفي المفاصل من أوصالها فَدَعُ
وقال:
عن ضعف أطنابٍ وسَمْكٍ أفدعا
جعل السَّمْكَ المائل أفدع.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدّال** ve **الفاء** onlarla beraber
**ع د ف**، **د ف ع**، **ف د ع** kullanılmıştır; **ع ف د**، **د ع ف**، **ف ع د** ihmâl edilmiştir.

عدف:
**العَدُوفُ**: **الذَّواقّ**.
**العَدْفُ**: **العَلَف**’ten az olan. “Atlar **عَدُوفاً** tatmadı”, yani: bir çubuk çiğnemediler. Dedi ki:
إلى قُلُصٍ تظل مقلّدات		أزمّتهُنّ ما يَعْدِفْنَ عودا
**العَدْفُ**: az bir bağış; “Onun malından **عَدْفاً** elde ettik.” **العِدَفَةُ** ise, bir kumaş parçasından ve bunun benzerinden **الصَّنِفَة** gibidir. Ve denilir ki: bilakis **العَدْفُ**’ün türetimi **العَدْفَة**’dendir; yani: ondan dağılmış olanı toplar. Dedi ki:
حمّال أثقال دياتِ الـثَّـأَي		عن عِدَفِ الأصْلِ وَجُرّامِها
Ve denilir ki: insanlardan **عِدْفَة** ve **حِذْفَة**; yani: bir parça.

دفع:
“Ondan şunu şunu **دفعاً** ve **مدفعاً** ile **دَفَعْتُ**”; yani: engelledim.
“Allah senden hoş olmayanı **دفاعاً** ile uzaklaştırsın”; bu, **دَفَع**’dan daha iyidir.
**الدَّفْعَةُ**: bir topluluğun bir yere bir defada varmasının sonu. Halef dedi ki:
فنُدْعَى جميعاً مع الرّاشدين		فنَدْخُلُ في آخِرِ الدَّفْـعَةِ
Ve bunun benzeri böyledir. **الدُّفعة** ise, bir kap ya da kırbadan bir defada itilen şeydir de bir defada dökülür. Dedi ki:
كقَطِران الشّامِ سالتْ دُفَعُهْ
Ve yağmurun **دُفَع**’ları da bunun gibidir ve benzeri. **الأعشى** dedi ki:
وسافتْ من دمٍ دُفَعا
Yırtıcıların yavrusunu yediği bir ineği vasfeder. **الدُّفّاعُ**: dalganın ve selin kabarması. Dedi ki:
جوادٌ يَفيضُ على المجتدين		كما فاض يمٌّ بدُفّـاعـه
**الدُّفّاعُ**: bir kısmı bir kısmını iten büyük şey. **الدّافعةُ**: su akıntılarından, su bir yokuş ve inişte aktığında bir başka **تلعة**’ye doğru iten **التَّلْعَة**’dir; onu yerlerde gidip gelir görürsün; sonra biraz yayılır, yahut döner; sonra bundan daha aşağıda olan başka birine itti. Bunların her biri **دافعة**’dır; çoğulu: **دوافع**. İki **دافعة** arasındaki ise **مِذْنَبٌ**’dir.
**الإندفاع**: her ne olursa olsun işte ilerleyip gitmektir. Şairin sözüne gelince:
أيّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إلى المَدْ		فَعِ من نهر معقلٍ فالمذَارِ
Denilir ki: **المدفع** ile bir yer kastetti. Ve denilir ki: bilakis **المدفع** diğer **الدافعة**’nin **مِذْنَب**’idir; çünkü o, diğer **الدافعة**’ye iter.
**المُدَفَّعُ**: hor görülen adam; misafire ikram etmez ve kendisinden istenirse fayda vermez; yani: kendisine talepte bulunulursa. **طُفَيْلٌ** dedi ki:
وأَشْعَثَ يزهاه النُّـبُـوحُ مُـدَفَّـعٍ		عن الزّاد ممّن حَرَّفَ الدّهْرُ مُحْثَلِ
Çocuğun babası ölürse o yetimdir; o **مدفّع**’dır; yani: itilir ve hor görülür.
“Falan, kavminin efendisidir, **مدافَعٍ** olmayan”; yani: onda çekişilmeyen ve ondan uzaklaştırılmayan. “Bu, falan yere **يَدْفَعُ** bir yoldur”; yani: ona varır.
“Falan, falana **دُفِعَ**”: ona vardı.
Onların sözü: “Bize bir bulut geldi de onu Benî falana doğru **فدُفِعْناها**”; yani: bizden onlara doğru döndü.
**الدّافع**: yavrusunun başı üzerine sütü iten dişi deve; ancak doğurmak istediği vakit memesindeki süt çoğalır; **الشاة المِدفاع** da böyledir. Kaynak: **الدَّفْعَةُ**. “Onun üzerinde **دُفَعاً** gördüm”; yani: itiş itiş, defa defa.

فدع: **الفدع**: eklemlerde bir eğriliktir; sanki yerlerinden kaymışlardır; en çok bileklerde yaratılışça yahut hastalık olarak olur; sanki onu açıp yaymaya güç yetiremez. Her devekuşu erkeği **أفدعُ**’dır; eklemlerinde eğrilik yoktur. **فَدِعَ** **فَدَعاً**. **الفرزدق** dedi ki:
كَمْ خالةٍ لك يا جرير وعـمّة		فدعاء قد حلبت عليّ عشاري
Ve dedi ki:
عكباء عكبرة في بطنها ثَـجَـلٌ		وفي المفاصل من أوصالها فَدَعُ
Ve dedi ki:
عن ضعف أطنابٍ وسَمْكٍ أفدعا
Eğik olan balığı **أفدع** kıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ أفْدَعٌ بيِّن الفَدَعِ، وهو المعوجُّ الرسغ من اليد أو الرجل، فيكون منقلبَ الكف أو القدم إلى إِنْسِيِّهِما. وكذلك الموضع هو الفَدَعَةُ.

##### Türkçe

Bir adam **أفْدَعٌ**, **الفَدَعِ**’ı açık (belli) olandır; o, elin yahut ayağın bileğinde eğri olandır; böylece avuç yahut ayak tabanı, ikisinin **إِنْسِيِّ** tarafına dönmüş olur. Yine yer de **الفَدَعَةُ**’dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والدال مع الفاء
عدف ، عفد ، فدع ، دفع : مستعملة .
عدف : أبو عبيد : العَدْف : الأكل . قال : وقال الأحمر : ما ذقت عَدُوفاً ولا عَلُوساً ولا أَلُوساً . وقال أبو حسّان : سمعت أبا عمرو الشيباني يقول : ما ذقت عَدوفاً ولا عَدُوفَة . قال : وكنت عند يزيد بن مَزْيَدْ الشيباني فأنشدته بيت قيس بن زهير :
ومُجَنَّبات ما يَذُقْن عَدُوفة
يَقْذفن المُهُرات والأمهارِ
بالدال ، فقال لي يزيد من مَزْيَد : صحَّفتَ يا أبا عمرو . وإنما هي عَذوفة بالذال . قال : فقلت له : لم أصحِّف أنا ولا أنت . تقول رَبيعة هذا الحرف بالذال ، وسائر العرب بالدال . أبو عبيد عن أبي زيد : العِدْفَة : ما بين العشرة إلى الخمسين وجمعها عِدَفٌ . قال شمر : وقال ابن الأعرابي مثله ، قال : والعَدَف : القَذَى .
وقال الليث : العَدُوف : الذَوَاق اليسير من العَلَف . قال : والعِدْفة كالصَّنِفَة من قطعة ثوبٍ . وعِذْفَة كل شجرة : أصلها الذاهب في الأرض ، وجمعها عِدَفٌ .
وأنشد :
حَمَّال أثقالِ دِيَاتِ الثَأَى
عن عِدَف الأصْل وكُرَّامِهَا
قال : ويقال : بل هو عن عَدَف الأصل جمع عَدَفَة أي يلمّ ما تفرّق منه .
ويقال : عَدَفَ له عِدْفَةً من ماله إذا قطع له قِطعة من ماله . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَدَف والعائر والغُضَابُ : أذى العين . وقال ابن السكيت : العَدْفُ الأَكْل يقال ما ذَاق عَدْفاً . والعَدَفُ القَذَى .
عفد : أهمله الليث . وقال أبو عمرو : الاعتفاد : أن يُغلق الرجل الباب على نفسه ، فلا يَسأل أحداً حتى يموت جوعاً .
وأنشد :
وقائلةٍ ذا زمان اعتفادْ
ومَن ذاك يَبْقى على الاعتفَادْ
وقد اعْتَفَدَ يَعْتَفِدُ اعتِفاداً .
وقال شمر : قال محمد بن أنس : كانوا إذا اشتدّ بهم الجوع وخافوا أن يموتوا أغلقوا عليهم باباً ، وجعلوا حَظِيرة من شجرة يدخلون فيها ليموتوا جوعاً . قال : ولقي رجل جارية تبكي فقال لها : مالك ؟ قلت : نريد أن نَعْتَفِد . قال : وقال النظّار بن هاشم الأسَديّ :
صاحَ بهم على اعتِفَادٍ زمانْ
مُعْتَفِدٌ قَطّاع بينِ الأقرانْ
قال شمر : ووجدته في ( كتاب ابن بزرج ) : اعتقد الرجل بالقاف وآطم وذلك أن يغلق عليه باباً إذا احتاج حتى يموت . قال : ووجدته في ( كتاب أبي خَيرة ) : عَفَدَ الرجل وهو يَعْفِد . وذلك إذا صفّ رجليه فوثب من غير عَدْوٍ .
دفع : قال الليث : الدَفْع معروف . يقول : دفع الله عنك المكروه دَفْعاً ، ودافع عنك دِفاعاً . قال والدَفْعَة : انتهاء جماعة قوم إلى موضع بمرّة . والدُّفْعَة ما دَفَعْتَ من سِقَاء أو إناء فانصبَّ بمرَّةٍ . وقال الأعشى :
وسَافَتْ من دَمٍ دُفَعَا
وكذلك دُفَع المطر ونحوِه . قال : والدُفَّاع : طَحْمة الموج والسيل . وأنشد قوله :
جَوَاد يَفيض على المعتَفِين
كما فاضَ يَمٌّ بُدُفَّاعِهِ
وقال ابن شميل : الدوافع : أسافل المِيث حيث تَدْفَعُ في الأودية ، أسفلُ كل مَيْثاء دافِعَة .
وقال الليث : الدَافِعَة : التَلْعَة تَدفَع في تلعَة أخرى من مسايل الماء إذا جرى في صَبب وحدور من حَدَبٍ ، فترى له في مواضع قد انبسط شيئاً أو استدار ثم دفع في أخرى أسفل منه ، فكلّ واحد من ذلك دَافِعَة . والجميع الدَوَافِع . قال : ومَجْرَى ما بين الدافعتين مِذْنَبٌ . وقال غيره : المَدَافِع : المجاري والمسايل . وأنشد ابن الأعرابي :
شِيبِ المبارك مدروسٌ مَدَافِعُهُ
هَابي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
قال شمر قال أبو عدنان : المدروس : الذي ليس في مَدْفِعِه آثار السيل من جدوبته . والموظوب : الذي قد وُظِبَ على أكله أي ديم عليه . وقال أبو سعيد : مدروس مَدَافِعُهُ : مأكول مافي أوديته من النبات . هابي المراغِ : ثائرٌ غُبَاره . شِيبٌ : بيضٌ .
وقال الليث : الاندفاع : المضيّ في الأرض كائناً ما كان . وقال في قول الشاعر :
أيها الصُلصُل المُغِذُّ إلى المَدْ
فَعِ من نهر مَعقلٍ فالمذَارِ
أراد بالمَدْفَع اسم موضعٍ . قال : والمُدَفَّع : الرجل المحقور الذي لا يُقْرَى إن ضاف ، ولا يُجْدَى إن اجتدى . ويقال : فلان سيّد قومه غير مُدَافَعٍ أي غير مزاحَمٍ في ذلك ولا مدفوع عنه . ويقال : هذا طريق يدفع إلى مكان كذا أي ينتهي إليه . ودُفِعَ فلان إلى فُلان أي انتهى إليه .
ويقال غشيتْنا سحابة فدفَعْناها إلى بني فلان أي انصرفت عنا إليهم . والدافع : الناقة التي تَدْفع اللبَنَ على رأس ولدها ، إنما يكثر اللبن في ضَرْعها حين تريد أن تصنع . وكذا الشاة المِدفاع . والمصدر الدَفْعة .
وقال أبو عبيدة : قوم يجعلون المفْكِه والدافع سواءً . يقولون : هي دَافِع بولد ،
وإن شئت قلت : هي دافِع بلبن ، وإن شئت قلت : هي دافِع بضَرْعها ، وإن شئت قلت : هي دافِع وتسكت . وأنشد :
ودافِع قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ
قد مَخضَتْ مَخَاض خَيْل نُتْجِ
وقال النضر : يقال دفعت بلبنها وباللبن إذا كان ولدها في بطنها ، فإذا نُتِجت فلا يقال : دَفَعَتْ . وقال أبو عمرو : الدُفَّاع : الكثير من الناس ومن السير ومن جَرْي الفرس إذا تدافع جَرْيُه . وفرسٌ دَفَّاعٌ .
وقال ابن أحمر :
إذا صَلِيتُ بَدفَّاع له زَجَلٌ
يُوَاضِخُ الشَدَّ والتقريب والخَبَبَا
ويروى بدُفَّاعٍ يريد الفرس المتدافِع في جريه .
وقال الأصمعي : بعيرٌ مُدَفَّعٌ : كالمُقْرم الذي يودَّع للفِحْلة فلا يُرْكَبُ ولا يُحْمَل عليه .
وقال الأصمعي : هو الذي إذا أُتِي به ليحمل عليه . قيل : ادفع هذا أي دَعْه إبقاء عليه .
وأنشد غيره لذي الرمّة :
وَقَرَّبْنَ للأظعان كل مُدَفَّعِ
قال : ويقال : جاء دُفَّاع من الرجال والنساء إذا ازدحموا فركب بعضهُم بعضاً . أبو زيد : يقال دَافَع الرجلُ أمرَ كذا وكذا إذا أولع به وانهمك فيه . ويقال دَافَع فلان فلاناً في حاجته إذا ماطله فيها فلم يقضها .
وفي ( كتاب شمر ) قال أبو عمرو : المَدَافِع : مجاري الماء .
وقال ابن شميل : مَدْفَع الوادي : حيث يدفع السيل وهو أسفله حيث يتفرّق ماؤه .
وقال الأصمعي : الدوَافِع : مَدَافِع الماء إلى المِيث ، والميث تدفع إلى الوادي الأعظم .
فدع : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الأفدع : الذي يمشي على ظهر قدميه .
أبو نصر عن الأصمعي : هو الذي ارتفع أَخْمَص رجله ارتفاعاً لو وطىء صاحبُها على عصفورٍ ما آذاه قال : وفي رجله قَسَطٌ وهو أن تكون الرِجل ملساء الأسفل كأنها مَالَجٌ .
وقال الليث : الفَدَعُ : مَيْل في المفاصل كلّها ، كأن المفاصل قد زالت عن مواضعها ، وأكثر ما يكون في الأرساغ . قال : وكلّ ظلِيم أفدَع ؛ لأن في أصابعه اعوجاجاً .
وقال رؤبة :
عن ضَعفِ أطنابٍ وسمْكٍ أَفْدَعَا
فجعل السّمْك المائل أَفْدَع . وأنشد شمر لأبي زُبَيد :
مُقَابَل الخَطْوِ في أَرْسَاغِهِ فَدَعُ
قال : وأنشدني أبو عدنان :
يومٌ من النَثْرة أو فَدْعَائِهَا
يُخْرِج نَفْسَ العَنْزِ من وَجْعَائِهَا
قال : يعني بفدعائها : الذراع تُخرج نَفْس العَنْز من شدّة القُرِّ .
قال ابن شميل : الفَدَعُ في اليد : أنْ تراه يطأ على أم قِردَانِهِ فيشخص صدر خُفه ،
جملٌ أفَدع وناقةٌ فَدْعاء . ولا يكون الفدع إلا في الرُسْغ جُسْأة فيه .
وقال غيره : الفَدَع : أن يصطك كعباه ويتباعد قدماه يميناً وشِمالاً .
قلت : أصل الفَدَع الميل والعَوَج ، فكيفما مالت الرِجْل فقد فَدِعَتْ .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدال** ile **الفاء**

**عدف** , **عفد** , **فدع** , **دفع** : kullanımdadır.

**عدف** : Ebû Ubeyd: **العَدْف**: yeme. Dedi: ve **الأحمر** dedi: “Ne **عَدُوفاً** tattım ne **عَلُوساً** ne de **أَلُوساً**.” Ve Ebû Hassân dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin şöyle dediğini işittim: “Ne **عَدوفاً** tattım ne de **عَدُوفَة**.” Dedi: Yezîd b. **مَزْيَدْ** eş-Şeybânî’nin yanında idim; ona Kays b. Zuheyr’in beytini okudum:

ومُجَنَّبات ما يَذُقْن عَدُوفة
يَقْذفن المُهُرات والأمهارِ

**بالدال** ile; bunun üzerine Yezîd b. **مَزْيَد** bana dedi: “Ey Ebû Amr, tashîf ettin. O ancak **عَذوفة**’dir, **بالذال** ile.” Dedi: Ben de ona dedim ki: “Ne ben tashîf ettim ne de sen. Rabîa bu harfi **بالذال** ile söyler; Arapların geri kalanı **بالدال** ile.” Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **العِدْفَة**: on ile elli arasındaki (sayı); çoğulu **عِدَفٌ**. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî de bunun benzerini söyledi; dedi ki: ve **العَدَف**: göz çöpü.

Leys dedi: **العَدُوف**: yemden az bir tadımlık. Dedi: ve **العِدْفة** bir kumaş parçasından **الصَّنِفَة** gibidir. Ve her ağacın **عِذْفَة**’si: onun toprağın içine giden kökü; çoğulu **عِدَفٌ**.

Ve şu şiir okundu:

حَمَّال أثقالِ دِيَاتِ الثَأَى
عن عِدَف الأصْل وكُرَّامِهَا

Dedi: ve denir ki: bilakis o, **عَدَف الأصل**’dendir; **عَدَفَة**’nin çoğulu; yani ondan dağılmış olanı toplar.

Ve denir ki: malından bir parça kestiği zaman, ona malından bir **عِدْفَةً** **عَدَفَ** etti. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **العَدَف** ve **العائر** ve **الغُضَابُ**: göz eziyeti. İbnü’s-Sikkît dedi: **العَدْفُ** yemedır; “**عَدْفاً** tatmadı” denir. Ve **العَدَفُ**: göz çöpü.

**عفد** : Leys onu ihmal etti. Ebû Amr dedi: **الاعتفاد**: adamın kapıyı kendi üzerine kapatmasıdır; kimseye sormaz, ta ki açlıktan ölene kadar.

Ve şu şiir okundu:

وقائلةٍ ذا زمان اعتفادْ
ومَن ذاك يَبْقى على الاعتفَادْ

Ve **اعْتَفَدَ يَعْتَفِدُ اعتِفاداً**.

Şemmer dedi: Muhammed b. Enes dedi ki: Açlık onlara şiddetlendiğinde ve öleceklerinden korktuklarında, üzerlerine bir kapı kapatırlardı; bir ağaçtan bir çit yaparlardı, içine girerlerdi ki açlıktan ölsünler. Dedi: Bir adam ağlayan bir cariyeye rastladı; ona dedi: “Neyin var?” Dedi: “**نَعْتَفِد** etmek istiyoruz.” Dedi: ve en-Nazzâr b. Hâşim el-Esedî dedi:

صاحَ بهم على اعتِفَادٍ زمانْ
مُعْتَفِدٌ قَطّاع بينِ الأقرانْ

Şemmer dedi: Onu (**كتاب ابن بزرج**)’de buldum: adam **بالقاف** ile **اعتقد** etti ve **آطم**; bu, ihtiyaç duyduğunda üzerine bir kapı kapatmasıdır, ta ki ölene kadar. Dedi: Onu (**كتاب أبي خَيرة**)’de buldum: adam **عَفَدَ** eder, o **يَعْفِد** eder; bu, iki ayağını hizalayıp koşma olmaksızın sıçradığı zamandır.

**دفع** : Leys dedi: **الدَفْع** bilinir. Der ki: Allah senden hoş olmayanı **دَفْعاً** ile defetti; ve senden **دِفاعاً** ile savundu. Dedi: ve **الدَفْعَة**: bir kavim topluluğunun bir defada bir yere varmasıdır. Ve **الدُّفْعَة**: bir kırba ya da kapdan bir defada ittiğin şeydir de bir defada dökülür. A‘şâ dedi:

وسَافَتْ من دَمٍ دُفَعَا

Ve bunun gibi yağmurun **دُفَع**’ı ve benzeri. Dedi: ve **الدُفَّاع**: dalganın ve selin kabarmasıdır. Ve şu sözü okudu:

جَوَاد يَفيض على المعتَفِين
كما فاضَ يَمٌّ بُدُفَّاعِهِ

İbn Şümeyl dedi: **الدوافع**: vadilere doğru ittiği yerlerde, **المِيث**’in alt kısımlarıdır; her **مَيْثاء**’nın altı bir **دافِعَة**’dir.

Leys dedi: **الدَافِعَة**: su, bir tümsekten bir eğim ve inişte aktığında, bir su yolundan başka bir su yoluna doğru iten dere yatağıdır; onun bazı yerlerde yayılıp biraz ya da dönüp sonra ondan daha aşağı başka birine ittiğini görürsün; bunların her biri bir **دَافِعَة**’dir. Hepsi **الدَوَافِع**. Dedi: iki **الدافعتين** arasındaki akış yeri **مِذْنَبٌ**’dir. Başkası dedi: **المَدَافِع**: akış yatakları ve su yollarıdır. İbnü’l-A‘râbî şu şiiri okudu:

شِيبِ المبارك مدروسٌ مَدَافِعُهُ
هَابي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ

Şemmer dedi, Ebû Adnân dedi: **المدروس**: kuraklığından dolayı **مَدْفِعِه**’de sel izleri olmayan. Ve **الموظوب**: yenmesine devam edilmiş olan; yani onun yenmesine devam edildi. Ebû Saîd dedi: **مدروس مَدَافِعُهُ**: vadilerinde bitkiden olanı yenmiş. **هابي المراغِ**: tozu kalkmış. **شِيبٌ**: beyazlar.

Leys dedi: **الاندفاع**: her ne olursa olsun, yeryüzünde ilerleyiştir. Şairin şu sözünde:

أيها الصُلصُل المُغِذُّ إلى المَدْ
فَعِ من نهر مَعقلٍ فالمذَارِ

**المَدْفَع** ile bir yer adını kastetti. Dedi: ve **المُدَفَّع**: hor görülen adamdır; misafir olsa ikram edilmez, bir şey istese fayda verilmez. Ve denir ki: falan, kavminin efendisidir, **غير مُدَافَعٍ**; yani bunda ne çekiştirilen ne de ondan uzaklaştırılan. Ve denir ki: bu, falan yere **يدفع** eden bir yoldur; yani ona varır. Ve falan, falana **دُفِعَ** edildi; yani ona vardı.

Ve denir ki: bir bulut bize geldi de onu Benî falana doğru **فدفَعْناها** ettik; yani bizden dönüp onlara gitti. Ve **الدافع**: yavrusunun başı üzerine sütü **تَدْفع** eden dişi devedir; süt ancak yapmak istediği vakit memesinden çoğalır. Ve böylece **الشاة المِدفاع**. Masdar **الدَفْعة**’dir.

Ebû Ubeyde dedi: Bir kavim **المفْكِه** ile **الدافع**’ı bir sayar. Derler ki: o, yavru ile **دَافِع**’dir;

istersen “süt ile **دافِع**” dersin; istersen “memesi ile **دافِع**” dersin; istersen “**دافِع**” dersin ve susarsın. Ve şu şiiri okudu:

ودافِع قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ
قد مَخضَتْ مَخَاض خَيْل نُتْجِ

Nadr dedi: “Sütüyle” ve “süt ile” **دفعت** denir; yavrusu karnında iken; doğurduğunda ise “**دَفَعَتْ**” denmez. Ebû Amr dedi: **الدُفَّاع**: insanın çokluğu, yürüyüşün çokluğu ve atın koşusunun çokluğu; koşusu birbirini ittiği zaman. Ve **فرسٌ دَفَّاعٌ**.

İbn Ahmer dedi:

إذا صَلِيتُ بَدفَّاع له زَجَلٌ
يُوَاضِخُ الشَدَّ والتقريب والخَبَبَا

**بدُفَّاعٍ** ile de rivayet edilir; koşusunda birbirini iten atı kasteder.

Asma‘î dedi: **بعيرٌ مُدَفَّعٌ**: **المُقْرم** gibidir; damızlık için bırakılır; binilmez ve yük yüklenmez.

Asma‘î dedi: o, yük yüklenmek üzere getirildiğinde, “bu( nu) **ادفع** et” denilen; yani onu bırak, ona acıyarak.

Başkası, Zü’r-Rumme’ye ait olarak şu şiiri okudu:

وَقَرَّبْنَ للأظعان كل مُدَفَّعِ

Dedi: ve denir ki: erkeklerden ve kadınlardan bir **دُفَّاع** geldi; birbirlerine sıkıştıklarında, bazısı bazısının üzerine bindiğinde. Ebû Zeyd: Adam, şu şu işi **دَافَع** etti denir; ona tutulduğunda ve onda kendini tükettiğinde. Ve falan, falanı ihtiyacında **دَافَع** etti denir; onda onu oyaladığında, onu yerine getirmediğinde.

Ve (**كتاب شمر**)’de: Ebû Amr dedi: **المَدَافِع**: su akış yataklarıdır.

İbn Şümeyl dedi: **مَدْفَع الوادي**: selin ittiği yer; o, onun en altıdır; suyu orada dağılır.

Asma‘î dedi: **الدوَافِع**: suyun **المِيث**’e doğru **مَدَافِع**’idir; ve **الميث** en büyük vadiye doğru **تدفع** eder.

**فدع** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الأفدع**: ayaklarının üstü üzerinde yürüyen kimsedir.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: o, ayağının **أَخْمَص**’ı yükselen kimsedir; öyle bir yükseliş ki, sahibi bir serçenin üzerine basacak olsa ona eziyet etmez. Dedi: ve ayağında **قَسَطٌ** vardır; o da ayağın altının düz olmasıdır; sanki o bir **مَالَجٌ**’dır.

Leys dedi: **الفَدَعُ**: bütün eklemlerde bir eğriliktir; sanki eklemler yerlerinden kaymış gibidir; en çok **الأرساغ**’da olur. Dedi: ve her devekuşu (**ظلِيم**) **أفدَع**’dır; çünkü parmaklarında eğrilik vardır.

Rü’be dedi:

عن ضَعفِ أطنابٍ وسمْكٍ أَفْدَعَا

Böylece eğri olan **السّمْك**’ı **أَفْدَع** kıldı. Şemmer, Ebû Zübeyd’e ait olarak şu şiiri okudu:

مُقَابَل الخَطْوِ في أَرْسَاغِهِ فَدَعُ

Dedi: ve Ebû Adnân bana şu şiiri okuttu:

يومٌ من النَثْرة أو فَدْعَائِهَا
يُخْرِج نَفْسَ العَنْزِ من وَجْعَائِهَا

Dedi: **فدعائها** ile kastı: soğuk şiddetinden kol, keçinin canını çıkarır.

İbn Şümeyl dedi: elde **الفَدَعُ**: onu, **أم قِردَانِهِ** üzerine basar görmendir; böylece toynağının göğsü yükselir; **جملٌ أفَدع** ve **ناقةٌ فَدْعاء**. Ve **الفدع** ancak **الرُسْغ**’da olur; onda bir **جُسْأة** vardır.

Başkası dedi: **الفَدَع**: iki topuğunun birbirine vurması ve iki ayağının sağa ve sola uzaklaşmasıdır.

Dedim: **الفَدَع**’ın aslı eğilme ve eğriliktir; ayak nasıl eğilirse, **فَدِعَتْ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين ليس قبله إِلاَّ [طريفة] من طرائف ابن دريد([2]) ، قال: فدشت الشَّيء، إذا شدختَه. وفدشْتُ رأسَه بالحجَر.
(فدع) الفاء والداء والعين أصلٌ فيه كلمة واحدة، وهي الفَدَع: عِوَجٌ في المفاصل، كأنَّها قد زالت عن أماكنها. ويقولون: كلُّ ظليم أفدع، وذلك أنَّ في مفاصله انحرافاً. ويقال بل الفدَع: انقلابُ الكفِّ إلى إنسيِّها، يقال منه: فَدِعَ يفدَع فَدَعاً.
(فدغ) الفاء والدال والغين. زعم ابنُ دريد([3]) أن الفَدْغ: الشَّدخ. وذَكَر الحديث: "إذاً تَفْدَغَ قُرَيشٌ رأسي([4])". وهذا صحيح.
(فدم) الفاء والدال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خُثورة وثِقَلٍ وقِلّة كلامٍ في عِيٍّ. من ذلك قولُهم: صِبْغٌ مُفَدَّم([5]) ، أي خاثر مشبّع. قالوا: ومن قياسِه الرّجلُ الفَدْم، وهو القليل الكلام مِن عِيّ. وهو بيِّنُ الفُدُومة والفَدامة. وهذا كلُّه قياسُه الفِدام: الذي تُفَدَّم به الأباريق لتصفية ما فيها من شَراب.
(فدك) الفاء والداء والكاف كلمةٌ واحدة، وهي فَدَك: بلد. ومن طرائف ابن دريد: فَدَكْتُ القطن([6]) : نفشتُه. قال: وهي لغةٌ أزْديَّة.
(فدن) الفاء والداء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الفَدَن، يقولون: إنَّه القَصْر.
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
(فدج) الفاء والدال والجيم. يقولون: إنَّ الفَوْدج: الهَودج. قال الخليل: الفَودج: النّاقةُ الواسعة الأرفاغ. وشاةٌ مُفَوْدَجَة([13]) : ينتصب قرناها ويلتقي طَرَفاهُما.
(فدح) الفاء والدال والحاء كلمة. فَدَحَه الأمر. إذا عالَه وأثقله، فَدْحاً. وهو أمرٌ فادح.
(فدخ) الفاء والدال والخاء ليس فيه إلاَّ طريفة ابنِ دريد: فدَخْتُ الشَّيء، مثل شَدَخته([14]) .
--------------ــــ
([1]) الجمهرة (2: 252) .
([2]) الجمهرة (2: 268-269) .
([3]) الجمهرة (2: 287) .
([4]) وكذا في المجمل والجمهرة. وفي اللسان: "الرأس".
([5]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وضبط في اللسان بسكون الفاء وفتح الدال مخففة، وفي القاموس ضبط قلم كمنبر.
([6]) في الأصل: "قد كنت"،، صوابه من المجمل واللسان والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) البيت لوعلة بن عبد الله الجرمي. الخزانة (1: 199) والأغاني (15: 73) والعقد(يوم الكلاب الثاني) واللسان (دبر).
([9]) للنابغة الذبياني في ديوانه 36 واللسان (فدى) والخزانة (3: 8). وفداء، تروى بالرفع على الخبرية المقدمة، وبالنصب أي يفدونك فداء. وبالجر مع التنوين وطرح التنوين، ففي اللسان: "ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور اللام خاصة فيقول: فداء لك لأنه نكرة يريدون به معنى الدعاء". وقال البغدادي: "وهذا التعليل فيه خفاء، والواضح قول أبي علي في المسائل المنثورة وقد أنشده فيها، قال: بني على الكسر لأنه قد تضمن معنى الحرف، وهو لام الأمر". ثم نقل عن ابن المستوفي قوله: "يستعمل مكسوراً منوناً وغير منون، حملا على إيه وإيه".
([10]) لذي الرمة في ديوانه 654 واللسان (فدى) والكامل 260 وأمالي الزجاجي 58. وصدره: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) الجمهرة(3: 243) .
([12]) البيت في المجمل (فدا) واللسان (فدى، جرد، حرد، سلف)، والمخصص (11: 5/ 16: 25)، ويروى: "إذ حردوه" بالحاء المهملة، و"سلف" موضع "سلك".
([13]) هذه الكلمة مما فات المعاجم المتداولة. وفي المجمل: "ونعجة مفودجة".
([14]) الجمهرة (2: 201)، والعبارة هناك مخالفة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**الدال** وما يثلثهما)
(**فدر**) **الفاء** ve**الدال** ve**الراء** sahih bir asıldır; kesmeye ve kesilmeye delâlet eder. Bundan **الفِدْرَة**: etten parça; ve bilmem, ondan bir fiil bina olundu mu yoksa hayır mı. Ve derler: **فَدَرَ** aygır, eğer çiftleşmeden âciz olursa; ve o **فادر**’dir. Ve adlandırıldı; çünkü âciz olunca onu kesmiş olur. Ve **فادر**’in çoğulu **فوادر**’dir.
İbn Düreyd dedi([1]): Bu, nadir olup ondan **فاعل**’in **فواعل** üzere geldiği şeylerdendir. Ve **المَفْدَرة**: **الفُدْر** yaban keçilerinin yeri.

(**فدش**) **الفاء** ve**الدال** ve**الشين**; ondan önce ancak İbn Düreyd’in([2]) tuhafelerinden [bir tuhafecik] vardır; dedi: **فدشت** şeyi, eğer onu **شدختَه** (ezip parçaladıysan). Ve **فدشْتُ** başını taş ile.

(**فدع**) **الفاء** ve**الداء** ve**العين**; onda bir tek kelimeye dair bir asıl vardır; o da **الفَدَع**: eklemlerde eğrilik; sanki yerlerinden kaymış gibidir. Ve derler: her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; ve bu, eklemlerinde bir sapma olmasındandır. Ve denilir: bilakis **الفدَع**: avucun iç tarafına doğru dönmesidir; ondan: **فَدِعَ** **يفدَع** **فَدَعاً** denilir.

(**فدغ**) **الفاء** ve**الدال** ve**الغين**. İbn Düreyd([3]) iddia etti ki **الفَدْغ**: **الشَّدخ** (ezip parçalama)dır. Ve hadisi zikretti: "إذًا **تَفْدَغَ** **قُرَيشٌ** رأسي([4])". Ve bu sahihtir.

(**فدم**) **الفاء** ve**الدال** ve**الميم** sahih bir asıldır; pıhtılaşmaya, ağırlığa ve pelteklik içinde sözün azlığına delâlet eder. Bundan onların sözü: **صِبْغٌ مُفَدَّم**([5]), yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. Dediler: Ve onun kıyasından **الرّجلُ الفَدْم**; o, pelteklikten sözün azıdır. Ve o, **الفُدُومة** ve**الفَدامة**’si açık olandır. Ve bunun hepsi, kıyası **الفِدام**’dır: içinde olan içeceği süzmek için ibriklerin üzerine konulan şey.

(**فدك**) **الفاء** ve**الداء** ve**الكاف** bir tek kelimedir; o da **فَدَك**: bir belde. Ve İbn Düreyd’in tuhafelerinden: **فَدَكْتُ** pamuğu([6]): onu kabarttım. Dedi: ve o, Ezdî bir dildir.

(**فدن**) **الفاء** ve**الداء** ve**النون** bir tek kelimedir; o da **الفَدَن**; derler: şüphesiz o, **القَصْر**’dur.

(**فدي**) **الفاء** ve**الدال** ve**الحرف المعتل** çokça birbirinden ayrı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, ona bir koruma olmak üzere bir şeyin yerine kılmaktır; ikincisi ise yiyecekten bir şeydir.
Birincisi senin sözün: **فديتُه** **أَفدِيه**; sanki onu nefsinle yahut onun yerine geçecek bir şeyle koruyorsun. Derler: [o([7])] **فِداؤك**’tur; eğer kırarsan uzatırsın, eğer açarsan kısaltırsın; **هو فَدَاك** denilir. Dedi ki:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
Ve uzatılmışta dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
Ve denilir: **تفادَى** şeyden; eğer ondan sakındı ve ondan uzaklaşıp çekildiyse. Ve bu kelimede asıl, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**: insanların birbirlerini birbirleriyle korumasıdır; sanki arkadaşını kendi nefsinin fidyesi kılar. Dedi ki:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
Ve öteki kelime **الفَدَاء** uzatılmıştır; o, Abdülkays diliyle hurmanın düzleştirilmiş (yayılmış) yeridir; İbn Düreyd([11]) onu nakletti. Ve Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa, hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi ki:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])

(**فدج**) **الفاء** ve**الدال** ve**الجيم**. Derler: şüphesiz **الفَوْدج**: **الهَودج**’dur. Halîl dedi: **الفَودج**: uyluk araları geniş dişi devedir. Ve **شاةٌ مُفَوْدَجَة**([13]): iki boynuzu dikilir ve iki ucunun ikisi birleşir.

(**فدح**) **الفاء** ve**الدال** ve**الحاء** bir kelimedir. **فَدَحَه** iş; eğer onu yükledi ve ağırlaştırdıysa; **فَدْحاً**. Ve o, **أمرٌ فادح**’tır.

(**فدخ**) **الفاء** ve**الدال** ve**الخاء**; onda ancak İbn Düreyd’in tuhafesi vardır: **فدَخْتُ** şeyi, **شَدَخته**’nin([14]) benzeri.

--------------ــــ
([1]) el-Cemhere (2: 252).
([2]) el-Cemhere (2: 268-269).
([3]) el-Cemhere (2: 287).
([4]) Ve böylece el-Mücmel ve el-Cemhere’dedir. Ve Lisân’da: "الرأس".
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edildi. Ve Lisân’da **الفاء**’nın sükûnu ve **الدال**’ın fethiyle, hafif olarak ضبط edildi; ve el-Kâmûs’ta kalem, minber gibi ضبط etti.
([6]) Asılda: "قد كنت"; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve el-Cemhere’dendir.
([7]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([8]) Beyit, Va‘le b. Abdullah el-Cermî’nindir. el-Hizâne (1: 199) ve el-Eğânî (15: 73) ve el-‘İkd (Yevmü’l-Kilâb es-Sânî) ve Lisân (دبر).
([9]) en-Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Dîvân’ında 36 ve Lisân (فدى) ve el-Hizâne (3: 8). Ve **فداء**; haber olarak öne alınmışlık üzere ref‘ ile, ve nasb ile yani seni fidye olarak fidye ederler; ve cer ile tenvinle ve tenvini atmakla rivayet olunur. Lisân’da: "Araptan, özellikle lâm’a komşu olunca **فداء**’yı tenvinle kesreleyen kimse vardır; şöyle der: **فداء لك**; çünkü o nekredir; onunla dua mânâsını isterler." Bağdâdî dedi: "Bu ta‘lîlde kapalılık vardır; açık olan, Ebû Ali’nin el-Mesâilü’l-Mensûre’deki sözüdür; onda onu inşâd etti; dedi: kesre üzere bina olundu; çünkü harfin mânâsını tazammun etti; o da emir lâmıdır." Sonra İbnü’l-Müstevfî’nin sözünü nakletti: "Tenvinli ve tenvinsiz, kesreli olarak kullanılır; **إيه وإيه** üzerine حمل ile."
([10]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 654 ve Lisân (فدى) ve el-Kâmil 260 ve Emâlî’z-Zeccâcî 58. Ve صدرُه: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) el-Cemhere (3: 243).
([12]) Beyit el-Mücmel (فدا) ve Lisân (فدى، جرد، حرد، سلف) ve el-Muhassas (11: 5/ 16: 25)’tedir; ve "إذ حردوه" diye, **الحاء** المهملة ile rivayet olunur; ve "سلف"، "سلك" yerinde.
([13]) Bu kelime, dolaşımda olan sözlüklerin kaçırdıklarındandır. Ve el-Mücmel’de: "ونعجة مفودجة".
([14]) el-Cemhere (2: 201); ve ibare orada muhaliftir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف د ع
كلّ ظليم أفدع وكأنهم الضراغمة الفدع وهو اعوجاج في الرسغ وأمة فدعاء‏:‏ اعوجّت يدها من العمل‏.‏
واستعرض رجل عبداً فرأى به فدعاً فأعرض عنه فقال له العبد‏:‏ خذ الأفدع وإلا فدع فاشتراه‏.‏

##### Türkçe

ف د ع
Her **ظليم** **أفدع**dır; sanki onlar **الضراغمة**dir. **الفدع** ise bilekte bir eğriliktir. **أمة فدعاء**: eli işten dolayı eğrildi.
Bir adam bir köleyi yokladı da onda bir **فدع** gördü; ondan yüz çevirdi. Bunun üzerine köle ona dedi ki: “**الأفدع**ı al; yoksa **فدع**.” Böylece onu satın aldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَدَعُ: عَوَجٌ ومَيْلٌ في المَفاصِل كلِّها، خِلْقةً أو داءٌ كأَنَّ المفاصل قد زالت عن مواضعها لا يُسْتطاعُ بَسْطُها معه، وأَكثر ما يكون في الرُّسْغِ من اليد والقَدَمِ. فَدِع فَدَعاً وهو أَفْدَعُ بَيِّنُ الفَدَعِ: وهو المُعْوَجُّ الرُّسْغِ من اليد أَو الرجل فيكون منقلب الكفّ أَو القدم إِلى إِنْسِيِّهِما؛ وأَنشد شمر لأَبي زبيد:
مقابِل الخَطْوِ في أَرْساغِه فَدَعُ
ولا يكون الفَدَعُ إِلا في الرسغ جُسْأَةً فيه، وأَصل الفَدَعِ الميل والعَوَجُ فكيفما مالَتِ الرجْلُ فقد فَدِعَتْ، والأَفْدَعُ الذي يمشي على ظهر قدمه، وقيل: هو الذي ارْتَفَعَ أَخْمَصُ رجلِه ارتفاعاً لو وطئ صاحبها على عُصْفور ما آذاه، وفي رجله قَسَطٌ، وهو أن تكون الرجل مَلْساءَ الأَسْفَلِ كأَنها مالَج؛ وأَنشد أَبو عَدْنانَ:
يومٌ مِن النَّثْرةِ أَو فَدْعائِها،
يُخْرِجُ نَفسَ العَنْز مِنْ وَجْعائِها
قال: يعني بفَدْعائِها الذراع يُخْرِجُ نفْس العنز من شدّة القُرِّ. وقال ابن شميل: الفَدَعُ في اليَدَيْنِ تَراه يَطَأُ على أُمِّ قِرْدانِه فَيَشْخَصُ صَدْرُ خُفِّه، جمَل أَفْدَعُ وناقة فَدْعاءُ، وقيل: الفَدَع أَن تَصْطَكَّ كعباه وتَتَباعَدَ قدماه يميناً وشِمالاً. وفي حديث ابن عمر: أَنه مضى إِلى خَيْبَر فَفَدَعَه أَهلها؛ الفَدَعُ، بالتحريك، زيغ بين القدم وبين عظم الساق وكذلك في اليد، وهو أَن تزول المفاصل عن أَماكِنها. وفي صفة ذي السُّوَيْقَتَيْنِ الذي يَهْدِمُ الكعبة:كأَني به أُفَيْدِعَ أُصَيْلِعَ؛ أُفَيْدِعُ: تصغير أَفْدَعَ. والفَدَعةُ: موضع الفَدَعِ. والأَفْدَعُ: الظليم لانحراف أَصابعه، صفة غالبة، وكلُّ ظَلِيمٍ أَفْدَعُ لأَنَّ في أَصابعه اعوجاجاً. وسَمْكٌ أَفْدَعُ: مائِلٌ على المثل؛ قال رؤبة: عن ضَعْفِ أَطْنابٍ وسَمْكٍ أَفْدَعا
فجعل السمْكَ المائِلَ أَفْدَعَ. وفي الحديث: أَنه دعا على عُتَيْبةَ بن أَبي لهَب فَضَغَمَه الأَسد ضَغْمةً فَدَعَته؛ الفَدْعُ: الشدْخُ والشَّقُّ اليَسِيرُ. وفي الحديث في الذبْح بالحَجَر: إِنْ لم يَفْدَعِ الحُلْقُومَ فكلْ، لأَن الذبح بالحجر يَشْدَخُ الجلد وربما لا يَقْطَعُ الأَوْداجَ فيكون كالموْقُوذ. وفي حديث ابن سيرين: سئل عن الذبيحة بالعُود فقال: كلْ ما لم يَفْدَعْ، يريد ما قَدّ بحدّه فكله وما قدّ بِثِقَله فلا تأْكُلْه؛ ومنه الحديث: إِذاً تَفْدَعُ قُرَيْشٌ الرأْسَ.

##### Türkçe

**الفَدَعُ**: bütün eklemlerde bir eğrilik ve meyil; yaratılışça yahut bir hastalık (olması). Sanki eklemler yerlerinden kaymış gibidir; onunla birlikte onları düzleştirmek mümkün olmaz. En çok elin ve ayağın bileğinde olur. **فَدِع** (oldu) **فَدَعاً**; o **أَفْدَعُ**’dır, açık **الفَدَعِ** (sahibi): o, elin yahut ayağın bileği eğri olan kimsedir; böylece avuç içi yahut ayak, ikisinin iç tarafına doğru dönük olur. Şemmer, Ebû Zübeyd için inşad etti:

مقابِل الخَطْوِ في أَرْساغِه فَدَعُ

**الفَدَعُ** ancak bilekte, onda bir şişkinlik olarak olur. **الفَدَعِ**’ın aslı meyil ve eğriliktir; ayak nasıl meylederse artık **فَدِعَتْ** (olmuştur). **الأَفْدَعُ**: ayağının üstü üzerinde yürüyen kimsedir. Ve denildi ki: o, ayağının taban çukuru yükselmiş olan kimsedir; sahibi bir serçenin üzerine basacak olsa ona eziyet etmez. Ve ayağında **قَسَطٌ** vardır; o da, ayağın altının düz olmasıdır; sanki o bir **مالَج**’dir. Ebû Adnân inşad etti:

يومٌ مِن النَّثْرةِ أَو فَدْعائِها،
يُخْرِجُ نَفسَ العَنْز مِنْ وَجْعائِها

Dedi ki: **فَدْعائِها** ile kastı, soğuğun şiddetinden keçinin canını çıkaran (şey olarak) koldur.

İbn Şümeyl dedi: **الفَدَعُ** iki elde (şöyledir): onu, **أُمِّ قِرْدانِه**’nin üzerine basar görürsün de, toynağının göğsü yükselir. **جمَل أَفْدَعُ** ve **ناقة فَدْعاءُ**. Ve denildi ki: **الفَدَع** iki topuğunun birbirine vurması ve iki ayağının sağa ve sola uzaklaşmasıdır. İbn Ömer hadîsinde: onun Hayber’e gittiği, derken onların onu **فَفَدَعَه** (bileğini/eklemini kaydırdıkları) (rivayet edilmiştir); **الفَدَعُ**, harekeli olarak: ayak ile incik kemiği arasında bir sapmadır; aynı şekilde elde de; o, eklemlerin yerlerinden çıkmasıdır. Kâbe’yi yıkan **ذي السُّوَيْقَتَيْنِ**’in sıfatında: “Sanki onu **أُفَيْدِعَ** **أُصَيْلِعَ** (gibi görüyorum)”; **أُفَيْدِعُ**: **أَفْدَعَ**’ın küçültmesidir. **الفَدَعةُ**: **الفَدَعِ**’ın yeri. **الأَفْدَعُ**: parmaklarının eğriliğinden dolayı devekuşudur (**الظليم**); baskın bir sıfattır. Her **ظَلِيمٍ** **أَفْدَعُ**’dır; çünkü parmaklarında bir eğrilik vardır. **وسَمْكٌ أَفْدَعُ**: misal olarak eğik (olan). Rü’be dedi ki:

عن ضَعْفِ أَطْنابٍ وسَمْكٍ أَفْدَعا

Böylece eğik olan direği **أَفْدَعَ** kıldı. Hadîste: onun Ebû Leheb’in oğlu Uteybe’ye beddua ettiği, derken aslanın onu bir ısırışla **فَدَعَته** (yarıp ezdiği) (gelmiştir); **الفَدْعُ**: ezip parçalama ve az bir yarıktır. Taşla boğazlama hakkında hadîste: eğer **يَفْدَعِ** (ezer/yararsa) gırtlağı, o hâlde ye; çünkü taşla boğazlama deriyi ezer ve belki şah damarlarını kesmez; böylece **الموْقُوذ** gibi olur. İbn Sîrîn hadîsinde: sopayla kesilen (hayvan) hakkında soruldu da dedi ki: **يَفْدَعْ** etmedikçe ye; yani keskinliğiyle yardıysa onu ye; ağırlığıyla yardıysa onu yeme. Ve ondan (şu) hadîs: “O hâlde Kureyş başı **تَفْدَعُ** eder (ezer/yarar).”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفدع، محركة: اعوجاج الرسغ من اليد أو الرجل حتى ينقلب الكف أو القدم إلى إنسيها هكذا في النسخ، ومثله في العباب، وفي الصحاح: إلى إنسيهما، يقال منه: رجل أفدع بين الفدع أو: هو المشي على ظهر القدم، يقال: رجل أفدع، يمشي على ظهر قدمه، عن ابن الأعرابي. أو الفدع: ارتفاع أخمص القدم حتى لو وطئ الأفدع - ولو قال: صاحبه، كان أحسن - عصفورا ما آذاه قاله الأصمعي، قال ابن أحمر:
  كم فيهم من هجـين أمـه أمة                      في عينها قدع، في رجلها فدع أو هو اعوجاج وميل في المفاصل كلها خلقة أو داء، كأنها قد زالت عن مواضعها، لا يستطاع بسطها معه. قاله الليث، قال أبو دلامة:
  عكباء عكبرة اللحيين همـرش                      وفي المفاصل من أوصالها فدع وأكثر ما يكون في الأرساغ من اليد والقدم خلقة، قال أبو زبيد الطائي:
  مقابل الخطو في أرساغه فدع                      ضبارم ليس في الظلماء هيابا أو هو زيغ بين القدم وبين عظم الساق، وكذلك في اليد، وهو أن تزول المفاصل عن أماكنها، ومنه حديث عبد الله بن عمر، رضي الله عنهما أن يهود خيبر حين بعثه أبوه ليقاسمهم الثمرة دفعوه من فوق بيت ففدعت قدمه، فغضب عمر رضي الله عنه، فنزعها منهم أي خيبر، وأجلاهم إلى تيماء وأريحاء، وفي رواية: فسحروه، فتكوعت أصابعه. قال ابن شميل: الفدع في يدي البعير: أن تراه يطأ على أم قردانه، فيشخص صدر خفه، تقول: جمل أفدع، وناقة فدعاء. قال: ولا يكون الفدع إلا جسأة في الرسغ، وأصله الميل والعوج، وقال غيره: هو أن تصطك كعباه وتتباعد قدماه يمينا وشمالا. والتفديع: أن تجعله أفدع، ومنه الحديث الآخر:  أن أهل خيبر فدعوا ابن عمر، فأجلى عمر - رضي الله عنه - يهود خيبر إلى تيماء وأريحاء، وأعطاهم قيمة ثمرهم مالا وإبلا وعروضا من أقتاب وحبال وغير ذلك  . ومما يستدرك عليه: قال ابن دريد: أمة فدعاء: إذا اعوجت كفها من العمل، قال الفرزدق:
  كم عمة لك يا جرير وخـالة                      فدعاء قد حلبت علي عشاري والفدعاء: الذراع: كوكب معروف، أنشد أبو عدنان:
  يوم من النثرة أو فـدعـائهـا                      يخرج نفس العنز من وجعائها

  أي: من شدة القر. والفدعة، محركة: موضع الفدع، نقله الجوهري، وفي حديث ذي السويقتين: كأنه أصيلع أفيدع. هو تصغير الأفدع. والأفدع: الظليم، لانحراف أصابعه، صفة غالبة، وكل ظليم أفدع؛ لأن في أصابعه اعوجاجا، كذا قاله الليث، قال الصاغاني: والصواب: لانحراف مناسمه، كما يقال تلك للبعير. والأفدع: المائل المعوج. والفدع: الشدخ والشق اليسير. ومن لطائف الزمخشري: استعرض رجل عبدا، فرأى به فدعا، فأعرض عنه، فقال له الأفدع: خذ الأفدع، وإلا فدع، فاشتراه.

##### Türkçe

**الفدع**، harekeli: elin yahut ayağın bileğinin eğriliği; ta ki avuç yahut ayak, iç tarafına dönünceye kadar; nüshalarda böyle(ce). Bunun benzeri **العباب**’da da vardır. **الصحاح**’ta: “ikisinin iç tarafına” (şeklindedir). Ondan (türetilerek) denir: **رجل أفدع**; **بين الفدع** (olan). Yahut: o, ayağın üstü üzerinde yürümektir; denir: **رجل أفدع**; ayağının üstü üzerinde yürür; İbnü’l-A‘râbî’den. Yahut **الفدع**: ayağın taban çukurunun yükselmesidir; öyle ki **الأفدع**—(“sahibi” deseydi daha iyi olurdu)—bir serçeyi çiğnese ona zarar vermez; bunu el-Asma‘î söyledi. İbn Ahmer dedi ki:
  Onların içinde niceleri var: annesi melez (olan) bir melez;                      gözünde **قدع** (var), ayağında **فدع** (var).

Yahut o, bütün eklemlerde yaratılıştan yahut hastalık olarak eğrilik ve meyildir; sanki yerlerinden kaymışlardır; onunla birlikte onları açmak mümkün olmaz. Bunu el-Leys söyledi. Ebû Dulâme dedi ki:
  Çarpık (bir) kadın; iki çeneli; hımırş;                      ve eklemlerinde, uzuvlarının bağlantılarında **فدع** (vardır).

Ve çoğu kez el ve ayağın bileklerinde yaratılıştan olur. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi ki:
  Adımın karşısında, bileklerinde **فدع** (vardır);                      sertler; karanlıkta korkak değildir.

Yahut o, ayak ile kaval kemiği arasındaki sapmadır; elde de böyledir; o, eklemlerin yerlerinden çıkmasıdır. Ondandır: Abdullah b. Ömer’in—Allah ikisinden de razı olsun—hadisi: Hayber Yahudileri, babası onu meyveyi onlarla taksim etsin diye gönderdiği vakit, onu bir evin üstünden ittiler de ayağı **فدعت** oldu; bunun üzerine Ömer—Allah ondan razı olsun—öfkelenip onu onlardan, yani Hayber’i, çekip aldı; onları Teymâ ve Erîhâ’ya sürdü. Bir rivayette: Ona büyü yaptılar da parmakları büküldü. İbn Şümeyl dedi: Devenin iki elinde **الفدع**: onu, “ümmi kurdâne”sinin üzerine basar görmendir; böylece tırnağının göğsü yükselir. Dersin: **جمل أفدع** ve **ناقة فدعاء**. Dedi ki: **الفدع** ancak bilekte bir şişkinlik olur; aslı meyil ve eğriliktir. Başkası dedi: O, iki topuğunun birbirine çarpması ve iki ayağının sağa ve sola uzaklaşmasıdır. **التفديع**: onu **أفدع** yapmandır. Ondandır: diğer hadis: Hayber ehli İbn Ömer’i **فدعوا** ettiler; bunun üzerine Ömer—Allah ondan razı olsun—Hayber Yahudilerini Teymâ ve Erîhâ’ya sürdü; onlara meyvelerinin değerini para, develer ve semerlerden, iplerden ve başka şeylerden oluşan eşyalar olarak verdi.

Ve ona (bu maddeye) ilhak edilip telafi edilenlerdendir: İbn Düreyd dedi: **أمة فدعاء**: eli işten eğrildiği zaman. el-Ferezdak dedi ki:
  Ey Cerîr, senin nice hala ve teyzen var                      **فدعاء**; benim on develerimi sağmıştır.

Ve **الفدعاء**: **الذراع**: bilinen bir yıldızdır. Ebû Adnân inşad etti:
  **النثرة**’den yahut onun **فدعائهـا**’sından bir gün                      keçinin nefesini, ağrısından çıkarır.

Yani: şiddetli soğuktan.

Ve **الفدعة**، harekeli: **الفدع**’ın yeri; el-Cevherî onu nakletti. Ve **ذي السويقتين** hadîsinde: “Sanki o, küçük parmaklı, küçük **أفيدع** (bir kimse)dir.” O, **الأفدع**’ın küçültmesidir. Ve **الأفدع**: devekuşu erkeği; parmaklarının eğriliğinden dolayı; galip bir sıfattır. Ve her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; çünkü parmaklarında bir eğrilik vardır; el-Leys bunu böyle söyledi. es-Sağânî dedi: Doğrusu: tırnaklarının (ayak uçlarının) eğriliğinden dolayıdır; nitekim deve için de öyle denir. Ve **الأفدع**: eğik, eğri olan. Ve **الفدع**: ezilme ve az bir yarık. ez-Zemahşerî’nin latifelerindendir: Bir adam bir köleyi yokladı; onda **فدع** gördü de ondan yüz çevirdi. Bunun üzerine **الأفدع** ona dedi: “**خذ الأفدع**; yoksa **فدع**.” Böylece onu satın aldı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَدِعَ
1 فَدِعَ ذ , with kesr, [aor. فَدَعَ , inf. n. فَدَعٌ,] He was, or became, such as is termed أفْدَعُ [q. v.]. (O.) And فَدِعَتْ قَدَمُهُ, (O, K, TA, in the CK [erroneously] فَدَعَتْ,) [aor. and inf. n. as above,] occurring in a trad., His foot had the affection termed فَدَعٌ [meaning as expl. below; and in like manner the verb may be used in relation to the hand]. (O, K, TA.) -A2- See also فَدْعٌ.

فدّعةُ
2 فدّعةُ ذ , (O, TA, from a trad.,) inf. n. تَفْدِيعٌ, (O, K,) He caused him (a man, O, TA) to be, or become, such as is termed أفْدَعُ. (O, K, * TA.)

فَدْعٌ
فَدْعٌ ذ [app. an inf. n. of which the verb is ↓ فَدَعَ] A breaking, or crushing, syn. شَدْخٌ [q. v.]: and a slight splitting or cleaving or slitting. (TA.)

فَدَعٌ
فَدَعٌ ذ [mentioned above as an inf. n.] Deflection, and distortion: this is [said to be] the primary signification. (TA.) [Generally] A distortion of the wrist or of the ankle-joint, (S, Mgh, O, Msb, K,) so that the hand or the foot becomes turned towards the inner side: (S, O, Msb, K:) or the walking upon the back [i. e. the upper surface] of the foot [from an explanation of أَفْدَعُ by IAar, mentioned in the Mgh and O and Msb and TA; but it seems rather to mean a distortion of the foot that occasions the so walking]: (K: [see also رَوَحٌ:]) or height of the hollow part of the sale of the foot, such that if the person trod upon a sparrow it would not hurt it [from an explanation of أَفْدَعُ by As, mentioned in the O]: (K, TA:) or a distortion (عِوَجٌ, K, TA, [in the O عَرَجٌ,] and مَيْلٌ, TA) in the joints, as though they were dislocated, (Lth, O, K,) mostly in the wrists and ankle-joints, (Lth, * O, * K, * TA,) by nature (Lth, O, K, TA) or by disease, as though the person were unable to extend them: (Lth, O, TA:) or a deflection between the foot and the shank-bone, (O, K, TA,) and the like in the arm, being a state of dislocation of the joints: (TA:) or it is a colliding of the [inner] ankle-bones, and a wide separation of the feet, (Mgh, TA,) to the right and left. (TA. [See, again, رَوَحٌ.]) In the camel, (K,) or in the fore legs of the camel, (ISh, O, TA,) it is The state in which one sees the animal to tread upon the part between the phalanges of his foot, so that the fore part of his foot becomes raised; (ISh, O, K, TA;) and it is nought but a rigidity in the pastern [that occasions this]. (ISh, O, TA.)

فَدَعَةٌ
فَدَعَةٌ ذ The place of what is termed فَدَعٌ, (S, O, Msb,) in the wrist or ankle-joint. (S, Msb.)

أَفْدَعُ
أَفْدَعُ ذ Having a deflection; and distorted. (TA [in which it is implied that this is the primary signification].) [Generally] Having the affection termed فَدَعٌ [q.v.]; applied to a man; (S, Mgh, O, Msb, K;) and to a he-camel: (O, K:) fem. فَدْعَآءُ; (O, Msb, K;) applied to a woman; (Msb;) and to a she-camel; (O, K;) and to a female slave as meaning whose hand is distorted in consequence of work. (IDrd, O.) And the masc. is applied to a male ostrich, as meaning Having a distortion of the extremities of the fore parts of his feet; in like manner as when it is applied to a he-camel. (Lth, * O, TA.) And hence, الأفْدَعُ, as an epithet in which the quality of a subst. predominates, signifies The male ostrich. (TA.) And أفْدَع is applied by Ru-beh to fish (سَمَك) as meaning Bending, crooked, or curving. (O.) And الفَدْعَآءُ is a name of (assumed tropical:) The well-known asterism called الذِرَاعُ [q. v., the Seventh Mansion of the Moon; also called فَدْعَآءُ النَّثْرَةِ, because النثرة is the Eighth Mansion]: a poet says,
يَوْمٌ مِنَ النَّثْرَةِ أَوْ فَدْعَائِهَا
يُخْرِجُ نَفْسَ العَنْزِ مِنَ وَجْعَائِهَا
[A day of the auroral setting of النثرة or of its فدعآء that causes the soul of the she-goat to pass forth from her anus]; meaning, by reason of the intenseness of the cold. (TA.) ― -b2- The dim. of أَفْدَعُ is ↓ أُفَيْدِعُ. (TA.)

أُفَيْدِعُ
أُفَيْدِعُ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

فَدِعَ
1 **فَدِعَ** **ذ** , kesr ile, [muzâri‘ **فَدَعَ** , mastar ismi **فَدَعٌ**,] O, veya oldu, **أفْدَعُ** diye adlandırılan gibi [bk.]. (O.) Ve **فَدِعَتْ قَدَمُهُ**, (O, K, TA, CK’de [yanlış olarak] **فَدَعَتْ**, ) [muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi,] bir rivayette vâki‘ olarak, Onun ayağı **فَدَعٌ** diye adlandırılan illetle illetlendi [aşağıda açıklandığı üzere; ve aynı şekilde fiil el hakkında da kullanılabilir]. (O, K, TA.) -A2- **فَدْعٌ**’a da bak.

فدّعةُ
2 **فدّعةُ** **ذ** , (O, TA, bir rivayetten,) mastar ismi **تَفْدِيعٌ**, (O, K,) O, onu (bir adamı, O, TA) **أفْدَعُ** diye adlandırılan gibi olmaya, veya olmaya dönüşmeye, sebep kıldı. (O, K, * TA.)

فَدْعٌ
**فَدْعٌ** **ذ** [görünüşe göre fiili ↓ **فَدَعَ** olan bir mastar ismi] Bir kırma, veya ezme, eş anlamlısı **شَدْخٌ** [bk.]: ve hafif bir yarma veya çatlatma veya yırtma. (TA.)

فَدَعٌ
**فَدَعٌ** **ذ** [yukarıda bir mastar ismi olarak zikredildi] Sapma, ve eğrilme: bu [denilir ki] aslî anlamdır. (TA.) [Genellikle] Bileğin veya ayak bileği ekleminin bir eğriliği, (S, Mgh, O, Msb, K,) öyle ki el veya ayak iç tarafa doğru dönmüş olur: (S, O, Msb, K:) veya ayağın sırtı [yani üst yüzeyi] üzerine basmak [Mgh ve O ve Msb ve TA’da zikredilen, IAar’ın **أَفْدَعُ** açıklamasından; fakat daha ziyade, bu şekilde basmaya sebep olan ayağın bir eğriliği manasına gelir gibi görünür]: (K: [**رَوَحٌ**’a da bak:]) veya ayağın tabanının çukur kısmının yüksekliği; öyle ki kişi bir serçenin üzerine basacak olsa ona zarar vermezdi [O’da zikredilen, As’ın **أَفْدَعُ** açıklamasından]: (K, TA:) veya eklemlerde bir eğrilik (**عِوَجٌ**, K, TA, [O’da **عَرَجٌ**,] ve **مَيْلٌ**, TA) sanki çıkmış gibi, (Lth, O, K,) çoğunlukla bileklerde ve ayak bileği eklemlerinde, (Lth, * O, * K, * TA,) tabiatça (Lth, O, K, TA) veya hastalıkla, sanki kişi onları uzatmaya güç yetiremiyormuş gibi: (Lth, O, TA:) veya ayak ile kaval kemiği arasında bir sapma, (O, K, TA,) ve bunun benzeri kolda; eklemlerin çıkıklık hâli olmak üzere: (TA:) veya o, [iç] ayak bileği kemiklerinin çarpışması ve ayakların sağa ve sola genişçe ayrılmasıdır, (Mgh, TA,) sağa ve sola. (TA. [Yine, **رَوَحٌ**’a bak.]) Devede, (K,) veya devenin ön ayaklarında, (ISh, O, TA,) o, hayvanın ayağının falanksları arasındaki kısma basar hâlde görülmesi durumudur; öyle ki ayağının ön kısmı yükselmiş olur; (ISh, O, K, TA;) ve o, bundan başka bir şey değildir: bilek kısmında bir katılık [buna sebep olan]. (ISh, O, TA.)

فَدَعَةٌ
**فَدَعَةٌ** **ذ** **فَدَعٌ** diye adlandırılan şeyin yeri, (S, O, Msb,) bilekte veya ayak bileği ekleminde. (S, Msb.)

أَفْدَعُ
**أَفْدَعُ** **ذ** Sapması olan; ve eğrilmiş. (TA [onda bunun aslî anlam olduğu ima edilir].) [Genellikle] **فَدَعٌ** diye adlandırılan illet sahibi [bk.]; bir adama uygulanır; (S, Mgh, O, Msb, K;) ve erkek deveye: (O, K:) müennesi **فَدْعَآءُ**; (O, Msb, K;) bir kadına uygulanır; (Msb;) ve dişi deveye; (O, K;) ve bir kadın köleye, iş sebebiyle eli eğrilmiş olan manasında. (IDrd, O.) Ve müzekkeri, erkek deveye uygulandığı gibi, ayaklarının ön kısımlarının uçlarının eğriliği olan manasında erkek devekuşuna uygulanır. (Lth, * O, TA.) Ve bundan dolayı, **الأفْدَعُ**, bir isimde niteliğin baskın geldiği bir sıfat olarak, Erkek devekuşu manasına gelir. (TA.) Ve **أفْدَع** Ru-beh tarafından balığa (**سَمَك**) Eğilen, çarpık, veya kıvrılan manasında uygulanır. (O.) Ve **الفَدْعَآءُ** (varsayılan mecazî:) **الذِرَاعُ** diye adlandırılan meşhur yıldız kümesinin bir adıdır [bk., Ay’ın Yedinci Menzili; ayrıca **فَدْعَآءُ النَّثْرَةِ** diye de adlandırılır; çünkü **النثرة** Sekizinci Menzildir]: bir şair der ki,
يَوْمٌ مِنَ النَّثْرَةِ أَوْ فَدْعَائِهَا
يُخْرِجُ نَفْسَ العَنْزِ مِنَ وَجْعَائِهَا
[**النَّثْرَة**’nin veya onun **فَدْعَآءُ**’sunun fecrî batışından bir gün, dişi keçinin canını onun makatından çıkarır]; yani, soğuğun şiddetinden dolayı. (TA.) ― -b2- **أَفْدَعُ**’un küçültmesi ↓ **أُفَيْدِعُ**’dur. (TA.)

أُفَيْدِعُ
**أُفَيْدِعُ** **ذ** : bir önce gelen şeye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدِعَ
فَدِعَ A ( n. ac. فَدَع 4 ),
a.  Was distorted.

فَدَّعَ
فَدَّعَ II ,
a.  Distorted.

فَدَع
فَدَع 4 ,
a.  Distortion, deflection ( wrist, ankle ).

أَفْدَعُ
أَفْدَعُ 14 ,
a.  Distorted.

##### Türkçe

فَدِعَ
**فَدِعَ** A (n. ac. **فَدَع** 4),
a. Çarpılmış idi.

فَدَّعَ
**فَدَّعَ** II,
a. Çarpıttı.

فَدَع
**فَدَع** 4,
a. Çarpılma, sapma (bilek, ayak bileği).

أَفْدَعُ
**أَفْدَعُ** 14,
a. Çarpılmış.
