# فدم (ف-د-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - د - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والفاء الميم معهما
ف د م يستعمل فقط
فدم:
الفَدْمُ: العَيِيُّ عن الحُجَّة والكلام، وفَدُمَ فَدامةً، والجميع فُدْمٌ.، قال الشاعر:
فانكَرْتْ إِنكار الكريم ولم أكُنْ		كَفَدْمٍ عَبامٍ سِيلَ شيئاً فجَمْجَما
والفِدامُ: شيءٌ تَشُدُّه العجم على أفواهِها عند السَّقْي، الواحدة فِدامة.
والفِدامُ: مِصفاةُ الكوزِ والإبريق ونحوه، وإبريقُ مُفَدَّمٌ ومفدوم قال أبو الهنديِّ:
مُقَدَّمة قَزّاً كـأنَّ رِقـابَـهـا		رِقابُ بناتِ الماء تَفَزَعُ للرَّغدِ

##### Türkçe

باب **الدال** و**الفاء** **الميم** معهما
**ف د م** yalnızca kullanılır.

**فدم**:
**الفَدْمُ**: delil ve söz karşısında dili tutulan (aciz kalan); ve **فَدُمَ** **فَدامةً**; hepsi **فُدْمٌ**’dur. Şair dedi ki:
فانكَرْتْ إِنكار الكريم ولم أكُنْ		كَفَدْمٍ عَبامٍ سِيلَ شيئاً فجَمْجَما

**والفِدامُ**: acemlerin sulama sırasında ağızlarının üzerine bağladıkları bir şey; teki **فِدامة**.

**والفِدامُ**: testi, ibrik ve benzerinin süzgeci; ve **إبريقُ مُفَدَّمٌ** ve **مفدوم**. Ebû’l-Hindî dedi ki:
مُقَدَّمة قَزّاً كـأنَّ رِقـابَـهـا		رِقابُ بناتِ الماء تَفَزَعُ للرَّغدِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ثوبٌ مُفْدَمٌ، إذا كان مصبوغاً بحمرةٍ مشبعاً. وصِبغٌ مُفْدَمٌ أيضاً، أي خاثرٌ مُشبعٌ. والفِدامُ: ما يوضع في فم الإبريق ليصفَّى ما فيه. والفَدَّامُ، بالفتح والتشديد مثله، وكذلك الخِرقةُ التي يشدُّ بها المجوسيّ فمه. تقول منه: فَدَّمتُ الآنية تَفْديماً. والمُفَدَّماتُ: الأباريق والدِنان. ويقال أيضاً: فَدَمْتُ على فيه بالفِدامِ فَدْماً، إذا غطَّيتَ. ومنه رجلٌ فَدْمٌ، أي عيِيٌّ ثقيلٌ، بيِّن الفَدامَةِ والفُدومَةِ.

##### Türkçe

**ثوبٌ مُفْدَمٌ**: eğer koyu bir kızıllıkla boyanmış, doygun ise. Ve **صِبغٌ مُفْدَمٌ** da: yani koyu (yoğun) doygun. Ve **الفِدامُ**: ibrikin ağzına, içindekini süzmek için konulan şey. Ve **الفَدَّامُ** (fetha ve şedde ile) onun gibidir; yine Mecûsînin ağzını bağladığı bez parçası da (böyledir). Ondan şöyle dersin: **فَدَّمتُ الآنية تَفْديماً**. Ve **المُفَدَّماتُ**: ibrikler ve küpler. Yine denilir: **فَدَمْتُ على فيه بالفِدامِ فَدْماً**; eğer örttüysen. Ondan: **رجلٌ فَدْمٌ**; yani ağır dilli, ağır (kimse); **الفَدامَةِ** ve **الفُدومَةِ**si açık (belli) olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ف م
فدم : قال الليث : الفَدْمُ من الناس العَيِيُّ عن الحُجَّة والكلام ، والفعل فَدُم فَدامة والجميع فُدمٌ . قال : والفِدام شيءٌ تَشُده العَجمُ على أَفواهها عند السَّقْيِ ، الواحدةُ فِدامة ، وأما الفِدام فإنَّه مِصْفاةُ الكوز والإبريق ونحوه ، إبريق مُفَدَّم ومَفْدوم وأنشد :
مُفَدمةٌ قَزّاً كأَنَّ رِقَابَها
وفي الحديث : إنكم مَدْعُوُّون يوم القيامة مُفَدَّمةً أفواهُكم بِالفِدام .
قال أبو عبيد : يعني أنهم مُنِعوا الكلام حتى تَكلمَ أفخاذُهم فَشَبَّه ذلك بالفِدام الذي يُجْعل على فم الإبريق .
قال أبو عبيد : وبعضهم يقول : الفَدَّام ، ووجه الكلام الجَيّد : الفِدَام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَدْمُ : الدَّمُ ومنه قيل للثقيل : فَدْمٌ تشبيهاً به .
وقال شمر : المُفَدَّمَةُ من الثياب : المشْبَعةُ حُمرةً .
وقال أبو خِرَاش الهُذَلِيّ :
ولا بَطَلاً إذا الكُمَاةُ تَزَيَّنوا
لَدَى غَمَراتِ الموتِ بالحالكِ الفَدْمِ
يقول : كأنما ترقنوا في الحرب بالدَّم الحالك والفَدْمُ الثقيلُ من الدَّم والمفَدَّم مأخوذ منه ، وثوب مُفَدَّم إذا أُشبع صَبْغُه ، وسُقَاةُ الأعاجم المجوس إذا سَقَوْا الشَّرْبَ فَدَّموا أفواههم ، فالساقي مُفدّم والإبريق الذي يسقى منه الشَّرْبُ مُفَدَّم .

##### Türkçe

د ف م
**فدم**: Leys dedi: İnsanlardan **الفَدْمُ**, hüccet ve sözden aciz olan kekemedir; fiil **فَدُم** (oldu), **فَدامة** (ile); hepsi **فُدمٌ**’dur. Dedi: **الفِدام** da, Acemlerin sulama esnasında ağızlarının üzerine bağladıkları bir şeydir; tekili **فِدامة**’dir. **الفِدام**’a gelince, o, testi ve ibrik ve benzerinin süzgecidir; **إبريق مُفَدَّم** ve **مَفْدوم**. Şu beyit okunmuştur:
**مُفَدمةٌ قَزّاً كأَنَّ رِقَابَها**

Hadiste: “Siz kıyamet günü, ağızlarınız **بِالفِدام** ile **مُفَدَّمةً** olarak çağrılacaksınız.”

Ebû Ubeyd dedi: Yani onlar, uylukları konuşuncaya kadar konuşmaktan men edildiler; bunu, ibrikin ağzına konulan **الفِدام**’a benzetti.

Ebû Ubeyd dedi: Bazıları **الفَدَّام** der; iyi sözün vechi: **الفِدَام**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَدْمُ**: kandır; ondan dolayı ağır olana, ona benzetme olarak **فَدْمٌ** denilmiştir.

Şemmer dedi: Elbiselerden **المُفَدَّمَةُ**: kırmızılığa doyurulmuş olandır.

Ebû Hirâş el-Hüzelî dedi:
ولا بَطَلاً إذا الكُمَاةُ تَزَيَّنوا
لَدَى غَمَراتِ الموتِ بالحالكِ الفَدْمِ

Der ki: Sanki savaşta koyu kan ile süslenmişler; **الفَدْمُ**, kandan ağır olandır; **المفَدَّم** ondan alınmıştır. Ve boyağı doyurulursa elbise **مُفَدَّم**’dir. Acemlerin Mecûsî sakaları içkiyi suladıklarında ağızlarını **فَدَّموا**; böylece saki **مُفدّم**’dir ve içkinin sulandığı ibrik **مُفَدَّم**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين ليس قبله إِلاَّ [طريفة] من طرائف ابن دريد([2]) ، قال: فدشت الشَّيء، إذا شدختَه. وفدشْتُ رأسَه بالحجَر.
(فدع) الفاء والداء والعين أصلٌ فيه كلمة واحدة، وهي الفَدَع: عِوَجٌ في المفاصل، كأنَّها قد زالت عن أماكنها. ويقولون: كلُّ ظليم أفدع، وذلك أنَّ في مفاصله انحرافاً. ويقال بل الفدَع: انقلابُ الكفِّ إلى إنسيِّها، يقال منه: فَدِعَ يفدَع فَدَعاً.
(فدغ) الفاء والدال والغين. زعم ابنُ دريد([3]) أن الفَدْغ: الشَّدخ. وذَكَر الحديث: "إذاً تَفْدَغَ قُرَيشٌ رأسي([4])". وهذا صحيح.
(فدم) الفاء والدال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خُثورة وثِقَلٍ وقِلّة كلامٍ في عِيٍّ. من ذلك قولُهم: صِبْغٌ مُفَدَّم([5]) ، أي خاثر مشبّع. قالوا: ومن قياسِه الرّجلُ الفَدْم، وهو القليل الكلام مِن عِيّ. وهو بيِّنُ الفُدُومة والفَدامة. وهذا كلُّه قياسُه الفِدام: الذي تُفَدَّم به الأباريق لتصفية ما فيها من شَراب.
(فدك) الفاء والداء والكاف كلمةٌ واحدة، وهي فَدَك: بلد. ومن طرائف ابن دريد: فَدَكْتُ القطن([6]) : نفشتُه. قال: وهي لغةٌ أزْديَّة.
(فدن) الفاء والداء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الفَدَن، يقولون: إنَّه القَصْر.
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
(فدج) الفاء والدال والجيم. يقولون: إنَّ الفَوْدج: الهَودج. قال الخليل: الفَودج: النّاقةُ الواسعة الأرفاغ. وشاةٌ مُفَوْدَجَة([13]) : ينتصب قرناها ويلتقي طَرَفاهُما.
(فدح) الفاء والدال والحاء كلمة. فَدَحَه الأمر. إذا عالَه وأثقله، فَدْحاً. وهو أمرٌ فادح.
(فدخ) الفاء والدال والخاء ليس فيه إلاَّ طريفة ابنِ دريد: فدَخْتُ الشَّيء، مثل شَدَخته([14]) .
--------------ــــ
([1]) الجمهرة (2: 252) .
([2]) الجمهرة (2: 268-269) .
([3]) الجمهرة (2: 287) .
([4]) وكذا في المجمل والجمهرة. وفي اللسان: "الرأس".
([5]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وضبط في اللسان بسكون الفاء وفتح الدال مخففة، وفي القاموس ضبط قلم كمنبر.
([6]) في الأصل: "قد كنت"،، صوابه من المجمل واللسان والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) البيت لوعلة بن عبد الله الجرمي. الخزانة (1: 199) والأغاني (15: 73) والعقد(يوم الكلاب الثاني) واللسان (دبر).
([9]) للنابغة الذبياني في ديوانه 36 واللسان (فدى) والخزانة (3: 8). وفداء، تروى بالرفع على الخبرية المقدمة، وبالنصب أي يفدونك فداء. وبالجر مع التنوين وطرح التنوين، ففي اللسان: "ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور اللام خاصة فيقول: فداء لك لأنه نكرة يريدون به معنى الدعاء". وقال البغدادي: "وهذا التعليل فيه خفاء، والواضح قول أبي علي في المسائل المنثورة وقد أنشده فيها، قال: بني على الكسر لأنه قد تضمن معنى الحرف، وهو لام الأمر". ثم نقل عن ابن المستوفي قوله: "يستعمل مكسوراً منوناً وغير منون، حملا على إيه وإيه".
([10]) لذي الرمة في ديوانه 654 واللسان (فدى) والكامل 260 وأمالي الزجاجي 58. وصدره: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) الجمهرة(3: 243) .
([12]) البيت في المجمل (فدا) واللسان (فدى، جرد، حرد، سلف)، والمخصص (11: 5/ 16: 25)، ويروى: "إذ حردوه" بالحاء المهملة، و"سلف" موضع "سلك".
([13]) هذه الكلمة مما فات المعاجم المتداولة. وفي المجمل: "ونعجة مفودجة".
([14]) الجمهرة (2: 201)، والعبارة هناك مخالفة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**الدال** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**فدر**) **الفاء** ve**الدال** ve**الراء** sahih bir asıldır; kesmeye ve kesilmeye delâlet eder. Bundan **الفِدْرَة**: etten parça; ve bilmiyorum, ondan bir fiil bina edildi mi yoksa hayır mı. Ve derler: **فَدَرَ** aygır, eğer çiftleşmeden âciz olursa; ve o **فادر**’dir. Ve adlandırıldı; çünkü o âciz olunca onu kesmiştir. Ve **فادر**’in çoğulu **فوادر**’dir.
İbn Düreyd dedi([1]) : Bu, nâdir olup ondan **فاعل** kalıbı **فواعل** üzere gelmiş olanlardandır. Ve **المَفْدَرة**: **الفُدْر** dağ keçilerinin yeri.

(**فدش**) **الفاء** ve**الدال** ve**الشين**; ondan önce ancak İbn Düreyd’in([2]) tuhaflıklarından [bir tuhaflık] vardır; dedi: **فدشت** şeyi, eğer onu **شدختَه** isen. Ve **فدشْتُ** onun başını taş ile.

(**فدع**) **الفاء** ve**الداء** ve**العين**; içinde bir tek kelime olan bir asıldır; o da **الفَدَع**: eklemlerde eğriliktir; sanki yerlerinden kaymışlardır. Ve derler: her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; ve bu, eklemlerinde bir sapma olmasındandır. Ve denilir: bilakis **الفدَع**: avucun iç tarafına doğru dönmesidir; ondan: **فَدِعَ** **يفدَع** **فَدَعاً** denilir.

(**فدغ**) **الفاء** ve**الدال** ve**الغين**. İbn Düreyd([3]) iddia etti ki **الفَدْغ**: **الشَّدخ**’tır. Ve hadisi zikretti: “O hâlde **تَفْدَغَ** Kureyş başımı([4])”. Ve bu sahihtir.

(**فدم**) **الفاء** ve**الدال** ve**الميم** sahih bir asıldır; pıhtılaşmaya, ağırlığa ve kekemelikte az konuşmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **صِبْغٌ مُفَدَّم**([5]) , yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. Dediler: Ve onun kıyasından **الرّجلُ الفَدْم**; o, kekemelikten az konuşandır. Ve o, **الفُدُومة** ve**الفَدامة**’si açık olandır. Ve bunun hepsi, kıyası **الفِدام**’dır: içinde olan içeceği süzmek için ibriklerin üzerine konulan şey.

(**فدك**) **الفاء** ve**الداء** ve**الكاف** bir tek kelimedir; o da **فَدَك**: bir beldedir. Ve İbn Düreyd’in tuhaflıklarından: **فَدَكْتُ** pamuğu([6]) : onu kabarttım. Dedi: Ve o, Ezdî bir lehçedir.

(**فدن**) **الفاء** ve**الداء** ve**النون** bir tek kelimedir; o da **الفَدَن**; derler: şüphesiz o, köşktür.

(**فدي**) **الفاء** ve**الدال** ve illetli harf; birbirinden çok farklı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, ona bir koruma olmak üzere bir şeyin yerine kılmaktır; ikincisi ise yiyecekten bir şeydir.
Birincisi senin sözün: **فديتُه** **أَفدِيه**; sanki onu nefsinle yahut onun yerine geçen bir şeyle koruyorsun. Derler: [o([7])] **فِداؤك**’tur; eğer kırarsan uzatırsın, eğer açarsan kısaltırsın; **هو فَدَاك** denilir. Dedi:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
Ve memdûdda dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
Ve denilir: **تفادَى** şeyden, eğer ondan sakındı ve ondan uzaklaşıp çekildiyse. Ve bu kelimede asıl, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**: insanların birbirlerini birbirleriyle korumalarıdır; sanki arkadaşını kendi nefsinin fidyesi kılıyor. Dedi:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
Ve diğer kelime **الفَدَاء** memdûddur; o, Abdülkays dilinde hurmanın düzleştirilmiş yeridir; İbn Düreyd([11]) onu nakletti. Ve Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa, hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])

(**فدج**) **الفاء** ve**الدال** ve**الجيم**. Derler: şüphesiz **الفَوْدج**: **الهَودج**’dur. Halîl dedi: **الفَودج**: arka uylukları geniş dişi devedir. Ve **شاةٌ مُفَوْدَجَة**([13]) : iki boynuzu dikilir ve ikisinin uçları birleşir.

(**فدح**) **الفاء** ve**الدال** ve**الحاء** bir kelimedir. **فَدَحَه** iş, eğer onu yükledi ve ağırlaştırdıysa; **فَدْحاً**. Ve o, **أمرٌ فادح**’tır.

(**فدخ**) **الفاء** ve**الدال** ve**الخاء**; onda ancak İbn Düreyd’in tuhaflığı vardır: **فدَخْتُ** şeyi, **شَدَخته** gibi([14]).

--------------ــــ
([1]) el-Cemhere (2: 252).
([2]) el-Cemhere (2: 268-269).
([3]) el-Cemhere (2: 287).
([4]) Ve böylece el-Mucmel ve el-Cemhere’dedir. Lisân’da: “**الرأس**”.
([5]) Asılda ve el-Mucmel’de böyle ضبط edilmiştir. Lisân’da **الفاء**’ın sükûnu ve **الدال**’ın fethiyle, hafif olarak ضبط edilmiştir; Kâmûs’ta “kalem” “minber” gibi ضبط edilmiştir.
([6]) Asılda: “قد كنت”; doğrusu el-Mucmel, Lisân ve el-Cemhere’dendir.
([7]) Tekmile el-Mucmel’dendir.
([8]) Beyit, Va‘le b. Abdullah el-Cermî’nindir. el-Hizâne (1: 199) ve el-Eğânî (15: 73) ve el-‘İkd (Yevmü’l-Kulâb es-Sânî) ve Lisân (**دبر**).
([9]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Dîvân’ında 36 ve Lisân (**فدى**) ve el-Hizâne (3: 8). Ve **فداء**; haberiyye-i mukaddeme üzere merfû olarak, ve nasb ile yani “sizi fidye ederler” mânâsıyla, ve cer ile tenvinle ve tenvini atmakla rivayet edilir. Lisân’da: “Araptan, özellikle lâm’a komşu olunca **فداء**’yı tenvinle kesreleyen kimse vardır; ‘**فداء لك**’ der; çünkü o nekredir, onunla dua mânâsını isterler.” Bağdâdî dedi: “Bu ta‘lîlde bir kapalılık vardır; açık olan, Ebû Ali’nin el-Mesâilü’l-Mensûre’deki sözüdür; onda onu inşâd etti; dedi: Kesre üzere bina edildi; çünkü harfin mânâsını tazammun etmiştir; o da emir lâmıdır.” Sonra İbnü’l-Müstevfî’nin sözünü nakletti: “Tenvinli ve tenvinsiz, kesreli olarak kullanılır; ‘**إيه وإيه**’ üzerine hamlen.”
([10]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 654 ve Lisân (**فدى**) ve el-Kâmil 260 ve Emâlî’z-Zeccâcî 58. Ve صدرُه: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) el-Cemhere (3: 243).
([12]) Beyit el-Mucmel’de (**فدا**) ve Lisân’da (**فدى**، **جرد**، **حرد**، **سلف**) ve el-Muhassas’ta (11: 5/ 16: 25)’tedir; “**إذ حردوه**” diye, مهملة **الحاء** ile rivayet edilir; ve “**سلف**”, “**سُلَك**” yerinde.
([13]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerin kaçırdıklarındandır. el-Mucmel’de: “**ونعجة مفودجة**”.
([14]) el-Cemhere (2: 201); ve ibare orada muhaliftir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف د م
هو فدمٌ بين الفدامة وهي البلادة والعيّ‏.‏
وخبز فدمٌ‏:‏ غليظ‏.‏
وتقول‏:‏ فلان من فرط الفدامة كأن على فه فدّامه وهي ما يشدّه الساقي على فيه‏.‏
قال‏:‏ كأنّ ذا فدّاة منطّفاً قطّف من أعنابه ما قطّفا وإبريق مفدّم ومفدوم‏:‏ على رأسه فدام وهو ما يشدّ به من ليف أو غيره‏.‏

##### Türkçe

ف د م
O, **فدمٌ**’dur; **الفدامة** ile (ki o, ahmaklık ve tutukluktur) arasındadır.
Ve **خبز فدمٌ**: kalın.
Ve dersin ki: falan, aşırı **الفدامة**’den dolayı sanki ağzının üzerinde **فدّامه** var; o da, sakinin onun ağzı üzerine bağladığı şeydir.
Dedi ki: Sanki şu, ıslatılmış bir **فدّاة** sahibi; üzümlerinden kopardığını kopardı; ve **إبريق مفدّم** ve **مفدوم**: başının üzerinde **فدام** vardır; o, liften veya başkasından onunla bağlanan şeydir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَدْم من الناس: العَيِيُّ عن الحجة والكلام مع ثقل ورخاوة وقلة فهم، وهو أيضاً الغليظ السمين الأحمق الجافي، والثاء لغة فيه، وحكى يعقوب أن الثاءَ بدل من الفاء، والجمع فِدام، والأُنثى فَدْمَة وثَدْمة، وقد فَدُمَ فَدامة وفُدومة؛ قال الليث: والجمع فُدْم
(* قوله والجمع فدم» كذا
ضبط بالأصل. ووقع في نسخة التهذيب مضبوطاً بشكل القلم أيضاً ككتب). والمُفْدَم من الثياب: المُشْبَع حمرة، وقيل: هو الذي ليست حُمرته شديدة. وأَحْمر فَدْم: مشبع. قال شمر: والمُفَدَّمة من الثياب المُشْبَعة حمرة؛ قال أبو خراش الهذلي:
ولا بَطَلاً إذا الكُماةُ تَزَيَّنُوا،
لَدَى غَمَراتِ المَوْتِ، بالحالِكِ الفَدْمِ
يقول: كأنَّما تزينوا في الحرب بالدّم الحالك. والفَدْم: الثقيلُ من الدم، والمُفَدَّم مأْخوذ منه. وثوب فَدْم إذا أُشبع صَبْغُه. وثوب فَدْم، ساكنة الدال، إذا كان مصبوغاً بحمرة مشبعاً. وصِبْغ مُفْدَم أي خاثِر مُشْبَع. قال ابن بري: والفَدم الدم؛ قال الشاعر:
أَقولُ لكامِلٍ في الحَرْب لَمَّا
جَرى بالحالِكِ الفَدْمِ البُحورُ
وفي الحديث: أنه نهى عن الثوب المُفْدَم؛ هو المشبع حمرة كأنه الذي لا يُقدر على الزيادة عليه لتناهي حمرته فهو كالممتنع من قبول الصبغ؛ ومنه حديث علي: نهاني رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أن أَقرأَ وأنا راكع أو أَلبَسَ المُعَصْفَر المُفْدَم. وفي حديث عروة: أنه كره المُفْدَم للمُحرم ولم يرَ بالمُضَرَّج بأْساً؛ المُضَرَّج: دون المُفْدَم، وبعده المُوَرَّد. وفي حديث أبي ذرّ: أن الله ضَرَبَ النصارى بِذلّ مُفْدَم أي شديد مشبع، فاستعاره من الذوات للمعاني. والفَدْم: الدم؛ ومنه قيل للثقيل: فَدْم تشبيهاً به.
والفِدامُ: شيء تشدُّه العجم على أفواهها عند السَّقْي، الواحدة فِدامَة، وأما الفِدام فإنه مِصْفاة الكوز والإبريق ونحوه، وسُقاةُ الأَعاجم المجوس إذا سَقَوا الشِّرْبَ فَدَّمُوا أَفواههم، فالساقي مُفَدَّم، والإبريق الذي يُسقى منه الشِّرْب مُفَدَّم.
والفَدَّام: شيء تمسح به الأعاجم عند السقي، واحدته فَدَّامة؛ قال العجاج:
كأَنَّ ذا فَدَّامةٍ مُنَطَّفا
قَطَّفَ مِن أَعْنابه ما قَطَّفا
يريد صاحب فَدَّامة، تقول منه: فَدَّمْت الآنية تَفدِيماً. والمُفَدَّمات: الأَباريق والدنان. والفِدامُ والثِّدامُ: المِصْفاة. والفِدام: ما يوضع في فم الإبريق، والفَدَّم بالفتح والتشديد مثله، قال: وكذلك الخرقة التي يَشدّ بها المجوسي فمه. وإبريق مُفْدَم ومَفدُوم ومُفَدَّم: عليه فِدام، الثاء عند يعقوب بدل من الفاء. والفَدامُ: لغة في الفِدام. وفَدَّم الإبريقَ: وضع على فمه الفِدَام؛ قال عنترة:
بِزُجاجةٍ صَفْراءَ ذاتِ أسِرَّةٍ،
قُرِنَتْ بأَزْهَر في الشِّمال مُفَدَّمِ
وقال أبو الهِندي:
مُفَدَّمة قَزّاً، كأنَّ رِقابَها
رِقابُ بَناتِ الماء أفْزَعَها الرَّعْدُ
عدَّى مُفَدَّمة إلى مفعولين لأن المعنى ملبسة أو مكسوّة. وفَدَم فاه وعلى فيه بالفِدام يَفْدِم فَدْماً وفَدَّم: وضعه عليه وغطَّاه؛ ومنه رجل فَدْمٌ أي عَييّ ثقيل بَيِّن الفَدامة والفُدومة. وفي الحديث: إنكم مَدْعُوُّون يوم القيامة مُفَدَّمة أفواهُكُم بالفِدام؛ هو ما يشد على فم الإبريق والكوز من خرقة لتصفية الشَّراب الذي فيه أي أنهم يُمنعون الكلام بأَفواههم حتى تتكلم جوارحهم وجلودهم، فشبه ذلك بالفدام، وقيل: كان سُقاة الأَعاجم إذا سَقَوْا فَدَّموا أفواههم أي غَطَّْوها، وفي التهذيب: حتى تكلم أفخاذهم. قال أبو عبيد: وبعضهم يقول الفَدَّام، قال: ووجه الكلام الجيد الفِدام. وفي الحديث أيضاً: يُحشر الناس يوم القيامة عليهم الفِدام؛ والفِدام هنا يكون واحداً وجمعاً، فإذا كان واحداً كان اسماً دالاً على الجنس، وإذا كان جمعاً كان كَكِرام وظِراف. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: الحلم فِدام السفيه أي الحلم عنه يُغَطِّي فاه ويُسْكته عن سفهه. والفِدام: الغِمامة. وفَدَّم البعيرَ: شدَّد على فيه الفِدامة.

##### Türkçe

**الفَدْم** insanlardan: delil ve konuşma hususunda, ağırlık, gevşeklik ve az anlayış ile, aciz olan; o ayrıca kaba, şişman, ahmak, katı olan kimsedir; ve **الثاء** onda bir dildir (lehçedir); Yakub, **الثاء**’ın **الفاء**’dan بدل (yerine geçen) olduğunu nakletti; çoğulu **فِدام**’dır; dişisi **فَدْمَة** ve **ثَدْمة**’dir; ve **فَدُمَ** oldu, **فَدامة** ve **فُدومة** (ile); Leys dedi: ve çoğul **فُدْم**’dur.
(* Onun sözü “ve çoğul **فدم**” böyledir; asılda ضبط edildi. Ve تهذيب nüshasında da kalem şekliyle ضبط edilmiş olarak vaki oldu; tıpkı **كتب** gibi).

Ve elbiselerden **المُفْدَم**: kırmızılığı doyurulmuş olandır; ve denildi ki: o, kırmızılığı şiddetli olmayan kimsedir. Ve **أَحْمر فَدْم**: doyurulmuş (kırmızı). Şemmer dedi: ve elbiselerden **المُفَدَّمة** kırmızılığı doyurulmuş olanlardır; Ebu Hıraş el-Huzelî dedi ki:
ولا بَطَلاً إذا الكُماةُ تَزَيَّنُوا،
لَدَى غَمَراتِ المَوْتِ، بالحالِكِ الفَدْمِ
Der ki: sanki savaşta koyu kan ile süslendiler. Ve **الفَدْم**: kandan ağır olan (yoğun olan)dır; ve **المُفَدَّم** ondan alınmıştır. Ve bir elbise **فَدْم**’dir, boyası doyurulursa. Ve bir elbise **فَدْم**’dir—**الدال** sakin—kırmızı ile boyanmış, doyurulmuş olursa. Ve bir boya **مُفْدَم**’dir; yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. İbn Berrî dedi: ve **الفَدم** kandır; şair dedi ki:
أَقولُ لكامِلٍ في الحَرْب لَمَّا
جَرى بالحالِكِ الفَدْمِ البُحورُ
Ve hadiste: onun **الثوب المُفْدَم**’i yasakladığı (gelmiştir); o, kırmızılığı doyurulmuş olandır; sanki kırmızılığının nihayete ermesinden dolayı onun üzerine artırmaya güç yetirilemeyen, böylece boyayı kabul etmekten kaçınan gibi olur; ve ondan Ali hadisi: Resulullah, صلى الله عليه وسلم, bana, rükûda iken okumayı yahut **المُعَصْفَر المُفْدَم** giymeyi yasakladı. Ve Urve hadisi: onun, ihramlı için **المُفْدَم**’i kerih gördüğü ve **المُضَرَّج**’de bir beis görmediği (gelmiştir); **المُضَرَّج**: **المُفْدَم**’den aşağıdır; ve ondan sonra **المُوَرَّد** gelir. Ve Ebu Zer hadisi: Allah’ın Hristiyanlara **بِذلّ مُفْدَم** ile vurduğu; yani şiddetli, doyurulmuş; onu zatlardan manalara استعارة etti. Ve **الفَدْم**: kandır; ve ondan ağır olana **فَدْم** denildi; ona benzetme olarak.

Ve **الفِدامُ**: acemlerin sulama esnasında ağızlarına bağladıkları bir şeydir; teki **فِدامَة**’dir. Amma **الفِدام** ise, testi ve ibrik ve benzerinin süzgecidir. Ve acemlerin mecusî sakaları, içeceği suladıklarında ağızlarını **فَدَّمُوا** ederler; böylece saki **مُفَدَّم**’dir; ve içeceğin kendisinden sulandığı ibrik **مُفَدَّم**’dir.

Ve **الفَدَّام**: sulama esnasında acemlerin onunla sildikleri bir şeydir; teki **فَدَّامة**’dir; Accâc dedi ki:
كأَنَّ ذا فَدَّامةٍ مُنَطَّفا
قَطَّفَ مِن أَعْنابه ما قَطَّفا
**فَدَّامة** sahibi demek ister. Ondan şöyle dersin: kapları **فَدَّمْت**; **تَفدِيماً**.

Ve **المُفَدَّمات**: ibrikler ve küplerdir. Ve **الفِدامُ** ile **الثِّدامُ**: süzgeçtir. Ve **الفِدام**: ibrikin ağzına konulan şeydir. Ve **الفَدَّم**—fetha ve teşdid ile—onun gibidir. Dedi ki: ve mecusînin ağzını onunla bağladığı bez de böyledir. Ve bir ibrik **مُفْدَم** ve **مَفدُوم** ve **مُفَدَّم**: üzerinde **فِدام** vardır. **الثاء** Yakub’a göre **الفاء**’dan بدل’dir. Ve **الفَدامُ**: **الفِدام**’da bir dildir. Ve ibriki **فَدَّم** etti: ağzına **الفِدَام**’ı koydu; Antere dedi ki:
بِزُجاجةٍ صَفْراءَ ذاتِ أسِرَّةٍ،
قُرِنَتْ بأَزْهَر في الشِّمال مُفَدَّمِ
Ve Ebu’l-Hindî dedi ki:
مُفَدَّمة قَزّاً، كأنَّ رِقابَها
رِقابُ بَناتِ الماء أفْزَعَها الرَّعْدُ
**مُفَدَّمة**’yi iki mef’ûle geçişli kıldı; çünkü mana “giydirilmiş” yahut “giydirilmiş/kuşatılmış”tır. Ve ağzını, ve ağzının üzerine, **الفِدام** ile **فَدَم** eder; **يَفْدِم**; **فَدْماً** ve **فَدَّم**: onu üzerine koydu ve örttü. Ve ondan: bir adam **فَدْمٌ**; yani aciz, ağır; **الفَدامة** ve **الفُدومة**’si açık olan. Ve hadiste: siz kıyamet günü, ağızlarınız **بالفِدام** ile **مُفَدَّمة** olarak çağrılacaksınız; o, içinde olan içeceği süzmek için ibrik ve testinin ağzına bezden bağlanan şeydir; yani ağızlarıyla konuşmaktan men edilirler; ta ki uzuvları ve derileri konuşsun; böylece bunu **الفِدام** ile benzetti. Ve denildi ki: acemlerin sakaları suladıklarında ağızlarını **فَدَّموا** ederlerdi; yani onları örterlerdi. Ve تهذيب’de: ta ki uylukları konuşsun. Ebu Ubeyd dedi: ve bazısı **الفَدَّام** der. Dedi ki: iyi sözün vechi **الفِدام**’dır. Ve hadiste de: kıyamet günü insanların üzerlerinde **الفِدام** olduğu halde haşrolunacakları (gelmiştir). Ve buradaki **الفِدام** bir ve çoğul olur: bir olursa cins üzerine delalet eden bir isim olur; çoğul olursa **كَكِرام** ve **ظِراف** gibi olur. Ve Ali hadisi—Allah yüzünü keremli kılsın—: **الحلم فِدام السفيه**; yani ona karşı حلم, onun ağzını örter ve onu sefihliğinden susturur. Ve **الفِدام**: buluttur. Ve deveyi **فَدَّم** etti: ağzı üzerine **الفِدامة**’yi sıkıca bağladı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف د م * * الفِدَامُ * باكسر ما يوضع في فم الابريق ليصفى به ما فيه و * الفَدَّامُ * بالفتح والتشديد مثله ومنه رجل * فَدْمٌ * أي عيي ثقيل بين * الفضدَامَةِ * و * الفُدُومَةِ

##### Türkçe

* ف د م * * **الفِدَامُ** *: **ما**’nın kesriyle; ibrikin ağzına, içindekini onunla süzmek için konulan şey. Ve * **الفَدَّامُ** *: fetih ve teşdîd ile; onun benzeri. Ondandır: رجل * **فَدْمٌ** * yani kekeme, ağır; * **الفضدَامَةِ** * ile * **الفُدُومَةِ** * arasında.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الفَدْمُ ) مِنَ النَّاسِ : ( العَيِيُّ عَنِ ) الحُجَّةِ | و ( الكَلاَمِ في ثِقَلٍ ورَخَاوَةٍ وقِلَّةِ فَهْمٍ ) . | | ( و ) هُوَ أَيضًا : ( الغَلِيظُ ) السَّمِينُ | ( الأَحْمَقُ الجَافِي ) ، والثَّاء لُغَةٌ فيه / وحَكَى | يَعْقُوبُ أَنَّ الثَّاءَ بَدَلٌ مِنَ الفَاءِ ( ج : | فِدَامٌ ) وثِدَامٌ ، بِالكَسْرِ ، ( وَهِيَ بِهَاء ) فَدْمَةٌ | وثَدْمَةٌ . | | وَقَدْ ( فَدُمَ ، كَكَرُمَ فَدَامَةً وفُدُومَةً ) : | ثَقُلَ وتَبَلَّدَ . | | ( و ) الفَدْمُ مِنَ الثِّيَابِ : ( الأَحْمَرُ المُشَبَّعُ | حُمْرَةً ) بِرَدِّهِ في العُصْفُرِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى . | يقال : أَحْمَرُ فَدْمٌ . | | ( أَوْ : ما حُمْرَتُهُ غَيْرُ شَدِيدَةٍ ) . | | ( و ) الفِدَامُ ، ( كَكِتَابٍ ، وسَحَابٍ ، | وشَدَّادٍ ، وتَنُّورٍ : شَيءٌ تَشُدُّهُ العَجَمُ | والمَجُوسُ عَلَى أَفْوَاهِهَا عِنْد السَّقْيِ ) قال العَجَّاجُ :

| % ( * كَأَنَّ ذَا فَدَّامَةٍ مُنْطَّفا * % ) % | % ( * قَطَّفَ مِنْ أَعْنَابِهِ مَا قَطَّفَا * % ) % | ( و ) الفِدَامِ والثِّدَامِ ، بِالكَسْرِ : ( المِصْفَاةُ ) | للكُوزِ والإِبْرِيقِ ونَحوِه وكَذَلِك الفَدَّامُ ، | كشَدَّادٍ . | | ( وإِبْرِيقٌ مُفَدَّمٌ ، كَمُعَظَّمٍ ، ومُكْرَمٍ : عَلَيه ) | الفِدَامُ ؛ أي : ( مِصْفَاةٌ : وفَدَّمْتُه تَفْدِيمًا ) ، ومنه | المُفَدَّمَاتُ ، وهي الأَبَارِيقُ والدِّنَانُ . | | ( و ) يُقالُ أيْضًا : ( فَدَمَ فَاهُ و ) فَدَمَ | ( عَلَيْهِ بالفِدَامِ ) ، وعلى هَذَا اقْتَصَرَ | الجَوْهَرِيُّ ( يَفْدِمُ ) بِالْكَسْر فَدْمًا ، ( وفَدَّمَ ) | تَفْدِيمًا أي : ( وَضَعَه عَلَيه ) . وفي الصِّحاحِ : | غَطَّاه به . وفي الحَدِيثِ :   إِنَّكُمْ مَدْعُوُّونَ | يَومَ القِيَامَةِ مُفدَّمَةً أَفواهُكُمْ بالْفِدَامِ   . | أي : يُمْنَعُونَ الكَلامَ بأَفواهِهِمْ ، حَتَّى تَتَكَلَّمَ | جَوَارِحُهُمْ وجُلودُهُمْ . | | ( وكَكِتَابٍ : العِمَامَةُ ) هكَذا في سَائِر | النُّسَخِ ، والصَّوَابُ : والْفِدَامَةُ : الغِمَامَةُ ، | وهو ما يُوضَعُ على فَمِ البَعِيرِ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | ثَوْبٌ مُفْدَمٌ ، كَمُكْرَمٍ : مَصْبُوغٌ بِحُمْرَةٍ | مُشبَعَةٍ ، وصِبْغٌ مُفْدَمٌ : خاثِرٌ مُشْبَعٌ . نَقَلَه | الجَوْهَرِيُّ ، وقال شَمِرٌ : ثِيَاب مُفَدَّمَةٌ : | مُشْبَعَةٌ حُمْرَةً . | | والفَدْمُ : الثَّقِيلُ من الدَّم ، وأَنشَدَ ابنُ | بَرِّيّ : | % ( أَقُولُ لِكامِلٍ في الحَرْبِ لَمَّا % | جَرَى بالحَالِكٍ الفَدْمِ البُحُورُ ) % | | وفي الحَدِيثِ :   كَرِهَ المُفْدَمَ للمُحْرِمِ | ولَمْ يَرَ بالمُضْرَّجِ بَأْسًا   . | | وذُلٌّ مُفْدَمٌ : أي : مُشْبَعٌ شَدِيدٌ ، وهو | مجاز . | | وإِبْرِيقٌ مَفْدُومٌ ومُفْدَمٌ ، كمُكْرَمٍ ؛ أي : | مُفَدَّمٌ . | | وفِدْمِين ، بالكَسْر : قَرْيَةٌ بالفَيُّوم . |

|

##### Türkçe

( **الفَدْمُ** ) insanlardan: ( delil karşısında ) ( ve konuşmada, ağırlık ve gevşeklik ve anlayış azlığı içinde ) ( olan ) **العَيِيُّ**.

( ve ) o ayrıca: ( iri ) şişman ( olan ); ( ahmak, kaba ) ( olan )dır; **الثاء** onda bir lugattır. / Ve Ya‘kūb, **الثاء**’ın **الفاء**’dan بدل olduğunu hikâye etti. (ç.: **فِدَامٌ**) ve **ثِدَامٌ**, kesre ile; (ve o, **هاء** ile) **فَدْمَةٌ** ve **ثَدْمَةٌ**.

Ve gerçekten ( **فَدُمَ** , **ككَرُمَ** **فَدَامَةً** ve **فُدُومَةً** ): ağırlaştı ve budalalaştı.

( ve ) elbiselerden **الفَدْمُ**: ( kırmızılığı doyurulmuş kırmızı )dır; onu **العُصْفُر**’a bir defadan sonra bir defa geri döndürmekle. Denir: **أَحْمَرُ فَدْمٌ**.

( yahut: kırmızılığı şiddetli olmayan şey )dir.

( ve ) **الفِدَامُ**, ( **ككِتَابٍ** ve **سَحَابٍ** ve **شَدَّادٍ** ve **تَنُّورٍ** gibi): ( Acemlerin ve Mecusîlerin, sulama sırasında ağızlarının üzerine bağladıkları bir şey )dir. el-‘Accāc dedi:

% ( * كَأَنَّ ذَا فَدَّامَةٍ مُنْطَّفا * % ) %
% ( * قَطَّفَ مِنْ أَعْنَابِهِ مَا قَطَّفَا * % ) %

( ve ) **الفِدَامِ** ve **الثِّدَامِ**, kesre ile: ( süzgeç )tir; testi ve ibrik ve benzeri için; ve كذلك **الفَدَّامُ**, **شَدَّادٍ** gibi.

( Ve **إِبْرِيقٌ مُفَدَّمٌ**, **كَمُعَظَّمٍ** ve **مُكْرَمٍ** gibi: üzerinde ) **الفِدَامُ** ( vardır ); yani: ( süzgeç ); ve **فَدَّمْتُه تَفْدِيمًا**: ve ondan **المُفَدَّمَاتُ**; ve onlar ibrikler ve küpler (dir).

( ve ) ayrıca denir: ( **فَدَمَ فَاهُ** ve ) **فَدَمَ** ( onun üzerine **بالفِدَامِ** ile ); ve Cevherî bunun üzerine iktisar etti: ( **يَفْدِمُ** ) kesre ile **فَدْمًا**; ( ve **فَدَّمَ** ) **تَفْدِيمًا**; yani: ( onu onun üzerine koydu ). Ve **الصِّحاح**’ta: onunla örttü. Ve hadiste: “Şüphesiz siz kıyamet günü, ağızlarınız **بالفِدَامِ** ile **مُفدَّمَةً** olarak çağrılacaksınız.” Yani: ağızlarıyla konuşmaktan men‘ olunurlar; ta ki uzuvları ve derileri konuşsun.

( Ve **ككِتَابٍ**: sarık )dır; diğer nüshalarda böylece (gelmiştir). Doğrusu: ve **الْفِدَامَةُ**: bulut (dur); ve o, devenin ağzı üzerine konulan şeydir.

[ ] Ve ondan istidrâk olunan şeylerdendir:

**ثَوْبٌ مُفْدَمٌ**, **كَمُكْرَمٍ** gibi: doyurulmuş bir kırmızılıkla boyanmış; ve **صِبْغٌ مُفْدَمٌ**: koyu, doyurulmuş. Onu Cevherî nakletti. Ve Şemir dedi: **ثِيَاب مُفَدَّمَةٌ**: kırmızılığı doyurulmuş.

Ve **الفَدْمُ**: kandan ağır olan (şey)dir. Ve İbn Berrî inşâd etti:
% ( أَقُولُ لِكامِلٍ في الحَرْبِ لَمَّا %
جَرَى بالحَالِكٍ الفَدْمِ البُحُورُ ) %

Ve hadiste: “Muhreme **المُفْدَمَ**i kerih gördü; **المُضْرَّجِ** ile ise bir beis görmedi.”

Ve **ذُلٌّ مُفْدَمٌ**: yani: doyurulmuş, şiddetli; ve o mecazdır.

Ve **إِبْرِيقٌ مَفْدُومٌ** ve **مُفْدَمٌ**, **كمُكْرَمٍ** gibi; yani: **مُفَدَّمٌ**.

Ve **فِدْمِين**, kesre ile: Fayyûm’da bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَدَمْتُ عَلَى فِيِه بِالغِدَامِ
1 فَدَمْتُ عَلَى فِيِه بِالغِدَامِ ذ , [aor. فَدِمَ ,] inf. n. فَدْمٌ, I covered his, or its, mouth with the فِدَام [q. v.]: (S:) or فَدَمَ فَاهُ, and عَلَى فِيهِ, aor. فَدِمَ , and ↓ فدّم, (M, K, TA,) inf. n. تَفْدِيمٌ; (TA;) he put the فِدَام upon his, or its, mouth: (M, K:) [app. used in relation to a man and also to an اـِبْرِيق or other vessel: but the latter verb, and as trans. without a particle, seems to be more commonly used in relation to both:] one says of Persians or other foreigners, and of Magians, on the occasion of their giving to drink, أَفْوَاهَهُمْ ↓ فَدَّمُوا They bound the فَدَّام upon their mouths: (T:) and ↓ فدّم الاـِبْرِيقَ, (M, K,) inf. n. تَفْدِيمٌ, (K,) He put the فِدَام upon the mouth of the ابريق. (M, K. *) -A2- فَدُمَ, (T, M, K,) inf. n. فَدَامَةٌ (T, S, M, Msb, K) and فُدُومَةٌ, (S, M, Msb, K,) He was or became, such as is termed فَدْم [q. v.]; or he was or became, heavy, sluggish, or dull; and confounded, or perplexed, and unable to see his right course. (TA.)

2 فَدَّمَ see the preceding paragraph, in three places. One says also, فدّم البَعِيرَ, meaning He bound upon the camel's mouth the فِدَامَة, (M,) which means the غِمَامَة [q. v.]. (TA.)

فَدْمٌ
فَدْمٌ ذ Impotent (T, S, M, K) in speech, (T, M, K,) and in adducing an argument; (T, M;) [as though his mouth were covered with a فِدَام, for it is said in the S to be from فَدَمْتُ عَلَى فِيهِ بِالفِدَامِ;] heavy, sluggish, or dull; (S;) or with heaviness, sluggishness, or dulness, and softness, and paucity of understanding: (M, K:) or unintelligent: (Msb:) and thick; (M, K;) fat; (M;) foolish, or stupid; rough, rude, or uncivil: (M, K:) accord. to IAar, the heavy, sluggish, or dull; as being likened to blood, which is thus called: (T:) and ثَدْمٌ is a dial. var. thereof, or, accord. to Yaakoob, the ث is a substitute for the ف: (M:) the fem. is with ة: (M, Msb, K:) and the pl. is فِدَامٌ [agreeably with analogy]. (M, K: in a copy of the T فُدُم [which I think a mistranscription].) ― -b2- Also Heavy [and app. thick] blood: and, accord. to IAar, blood [itself]. (T.) ― -b3- And A garment, or piece of cloth, (T, TA,) saturated with dye, (T,) or saturated with red dye by its being put again into the safflower time after time. (TA.) And Red that is saturated (M, K) with redness: (K:) or of which the redness is not intense. (Thus also in some copies of the K.) [See also مُفْدَمٌ.]

فَدَامٌ
فَدَامٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

فِدَامٌ
فِدَامٌ ذ and ↓ فَدَامٌ and ↓ فَدَّامُ and ↓ فَدُّومٌ, (K,) or ↓ فَدَّامٌ [only], (S, T, M,) A thing which the Persians or other foreigners, (T, K,) and the Magians, (K,) bind upon their mouths on the occasion of their giving to drink; (T, K;) or a piece of cloth with which the Magian binds his mouth; (S;) or a sort of thing with which the Persians or other foreigners wipe [app. the mouth] when they give to drink; one of which is termed ↓ فَدَّامَةٌ. (M. [In the S it seems to be implied that this last word is syn. with فَدَّامٌ as expl. above.]) ― -b2- Also, (K,) or the first, (T, S, M,) and also ↓ فَدَّامٌ, (S,) or and also ↓ فَدَامٌ, (M,) A strainer, or clarifier, (T, S, M, K,) for a mug and an اـِبْرِيق and the like; (T;) a thing that is put in, or upon, the mouth of the ابريق, for the straining, or clarifying, of what is in it: (S, M: *) also called ثِدَامٌ. (M.) ― -b3- And فِدَامٌ signifies also the same as عِمَامَةٌ: thus in copies of the K [and in a copy of the M]: but the former word is correctly ↓ فِدَامَةٌ [as is implied in one place in the M]; and the word by which it is explained is correctly غِمَامَهٌ, [as in some copies of the K,] meaning A thing that is put upon the mouth of the camel. (TA. [See 2: and see also the first paragraph of art. غم.])

فِدَامَةٌ
فِدَامَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

فَدَّامٌ
فَدَّامٌ ذ : see فِدَامٌ, in three places.

فَدُّومٌ
فَدُّومٌ ذ : see فِدَامٌ.

مُفْدَمٌ
مُفْدَمٌ ذ : n. un. of فَدَّامٌ: see فِدَامٌ, former half.

مُفْدَمُ
مُفْدَمُ ذ : see مُفَدَّمُ. ― -b2- Also A garment, or piece of cloth, saturated with red dye: (Sh, T, S, M, and some copies of the K:) or of which the redness is not intense. (M, and some copies of the K.) It is said in a trad. that he [the Prophet] disliked the مُفْدَمْ for the مُحْرَم, but saw no harm in the مُضَرَّج [q. v.]. (TA.) ― -b3- Also Dye thick and saturated. (S.) ― -b4- And ذُلُّ مُفْدُومٌ (tropical:) Deeplystained, intense, vileness or ignominy. (TA.)

مُفَدَّمٌ
مُفَدَّمٌ ذ (T, M, K) and ↓ مَفْدُومٌ (T) and ↓ مُفْدَمٌ (M, K) An اـِبْرِيق [a vessel for wine] having a strainer, called فِدَام, (T, M, K,) in, or upon, its mouth: (M, K: *) and so مُثَدَّمٌ. (M.) It is said in a trad., اـِنَّكُمْ مَدْعُوُّونَ يَوْمَ القِيَامَةِ مُفَدَّمَةً أَفْوَاهُكُمْ بِالفِدَامِ [Verily ye will be summoned on the day of resurrection having your mouths closed with the فدام]; meaning, ye will be withheld from speaking with your mouths, so that your skins will speak. (M.)

مُفَدَّمَاتٌ
مُفَدَّمَاتٌ ذ [Vessels of the kinds called] أَبَارِيق and دِنَان [pls. of اـِبْرِيقٌ and دَنُّ]. (S.)

مَفْدُومٌ
مَفْدُومٌ ذ : see مُفَدَّم.

##### Türkçe

فَدَمْتُ عَلَى فِيِه بِالغِدَامِ
1 **فَدَمْتُ عَلَى فِيِه بِالغِدَامِ** ذ , [muzâri‘ **فَدِمَ** ,] mastar ismi **فَدْمٌ**, onun yahut onun (şeyin) ağzını **فِدَام** ile örttüm [bk.]: (S:) yahut **فَدَمَ فَاهُ**, ve **عَلَى فِيهِ**, muzâri‘i **فَدِمَ** , ve ↓ **فدّم**, (M, K, TA,) mastar ismi **تَفْدِيمٌ**; (TA;) onun yahut onun (şeyin) ağzının üzerine **فِدَام**ı koydu: (M, K:) [görünüşe göre bir adamla ve ayrıca bir **اـِبْرِيق** yahut başka bir kap ile ilgili olarak kullanılır: fakat ikinci fiil, ve edat olmaksızın müteaddî olarak, ikisiyle ilgili olarak daha yaygın görünür:] Farslar yahut diğer yabancılar hakkında, ve Mecûsîler hakkında, içirmek vesilesiyle, şöyle denir: **أَفْوَاهَهُمْ ↓ فَدَّمُوا** Ağızlarının üzerine **فَدَّام**ı bağladılar: (T:) ve ↓ **فدّم الاـِبْرِيقَ**, (M, K,) mastar ismi **تَفْدِيمٌ**, (K,) **ابريق**in ağzının üzerine **فِدَام**ı koydu. (M, K. *) -A2- **فَدُمَ**, (T, M, K,) mastar ismi **فَدَامَةٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **فُدُومَةٌ**, (S, M, Msb, K,) **فَدْم** diye adlandırılan türden oldu yahut oldu; yahut ağır, hantal, yahut donuk oldu; ve şaşkın yahut mütehayyir oldu ve doğru yolunu göremez oldu. (TA.)

2 **فَدَّمَ** önceki paragrafı gör, üç yerde. Şöyle de denir: **فدّم البَعِيرَ**, yani: devenin ağzının üzerine **فِدَامَة**yi bağladı, (M,) ki o **غِمَامَة** demektir [bk.]. (TA.)

**فَدْمٌ**
**فَدْمٌ** ذ Konuşmada, (T, M, K,) ve delil getirmede; (T, M;) [sanki ağzı bir **فِدَام** ile örtülmüş gibi; çünkü S’de bunun **فَدَمْتُ عَلَى فِيهِ بِالفِدَامِ**’dan olduğu söylenir;] ağır, hantal, yahut donuk; (S;) yahut ağırlık, hantallık, yahut donukluk, ve yumuşaklık, ve anlayış azlığı ile: (M, K:) yahut anlayışsız: (Msb:) ve kalın; (M, K;) şişman; (M;) ahmak, yahut budala; kaba, nezaketsiz, yahut görgüsüz: (M, K:) IAar’a göre, ağır, hantal, yahut donuk olan; kana benzetilmesi sebebiyle, ki buna böyle denir: (T:) ve **ثَدْمٌ** bunun bir lehçe varyantıdır, yahut Yaakoob’a göre, **ث** harfi **ف**’nin yerine konmuştur: (M:) müennesi ة iledir: (M, Msb, K:) ve çoğulu **فِدَامٌ**dur [kıyas gereğince]. (M, K: T’nin bir nüshasında **فُدُم** [ki ben bunun bir yanlış yazım olduğunu düşünüyorum].) ― -b2- Ayrıca Ağır [ve görünüşe göre kalın] kan: ve IAar’a göre, kan [bizzat kendisi]. (T.) ― -b3- Ve bir elbise, yahut bir kumaş parçası, (T, TA,) boya ile doymuş, (T,) yahut safran çiçeği boyasına tekrar tekrar sokulmasıyla kırmızı boya ile doymuş. (TA.) Ve kızıllıkla doymuş kırmızı: (K:) yahut kızıllığı şiddetli olmayan. (K’nın bazı nüshalarında da böyledir.) [Ayrıca **مُفْدَمٌ**’a da bak.]

**فَدَامٌ**
**فَدَامٌ** ذ : sonraki paragrafı gör, iki yerde.

**فِدَامٌ**
**فِدَامٌ** ذ ve ↓ **فَدَامٌ** ve ↓ **فَدَّامُ** ve ↓ **فَدُّومٌ**, (K,) yahut ↓ **فَدَّامٌ** [yalnız], (S, T, M,) Farsların yahut diğer yabancıların, (T, K,) ve Mecûsîlerin, (K,) içirmek vesilesiyle ağızlarının üzerine bağladıkları bir şey; (T, K;) yahut Mecûsînin ağzını bağladığı bir kumaş parçası; (S;) yahut Farsların yahut diğer yabancıların içirirken sildikleri [görünüşe göre ağzı] bir tür şey; bunun bir tanesine ↓ **فَدَّامَةٌ** denir. (M. [S’de bu son kelimenin yukarıda açıklanan **فَدَّامٌ** ile eşanlamlı olduğu ima ediliyor görünür.]) ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut birincisi, (T, S, M,) ve ayrıca ↓ **فَدَّامٌ**, (S,) yahut ve ayrıca ↓ **فَدَامٌ**, (M,) bir süzgeç, yahut berraklaştırıcı, (T, S, M, K,) bir kupa ve bir **اـِبْرِيق** ve benzerleri için; (T;) **ابريق**in ağzına, içindekini süzmek yahut berraklaştırmak için konulan bir şey: (S, M: *) ayrıca **ثِدَامٌ** diye de adlandırılır. (M.) ― -b3- Ve **فِدَامٌ** ayrıca **عِمَامَةٌ** ile aynı manaya da gelir: K’nın nüshalarında [ve M’nin bir nüshasında] böyledir: fakat önceki kelime doğru olarak ↓ **فِدَامَةٌ**dur [M’de bir yerde ima edildiği üzere]; ve onunla açıklandığı kelime doğru olarak **غِمَامَهٌ**dur, [K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi,] yani: devenin ağzının üzerine konulan bir şey. (TA. [2’ye bak: ve ayrıca غم maddesinin 1. paragrafına da bak.])

**فِدَامَةٌ**
**فِدَامَةٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**فَدَّامٌ**
**فَدَّامٌ** ذ : **فِدَامٌ**’a bak, üç yerde.

**فَدُّومٌ**
**فَدُّومٌ** ذ : **فِدَامٌ**’a bak.

**مُفْدَمٌ**
**مُفْدَمٌ** ذ : **فَدَّامٌ**’ın isim birimi: **فِدَامٌ**’a bak, ilk yarı.

**مُفْدَمُ**
**مُفْدَمُ** ذ : **مُفَدَّمُ**’a bak. ― -b2- Ayrıca kırmızı boya ile doymuş bir elbise, yahut bir kumaş parçası: (Sh, T, S, M, ve K’nın bazı nüshaları:) yahut kızıllığı şiddetli olmayan. (M, ve K’nın bazı nüshaları.) Bir rivayette denilmiştir ki o [Peygamber] **مُحْرَم** için **مُفْدَمْ**’ı hoş görmezdi, fakat **مُضَرَّج**’de [bk.] bir sakınca görmezdi. (TA.) ― -b3- Ayrıca kalın ve doymuş boya. (S.) ― -b4- Ve **ذُلُّ مُفْدُومٌ** (mecaz:) derinlemesine lekelenmiş, şiddetli, zillet yahut aşağılanma. (TA.)

**مُفَدَّمٌ**
**مُفَدَّمٌ** ذ (T, M, K) ve ↓ **مَفْدُومٌ** (T) ve ↓ **مُفْدَمٌ** (M, K) ağzında yahut ağzının üzerinde, **فِدَام** denilen bir süzgeci bulunan bir **اـِبْرِيق** [şarap kabı]: (T, M, K,) (M, K: *) ve böylesi **مُثَدَّمٌ**dur. (M.) Bir rivayette denilmiştir: **اـِنَّكُمْ مَدْعُوُّونَ يَوْمَ القِيَامَةِ مُفَدَّمَةً أَفْوَاهُكُمْ بِالفِدَامِ** [Şüphesiz siz kıyamet gününde ağızlarınız **فدام** ile kapatılmış olarak çağrılacaksınız]; yani: ağızlarınızla konuşmaktan alıkonulacaksınız; öyle ki derileriniz konuşacaktır. (M.)

**مُفَدَّمَاتٌ**
**مُفَدَّمَاتٌ** ذ [**أَبَارِيق** ve **دِنَان** diye adlandırılan türlerden kaplar] [**اـِبْرِيقٌ** ve **دَنُّ**’ün çoğulları]. (S.)

**مَفْدُومٌ**
**مَفْدُومٌ** ذ : **مُفَدَّم**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدَمَ
فَدَمَ I ( n. ac. فَدْم 1 )
a.  [ acc. or 'Ala &  Bi ], Covered ( the mouth of ),

فَدُمَ
فَدُمَ U ( n. ac. فَدَاْمَة 22t ,  فُدُوْمَة 27t ),
a.  Was impotent, had an impediment ( in speech ),

b.  Was sluggish, dull.

فَدَّمَ
فَدَّمَ II ,
a.  Iv, Covered over.

فَدْم
فَدْم 1 , ( pl. فِدَاْم 23 ),
a.  Impotent ( in speech ); stammerer.

b.  Stupid, dull; heavy. - فَدَاْم 22 ,  فِدَاْم 23 , ( pl. فُدُم 10 ), Clarifier, strainer; filler.

b.  Napkin.

فِدَاْمَة
فِدَاْمَة 23t ,
a.  A kind of muzzle.

فَدَّاْم
فَدَّاْم 28 ,  فَدَّاْمَة 28t ,
a.  see 22 .

مُفَدَّمَات
مُفَدَّمَات
a.  Water-jugs.

##### Türkçe

**فَدَمَ**
**فَدَمَ** I ( mastar: **فَدْم** 1 )
a. [ acc. veya **'Ala** & **Bi** ], (ağzın) üzerini örttü,

**فَدُمَ**
**فَدُمَ** U ( mastar: **فَدَاْمَة** 22t , **فُدُوْمَة** 27t ),
a. İktidarsız oldu, (konuşmada) bir engeli oldu,

b. Ağır davrandı, donuk oldu.

**فَدَّمَ**
**فَدَّمَ** II ,
a. Iv, üzerini örttü.

**فَدْم**
**فَدْم** 1 , (çoğulu **فِدَاْم** 23 ),
a. (konuşmada) iktidarsız; kekeme.

b. Aptal, donuk; ağır. - **فَدَاْم** 22 , **فِدَاْم** 23 , (çoğulu **فُدُم** 10 ), durultucu, süzgeç; doldurucu.

b. Mendil.

**فِدَاْمَة**
**فِدَاْمَة** 23t ,
a. Bir çeşit ağızlık.

**فَدَّاْم**
**فَدَّاْم** 28 , **فَدَّاْمَة** 28t ,
a. 22’ye bak.

**مُفَدَّمَات**
**مُفَدَّمَات**
a. Su testileri.
