# فدي (ف-د-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Fidye

- Harfler: ف - د - ي
- Kur'an'da: 13 geçiş · 13 ayet · 11 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فدى

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فِدْيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%81%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فِعْلَةٌ | Fidye | 2 | 2 | [2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:184.md) |
| [لَافْتَدَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | لَافْتَعَلُوا | Öyleyse kendileri için fidye verdiler | 2 | 2 | [13:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/13:18.md) |
| [افْتَدَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | افْتَعَلَتْ | Kendisi için fidye verdi | 1 | 1 | [2:229](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:229.md) |
| [افْتَدَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%89.md) | افْتَعَلَ | Kendisi için fidye verdi | 1 | 1 | [3:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/3:91.md) |
| [تُفَادُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | تُفَاعِلُوهُمْ | Onlar için fidye verirsiniz | 1 | 1 | [2:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:85.md) |
| [فَفِدْيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَفِعْلَةٌ | Öyleyse fidye | 1 | 1 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:196.md) |
| [فِدَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%81%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | فِعَالًا | Fidye vermek | 1 | 1 | [47:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/47:4.md) |
| [لَافْتَدَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | لَافْتَعَلَتْ | Öyleyse kendisi için fidye verdi | 1 | 1 | [10:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/10:54.md) |
| [لِيَفْتَدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِيَفْتَعِلُوا | Kendileri için fidye vermeleri için | 1 | 1 | [5:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/5:36.md) |
| [وَفَدَيْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | وَفَعَلْنَاهُ | Ve onun için fidye verdik | 1 | 1 | [37:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/37:107.md) |
| [يَفْتَدِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A.md) | يَفْتَعِلُ | Kendisi için fidye verir | 1 | 1 | [70:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/70:11.md) |

## Mücavir kökler — 124 mücavir (155 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 20 · “Yemm” durgun akan su demektir
2. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 18 · Su yosunudur
3. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Sume” damga demektir
4. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Bürde” gocuk demektir
5. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Sicim bağıdır
6. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
7. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Yumruk demektir
8. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Hufre, çukur demektir
9. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Eveye kuş yuvası demektir
10. [ثخن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sehyn sıcak yemek demektir
11. [حلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Boğaz, halka demektir
12. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
13. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
14. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Beraber
15. [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Güç
16. [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Eğersiz attır
17. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tam
18. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Bes besese dağınık taşlar demektir
19. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hiram keçe demektir
20. [أسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İsar kayış, bağdır
21. [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hisar kale duvarı demektir
22. [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İbadet yeri
23. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
24. [ندم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki…
25. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
26. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
27. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
28. [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Harbe mızrak ucu demektir
29. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
30. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sufur” süpürgedir
31. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Zalimler
32. [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kemiksiz et parçası demektir
33. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beşik demektir
34. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
35. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baş demektir
36. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
37. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
38. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadid demir demektir
39. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rekabe Boyun demektir
40. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
41. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Dalk” sansar demektir
42. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
43. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “U’mare” katlı bina demektir
44. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
45. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
46. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yırtıcı hayvan demektir
47. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
48. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koku veren yağdır
49. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koyar
50. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
51. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
52. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hacebe kaş demektir
53. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “On” demektir
54. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
55. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
56. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açığa çıkarırsınız
57. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dönüşüm yeri
58. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlaşma
59. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
60. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فدي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83.md), [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md), [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [اسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canı veya nesneyi esaretten, tehlikeden kurtarmak için yerine başka bir bedel veya koruyucu koyma |
| Çekirdek Özet 2 | Esaret, kurban veya ibadetteki eksikliği ikame bir bedelle gidererek canı veya sorumluluğu tahliye etme |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve kurtuluş düzeninde borç veya azap karşısında bedelin ancak meşru dünyevi sözleşmede geçerli olması; ahirette ise zatın yerine bedel kabul edilmemesi |
| Kritik Hata Riski | Hristiyan teolojisindeki kefaret anlayışının İslami kurtuluş sistemine taşınması veya ahirette maddî/manevî fidye mekanizmasının geçerli sanılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فد | Açığa çıkarma, ayırma, yayma ve ön plana sürme eylemini ifade eder; [فدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%AF.md) (sesi yükseltip yayma), [فدفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%81%D8%AF.md) (geniş ve açık arazi) köklerinde olduğu gibi engelin kalkması ve ferahlama zeminine işaret eder | ي | İki nesne veya can arasında aktif bir el uzatma, ikame etme ve bedel takdimi yoluyla bağı çözüp canı koruma altına alma nüansını kazandırır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, çıkış ve söz | Kurtuluşa giden yolun açılmasını, esaret bağının çözülüp serbest kalış imkânını temsil eder |
| د | Kapı; geçiş, hareket ve eşik | Bir durumdan diğerine geçişi, kapalılığın aşılmasını ve sınırın aralanmasını simgeler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma ve teslim | Bir bedeli bizzat uzatıp takdim etmeyi, sahip olunan değeri karşılık olarak vermeyi ifade eder |
| فدي | Kapalı kapıyı açmak üzere eldeki bedeli uzatma hareketi | Kişinin veya esirin kapatıldığı yerden kurtulması için yetkili tarafa bir ikame bedelin fiilen uzatılması ve geçiş kapısının açılması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseyi tutsaklıktan kurtarmak amacıyla yerine verilen can, mal veya koruyucu nesne; bedel ödeyerek esirin bağını çözme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Evs b. Hacer veya dönemin savaşçı şairlerinin Yevmü’l-Kulâb savaşını anlatırken kullandığı şu beyitte canını koruma ve feda etme anlamında geçer: فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي / غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseye hürmet ve bağlılık göstermek üzere canını onun yerine siper etmeyi anlatan deyimleşmiş hitap: فَدَاكَ أَبِي وَأُمِّي (Babam ve anam sana feda olsun) |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça فدي kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirgin biçimde bir bedel mukabilinde kurtarma, esareti çözme (ransom, redeem) ekseninde uzmanlaşmıştır. İbranicede yer alan פדה (padah - kurtarmak, fidye verip serbest bırakmak, bedelini ödeyip tahliye etmek) ve Süryanicede görülen ܦܕܐ (pda - fidye ile kurtarmak, bedel ödemek) formlarıyla doğrudan ses ve anlam denkliğine sahiptir. Akadca pādû / pedû (bağışlamak, esirgemek, serbest bırakmak) fiiliyle de semantik ortaklık taşır. Erken Sami katmanındaki ortak çekirdek, bir yükümlülük veya hapis altında bulunan şahsın, üzerine terettüp eden borcun veya tehdidin başka bir varlığa (mal, hayvan veya para) aktarılması suretiyle serbest bırakılmasıdır. Arapça, bu kökü hem savaş esirlerinin mübadelesi ve fidye akçesi bağlamında hem de kişinin kendini başkasına siper etmesi (tefâdî) ve ibadetlerdeki eksikliklerin ikame kurban veya sadakayla giderilmesi alanında zenginleştirmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فدي kökünden türeyen fidyet, fidâ, iftidâ | Bir zararı, tehlikeyi veya esareti engellemek için öne sürülen bedel ve korunma eylemi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice padah, Süryanice pda, Akadca padû | Esaretten veya yükümlülükten bedel mukabili kurtarma ortak Sami mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin diğer kollarında doğrudan fonetik ve anlamsal denkliği sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فدي | Anlamlı | Bedel verip kurtarma | Tutsak veya zor durumdaki canı başka bir değer ikame ederek tahliye etme | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| [فيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%AF.md) | Anlamlı | Fayda sağlama, ölüm | Bir şeyden yararlanma (fâide) veya helak olup gitme | Kur'an'da geçmez |
| [دفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%8A.md) | Anlamlı | Isınma ve örtünme | Soğuktan korunma, sıcak tutan yün ve giysi ([دفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%A3.md) köküyle paralel) | Kur'an'da bu tertiple geçmez |
| [ديف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%81.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı oluşmamıştır | Kök olarak oluşmayan |
| يفد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur, aslı [وفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%AF.md) köküne dayanır | Kullanım dışı |
| يدف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur, aslı [ودف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%81.md) köküne dayanır | Kullanım dışı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فدي | Merkez | Bedel vererek esaretten kurtarma | Canı veya hakkı kurtarmak için yerine koruyucu bir nesne veya bedel koyma eylemidir | Esaret bağının ikame ile çözülmesini hedefler |
| [فكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83.md) | Komşu | Bağı veya kilidi çözme | Bir nesneyi veya boynu bağlı olduğu cendereden doğrudan ayırıp serbest bırakmadır; bedel şartı içermez | فدي mutlaka ikame bedel taşırken [فكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D9%83.md) salt bağı çözmektir |
| [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Bir şeyin yerine başkasını koyma | Bir nesneyi alıp yerine tamamen aynını veya muadilini getirme eylemidir | [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) genel yer değiştirme iken فدي kurtarma ve koruma maksatlıdır |
| [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) | Komşu | Zararı tazmin etme | Elden çıkan veya zayi olan bir faydanın karşılığını verme işlemidir | [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) telafiye, فدي ise mahkûmiyeti veya canı kurtarmaya odaklanır |
| [اسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B1.md) | Zıt | Bağlama, hapsetme, tutsak etme | İnsanı bukağı veya iple bağlayıp hareket kabiliyetinden ve hürriyetinden yoksun bırakmadır | فدي esareti çözerken [اسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B1.md) esaret altına alır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فدي | Bedel ödeyerek kurtarma | Canı veya hakkı esaretten kurtarmak üzere koruyucu bedel ikame etme | Kesin |
| Latince | redemptio, pretium redemptionis | Kurtuluş akçesi, geri satın alma | Borç veya esaretten bedel karşılığı satın alarak serbest bırakmayı karşılar; kurban ikamesini de içerir | Güçlü |
| İngilizce | ransom, redemption, expiation | Fidye, bedel ödeyerek kurtarma | Ransom salt esir bedelini, redemption genel kurtuluşu, expiation ise ceza telafisini ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Lösegeld, Auslösung, Sühne | Kurtarma parası, bedelle kurtarma | Lösegeld maddî bedeli, Auslösung esaret bağını bedelle çözmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | rançon, rachat | Fidye, geri satın alma | Rançon tutsak bedelini, rachat hakkın veya kişinin bedelle geri alınmasını anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِدَاءً, تُفَادُوهُمْ | Savaş esirlerinin salıverilmesi için alınan/verilen maddî bedel veya esir mübadelesi | Savaş hukuku ve esir muamelesi bağlamında Bakara [2:85](https://lisan.digital/tr/ayet/2:85.md) ve Muhammed [47:4](https://lisan.digital/tr/ayet/47:4.md) |
| فِدْيَةٌ, فَفِدْيَةٌ | İbadetteki bir engeli, mazereti veya eksikliği telafi eden malî/bedenî sadaka | Oruç tutamayanların yoksul doyurması veya hacda ihram ihlali kefareti bağlamında Bakara [2:184](https://lisan.digital/tr/ayet/2:184.md) ve Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md) |
| افْتَدَتْ | Evlilik bağının kadın tarafından bedel (mehir iadesi) verilerek feshedilmesi (muhâlaa) | Aile hukuku ve boşanma bağlamında Bakara [2:229](https://lisan.digital/tr/ayet/2:229.md) |
| وَفَدَيْنَاهُ | Kurban edilmek istenen canın yerine ilahî takdirle bir hayvanın kurban kılınması | İbrahim ve İsmail kıssasında canın korunması bağlamında Sâffât [37:107](https://lisan.digital/tr/ayet/37:107.md) |
| افْتَدَى, لَافْتَدَوْا, لِيَفْتَدُوا, يَفْتَدِي | Ahirette azaptan kurtulmak için yeryüzünün tamamı verilmek istense de kabul edilmeyecek muhayyel bedel | Kıyamet sahneleri ve azabın dehşeti bağlamında Âl-i İmrân [3:91](https://lisan.digital/tr/ayet/3:91.md), Mâide [5:36](https://lisan.digital/tr/ayet/5:36.md), Yûnus [10:54](https://lisan.digital/tr/ayet/10:54.md), Ra'd [13:18](https://lisan.digital/tr/ayet/13:18.md), Zümer [39:47](https://lisan.digital/tr/ayet/39:47.md), Hadîd [57:15](https://lisan.digital/tr/ayet/57:15.md) ve Meâric [70:11](https://lisan.digital/tr/ayet/70:11.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahirette sorumluluğun şahsiliği ve adaletin ikamesi | Kıyamet günü hiçbir nefsin bir başkası yerine fidye veremeyeceği, azaptan maddî veya manevî bedelle kurtuluşun imkânsızlığı | Zatın yerine bedel kabul edilmeyişi ve ilahî adaletin mutlak bağlayıcılığı |
| Fıkıh | Hac, oruç, esirler hukuku ve muhâlaa (boşanma) | Oruç tutamayan yaşlıların ödeyeceği fidyenin miktarı; ihram yasaklarının çiğnenmesinde gereken ceza; kadının mehir vererek boşanması | Eksikliği veya esareti meşru bir bedelle giderme mekanizması |
| Tefsir | Kurban kıssası ve ahiret sahnelerindeki mecaz | Sâffât [37:107](https://lisan.digital/tr/ayet/37:107.md)'deki büyük kurbanlığın mahiyeti; inkârcıların yeryüzü dolusu altını fidye vermek istemelerinin psikolojik tahlili | İlahi koruma ve canın yerine kurban ikamesi ile ahiretteki çaresizlik |
| Hadis | Esirlerin serbest bırakılması ve hürmet hitapları | Bedir esirlerinin okuma-yazma öğretme veya mal karşılığı serbest bırakılması; ashâbın Hz. Peygamber'e hitabı | Esiri özgürleştirme bedeli ve canı siper etme fedakârlığı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadetlerin ifası ve kurban | Eksiklik telafisi ve can ikamesi | Mazeretli kulların yükünü hafifletme ve kurbanla canı koruma | Şer'î engellerde ibadetin yerine sadaka konması ve İsmail yerine kurban verilmesi ilkesidir | Kesin |
| İlmi | Zarar ve risk dengesi mantığı | İkame mekanizması | Asıl unsuru korumak için tali unsuru feda etme | Sistemin çökmesini önlemek için bir tampon değerin devreye sokulması mantığıdır | Güçlü |
| Siyasi | Savaş hukuku ve uluslararası ilişkiler | Tutsak mübadelesi ve esir kurtarma | Devletin tebaasını esaretten kurtarması ve diplomatik denge | Esirlerin can güvenliğini sağlayarak karşılıklı veya bedel mukabili tahliyesini yürütür | Kesin |
| İktisadi | Borç, ceza ve tazminat hukuku | Tahliye akçesi ve malî bedel | Mülkiyet veya hak kaybını ikame değerle karşılama | Şahsî bir hakkın feragatinde karşı tarafa sunulan malî telafi ve iflas çözümleridir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Değişken ikamesi (substitution) ve kurban elektrot (sacrificial anode) | Matematikte bir denklemi çözmek için zor terimin yerine ikame değişken konması; kimya ve metalurjide ana metalin aşınmasını önlemek için sisteme kurban elektrot bağlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kefalet ve borcun nakli (subrogation / bailment) | Hukukta bir şahsın tutukluluğunu sona erdirmek için mahkemeye teminat yatırılması; borcun ifasında asıl borçlunun yerine geçen ikame bedel | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca ramazanda oruç tutamayanların verdiği paraya veya savaş esirleri için ödenen kurtulmalığa indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evlilik bağının çözümünden kurbanın varoluşsal hikmetine, savaş hukukundaki esir takasından ahirette adaletin şahsiliğine kadar uzanan kapsamlı bir ikame ve denge ilkesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hristiyan teolojisindeki Hz. İsa'nın insanlığın günahlarına kefaret/fidye olarak öldüğü dogmasının Kur'an'a sızması ya da ahirette torpil, rüşvet veya aracılıkla azaptan kurtulmanın mümkün olabileceği vehmine düşülmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem dünyadaki hukuk ve ibadet sisteminde ikame bedeli bir rahmet ve telafi kapısı kıldığını hem de ahiret adaletinde zatî sorumluluğun yerine hiçbir bedelin geçemeyeceğini gösteren temel ayrım çizgisini kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac ve oruç ahkâmı ayetlerinde (Bakara [2:184](https://lisan.digital/tr/ayet/2:184.md), 196), aile hukukunda boşanma ayetinde (Bakara [2:229](https://lisan.digital/tr/ayet/2:229.md)), savaş esirleri düzenlemesinde (Muhammed [47:4](https://lisan.digital/tr/ayet/47:4.md)) ve kıyamet günü azaptan kurtuluşun pazarlıksızlığını vurgulayan ahiret sahnelerinde (Âl-i İmrân [3:91](https://lisan.digital/tr/ayet/3:91.md), Mâide [5:36](https://lisan.digital/tr/ayet/5:36.md), Hadîd [57:15](https://lisan.digital/tr/ayet/57:15.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyada geçerli olan malî telafi ve ikame mantığının ahirete taşınamayacağını bildirir; hiç kimsenin kendi günahının cezasını başkasına yükleyemeyeceğini ve yeryüzünün tüm zenginliği verilse dahi amelin yerini bir bedelin tutamayacağını kesinleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir tutsağı veya nesneyi esaretten, tehlikeden kurtarmak üzere onun yerine bir bedel koyup takdim etme eylemidir.
- Soyut anlam: Bir varlığın veya mükellefiyetin üzerindeki bağlayıcı baskıyı, eşdeğer veya makbul bir ikame unsuru devreye sokarak bertaraf etme sistematiğidir.
- Sistematik karşılık: Dünyevi hukuk ve ibadet zemininde rahmet ve telafi vesilesi olan ikamenin, eskatolojik düzlemde mutlak adaletin gereği olarak tamamen hükümsüz kalması halidir.
- LaTeX modeli: $$F(x, y) = \begin{cases} x \xrightarrow{y} \emptyset, & c = 1 \\ x \nrightarrow \emptyset \quad (\forall y), & c = 0 \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ esaret veya azap altındaki canı, $y$ ikame edilmek istenen bedeli (fidye), $c$ ise bağlam durumunu temsil eder. $c = 1$ dünyevî hukuk ve ibadet bağlamını simgeler; burada $y$ bedeli sayesinde $x$ üzerindeki bağ çözülür ve esaret/sorumluluk sıfırlanır ($\emptyset$). $c = 0$ ise ahiret bağlamını simgeler; burada mevcut olabilecek her türlü $y$ bedeli devreye sokulsa dahi ($\forall y$) canın azaptan kurtulması ve bağın düşmesi imkânsızdır.

## Geçtiği ayetler (13 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%AF%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:85.md) — تُفَادُوهُمْ

ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Bakara 2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:184.md) — فِدْيَةٌ

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:196.md) — فَفِدْيَةٌ

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:229](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/2:229.md) — افْتَدَتْ

الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Boşanma iki defadır. Ya iyilikle tutmak, ya da güzellikle salmaktır. Onlara verdiğinizden birşeyi geri almanız sizlere helal değildir. Meğer erkekle kadın Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkmuş olalar. Eğer siz de, onların Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, o halde fidye vermelerinde bir vebal yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Onları aşmyın. Kim Allah’ın hududunu aşarsa, işte onlar zalimlerin kendileridir.

### [Ali İmran 3:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/3:91.md) — افْتَدَى

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Doğrusu küfredip de, kafir olarak ölenler, yeryüzü dolusu altını fidye verecek olsalar yine de hiç birinden kabul edilmez. Onlar için elim bir azab vardır. Ve onların hiç yardımcıları da yoktur.

### [Maide 5:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/5:36.md) — لِيَفْتَدُوا

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Muhakkak ki yeryüzündeki bütün şeyler ve onların bir katı daha kafirlerin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için onu fidye olarak verseler; onlardan kabul olunmaz ve onlara elim bir azab vardır.

### [Yunus 10:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/10:54.md) — لَافْتَدَتْ

وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde bulunan her şey, nefsine zulmeden kimsenin olsaydı, onu fidye verirdi. Azabı gördükleri zaman içlerinde pişmanlık duyarlar. Halbuki onlar haksızlığa uğratılmadan aralarında adaletle hükmolunmuştur.

### [Rad 13:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/13:18.md) — لَافْتَدَوْا

لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Rabblarına icabet edenlere; en güzel karşılık vardır. O’na icabet etmeyenler ise; şayet yeryüzünde bulunan her şey ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi. Hesabın kötüsü, onlar içindir. Varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü konaktır.

### [Saffat 37:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/37:107.md) — وَفَدَيْنَاهُ

وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik.

### [Zümer 39:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/39:47.md) — لَافْتَدَوْا

وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde olanların hepsi ve bir misli daha zalimlerin olsaydı; kıyamet günündeki kötü azab için elbette bunları fidye verirlerdi. Halbuki Allah katından onlara hiç hesablamadıkları şeyler belirmiştir.

### [Muhammed 47:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/47:4.md) — فِدَاءً

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): Öyleyse küfredenlerle karşılaştığınızda hemen boyunlarını vurun. Nihayet onları sindirince, bağı sıkı basın. Sonra da ya bir lütuf veya bir fidye. Yeter ki harb hazırlıklarını bıraksın. Eğer Allah, dileseydi; onlardan elbette intikam alırdı. Fakat kiminizi kiminizle denemek ister. Allah yolunda öldürülenlere gelince; Allah onların amellerini asla boşa çıkarmaz.

### [Hadid 57:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/57:15.md) — فِدْيَةٌ

فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Bugün, sizden ve küfretmiş olanlardan fidye kabul edilmez. Varacağınız yer ateştir. Size yaraşan odur. Ve o, ne kötü dönüş yeridir.

### [Mearic 70:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/ayet/70:11.md) — يَفْتَدِي

يُبَصَّرُونَهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذَابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ

Meal (IK): Yalnız birbirine gösterilirler. Suçlu kişi; o günün azabından kurtulmak için oğullarını feda etmek ister.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والفاء و و ء ي معهما
ف و د، ف ي د، ف أ د، و ف د، و د ف، د ف أ، د ف و، د و ف، ف د ي  مستعملات
فود:
الفَوْدُ أَحَدُ فَوْدَيِ الرَّأْسِ، وهما مُعْظَمُ شَعْر اللِّمَّةِ ممّا يلي الأُذُنَيْنِ.
وكذلك فَوْدا جَناحَي العُقابِ، وقال خُفاف:
متى تُلقِ فَوْدَيها على ظَهْر ناهِضٍ
فيد، فأد:
فَيْد: منزل بالبادية.
والفَيّادُ من أسماء البُومِ.
والفَيّادُ من الرِّجال هو الذي يلُفُّ ما قَدَرَ عليه من شىءٍ فأَكَلَه، وأنشدَ:
وليس بالفَيّادة المُقَصْمِلِ
والفَيّادةُ: المُتَبَخْتِر في مِشْيَتِه.
والفائدة: ما أَفادَ اللهُ العِبادَ من خَيْرٍ يستفيدونَه ويَستحدِثونه، وقد فادَتْ له من عندنا فائدة، وجمعها الفوائد.
ويقال: أفادَ فلان خَيراً واستفادَ.
وسُمِّيَ الفُؤاد لتفَؤُّدهِ أي لتوقُّده.
وفُئِدَ الرجلُ فهو مَفؤود أي أصابَه داءٌ في فُؤاده.
وافتأَدَ القومُ: أَوَقَدوا ناراً ولُهْوَجُوا عليها لَحْماً.
وفَأَدْتُ النّارَ: سَجَرْت خَشَبَها، والمَفأَدُ: المَسْجَرُ، والمُفتَأَدُ: موضع النارِ في الأرض.
وفأَدْتُ لحماً: شَوَيتُه، قال:
سَفّودُ شَرْبٍ نَسُوه عند مُفَتَأَدِ
وفد:
واحد الوَفد وافِدٌ، وهو الذي يفِدُ عن قوم إلى ملك في فَتْحٍ أو قضيةٍ أو أمرٍ، والقومُ أوفَدوه.
والوافدُ من الإِبِل والقَطَا وغيرها: ما سَبَقَ سائر السِّرْب في طَيَرانِه ووُروده.
وتَوَفَّدَتِ الأوعالُ فوق الجبال أي أشرَفَتْ.
ودف:
استَوْدَفْتُ لَبَناً في الإِناء ونحوه إذا فتَحْتُ رأسَه فأشَرفْتُ عليه، ويكون أن تصُبَّ فوقه لَبَناً كانَ أو ماءً قال العجّاج:
فغَمَّها حَوْلَيْنِ ثم استَوْدَفا
دفأ دفو:
الدَّفاءُ: نقيض حِدَّة البَردِ.
والدِّفْءُ: ما يُدْفِئُكُ، وثَوبٌ دَفيءٌ أي مُدْفِئ.
ورجلٌ دَفِئٌ بوزن فَعِل: قد لَبِسَ ما يُدْفِئُه، ويقال للاحمق: إنه لدَفِئُ الفؤاد.
وادَّفَيْتُ واستَدْفيتُ أي لَبِسْتُ ما يُدْفِئُني، ودَفِئْتُ من البَرد.
ومَطَرٌ دَفَئِيٌّ يكون في الصيف بعد الربيع.
والدَّفَأُ، مقصور مهموز: الدِّفءُ نفسُه إِلاّ إنّ ألدِّفءَ كأنّه اسمٌ شِبهُ الظِّمْءِ، الدَّفَأُ شِبهُ الظَمَأ ومما لا همز فيه من هذا الباب، مصدر الأَدفَى، والأُنثى دَفواء من الطَير: وهو ما طالَ جَناحاه من أُصول قَوادِمه وطَرَف ذنبه، أو طالت قوادِمُ ذَنَبه، قال الطرماح:
شَنِجُ النَّسَا أَدْفَى الجَناح كأنَّه		في الدّار بعد الظاعنين مُقَيَّدُ
والأَدْفَى من الأوعال: ما طالَ قَرْناه وامتَدَّ أعلىَ ظهره جِدّاً.
والدَّفْواءُ من النَّجائِب: الطويلة العُنُق إذا سارت كادَتْ تَضَعُ هامَتَها على ظهر سَنامِها، ومع ذلك طويلةُ الظهر.
دوف:
الدَّوْفُ: خَلْطُ الزَّعْفَران والدَّواء بماءٍ فيَبتَلُّ، وتقول منه: دُفتُه وأَدَفْتُه.
والدِّيافيُّ من الزَّيْت منسوبٌ إلى بَلَدٍ بالشامِ أو بالجزيرة.
فدي:
الفِدَى جمع فِدْية.
والفِداءُ ما تَفدي به وتُفادي، والفِعلُ الافتِداء، وفَدَّيْتَه تَفدِيةً: قُلتَ له: أَفديك.
وتَفادَى القومُ: استَتَرَ بعضُهم ببعض مَخافةً، وتَفَدَّيْتُه وفَدَّيتُه واحد.
والفَداءُ: جماعة الطَّعامِ من البُرِّ والشعير وغيرهما، وهو الأَنبار، وجمعه أفدِيةٌ.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الفاء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla birlikte

**ف و د**، **ف ي د**، **ف أ د**، **و ف د**، **و د ف**، **د ف أ**، **د ف و**، **د و ف**، **ف د ي** kullanımdadırlar.

**فود**:
**الفَوْدُ** başın iki **فَوْد**’undan biridir; ikisi, iki kulağın yanına bitişik olan **اللِّمَّة** saçının çoğunluğudur.
Aynı şekilde kartalın iki kanadının iki **فَوْد**’u; **خُفاف** dedi ki:
Ne zaman ki iki **فَوْد**’unu bir kalkmışın sırtına bırakırsın

**فيد**، **فأد**:
**فَيْد**: bedevî (çöl)de bir menzil.
**الفَيّادُ** baykuşun adlarındandır.
Ve **الفَيّادُ** erkeklerden: gücünün yettiği bir şeyi sarıp onu yiyen kimsedir; ve inşad etti:
Ve o, **المُقَصْمِل** olan **الفَيّادة** ile değildir
Ve **الفَيّادةُ**: yürüyüşünde salınarak yürüyen.
Ve **الفائدة**: Allah’ın kullara, ondan faydalanacakları ve onu yeni edinecekleri hayırdan ifâde ettiği şeydir; ve bizden onun için bir **فائدة** fayda etti; onun çoğulu **الفوائد**’dir.
Ve denir: falan hayır **أفادَ** etti ve **استفادَ** etti.
Ve **الفُؤاد** onun **تفَؤُّدهِ**’i yani onun tutuşması sebebiyle adlandırıldı.
Ve adama **فُئِدَ** oldu; o hâlde o **مَفؤود**’dur; yani **فُؤاد**’ında bir hastalık ona isabet etti.
Ve kavim **وافتأَدَ** etti: bir ateş yaktılar ve onun üzerinde et kızarttılar.
Ve ben ateşi **فَأَدْتُ**: odununu harladım; ve **المَفأَدُ**: harlanan yer; ve **المُفتَأَدُ**: yerde ateşin yeri.
Ve ben eti **فأَدْتُ**: onu kızarttım; dedi ki:
İçkinin şişi; onu **مُفَتَأَدِ** yanında unuttular

**وفد**:
**الوَفد**’in teki **وافِدٌ**’dir; o, bir fetihte yahut bir davada yahut bir işte kavminden bir hükümdara gelen kimsedir; kavim de onu **أوفَدوه** etti.
Ve **الوافدُ** develerden ve **القَطَا**’dan ve başkalarından: uçuşunda ve suya varışında sürünün geri kalanını geçen şeydir.
Ve dağ keçileri dağların üstünde **تَوَفَّدَتِ**; yani göründüler/yükseldiler.

**دف**:
Kabın ve benzerinin içinde sütü **استَوْدَفْتُ** ettim: başını açtığımda ve ona yukarıdan baktığımda; ve olur ki onun üzerine süt yahut su dökersin; **العجّاج** dedi ki:
Onu iki yıl boğdu; sonra **استَوْدَفا** etti

**دفأ دفو**:
**الدَّفاءُ**: soğuğun şiddetinin zıddı.
Ve **الدِّفْءُ**: seni ısıtan şey; ve **ثَوبٌ دَفيءٌ** yani ısıtan.
Ve **رجلٌ دَفِئٌ** (فَعِل vezninde): onu ısıtan şeyi giymiştir; ve ahmağa denir: o, **دَفِئُ الفؤاد**’dır.
Ve **ادَّفَيْتُ** ve **استَدْفيتُ** yani beni ısıtanı giydim; ve soğuktan **دَفِئْتُ**.
Ve **مَطَرٌ دَفَئِيٌّ**: ilkbahardan sonra yazın olan (yağmur).
Ve **الدَّفَأُ** (kısaltılmış, hemzeli): **الدِّفءُ**’ün kendisidir; ancak **ألدِّفءَ** sanki **الظِّمْءِ** benzeri bir isimdir; **الدَّفَأُ** **الظَمَأ** benzeridir; ve bu bâbdan hemze olmayanlardan: **الأَدفَى**’nın masdarı; ve kuşlardan dişisi **دَفواء**: o, kanatlarının iki ucu, ön tüylerinin köklerinden ve kuyruğunun ucundan uzun olan; yahut kuyruğunun ön tüyleri uzun olan; **الطرماح** dedi ki:
Baldırı burkulmuş, kanadı **أَدْفَى**; sanki o, göçenlerden sonra evde bağlanmış
Ve dağ keçilerinden **الأَدْفَى**: iki boynuzu uzun olan ve sırtının üstü pek çok uzayan.
Ve seçkin develerden **الدَّفْواءُ**: yürüdüğünde neredeyse başını hörgücünün sırtına koyacak olan uzun boyunlu; bununla birlikte sırtı da uzun.

**دوف**:
**الدَّوْفُ**: safranı ve ilacı suyla karıştırmaktır; böylece ıslanır; ondan dersin ki: onu **دُفتُه** ettim ve onu **أَدَفْتُه** ettim.
Ve yağdan **الدِّيافيُّ**: Şam’da yahut Cezîre’de bir beldeye nispet edilmiştir.

**فدي**:
**الفِدَى** **فِدْية**’nin çoğuludur.
Ve **الفِداءُ**: onunla fidye verdiğin ve karşılıklı fidyeleştiğin şeydir; fiil **الافتِداء**’dır; ve onu **فَدَّيْتَه** **تَفدِيةً**: ona “**أَفديك**” dedin.
Ve kavim **تَفادَى** etti: korkudan bazısı bazısıyla örtündü/siperlendi; ve ben onu **تَفَدَّيْتُه** ettim ve onu **فَدَّيتُه** ettim birdir.
Ve **الفَداءُ**: buğdaydan, arpadan ve başkalarından yiyeceğin topluluğu; o **الأَنبار**’dır; onun çoğulu **أفدِيةٌ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: فدى

الفِداءُ إذا كسر أوَّله يمدُّ ويقصر، وإذا فتح فهو مقصور. يقال: قُمْ فِدًى لك أبي. ومن العرب من يكسر فِداءً للتنوين إذا جاور لام الجرّ خاصَّةً، فيقول: فِداءً لك، لأنه نكرة، يريدون به معنى الدعاء. وأنشد الأصمعيّ للنابغة:
مهلاً فِداءٍ لك الأقوامُ كُلُّهُمُوما أُثَمِّرُ من مالٍ ومن ولدِ
ويقال: فَداهُ وفاداهُ إذا أعطى فداءه فأنفذه وفداه بنفسه. وفدَّاهُ تَفْدِيَةً، إذا قال له جُعلت فِداءَكَ. وتفادَوْا، أي فَدى بعضُهم بعضاً. وافْتَدى منه بكذا. وتفادى فلانٌ من كذا، إذا تحاماه وانزوى عنه. قال:
تَفادى الأسودُ والغُلْبُ منه تَفادِيا
والفِديَةُ والفَدى والفِداءُ، كله بمعنى. والفَداءُ بالفتح: الأنبار، وهو جماعة الطعام من البُرّ والتمر والشعير.

##### Türkçe

**الفِداءُ**: başı kesreli olursa uzatılır da kısaltılır da; başı fethalı olursa o, maksûrdur. Denir: “Kalk, **فِدًى** sana babam.” Araplardan kimi, özellikle cer **لام**’ına komşu olunca tenvin için **فِداءً**’ı kesreler; şöyle der: “**فِداءً** sana”; çünkü o nekredir; onunla dua mânâsını kastederler. Asmaʿî, Nâbiga’ya ait olarak inşad etti:
مهلاً **فِداءٍ** لك الأقوامُ كُلُّهُمُوما أُثَمِّرُ من مالٍ ومن ولدِ
Ve denir: **فَداهُ** ve **فاداهُ**, fidyesini verdiğinde, onu yerine getirip gönderdiğinde; ve onu nefsiyle fidyelediğinde. Ve **فدَّاهُ تَفْدِيَةً**, ona “Sana **فِداءَكَ** kılındım” dediğinde. Ve **تفادَوْا**, yani onların bazısı bazısını fidyeledi. Ve ondan şununla **افْتَدى**. Ve falan, şundan **تفادى**, ondan sakındığında ve ondan uzaklaşıp çekildiğinde. Dedi ki:
تَفادى الأسودُ والغُلْبُ منه تَفادِيا
Ve **الفِديَةُ** ve **الفَدى** ve **الفِداءُ**: hepsi bir mânâdadır. Ve fetha ile **الفَداءُ**: **الأنبار**’dır; o, buğday, hurma ve arpadan yiyeceğin topluluğudur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: فدى

د ف ( وايء )
دفأ ، دفى ، دوف ، ديف ، فدى ، ودف ، وفد ، أفد ، فود ، فيد ، فأد .
دفأ دفا : قال الله جلّ وعز : ( لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ ) ( النحل : 5 ) قال الفراء : الدِّفْءُ كُتِب في المصاحف بالدَّال والفَاء ، وإن كتبت بواو في الرفع وياء في
الخفض ، وألف في النصب كان صواباً ، وذلك على ترك الهمز ونَقْلِ إعراب الهمز إلى الحرف الذي قبلها .
قال : والدِّفء ما انتفع به من أوبارها وأشعارها وأصوافها ، أراد ما يَلْبَسون منها ويبْتَنون .
وأخبرني المنذريّ عن الحراني عن ابن السكيت قال : يقال : هذا رجل دَفْآنُ وامرأة دَفْأَى ويوم دَفِيءٌ وليلة دفيئة ، وكذلك بيت دَفِيء ، وغرفة دفِيئةٌ على فَعيل وفعيلة .
أبو عبيد عن الأموي : الدّفء عند العربِ نِتاجُ الإبل وأَلبانها والإنتفاع بها من قول الله عزّ وجلّ : ( لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ ) ( النحل : 5 ) ، قال وقال الأصمعي : الإبل المدْفآت : الكثيرة الأوبار .
وقال ابن السكيت : إبلٌ مُدْفَأَة بهذا المعنى .
قلت : المُدْفَآتُ جَمْعَ المُدْفَأَةِ .
قال الشماخ :
وكَيْفَ يَضِيعُ صَاحِبُ مدْفَآتٍ
على أَثْباجِهِنَّ مِن الصَّقِيعِ
فأمَّا الإبل المُدْفِئة فهي الكثيرة ، لأن بعضَها يُدْفِىءُ بعضاً بأنفاسها .
وقال ابن السكّيت . يقال : ما كانَ الرَّجُلُ دَفْآنَ وَلَقَدْ دَفِىء ، وما كان البيتُ دَفِئاً ولقد دَفُؤَ .
ابن الأعرابيّ : الدَّفَئيُّ والدَّثَئيُّ من الأمطار : وقتُه إذا قاءت الأرضُ الكَمْأَةَ ، وكلُّ مِيرَةٍ حُمِلَتْ في قُبُل الصَّيفِ فهي دَفيئيَّةٌ .
الأصمعيّ : ثوب ذو دِفْءٍ ، وذو دفاءة ، ويقال : ما عليه دِفْءٌ ، ولا يقال : ما عليه دَفَاءةٌ ويكون الدّفء السخونةَ ، ويقال : اقْعُد في دِفءِ هذا الحائط أي في كِنِّه .
وقال الليث : يقال ادَّفَيْتُ واستدفيت أي لبست ما يُدْفِئُني ، قال : وهذا على لغة من يترك الهمز .
قال : والدَّفَاءُ مهموزٌ مَقْصورٌ هو الدِّفْء نفسه إلاَّ أن الدِّفْء كأنه اسمٌ شِبْهُ الظَّمْء والدَّفَأُ شِبْهُ الظَّمَأ ، ومِمَّا لا همز فيه من هذا الباب .
قال الأصمعيّ : كَبْشٌ أَدْفى وهو الذي يَذْهب قَرْنُه قِبلَ ذَنَبِه ، ورَجل أَدْفَى إذا كان في صلبه احْدِيدَابٌ .
وقال ابن الأعرابي : أَدْفَى الظَّبْيُ إذا طال قَرْناه حتى كادا يَبْلُغان مُؤَخَّرَه .
وقال الليث : الأدْفَى من الطَّير ما طالَ جَناحاهُ من أُصول قَوادِمه ، وطَرَفُ ذَنَبِه ، وطالتْ قَادِمة ذَنبِه ، وقال الطرماح يصف الغراب فقال :
شَيْخُ النسا أَدْفَى الجَنَاح كأنَّه
في الدار إثْرَ الظَّاعِنِينَ مُقَيَّدُ
قال : والدَّفْو من النجائب الطويلةُ العُنُقِ
إذا سارتْ كادَتْ تضع هامَتَها على ظَهْر سَنَامِها وتكون مع ذلك طَويلةَ الظهر .
أبو عبيد عن ابن زيد : الدَّفْواءُ من المِعزَى التي انْصَبَّ قَرناها إلى طَرَفيّ عِلْبَاويْها .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في بعض أسفاره أبصر شجرةً دَفْواء تسمى ذَاتَ أنْواطٍ لأنه كان يُناطُ بها السلاحُ وتُعْبَدُ ، والدفواء العظيمة الظليلة وتكون المائلة .
وفلان فيه دَفَأٌ أي انْحِنَاءٌ ، والدجال فيه دَفَأٌ .
فأد : أبو زيد : فَأَدْتُ الصيدَ أَفْأَدُه فَأْداً إذا أصبتَ فُؤاده ، قال : وفَأَدتُ الخُبْزةَ أَفْأَدُها فَأْداً إذا خَبْزتَها في المَلَّةِ ، والفئيد ما شُوِي وخُبِزَ على النار ، والمِفْأدُ ما يخبَزُ ويُشْوَى به .
أبو عبيد : فأَدْتُ اللحمَ إذا سوَّيتَه والمِفْأَدُ السَّفُّودُ وأنشد :
يَظَلُّ الغرابُ الأعورُ العَيْنِ واقعاً
مع الذئبِ يَعْتَسَّان ناري ومِفْأَدِي
قلت : ويقال له : المِفآدُ على مِفْعالٍ أيضاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الْمفْؤُودُ الضعيفُ الفُؤاد الجَبان مثل : المنْخُوب ، والفَئيدُ النار نفسها قال لبيد :
وَجدْتُ أبي رَبيعاً لِليَتَامَى
وللضِّيفان إذْ حُبَّ الفَئِيدُ
وقال الليث : سمى الفُؤاد فؤاداً لِتَفَؤّدِه ، وافْتَأد القومُ ، إذا أوْقدوا نَاراً ، والمُفْتَأَدُ موضع الوَقودِ .
قال النابغة :
سَفُودُ شَرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ
وفئد الرجلُ أصابه داءٌ في فؤاده .
فيد : قال الليث : الفائدةُ ما أفاد اللَّهُ العبدَ من خير يستفيده ويَسْتحدِثُه ، وقد فادتْ له من عندنا فائدة وجمعها الفوائِد .
وقال ابن شميل يقال : إنهما ليتفايدانِ بالمال بينهما أي يُفيدُ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه والناس يقولون : هما يَتَفَاوَدان العلمَ أي يفيدُ كل منهما صاحبَه .
أبو عبيد عن الكسائي : أفدتُ المالَ أعطيتُه غيري وأفدتُه استفدته ، وقال أبو زيد مثله ، وأنشد للقتال :
نَاقَتُهُ تَرمُلُ في النِّقالِ
مُهْلكُ مالٍ ومُفيدُ مالِ
أي مستفيدُ مالٍ ، وفاد المالُ نفسُه يَفيد : إذا ثَبَتَ له مالٌ والاسم الفائدة .
وقال أبو زيد : والتَّفَيُّد : التَّبَخْتُر ، وقد تفَيَّد ، وهو رجل فَيَّادٌ ومُتَفَيِّد .
وقال الليث : الفَيّادُ من الرجال هو الذي يَلُفُّ ما قَدَرَ عليه من شيء وأنشد :
ولَيْسَ بالفَيَّادَة المُقَصْمِل
وقال غيره : الفَيَّادَة الذي يَفيدُ في مِشيته ،
والهاء دخلت في نعت المذكر مبالغة في الصفة . وقال عمرو بن شاس : في الإفادة بمعنى الإهلال فقال :
وقِتيان صِدْقٍ قد أَفدتُ جَزُورهم
بِذِي أَوَدٍ جَيْشِ المناقِدِ مُسْبِلِ
أفدتها : نحرتها وأهلكتُها من قولك : فَادَ الرجلُ إذا ماتَ ، وأفدتُه أنا ، وأراد بقوله : بِذي أَوَدٍ : قِدْحاً مِن قِداح الميْسر يقال له : مُسْبِلٌ ، جيش المناقِدِ ، خفيف التَّوَقَان إلى الفَوْزِ .
( فود فيد ) : أبو عبيد عن أبي عمرو : والفَوْدُ : الموت وقد فاد يفيدُ ، ومنه قول لبيد :
رَعَى خَرَزَاتِ الملك عشرين حِجَّةً
وعِشرينَ حتى فادَ والشّيْبُ شَامِلُ
وقال ابن السكيت : فادَ يَفُود إذا ماتَ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الفَوْد الموتُ ، والفَيد الشّعرات فوق جَحْفلة الفَرَسِ ؛ وأخبرني المنذري عن ابن الأعرابي عن ابن أحمد البَرْبَريّ عن عبيد الله بن محمد اليزيدي قال : قلت : للمؤَرّجِ لم اكْتَنَيْتَ بأبي فَيْد ؟ فقال : الفيدُ مَنزلٌ بطريق مَكة ، والفيد وَرْدُ الزّعفران .
أبو عبيد : الفَيَّادُ الذكر من البُوم .
وقال ابن الأعرابي : فَيَّدَ الرجلُ : إذا تَطَيَّرَ من صَوْتِ الفَيَّاد .
وقال الأعشى :
وَيَهْمَاءَ بالليل عطشَى الفلا
ةِ يؤْنِسُني صوتُ فَيّادِها
وقال الليث : الفَوْدان واحدهما فَوْد ، وهو مُعظم شعر اللِّمّة مما يلي الأُذَن ، قال : وكذلك فود جَناحَيْ العُقَاب .
وقال خُفَاف :
مَتَى تُلْقِ فَوْدَيْها على ظَهْر ناهضٍ
أبو مالك : الفَوْد والحيْدُ ناحية الرأس .
قال الأغلب :
فانْطَحْ بِفَوْدَيْ رأسه الأركانا
قلت : الفَوْدان قَرْنا الرَّأس وناحِيَتاه ، والفودان العِدْلان ، وقال معاوية للبيد : كم عطاؤُك ؟ قال : ألفان وخمسمائة ، فقال : ما بالُ العِلاوةِ بين الفَوْدَيْن ؟ وفَوْد الخِباءِ ناحيتاه ، ويقال : تَفَوّدت الأَوْعَالُ فوق الجبال أي أَشْرَفَتْ .
دوف ديف : يقال : دَافَ الطَّيبَ في الماء يَدُوفه دَوْفاً فهو دَائِفٌ ، والطِّيبُ مَدُوف .
قال الأصمعيّ : وفادهُ يَفودُه مثله ، وقال كثير :
يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسك في كلِّ مَهْجَعٍ
وَيشرق جاديٌ بِهن مَفودِ
أي مُدوف ، يصف الجواري ، وَدِيافُ : قريةٌ بالشام تنسب إليها النجائب ، وقال امرؤ القيس :
إذا سَاقَه العَوْد الدِّيافيُّ جَرْجَرا
ودف : أبو عبيد عن الفراء : وَدَفَ الشَّحمُ ونحوه يَدِفُ إذا سالَ ، وقد استَوْدَفْتُ الشّحْمة إذا استقطرتها .
ويقال للأرض كلها : وَدَفَةٌ واحدة خِصْباً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للروضة : وَدَفَةٌ وَوَدِيفة ، قال : والأُدافُ والأُذاف بالدال والذال فَرْج الرجل ، وأنشد غيره :
أَوْلَجَ في كَعْثَبِها الأُدافا
قلت قيل : له أَدَافٌ لما يَدِف منه ، أي يَقْطُر من المَنِيِّ والمَذْيِ والبَوْل وكان في الأصل وُدَافاً فَقُلِبَتِ الواو همزةً لانضمامها كما قال الله تعالى :
) نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) وهو في الأصل وُقِّتَتْ .
( ودف ) : وقال ابن الأعرابي يقال لِبُظَارة المرأة : الوَدَفَة والوَذَفَة والوَزَرَةُ .
وفد : قال الله جلّ وعزّ : ( يوم نحشر المتقين إلى الرحمن وفدا ) ( مريم : 85 ) .
قيل : الوَفْدُ الركبانُ المكَرَّمون .
وقال الأصمعيّ : وَفَد فلانٌ يَفِدُ وِفادةً إذا خرجَ إلى مَلِكِ أو أَمير ؛ والوَفْد جمعُ الوَافِد .
ويقال : وَفَّدَه الأميرُ إلى الأمير الذي فوقه ، وأوْفَد فلانٌ إيفاداً إذا أشرَف .
ويقال للفرس : مَا أَحْسَن ما أَوْفَدَ حارِكهُ أيْ أشْرفَ ، وأنشد في شعره فقال :
تَرَى العِلاَفِيَّ عليها مُوفدَا
كأَن بُرْجاً فوقَها مُشَيَّدَا
ويقال : رأيتُ فلاناً مُسْتَوفِداً في قِعْدَتِه ومُستَوْفِزَا إذا قَعَدَ قُعوداً مُنْتَصِباً غيرَ مُطمئنّ ، وأَمْسَيْنا على أوْفَادٍ أي على سَفَرٍ ، قد أَشْخَصَنا أي أَقْلَقَنَا .
أفد : يقال : أفِد الأمرُ يَأَفَدُ أَفَداً إذا دَنَا وأَسْرع ، والأَفَدُ العَجَلةُ وقد أَفِدَ تَرَحُّلنا واسْتَأْفد أي دَنا وعَجِل .
وقال النَّضر : أَسْرِعوا فَقَدْ أَفِدْتم أي أَبْطَأْتُم .
والأفْدَةُ التَّأْخِيرُ .
ابن السكيت عن الأصمعي : امرأةٌ أَفِدَةٌ أي عَجِلةٌ .
فدى : أخبرني المنذريّ عن أبي العباس : قال : المُفَاداةُ أنْ تَدْفعَ رجُلاً وتأخذَ رَجُلاً ، والفِداءِ أن تَشْتَرِيه ، فديتُه بمالي فِداء وفديتُه بنفسي .
وقال الله جلّ وعزّ :
) وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ ) ( البقرة : 85 ) .
قرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر : ( أسارى ) بأَلفٍ ( تَفْدُوهم ) بغير أَلِفٍ ، وقرأ نافع وعاصم والكسائي ويعقوب
الحَضْرمي : ( أُسارى تفادوهم ) بأَلِفٍ فيهما ، وقَرَأَ حمزة ( أَسْرَى تَفْدوهم ) بغير أَلِفٍ ، وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم عن نصير بالرازي .
يقال : فَادَيْتُ الأسيرَ وفادَيْت الأُسارى هكذا تقول العرب .
ويقولون : فَدَيْتُه بأبي وأمي وفَدَيْتُه بمالي كأنّه اشتريتَه بِه وخلصته بِه إذا لم يكن أسيراً ؛ وإذا كان أسيراً مملوكاً قلتَ : فاديتُه وكان أخي أسيراً ففادَيْتُه ، كذا تقوله العربُ .
وقال نُصَيْبٌ :
وَلكِنَّني فَادَيْتُ أُمِّي بَعْد ما
عَلاَ الرأسَ مِنْها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
قال وإذا قلت : فدَيْتُ الأسيرَ فهو أيضاً جائز بمعنى فَدَيْتُه مما كان فيه أي خلَّصتُه منه ، وفَاديْتُ أحسنُ في هذا المعنى .
وقال الله جَلّ وعَزّ : ( للهالْبَلاَءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ ) ( الصافات : 107 ) أي جعلنا الذبح فِداء له خلَّصْناهُ به من الذَّبْح .
وقال أبو مُعَاذ : مَن قرأ تفدوهم فمعناه تشتروهم من العدوّ وتنقذوهم ، وأمّا تفادوهم فيكون معناه تماكسون مَن هم في أيديهم في الثمن ويماكِسُونكم .
وقال الفراء : العربُ تَقْصر الفِدا وتمدُّه يقال : هذا فِداؤك وفِداك ، وربما فتحوا الفاء ، إذا قَصَرُوا فقالوا : فَداك وقال في موضع آخر : من العرب من يقول : فَدًىَ لك : فيفتح الفاء ، وأكثر الكلام كَسْرُ أَوَّلها وقصرها .
وقال النابغة :
فِدًى لك مِن ربَ طَرِيفي وتالِدي
أبو عبيد عن أبي عمرو : والفَداء ممدود جماعة الطعام من الشعير والتمر ونحوه وأنشد :
كَأَنَّ فَداءَها إذْ حَرَّدوه
وطافوا حَوْلَه سُلَكٌ يَتِيمُ
وقال شمر : الفَداءُ والجُوخان واحدٌ ، وهو مَوْضِعُ التَّمرِ الذي يُبَسَّرُ فيه قال وقال بعض بني مُجاشِع : الفَداء التَّمْر ما لم يُكْنَزْ . وأنشد :
مَنَحْتَنِي مِن أَخْبَث الفَداءِ
عُجْرَ النَّوى قَليلةَ اللِّحاءِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَفْدَى الرجلُ إذا باع التَّمر وأَفْدَى إذا عَظُم بَدنُه .

##### Türkçe

د ف ( **وايء** )
**دفأ** ، **دفى** ، **دوف** ، **ديف** ، **فدى** ، **ودف** ، **وفد** ، **أفد** ، **فود** ، **فيد** ، **فأد** .
**دفأ** **دفا** : Allah celîl ve azîz şöyle dedi: (Sizin için onda **دِفْءٌ** ve menfaatler vardır) (Nahl: 5). Ferrâ dedi: **الدِّفْءُ** mushaflarda **الدَّال** ve **الفَاء** ile yazılmıştır; eğer ref‘te **واو** ile, cerde **ياء** ile ve nasbda **ألف** ile yazılsa doğru olurdu; bu, hemzeyi terk etme ve hemzenin i‘rabını ondan önceki harfe nakletme üzerinedir.
Dedi: ve **الدِّفْء** onun yünlerinden, kıllarından ve yapağılarından faydalanılan şeydir; ondan giyindikleri ve ondan yatak edindikleri şeyi kastetti.
Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi: denir: bu bir **دَفْآنُ** adamdır, bir **دَفْأَى** kadındır, bir **دَفِيءٌ** gündür, bir dfiîe gecedir; aynı şekilde **دَفِيء** bir ev, ve **دفِيئةٌ** bir oda; **فعيل** ve **فعيلة** üzere.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **الدّفء** Araplar katında develerin yavrulaması ve sütleri ve onlardan faydalanmadır; Allah عزّ وجلّ’ün sözüne göre: (Sizin için onda **دِفْءٌ**) (Nahl: 5). Dedi: Asmaî dedi: **الإبل المدْفآت**: yünleri çok olanlardır.
İbnü’s-Sikkît dedi: bu mânâ ile **مُدْفَأَة** develer.
Dedim: **المُدْفَآتُ** **المُدْفَأَةِ**’nin cem‘idir.
Şemmâh dedi:
وكَيْفَ يَضِيعُ صَاحِبُ مدْفَآتٍ
على أَثْباجِهِنَّ مِن الصَّقِيعِ
**المُدْفِئة** develere gelince: onlar çok olanlardır; çünkü bazısı nefesleriyle bazısını ısıtır.
İbnü’s-Sikkît dedi: denir: adam **دَفْآنَ** değildi, hâlbuki ısındı; ev **دَفِئاً** değildi, hâlbuki ısındı.
İbnü’l-A‘râbî: yağmurlardan **الدَّفَئيُّ** ve **الدَّثَئيُّ**: vakti, yerin **الكَمْأَةَ**’yi kustuğu zamandır; ve yazdan önce taşınan her azık **دَفيئيَّةٌ**’dir.
Asmaî: **دِفْءٍ** sahibi bir elbise, ve **دفاءة** sahibi; ve denir: üzerinde **دِفْءٌ** yoktur; “üzerinde **دَفَاءةٌ** yoktur” denmez. Ve **الدّفء** sıcaklık olur; ve denir: bu duvarın **دِفءِ**’inde otur, yani onun sığınağında.
Leys dedi: denir **ادَّفَيْتُ** ve **استدفيت**; yani beni ısıtan şeyi giydim. Dedi: bu, hemzeyi terk edenin dili üzerinedir.
Dedi: **الدَّفَاءُ** hemzeli, maksûrdur; **الدِّفْء**’ün kendisidir; ancak **الدِّفْء** sanki **الظَّمْء** benzeri bir isimdir, **الدَّفَأُ** ise **الظَّمَأ** benzeridir; ve bu bâbdan hemzesiz olanlardandır.
Asmaî dedi: **أَدْفى** bir koç: boynuzu kuyruğunun önüne giden kimsedir; ve **أَدْفَى** bir adam: belinde bir kamburluk olduğunda.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَدْفَى** ceylan: iki boynuzu uzayıp neredeyse arkasına ulaşacak olduğunda.
Leys dedi: kuşlardan **الأدْفَى**: kanatları ön tüylerinin köklerinden ve kuyruğunun ucundan uzun olan; ve kuyruğunun ön tüyü uzayan. Turmâh kargayı vasfederek dedi:
شَيْخُ النسا أَدْفَى الجَنَاح كأنَّه
في الدار إثْرَ الظَّاعِنِينَ مُقَيَّدُ
Dedi: **الدَّفْو** uzun boyunlu seçkin develerdendir; yürüdüğünde başını hörgücünün sırtına koyacak gibi olur; bununla beraber sırtı uzun olur.
Ebû Ubeyd, İbn Zeyd’den: keçilerden **الدَّفْواءُ**: iki boynuzu iki **عِلْبَاويْها** ucuna doğru eğilmiş olandır.
Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) seferlerinin bazısında **دَفْواء** denilen, **ذَاتَ أنْواطٍ** diye adlandırılan bir ağaç gördü; çünkü ona silah asılır ve ona ibadet edilirdi. **الدفواء** büyük gölgeli olandır ve eğik olur.
Ve falanda **دَفَأٌ** vardır, yani bir eğrilik; ve Deccâl’de **دَفَأٌ** vardır.

**فأد** : Ebû Zeyd: **فَأَدْتُ** avı **أَفْأَدُه** **فَأْداً**: onun **فُؤاده**’ni vurduğunda. Dedi: ve **فَأَدتُ** ekmeği **أَفْأَدُها** **فَأْداً**: onu **المَلَّةِ** içinde pişirdiğinde. Ve **الفئيد** ateş üzerinde kızartılan ve pişirilen şeydir; **المِفْأدُ** onunla pişirilen ve kızartılan şeydir.
Ebû Ubeyd: **فأَدْتُ** eti: onu pişirdiğimde; ve **المِفْأَدُ** şiştir. Ve şu beyit okundu:
يَظَلُّ الغرابُ الأعورُ العَيْنِ واقعاً
مع الذئبِ يَعْتَسَّان ناري ومِفْأَدِي
Dedim: ona **المِفآدُ** da denir; **مِفْعالٍ** üzere de.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الْمفْؤُودُ** kalbi zayıf, korkak olandır; **المنْخُوب** gibi. Ve **الفَئيدُ** ateşin kendisidir. Lebîd dedi:
وَجدْتُ أبي رَبيعاً لِليَتَامَى
وللضِّيفان إذْ حُبَّ الفَئِيدُ
Leys dedi: **الفُؤاد** ona **فؤاداً** diye adlandırıldı; **تَفَؤّدِه** sebebiyle. Ve **افْتَأد** kavim: bir ateş yaktıklarında. Ve **المُفْتَأَدُ** yakıt yeridir.
Nâbiga dedi:
سَفُودُ شَرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ
Ve adam **فئد** oldu: kalbinde bir hastalık ona isabet etti.

**فيد** : Leys dedi: **الفائدةُ** Allah’ın kula hayırdan faydalandırdığı, onunla faydalandığı ve onu yeni edindiği şeydir. Ve bizden ona bir **فائدة** fayda geldi; cem‘i **الفوائِد**’dir.
İbn Şümeyl dedi: denir: ikisi aralarında mal ile **ليتفايدانِ**; yani her biri arkadaşına fayda verir. İnsanlar derler: ikisi ilmi **يَتَفَاوَدان**; yani her biri arkadaşına fayda verir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أفدتُ** malı: onu başkasına verdim; ve **أفدتُه**: onu elde ettim. Ebû Zeyd de bunun benzerini söyledi. Ve Kattâl’a ait şu beyit okundu:
نَاقَتُهُ تَرمُلُ في النِّقالِ
مُهْلكُ مالٍ ومُفيدُ مالِ
Yani mal elde eden. Ve malın kendisi **فاد** **يَفيد**: ona mal sabit olduğunda; isim **الفائدة**’dir.
Ebû Zeyd dedi: ve **التَّفَيُّد**: salınarak yürüme; ve **تفَيَّد**; o **فَيَّادٌ** ve **مُتَفَيِّد** bir adamdır.
Leys dedi: erkeklerden **الفَيّادُ**: gücü yettiği her şeyi sarıp sarmalayan kimsedir. Ve şu beyit okundu:
ولَيْسَ بالفَيَّادَة المُقَصْمِل
Başkası dedi: **الفَيَّادَة** yürüyüşünde salınarak yürüyen kimsedir; ve **الهاء** sıfatı pekiştirmek için müzekkerin niteliğine girmiştir. Amr b. Şâs dedi: **الإفادة**’yi **الإهلال** mânâsında kullanarak şöyle dedi:
وقِتيان صِدْقٍ قد أَفدتُ جَزُورهم
بِذِي أَوَدٍ جَيْشِ المناقِدِ مُسْبِلِ
**أفدتها**: onu boğazladım ve helâk ettim; “**فَادَ** adam” sözünden: öldüğünde; ve ben onu **أفدتُ**. Ve “**بِذي أَوَدٍ**” sözüyle: **قِدْحاً**’ı kastetti; **قِداح**’tan bir **مُسْبِلٌ** denilen; **جيش المناقِدِ**; **الفَوْزِ**’e hafif bir iştiyak.

( **فود فيد** ) : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الفَوْدُ**: ölümdür; ve **فاد** **يفيدُ**. Lebîd’in sözü bundandır:
رَعَى خَرَزَاتِ الملك عشرين حِجَّةً
وعِشرينَ حتى فادَ والشّيْبُ شَامِلُ
İbnü’s-Sikkît dedi: **فاد** **يَفُود**: öldüğünde.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَوْد** ölümdür; ve **الفَيد** atın **جَحْفلة**’sinin üstündeki kıllardır. Ve Münzirî bana İbnü’l-A‘râbî’den, o da İbn Ahmed el-Berberî’den, o da Ubeydullah b. Muhammed el-Yezîdî’den haber verdi; dedi: dedim: Müerric’e, niçin Ebû **فَيْد** künyesini aldın? Dedi: **الفيدُ** Mekke yolunda bir menzildir; ve **الفيد** safranın çiçeğidir.
Ebû Ubeyd: **الفَيَّادُ** baykuşun erkeğidir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **فَيَّدَ**: **الفَيَّاد**’ın sesinden uğursuzluk çıkardığında.
A‘şâ dedi:
وَيَهْمَاءَ بالليل عطشَى الفلا
ةِ يؤْنِسُني صوتُ فَيّادِها
Leys dedi: **الفَوْدان**; tekili **فَوْد**; o, kulağa bitişik olan **اللِّمّة** saçının çoğudur. Dedi: aynı şekilde kartalın iki kanadının **فود**’u.
Hufâf dedi:
مَتَى تُلْقِ فَوْدَيْها على ظَهْر ناهضٍ
Ebû Mâlik: **الفَوْد** ve **الحيْدُ** başın yanıdır.
Ağleb dedi:
فانْطَحْ بِفَوْدَيْ رأسه الأركانا
Dedim: **الفَوْدان** başın iki boynuzu ve iki yanıdır; ve **الفودان** iki yük; Muâviye Lebîd’e dedi: atıyye(n) ne kadar? Dedi: iki bin beş yüz. Dedi: iki **الفَوْدَيْن** arasındaki fazlalık ne? Ve çadırın **فَوْد**’u iki yanıdır. Ve denir: dağların üstünde **تَفَوّدت** dağ keçileri; yani yükseldi.

**دوف ديف** : denir: **دَافَ** kokuyu suda **يَدُوفه** **دَوْفاً**; o **دَائِفٌ**’tir; ve koku **مَدُوف**’tur.
Asmaî dedi: ve **وفادهُ** **يَفودُه** bunun gibidir. Kesîr dedi:
يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسك في كلِّ مَهْجَعٍ
وَيشرق جاديٌ بِهن مَفودِ
Yani **مُدوف**; cariyeleri vasfeder. Ve **وَدِيافُ**: Şam’da bir köydür; seçkin develer ona nisbet edilir. İmruü’l-Kays dedi:
إذا سَاقَه العَوْد الدِّيافيُّ جَرْجَرا

**ودف** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **وَدَفَ** içyağı ve benzeri **يَدِفُ**: aktığında; ve içyağını damla damla akıttığımda **استَوْدَفْتُ**.
Ve bütün yere: bereketçe tek bir **وَدَفَةٌ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: çayıra **وَدَفَةٌ** ve **وَوَدِيفة** denir. Dedi: ve **الأُدافُ** ve **الأُذاف** **الدال** ve **الذال** ile: erkeğin ferci. Başkası şu beyiti okudu:
أَوْلَجَ في كَعْثَبِها الأُدافا
Dedim: denildi ki: ondan **أَدَافٌ** diye adlandırıldı; ondan akan şey sebebiyle; yani meni, mezi ve idrardan damlayan. Aslında **وُدَافاً** idi; **الواو** hemzeye çevrildi; zammeli oluşu sebebiyle; Allah تعالى’nın sözü gibi:
) نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) (Mürselât: 11); aslında **وُقِّتَتْ** idi.
( **ودف** ) : İbnü’l-A‘râbî dedi: kadının **بُظَارة**’sına **الوَدَفَة** ve **الوَذَفَة** ve **الوَزَرَةُ** denir.

**وفد** : Allah celîl ve azîz şöyle dedi: (O gün muttakileri Rahmân’a **وفدا** olarak haşrederiz) (Meryem: 85).
Denildi: **الوَفْدُ** ikram edilmiş binekli topluluktur.
Asmaî dedi: **وَفَد** falan **يَفِدُ** **وِفادةً**: bir melike veya emire çıktığında; ve **الوَفْد** **الوَافِد**’in cem‘idir.
Ve denir: emir onu, üstündeki emire **وَفَّدَه**. Ve falan **أوْفَد** **إيفاداً**: yükseldiğinde.
Ve ata denir: onun **حارِكهُ**’nu ne güzel **أَوْفَدَ**; yani yükseltti. Şiirinde okudu:
تَرَى العِلاَفِيَّ عليها مُوفدَا
كأَن بُرْجاً فوقَها مُشَيَّدَا
Ve denir: falanı oturuşunda **مُسْتَوفِداً** ve **مُستَوْفِزَا** gördüm: güven bulmamış, dik bir oturuşla oturduğunda. Ve **أَوْفَادٍ** üzere akşamladık; yani sefer üzere; bizi **أَشْخَصَنا** etti; yani bizi tedirgin etti.

**أفد** : denir: **أفِد** iş **يَأَفَدُ** **أَفَداً**: yaklaştığında ve hızlandığında. Ve **الأَفَدُ** aceledir. Ve göçümüz **أَفِدَ** oldu; ve **اسْتَأْفد**: yani yaklaştı ve acele etti.
Nadr dedi: hızlanın; çünkü siz **أَفِدْتم**; yani yavaşladınız.
Ve **الأفْدَةُ** geciktirmedir.
İbnü’s-Sikkît, Asmaî’den: **أَفِدَةٌ** bir kadın: yani aceleci.

**فدى** : Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; dedi: **المُفَاداةُ** bir adamı vermen ve bir adamı almandır; ve **الفِداءِ** onu satın almandır. Onu malımla **فِداء** olarak **فديتُه**; ve onu canımla **فديتُه**.
Allah celîl ve azîz şöyle dedi:
) وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ ) (Bakara: 85).
İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir okudu: (**أسارى**) ألف ile; (**تَفْدُوهم**) ألف olmaksızın. Nâfi‘, Âsım, Kisâî ve Ya‘kûb el-Hadramî okudu: (**أُسارى تفادوهم**) ikisinde de ألف ile. Hamza okudu: (**أَسْرَى تَفْدوهم**) ألف olmaksızın. Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den, o da Nasîr’den, Râzî olarak, haber verdi.
Denir: **فَادَيْتُ** esiri ve **فادَيْت** **الأُسارى**; Araplar böyle söyler.
Ve derler: onu babam ve annemle **فَدَيْتُه**; ve onu malımla **فَدَيْتُه**; sanki onu onunla satın aldın ve onunla kurtardın; esir değilse. Esir, mülk edinilmiş ise: **فاديتُه** dersin; ve kardeşim esirdi, onu **ففادَيْتُه**; Araplar böyle söyler.
Nusayb dedi:
وَلكِنَّني فَادَيْتُ أُمِّي بَعْد ما
عَلاَ الرأسَ مِنْها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
Dedi: “esiri **فدَيْتُ**” dediğinde, bu da, içinde bulunduğu şeyden onu kurtardım mânâsıyla câizdir; ve bu mânâda **فَاديْتُ** daha güzeldir.
Allah celîl ve azîz şöyle dedi: (Bu elbette apaçık bir imtihandır; ve onu büyük bir kurbanlıkla **وَفَدَيْنَاهُ**) (Sâffât: 107); yani kurbanlığı ona **فِداء** kıldık; onu boğazlamadan onunla kurtardık.
Ebû Muâz dedi: kim **تفدوهم** okursa, mânâsı: onları düşmandan satın alırsınız ve onları kurtarırsınız. Ama **تفادوهم** olursa, mânâsı: onların ellerinde olanlar hakkında fiyat hususunda pazarlık edersiniz; onlar da sizinle pazarlık ederler.
Ferrâ dedi: Araplar **الفِدا**’yı kısaltır ve uzatır; denir: bu senin **فِداؤك**’undur ve **فِداك**’tır. Bazen kısalttıklarında fâ’yı fetha ederler; derler: **فَداك**. Başka bir yerde dedi: Araplardan kimi “senin için **فَدًىَ**” der; fâ’yı fetha eder. Sözün çoğu, evvelini kesrelemek ve kısaltmaktır.
Nâbiga dedi:
فِدًى لك مِن ربَ طَرِيفي وتالِدي
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الفَداء** memdûd: arpa, hurma ve benzeri yiyeceğin topluluğudur. Ve şu beyit okundu:
كَأَنَّ فَداءَها إذْ حَرَّدوه
وطافوا حَوْلَه سُلَكٌ يَتِيمُ
Şemr dedi: **الفَداءُ** ve **الجُوخان** birdir; o, hurmanın içinde sarardığı yerdir. Dedi: Benî Mücâşi‘’den bazıları dedi: **الفَداء** hurmadır; **يُكْنَزْ** edilmedikçe. Ve şu beyit okundu:
مَنَحْتَنِي مِن أَخْبَث الفَداءِ
عُجْرَ النَّوى قَليلةَ اللِّحاءِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أَفْدَى**: hurmayı sattığında; ve **أَفْدَى**: bedeni büyüdüğünde.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين ليس قبله إِلاَّ [طريفة] من طرائف ابن دريد([2]) ، قال: فدشت الشَّيء، إذا شدختَه. وفدشْتُ رأسَه بالحجَر.
(فدع) الفاء والداء والعين أصلٌ فيه كلمة واحدة، وهي الفَدَع: عِوَجٌ في المفاصل، كأنَّها قد زالت عن أماكنها. ويقولون: كلُّ ظليم أفدع، وذلك أنَّ في مفاصله انحرافاً. ويقال بل الفدَع: انقلابُ الكفِّ إلى إنسيِّها، يقال منه: فَدِعَ يفدَع فَدَعاً.
(فدغ) الفاء والدال والغين. زعم ابنُ دريد([3]) أن الفَدْغ: الشَّدخ. وذَكَر الحديث: "إذاً تَفْدَغَ قُرَيشٌ رأسي([4])". وهذا صحيح.
(فدم) الفاء والدال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خُثورة وثِقَلٍ وقِلّة كلامٍ في عِيٍّ. من ذلك قولُهم: صِبْغٌ مُفَدَّم([5]) ، أي خاثر مشبّع. قالوا: ومن قياسِه الرّجلُ الفَدْم، وهو القليل الكلام مِن عِيّ. وهو بيِّنُ الفُدُومة والفَدامة. وهذا كلُّه قياسُه الفِدام: الذي تُفَدَّم به الأباريق لتصفية ما فيها من شَراب.
(فدك) الفاء والداء والكاف كلمةٌ واحدة، وهي فَدَك: بلد. ومن طرائف ابن دريد: فَدَكْتُ القطن([6]) : نفشتُه. قال: وهي لغةٌ أزْديَّة.
(فدن) الفاء والداء والنون كلمةٌ واحدة، وهي الفَدَن، يقولون: إنَّه القَصْر.
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
(فدج) الفاء والدال والجيم. يقولون: إنَّ الفَوْدج: الهَودج. قال الخليل: الفَودج: النّاقةُ الواسعة الأرفاغ. وشاةٌ مُفَوْدَجَة([13]) : ينتصب قرناها ويلتقي طَرَفاهُما.
(فدح) الفاء والدال والحاء كلمة. فَدَحَه الأمر. إذا عالَه وأثقله، فَدْحاً. وهو أمرٌ فادح.
(فدخ) الفاء والدال والخاء ليس فيه إلاَّ طريفة ابنِ دريد: فدَخْتُ الشَّيء، مثل شَدَخته([14]) .
--------------ــــ
([1]) الجمهرة (2: 252) .
([2]) الجمهرة (2: 268-269) .
([3]) الجمهرة (2: 287) .
([4]) وكذا في المجمل والجمهرة. وفي اللسان: "الرأس".
([5]) كذا ضبط في الأصل والمجمل. وضبط في اللسان بسكون الفاء وفتح الدال مخففة، وفي القاموس ضبط قلم كمنبر.
([6]) في الأصل: "قد كنت"،، صوابه من المجمل واللسان والجمهرة.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) البيت لوعلة بن عبد الله الجرمي. الخزانة (1: 199) والأغاني (15: 73) والعقد(يوم الكلاب الثاني) واللسان (دبر).
([9]) للنابغة الذبياني في ديوانه 36 واللسان (فدى) والخزانة (3: 8). وفداء، تروى بالرفع على الخبرية المقدمة، وبالنصب أي يفدونك فداء. وبالجر مع التنوين وطرح التنوين، ففي اللسان: "ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور اللام خاصة فيقول: فداء لك لأنه نكرة يريدون به معنى الدعاء". وقال البغدادي: "وهذا التعليل فيه خفاء، والواضح قول أبي علي في المسائل المنثورة وقد أنشده فيها، قال: بني على الكسر لأنه قد تضمن معنى الحرف، وهو لام الأمر". ثم نقل عن ابن المستوفي قوله: "يستعمل مكسوراً منوناً وغير منون، حملا على إيه وإيه".
([10]) لذي الرمة في ديوانه 654 واللسان (فدى) والكامل 260 وأمالي الزجاجي 58. وصدره: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) الجمهرة(3: 243) .
([12]) البيت في المجمل (فدا) واللسان (فدى، جرد، حرد، سلف)، والمخصص (11: 5/ 16: 25)، ويروى: "إذ حردوه" بالحاء المهملة، و"سلف" موضع "سلك".
([13]) هذه الكلمة مما فات المعاجم المتداولة. وفي المجمل: "ونعجة مفودجة".
([14]) الجمهرة (2: 201)، والعبارة هناك مخالفة.

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الدال** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**فدر**) **الفاء** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; kesmeye ve kesilmeye delâlet eder. Bundan **الفِدْرَة**: etten parça; ve bilmiyorum, ondan bir fiil bina edildi mi yoksa hayır mı. Ve derler: **فَدَرَ** **الفحلُ**, eğer çiftleşmeden âciz olursa; ve o **فادر**’dir. Ve adlandırıldı; çünkü âciz olunca onu kesmiş olur. Ve **فادر**’in cem‘i **فوادر**’dir.
Ve İbn Düreyd([1]) dedi: Bu, nâdir olup ondan **فاعل** vezni **فواعل** üzere gelen şeylerdendir. Ve **المَفْدَرة**: **الفُدْر** dağ keçilerinin yeri.

(**فدش**) **الفاء** ve **الدال** ve **الشين**; ondan önce ancak İbn Düreyd’in([2]) gariplerinden [bir garip] vardır; dedi ki: **فدشتُ** şeyi, eğer onu **شدختَه** (ezip parçaladıysan). Ve **فدشْتُ** başını taş ile.

(**فدع**) **الفاء** ve **الداء** ve **العين**; içinde tek bir kelime olan bir asıldır; o da **الفَدَع**: eklemlerde eğrilik; sanki yerlerinden kaymış gibidir. Ve derler: her devekuşu erkeği **أفدع**’dır; ve bu, eklemlerinde bir sapma olmasındandır. Ve denir ki, bilakis **الفدَع**: avucun iç tarafına doğru dönmesidir; ondan: **فَدِعَ** **يفدَع** **فَدَعاً** denir.

(**فدغ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الغين**. İbn Düreyd([3]) iddia etti ki **الفَدْغ**: **الشَّدخ** (ezip parçalama)dır. Ve hadisi zikretti: “O hâlde Kureyş başımı **تَفْدَغَ**([4]).” Ve bu sahihtir.

(**فدم**) **الفاء** ve **الدال** ve **الميم**; sahih bir asıldır; pıhtılaşmaya, ağırlığa ve kekemelikte az konuşmaya delâlet eder. Bundan onların sözü: **صِبْغٌ مُفَدَّم**([5]), yani pıhtılaşmış, doyurulmuş. Dediler: Ve onun kıyasından **الرّجلُ الفَدْم**; o, kekemelikten az konuşandır. Ve o, **الفُدُومة** ve **الفَدامة** bakımından açıktır. Ve bunun hepsi, kıyası **الفِدام**dır: içindekini içkiden süzmek için ibriklerin üzerine **تُفَدَّم** edilen şey.

(**فدك**) **الفاء** ve **الداء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; o da **فَدَك**: bir belde. Ve İbn Düreyd’in gariplerinden: **فَدَكْتُ** pamuğu([6]): onu kabarttım. Dedi: ve o, Ezdî bir dildir.

(**فدن**) **الفاء** ve **الداء** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **الفَدَن**; derler: o, kasırdır.

(**فدي**) **الفاء** ve **الدال** ve illetli harf; birbirinden çok farklı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, onu koruyan bir himâ olarak başka bir şeyin yerine koymaktır; ikincisi ise yiyecekten bir şeydir.
Birincisi senin sözündür: **فديتُه أَفدِيه**; sanki onu nefsinle yahut onun yerine geçen bir şeyle koruyorsun. Derler: [o([7])] **فِداؤك**; eğer kesreli okursan uzatırsın, eğer fethalı okursan kısaltırsın; **هو فَدَاك** denir. Dedi ki:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
Ve memdûd (uzatılmış) hakkında dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
Ve denir: **تفادَى** şeyden, eğer ondan sakındı ve ondan uzaklaşıp çekildiyse. Ve bu kelimede asl olan, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**: insanların birbirlerini birbirleriyle korumasıdır; sanki arkadaşını kendi nefsinin fidyesi kılar. Dedi ki:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
Ve diğer kelime **الفَدَاء** memdûddur; o, Abdülkays diliyle hurmanın düzleştirilmiş (yayılmış) yeridir; İbn Düreyd([11]) bunu nakletti. Ve Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa, hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi ki:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])

(**فدج**) **الفاء** ve **الدال** ve **الجيم**. Derler: **الفَوْدج**: **الهَودج**’dur. Halîl dedi: **الفَودج**: uyluk araları geniş dişi devedir. Ve **شاةٌ مُفَوْدَجَة**([13]): iki boynuzu dikilir ve iki ucunun ikisi birleşir.

(**فدح**) **الفاء** ve **الدال** ve **الحاء** bir kelimedir. **فَدَحَه** iş; eğer onu yükledi ve ağırlaştırdıysa; **فَدْحاً**. Ve o, **أمرٌ فادح**tır.

(**فدخ**) **الفاء** ve **الدال** ve **الخاء**; onda ancak İbn Düreyd’in garibi vardır: **فدَخْتُ** şeyi, **شَدَخته**’nin([14]) benzeri.

--------------ــــ
([1]) el-Cemhere (2: 252).
([2]) el-Cemhere (2: 268-269).
([3]) el-Cemhere (2: 287).
([4]) Ve böylece el-Mücmel ve el-Cemhere’dedir. Lisân’da: “**الرأس**”.
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edilmiştir. Lisân’da **الفاء**’nın sükûnu ve **الدال**’ın fethasıyla muhaffef ضبط edilmiştir; Kâmûs’ta “kalem” “minber” gibi ضبط edilmiştir.
([6]) Asılda: “قد كنت”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve el-Cemhere’dendir.
([7]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([8]) Beyit, Vu‘ale b. Abdullah el-Cermî’nindir. el-Hizâne (1: 199) ve el-Eğânî (15: 73) ve el-‘İkd (Yevmü’l-Kilâb es-Sânî) ve Lisân (**دبر**).
([9]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Dîvân’ında 36 ve Lisân (**فدى**) ve el-Hizâne (3: 8). Ve **فداء**; haberiyye-i mukaddeme üzere ref‘ ile, ve nasb ile yani “sizi fidye ederler” mânâsıyla, ve lâm ile komşu olunca tenvinle cer ile ve tenvini atmakla rivayet edilir; Lisân’da: “Araptan kimi, özellikle lâm’a komşu olunca **فداء**’yı tenvinle kesreli yapar da ‘**فداء لك**’ der; çünkü o nekredir, onunla dua mânâsını isterler.” Bağdâdî dedi: “Bu ta‘lîlde kapalılık vardır; açık olan, Ebû Ali’nin el-Mesâilü’l-Mensûre’deki sözü ve orada onu inşâd etmesidir; dedi: kesre üzere bina edildi; çünkü harfin mânâsını tazammun etmiştir; o da emir lâmıdır.” Sonra İbnü’l-Müstevfî’nin sözünü nakletti: “Tenvinli ve tenvinsiz, kesreli olarak kullanılır; ‘**إيه وإيه**’ üzerine حمل ile.”
([10]) Zü’r-Rumme’nindir; Dîvân’ında 654 ve Lisân (**فدى**) ve el-Kâmil 260 ve Emâlî’z-Zeccâcî 58. Ve صدرُه: * مرمين من ليث عليه مهابة *
([11]) el-Cemhere (3: 243).
([12]) Beyit el-Mücmel’de (**فدا**) ve Lisân’da (**فدى**، **جرد**، **حرد**، **سلف**) ve el-Muhassas’ta (11: 5/ 16: 25)’tir; “**إذ حردوه**” diye, **الحاء** المهملة ile rivayet edilir; ve “**سلف**”, “**سُلَك**” yerinde.
([13]) Bu kelime, tedavüldeki sözlüklerin kaçırdıklarındandır. el-Mücmel’de: “**ونعجة مفودجة**”.
([14]) el-Cemhere (2: 201); ve ibare orada muhaliftir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: فدى

- الفدى والفداء: حفظ الإنسان عن النائبة بما يبذله عنه، قال تعالى: ﴿فإما منا بعد وإما فداء﴾ [محمد/4]، يقال: فديته بمال، وفديته بنفسي، وفاديته بكذا، قال تعالى: ﴿إن يأتوكم أسارى تفادوهم﴾ [البقرة/85]، وتفادى فلان من فلان، أي: تحامى من شيء بذله. وقال: ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ [الصافات/107]، وافتدى: إذا بذل ذلك عن نفسه، قال تعالى: ﴿فيما افتدت به﴾ [البقرة/229]، ﴿وإن يأتوكم أسارى تفادوهم﴾ [البقرة/85]، والمفاداة: هو أن يرد أسر العدى ويسترجع منهم من في أيديهم، قال: ﴿ومثله معه لافتدوا به﴾ [الرعد/18]، ﴿لافتدت به﴾ [يونس/54]، و ﴿ليفتدوا به﴾ [المائدة/36]، ﴿ولو افتدى به﴾ [آل عمران/91]، ﴿لو يفتدي من عذاب يومئذ ببنيه﴾ [المعارج/11]، وما يقي به الإنسان نفسه من مال يبذله في عبادة قصر فيها يقال له: فدية، ككفارة اليمين، وكفارة الصوم. نحو قوله: ﴿ففدية من صيام أو صدقة﴾ [البقرة/196]، ﴿فدية طعام مسكين﴾ [البقرة/184].

##### Türkçe

- **الفدى** ve **الفداء**: insanı, onun adına harcadığı şey ile musibetten korumaktır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فإما منا بعد وإما فداء﴾ [محمد/4]. Denir ki: **فديته بمال** (onu bir mal ile fidyeledim), **وفديته بنفسي** (onu nefsimle fidyeledim), **وفاديته بكذا** (onu şu ile fidyeleş(tir)dim). Yüce Allah dedi ki: ﴿إن يأتوكم أسارى تفادوهم﴾ [البقرة/85]. Ve falan, falandan **تفادى** etti; yani, harcadığı bir şeyden sakındı. Ve dedi ki: ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ [الصافات/107]. Ve **افتدى**: eğer bunu kendi nefsi adına harcadıysa. Yüce Allah dedi ki: ﴿فيما افتدت به﴾ [البقرة/229]، ﴿وإن يأتوكم أسارى تفادوهم﴾ [البقرة/85]. Ve **المفاداة**: düşmanın esirini geri vermek ve onların ellerinde olanı onlardan geri almaktır. Dedi ki: ﴿ومثله معه لافتدوا به﴾ [الرعد/18]، ﴿لافتدت به﴾ [يونس/54]، و ﴿ليفتدوا به﴾ [المائدة/36]، ﴿ولو افتدى به﴾ [آل عمران/91]، ﴿لو يفتدي من عذاب يومئذ ببنيه﴾ [المعارج/11]. Ve insanın, ibadette kusur ettiği bir ibadette harcadığı bir mal ile kendisini koruduğu şeye **فدية** denir; yemin kefareti gibi ve oruç kefareti gibi. Şu sözü gibi: ﴿ففدية من صيام أو صدقة﴾ [البقرة/196]، ﴿فدية طعام مسكين﴾ [البقرة/184].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف د ي
فدت الأسير وافتديته وفاديته وافتديت أنا منه وبذلت له الفدية فلم تقبل وهي اسم ما يفدى منه‏.‏
وفدّيته تفدية‏:‏ قلت له‏:‏ جعلت فداك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تفادى منهخ‏:‏ تحاماه‏.‏
قال ذو الرمّة‏:‏ تفادى الأسود الغلب منه تفاديا

##### Türkçe

ف د ي
Esiri **فدت** ve onu **افتديته** ve onu **فاديته**; ve ben ondan **افتديت**; ve onun için fidyeyi verdim, fakat kabul etmedi; ve o, kendisinden fidye verilen şeyin adıdır.‏
Ve onu **وفدّيته** **تفدية**: Ona dedim ki: **جعلت فداك**.‏
Mecazdan: Ondan **تفادى**: Ondan sakındı.‏
Zü’r-Rumme dedi: **تفادى الأسود الغلب منه تفاديا**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَدَيْتُه فِدًى وفِداء وافْتَدَيْتُه؛ قال الشاعر:
فلَوْ كانَ مَيْتٌ يُفْتَدَى، لَفَدَيْتُه
بما لم تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ
وإِنه لَحَسَنُ الفِدْيةِ. والمُفاداةُ: أَن تدفع رجلاً وتأْخذ رجلاً. والفِداء: أَن تَشتريه، فَدَيْته بمالي فِداء وفَدَيْتُه بِنَفْسي. وفي التنزيل العزيز: وإن يأْتُوكم أُسارى تَفْدُوهم؛ قرأَ ابن كثير وأَبو عمرو وابن عامر أُسارى بأَلف، تَفْدُوهم بغير أَلف، وقرأَ نافع وعاصم والكسائي ويعقوب الحضرمي أُسارى تُفادُوهم، بأَلف فيهما، وقرأَ حمزة أَسْرى تَفْدُوهم، بغير أَلف فيهما؛ قال أَبو معاذ: من قرأَ تَفدوهم فمعناه تَشتَرُوهم من العَدُوِّ وتُنْقِذوهم، وأَما تُفادُوهم فيكون معناه تُماكِسُون مَن هم في أَيديهم في الثمن ويُماكِسُونكم. قال ابن بري: قال الوزير ابن المعري فَدَى إِذا أَعطى مالاً وأَخذ رجلاً، وأَفدى إِذا أَعطى رجلاً وأَخذ مالاً، وفادى إِذا أَعطى رجلاً وأَخذ رجلاً، وقد تكرر في الحديث ذكر الفِداء؛ الفِداء، بالكسر والمد والفتح مع القصر: فَكاكُ الأَسير؛ يقال: فَداه يَفْدِيه فِداءً وفَدًى وفاداهُ يُفاديه مُفاداة إِذا أَعطى فِداءه وأَنقذه. فَداه بنفسه وفدَّاه إِذا قاله له: جُعلت فَداك. والفِدْيةُ: الفِداء. وروى الأَزهري عن نُصَير قال: يقال فادَيت الأَسِير وفادَيت الأُسارى،قال: هكذا تقوله العرب، ويقولون: فَدَيْتُه بأَبي وأُمي وفَدَيتُه بمالي كأَنه اشتريته وخَلَّصتُه به إِذا لم يكن أَسيراً، وإِذا كان أَسيراً مملوكاً قلت فادَيْته، وكان أَخي أَسيراً ففادَيته؛ كذا تقوله العرب؛ وقال نُصَيب:
ولَكِنَّني فادَيْتُ أُمِّي، بَعْدَما
عَلا الرأْسَ منها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
قال: وإِذا قلت فَدَيت الأَسير فهو أَيضاً جائز بمعنى فديته مما كان فيه أَي خلصته منه، وفاديت أَحسن في هذا المعنى. وقوله عز وجل: وفَدَيناه بذِبْح عظِيم أَي جعلنا الذِّبح فِداء له وخَلَّصناه به من الذَّبح.الجوهري: الفِداء إِذا كسر أَوله يمدّ ويقصر، وإِذا فتح فهو مقصور؛ قال ابن بري: شاهد القصر قول الشاعر:
فِدًى لك عَمِّي، إِنْ زَلِجْتَ، وخالي
يقال: قُمْ: فِدًى لك أَبي، ومن العرب من يكسر فِداءٍ، بالتنوين، إِذا جاور لام الجر خاصة فيقول فِداءٍ لك لأَنه نكرة، يريدون به معنى الدعاءِ؛ وأَنشد الأَصمعي للنابغة:
مَهْلاً فداءٍ لك الأَقْوامُ كُلُّهُمُ،
وما أُثَمِّرُ من مال ومن وَلَدِ
ويقال: فَداه وفاداه إِذا أَعطى فِداءَه فأَنْقَذه، وفَداه بنفسه وفَدّاهُ يُفَدِّيه إِذا قال له جُعِلت فَداك. وتَفادَوا أَي فَدى بعضهم بعْضاً. وافْتَدَى منه بكذا وتَفادى فلان من كذا إِذا تَحاماه وانزَوى عنه؛ وقال ذو الرمة:
مُرِمّين مِنْ لَيْثٍ عَليْه مَهابةٌ،
تَفادى اللُّيُوثُ الغُلْبُ منه تَفادِيا
(* قوله« مرمين» هو من أرمّ القوم أَي سكتوا.)
والفِدْية والفَدَى والفِداءُ كله بمعنى. قال الفراء: العرب تَقْصُرُ الفِداء وتمده، يقال: هذا فِداؤك وفداك، وربما فتحوا الفاء إِذا قصروا فقالوا فَداك،وقال في موضع آخر: من العرب من يقول فَدًى لك، فيفتح الفاء، وأَكثر الكلام كسر أَولها ومدّها؛ وقال النابغة وعَنَى بالرَّبِّ النعمان بن المنذر:
فَدًى لَكَ مِنْ رَبٍّ طَريفِي وتالِدِي
قال ابن الأَنباري: فِداء إِذا كُسرت فاؤُه مُدَّ، وإِذا فُتِحَت قصر؛ قال الشاعر:
مَهْلاً فِداءً لك يا فَضالَهْ،
أَجِرَّه الرُّمْحَ ولا تُهالَهْ
وأَنشد الأَصمعي:
فِدًى لك والِدِي وفَدَتْكَ نَفْسِي
ومالي، إِنه مِنكُم أَتاني
فكسر وقصر؛ قال ابن الأَثير: وقول الشاعر:
فاغْفِرْ فِداءً لك ما اقْتَفَيْنا
قال: إِطلاق هذا اللفظ مع الله تعالى محمول على المجاز والاستعارة، لأَنه إِنما يُفْدَى من المَكارِه مَن تلحقه، فيكون المراد بالفداء التعظيم والإِكبار لأَن الإِنسان لا يُفَدِّي إِلا من يعظمه فَيَبْذُل نفسه له، ويروى فداءٌ، بالرفع على الابتداء، والنصب على المصدر؛ وقول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي:
يَلْقَمُ لَقْماً ويُفَدِّي زادَه،
يَرْمِي بأَمْثال القَطا فُؤادَه
قال: يبقي زاده ويأْكل من مال غيره؛ قال ومثله:
جَدْح جُوَيْنٍ مِنْ سَوِيقٍ ليس لَه
وقوله تعالى: فمن كان منكم مَريضاً أَو به أَذًى من رأْسه ففِدْية مِن صيام أَو صدَقة أَو نُسك؛ إِنما أَراد فمن كان منكم مريضاً أَو به أَذًى من رأْسه فحلَق فعليه فدية، فحذف الجملة من الفعل والفاعل والمفعول للدلالة عليه. وأَفْداه الأَسيرَ: قَبِلَ منه فِدْيَته؛ ومنه قوله، صلى الله عليه وسلم، لقريش حين أُسِرَ عثمان بن عبدالله ،الحَكَم بن كَيْسان: لا نُفْدِيكموهما حتى يَقْدَمَ صاحبانا، يعني سعْد بن أَبي وقَّاص وعُتْبةَ بن غَزْوان.
والفَداء، ممدود بالفتح: الأَنبار، وهو جماعة الطعام من الشعير والتمر والبُر ونحوه. والفَداء: الكُدْس من البُر، وقيل: هو مَسْطَحُ التمر بلغة عبد القيس؛ وأَنشد يصف قرية بقلَّة الميرة:
كأَنَّ فَداءها، إِذ جَرَّدُوه
وطافُوا حَوْلَه، سُلَكٌ يَتِيمُ
(* قوله«فداءها» هو بالفتح، وأَما ضبطه في حرد بالكسر فخطأ.) شبه طعام هذه القرية حين جُمع بعد الحَصاد بسُلَك قد ماتت أُمه فهو يتيم، يريد أَنه قليل حقير، ويروى سُلَفٌ يتيم، والسُّلَفُ: ولد الحَجل، وقال ابن خالويه في جمعه الأَفْداء، وقال في تفسيره: التمر المجموع. قال شمر: الفَداء والجُوخانُ واحد، وهو موضع التمر الذي يُيَبَّس فيه، قال: وقال بعض بني مُجاشِع الفَداء التمر ما لم يُكْنَز؛ وأَنشد:
مَنَحْتَني، مِنْ أَخْبَثِ الفَداءِ،
عُجْرَ النَّوَى قَليلَةَ اللِّحاءِ
ابن الأَعرابي: أَفْدَى الرجلُ إِذا باعَ، وأَفْدَى إِذا عظُم بدنُه. وفَداء كل شيء حَجْمه، وأَلفه ياء لوجود ف د ي وعدم ف د و. الأَزهري: قال أَبو زيد في كتاب الهاء والفاء إِذا تعاقبا: يقال للرجل إِذا حدَّث بحديث فعدَل عنه قبل أَن يَفْرُغ إِلى غيره خُذ على هِدْيَتِك أَي خُذ فيما كنت فيه ولا تَعْدِل عنه؛ هكذا رواه أَبو بكر عن شمر وقيده في كتابه بالقاف، وقِدْيَتُك، بالقاف، هو الصواب.

##### Türkçe

**فَدَيْتُه** **فِدًى** ve **فِداء** (olarak) ve **افْتَدَيْتُه**; şair dedi ki:

فلَوْ كانَ مَيْتٌ يُفْتَدَى، لَفَدَيْتُه
بما لم تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ

Ve şüphesiz o, **الفِدْيةِ** bakımından elbette güzeldir. Ve **المُفاداةُ**: bir adamı verip bir adamı almaktır.
Ve **الفِداء**: onu satın almandır; “malımla onu **فِداء** olarak **فَدَيْتُه**” ve “nefsimle onu **فَدَيْتُه**” (denir). Ve

aziz tenzilde: “وإن يأْتُوكم أُسارى تَفْدُوهم”; İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir **أُسارى**’yı ألف ile, **تَفْدُوهم**’u ألف olmaksızın okudu; Nâfi‘, Âsım, Kisâî ve Ya‘kûb el-Hadramî **أُسارى تُفادُوهم** (şeklinde), ikisinde de ألف ile okudu; Hamza **أَسْرى تَفْدُوهم** (şeklinde), ikisinde de ألف olmaksızın okudu. Ebû Muâz dedi ki: Kim **تَفدوهم** okursa, mânâsı: onları düşmandan satın alırsınız ve onları kurtarırsınız; أما **تُفادُوهم** ise mânâsı: onların ellerinde bulunan kimseler hakkında fiyat hususunda pazarlık edersiniz ve onlar da sizinle pazarlık ederler, olur.

İbn Berrî dedi ki: Vezir İbnü’l-Ma‘arrî dedi ki: **فَدَى**: mal verip bir adam aldığı zaman; **أَفدى**: bir adam verip mal aldığı zaman; **فادى**: bir adam verip bir adam aldığı zaman (denir). Hadiste **الفِداء** zikri tekrar etmiştir; **الفِداء** (kesre ile) ve (med ile) ve (fetha ile) (kasr ile): esirin çözülmesidir; “**فَداه** **يَفْدِيه** **فِداءً** ve **فَدًى**” ve “**فاداهُ** **يُفاديه** **مُفاداة**” (denir), fidyesini verdiği ve onu kurtardığı zaman. “Nefsiyle onu **فَداه**” ve “**فدَّاه**” (denir), ona: “**جُعلت فَداك**” dediği zaman. Ve **الفِدْيةُ**: **الفِداء**’dır.

Ezherî, Nusayr’dan rivayet etti; dedi ki: “**فادَيت** **الأَسِير**” ve “**فادَيت** **الأُسارى**” denir; dedi ki: Araplar bunu böyle söyler; ve derler ki: “babam ve annemle onu **فَدَيْتُه**” ve “malımla onu **فَدَيتُه**”; sanki onunla onu satın almış ve onunla onu kurtarmış gibidir, esir olmadığı zaman; esir, mülk edinilmiş olduğu zaman ise “onu **فادَيْته**” dersin; “kardeşim esirdi, onu **ففادَيته**”; Araplar bunu böyle söyler. Ve Nusayb dedi ki:

ولَكِنَّني فادَيْتُ أُمِّي، بَعْدَما
عَلا الرأْسَ منها كَبْرةٌ ومَشِيبُ

Dedi ki: “**فَدَيت** **الأَسير**” dediğin zaman, bu da, içinde bulunduğu şeyden onu **فديته** (yani ondan onu kurtardım) mânâsıyla câizdir; ve bu mânâda **فاديت** daha güzeldir. Ve O’nun عز وجل sözü: “**وفَدَيناه بذِبْح عظِيم**” yani: boğazlamayı onun için **فِداء** kıldık ve onunla onu boğazlamadan kurtardık.

Cevherî: **الفِداء** başı kesrelenirse med edilir ve kasr edilir; fetha olursa o kasrdır. İbn Berrî dedi ki: kasrın şahidi şairin sözü:

فِدًى لك عَمِّي، إِنْ زَلِجْتَ، وخالي

“kalk: **فِدًى** sana babam” denir. Araplardan kimi, özellikle cer لام’ına komşu olunca, tenvin ile **فِداءٍ**’ı kesreler de “**فِداءٍ** sana” der; çünkü o nekredir; onunla dua mânâsını isterler. Asma‘î, Nâbiga’dan şu beyti okuttu:

مَهْلاً فداءٍ لك الأَقْوامُ كُلُّهُمُ،
وما أُثَمِّرُ من مال ومن وَلَدِ

Ve “**فَداه**” ve “**فاداه**” denir: fidyesini verdiği ve onu kurtardığı zaman; ve “nefsiyle onu **فَداه**” ve “**فَدّاهُ يُفَدِّيه**” denir: ona “**جُعِلت فَداك**” dediği zaman. Ve **تَفادَوا**: yani birbirlerini fidye ettiler. Ve “şundan şununla **افْتَدَى**” ve “falanca şundan **تَفادى**” (denir): ondan sakındığı ve ondan uzaklaşıp çekildiği zaman. Zû’r-Rumme dedi ki:

مُرِمّين مِنْ لَيْثٍ عَليْه مَهابةٌ،
تَفادى اللُّيُوثُ الغُلْبُ منه تَفادِيا

(* “**مرمين**” sözü: “**أرمّ** القوم”dan (gelir); yani sustular.)

Ve **الفِدْية** ve **الفَدَى** ve **الفِداءُ** hepsi aynı mânâdadır. Ferrâ dedi ki: Araplar **الفِداء**’yı kasr eder ve med eder; “bu senin **فِداؤك**’undur ve **فداك**’ındır” denir; bazen kasr ettiklerinde فاء’ı fetha ederler de “**فَداك**” derler. Başka bir yerde dedi ki: Araplardan kimi “**فَدًى** sana” der, فاء’ı fetha eder; sözün çoğu, başını kesrelemek ve onu med etmektir. Nâbiga dedi ki ve **الرَّبِّ** ile Nu‘mân b. el-Münzir’i kastetti:

فَدًى لَكَ مِنْ رَبٍّ طَريفِي وتالِدِي

İbnü’l-Enbârî dedi ki: **فِداء** fâ’sı kesrelenirse med edilir; fetha edilirse kasr edilir. Şair dedi ki:

مَهْلاً فِداءً لك يا فَضالَهْ،
أَجِرَّه الرُّمْحَ ولا تُهالَهْ

Asma‘î okuttu:

فِدًى لك والِدِي وفَدَتْكَ نَفْسِي
ومالي، إِنه مِنكُم أَتاني

Böylece kesreledi ve kasr etti. İbnü’l-Esîr dedi ki: Şairin sözü:

فاغْفِرْ فِداءً لك ما اقْتَفَيْنا

Dedi ki: Bu lafzın Allah تعالى ile birlikte kullanılması mecaz ve استعارة üzerine hamledilmiştir; çünkü ancak kendisine mekârih ulaşan kimse mekârihten **يُفْدَى** edilir; böylece **الفِداء** ile murad, tazim ve ikbardır; çünkü insan ancak büyüttüğü kimseyi **يُفَدِّي** eder de onun için nefsini بذل eder. Ve “**فداءٌ**” diye de rivayet edilir; mübtedâ üzerine merfû‘, masdar üzerine mansûb olarak. Ve şairin sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okuttu:

يَلْقَمُ لَقْماً ويُفَدِّي زادَه،
يَرْمِي بأَمْثال القَطا فُؤادَه

Dedi ki: azığını bırakır ve başkasının malından yer. Dedi ki: bunun benzeri:

جَدْح جُوَيْنٍ مِنْ سَوِيقٍ ليس لَه

Ve O’nun تعالى sözü: “فمن كان منكم مَريضاً أَو به أَذًى من رأْسه ففِدْية مِن صيام أَو صدَقة أَو نُسك”; ancak şunu murad etti: sizden kim hasta olur yahut başında bir eziyet olur da tıraş olursa, onun üzerine bir **فدية** vardır; böylece delalet sebebiyle fiil, fail ve mef‘ûlden olan cümleyi hazf etti.

Ve “**أَفْداه الأَسيرَ**”: ondan **فِدْيَته**’ni kabul etti; bundan da onun sözü (gelir), صلى الله عليه وسلم, Kureyş’e, Osman b. Abdullah, el-Hakem b. Keysân esir alındığı zaman: “iki arkadaşımız gelinceye kadar ikinizi **نُفْدِيكموهما** etmeyiz”; yani Sa‘d b. Ebî Vakkâs ve Utbe b. Gazvân.

Ve **الفَداء** (fetha ile) medli: **الأَنبار**’dır; o, arpa, hurma, buğday ve benzeri yiyeceğin topluluğudur. Ve **الفَداء**: buğdayın yığınıdır; ve denildi ki: Abdülkays lügatinde hurmanın düzleştirilmiş (serildiği) yerdir. Ve azık azlığıyla bir köyü vasfederek şu beyit okundu:

كأَنَّ فَداءها، إِذ جَرَّدُوه
وطافُوا حَوْلَه، سُلَكٌ يَتِيمُ

(* “**فداءها**” sözü fetha iledir; Hırd’da onu kesre ile ضبط etmek hatadır.)

Bu köyün yiyeceğini, hasattan sonra toplandığı vakit, annesi ölmüş bir **سُلَك**’e benzetti; o yetimdir; yani o az, hakirdir. Ve “**سُلَفٌ** yetim” diye de rivayet edilir; **السُّلَفُ**: kekliğin yavrusudur. İbn Hâlaveyh, onun cem‘inde **الأَفْداء** dedi; ve tefsirinde dedi ki: toplanmış hurma. Şemmer dedi ki: **الفَداء** ve **الجُوخانُ** birdir; o, hurmanın kurutulduğu yerdir. Dedi ki: Mücâşi‘ oğullarından bazısı dedi ki: **الفَداء** hurmadır; **يُكْنَز** edilmedikçe. Ve şu beyit okundu:

مَنَحْتَني، مِنْ أَخْبَثِ الفَداءِ،
عُجْرَ النَّوَى قَليلَةَ اللِّحاءِ

İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَفْدَى** eder: sattığı zaman; ve **أَفْدَى** eder: bedeni büyüdüğü zaman. Ve her şeyin **فَداء**’sı onun hacmidir. Ve onun ألف’ı, **ف د ي**’nin bulunması ve **ف د و**’nun bulunmaması sebebiyle ياء’dır.

Ezherî: Ebû Zeyd, “هاء” ve “فاء”nın birbirinin yerine geçmesi kitabında dedi ki: Adam bir hadisle konuştuğu zaman, bitirmeden önce ondan başka bir şeye dönerse ona “**خُذ على هِدْيَتِك**” denir; yani içinde bulunduğun şeyde kal ve ondan sapma. Ebû Bekir, Şemmer’den bunu böyle rivayet etti ve onu kitabında قاف ile kaydetti: “**قِدْيَتُك**” (قاف ile); doğru olan budur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف د ي * * الفِداءُ * بالكسر يمد ويقصر وبالفتح يقصر لا غير و * فضداهُ * و * فاداهُ * أعطى فداءه فانقذه و * فَدَاهُ * بنفسه و * فَدَّاهُ تفدِيَةً * قال له جعلت فذاك و * تَفادَوْا * فدى بعضهم بعضا و * افتَدَى * منه بكذا و * تَفادضى * فلان من كذا تحاماه وانزوى عنه و * الفِدْيَةُ * و * الفِدَى * و * الفِداءُ * كله بمعنى

##### Türkçe

* ف د ي * * **الفِداءُ** * esre ile uzatılır ve kısaltılır; fetha ile ise yalnızca kısaltılır; ve * **فضداهُ** * ve * **فاداهُ** *: fidyesini verdi de onu kurtardı; ve * **فَدَاهُ** *: kendi nefsiyle onu fidyeledi; ve * **فَدَّاهُ تفدِيَةً** *: ona “seni fidye kıldım” dedi; ve * **تَفادَوْا** *: bazısı bazısını fidyeledi; ve * **افتَدَى** *: ondan şu ile fidyeledi; ve * **تَفادضى** *: falan, şundan sakındı; ondan çekildi; ve * **الفِدْيَةُ** * ve * **الفِدَى** * ve * **الفِداءُ** *: hepsi “anlamı” ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!فَدَاهُ ) بنَفْسِه ( *!يَفْدِيهِ *!فِدَاءً ) ، ككِساءٍ ، ( *!وفِدًى ) ، بالكسْرِ مَقْصور ( ويُفْتَحُ ) .
( قالَ أَبو عليّ القالِي في المَقْصورِ والمَمْدودِ : قالَ الفرَّاء : إذا فَتَحوا الفاءَ قَصَرُوا فقالوا : *!فَدًى لَكَ ، وإذا كَسَرُوا الفاءَ مَدُّوا ورُبَّما كَسَرُوا الفاءَ وقَصَرُوا فقالوا : هُم *!فِدًى لَكَ ، قالَ مُتَمِّم بنُ نويرَة :
فِداءً لممساك ابن أُمّي وخالَتِيوأمي وما فَوْق الشِّرَاكَيْن من نَعْلِوبزي وأثوابي ورحلي لذكرهومالي لو يجدي فِدًى لك من بذلِوأَنْشَدَ الفَرَّاء :
أَقُولُ لها وهن ينهزن فروتيفِدًى لَكَ عَمِّي إن رَبِحْتَ وخالِيوأَنْشَدَ الأصْمعي :
فِدًى لَكَ والِدِي وفَدَتْكَ نَفْسِي ومالي إنَّه مِنْكُم أَتانِيقالَ أَبو عليَ : وسَمِعْتُ عليَّ بنَ سُلَيْمان الأخْفَش يقولُ : لا يُقْصَرُ *!الفِدَاء ، بكَسْرِ الفاءِ ، إلاّ للضَّرُورَةِ ، وإنَّما المَقْصورُ هو المَفْتوحُ الفاء ، انتَهَى .
ونقلَ الأزْهري عن الفرَّاء ما نقلَهُ أَبو عليَ بعَيْنِه ثم قالَ : وقالَ مرَّة : ومِنْهم مَنْ يقولُ : فَدًى لَك ، فيَفْتَح الفاءَ ، وأَكْثَر الكَلامِ كَسْرها والقَصْر ؛ وأَنْشَدَ للنابغَةِ :
*!فَدًى لَكَ مِنْ رَبَ طريفي وتالِدِي

وقالَ القالِي أَيْضاً في بابِ المَمْدودِ عن يَعْقوب : تقولُ العَرَبُ : لَكَ الفَدَى والحمَى فيقْصرُونَ الفِدَاءَ إذا كانَ مَعَ الحمَى للازْدِواجِ ، فإذا أَفْرَدُوه قالوا : فِدَاء لَكَ وفِدًى لَكَ ؛ وحَكَى الفرَّاء : فدًى لَكَ .
قُلْت : وكأَنَّ قولَ المصنِّفِ ويُفْتَحُ يَنْظُرُ إلى هذا القَوْلِ الذي نقلَهُ الأزْهري عن الفرَّاء بأنَّ الكَسْرَ مع القَصْر هو الرَّاجِحُ ، والفَتْح مَرْجوحٌ ، وما نقلَهُ أَبو عليَ عن الفرَّاء والأخْفَش يُخالِفُ ذلكَ ، وكَلامُ الجَوْهرِي مُوافِقٌ لمَا قالَهُ الأخْفَش حيثُ قالَ : الفِداءُ إذا كُسِرَ أَوَّلُه يُمَدُّ ويُقْصَرُ ، وإذا فُتِحَ فهو مَقْصورٌ ، ومِنَ العَرَبِ مَنْ يَكْسرُ فِداءً بالتّنْوين إذا جاوَرَ لامَ الجرِّ خاصَّةً فيقولُ فِداءً لكَ لأنَّه نَكِرَةٌ ، يُرِيدُونَ به مَعْنى الدُّعاءِ ، وأَنْشَدَ الأصْمعي للنابغَةِ :
مَهْلاً فِداء لَكَ الأقْوامُ كُلُّهُمُوما أُثَمِّرُ مِنْ مالٍ ومن وَلَد ِوقالَ الرّاغبُ : *!الفِدَى *!والفِداءُ حفْظُ الإنْسان عن النائِبَة بما يَبْذلُه عنه .
( *!وافْتَدَى به ) ، ومنه بكذا : اسْتَنْقَذَهُ بمالٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه :
فلَوْ كانَ مَيْتٌ *!يُفْتَدَى *!لفَدَيْتُهُ
بما لم تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ وقالَ الراغبُ : *!افْتَدَى إذا بَذَلَ ذلك عن نَفْسِه ، ومنه قولُه تعالى : ﴿فيمَا *!افتدت به تلك حدود ا﴾ .
( *!وفادَاهُ ) *!مُفادَاةً *!وفِداءً : ( أَعْطَى شيئاً فأَنْقَذَه ) ؛ ) وقيلَ : فادَاهُ أَطْلَقَهُ وأَخَذَ *!فِدْيَتَه .
وقالَ المبرِّدُ : *!المُفادَاةُ أنْ تَدْفَعَ رجُلاً وتَأْخُذَ رجُلاً ؛ *!والفِداءُ : أَنْ تَشْتَرِيَه ؛

وقيلَ : هُما واحِدٌ .
فقولُ المصنِّف شيئاً يَشْملُ المالَ ، والأسِيرَ جَمْعاً بينَ القَوْلَيْن .
وقوْلُه تعالى : ﴿وإنْ يَأْتُوكُم أُسارَى *!تُفادُوهم﴾ ؛ قَرَأَ ابنُ كَثيرٍ وأَبو عَمْرٍ و وابنُ عامِرٍ : *!تَفْدُوهُم ؛ وقَرَأَ نافِعٌ وعاصِمٌ والكِسائي ويَعْقوبُ الحَضْرمي بألِفٍ فيهِما ، أَي في أُسارَى ، *!وتُفادُوهُم ؛ وحَمْزةُ بِلا أَلِفٍ فيهما .
قالَ نُصَيْرُ الرَّازِي : *!فادَيْتُ الأسِيرَ والأُسارَى ، هكذا تقولُه العَرَبُ : ويقُولونُ : *!فَدَيْتُه بأَبي وأُمِّي ، *!وفَدَيْتُه بمالٍ كأَنَّك اشْتَرَيْته وخَلَّصْتُه به إذا لم يَكُنْ أَسِيراً ، وإذا كانَ أَسِيراً مَمْلوكاً قُلْت *!فادَيْته ؛ كذا تقولُه العَرَبُ ؛ قالَ نُصَيْب :
ولكِنَّنِي فادَيْتُ أُمِّي بَعْدَما
عَلا الرأْسَ منها كَبْرةٌ ومَشِيبُقالَ : وإن قُلْت *!فَدَيْت الأسِيرَ فجائِزٌ أَيْضاً بمعْنَى فَدَيْته ممَّا كان فيه أَي خَلَّصْته ، *!وفادَيْت أَحْسَن في هذا المَعْنى . ﴿*!وفَدَيْناه بِذَبْحٍ﴾ أَي جَعَلْنا الذبْح فِداءً له وخَلَّصْنا به مِن الذَّبْح .
وقالَ أَبو مُعاذٍ : مَنْ قَرَأَ *!تَفْدُوهُم فمعْناهُ تَشْتَرُوهم من العَدُوِّ وتُنْقِذُوهم ، وأَمّا تُفادُوهم فيكونُ مَعْناهُ تُماكِسُونَ مَنْ هُم في أَيْدِيهِم في الثمنِ ويُماكِسُونَكم .
( *!والفِداءُ ، ككِساءٍ ، وعَلَى ، وإلى ، و ) *!الفِدْيَةُ ، ( كفِتْيَةٍ : ذلكَ

المُعْطَى ) .
( وفي المِصْباح : هو عِوَضُ الأسِيرِ .
وقالَ أَبو البَقاءِ : هو إقامَةُ شيءٍ مُقامَ شيءٍ في دَفْعِ المَكْرُوهِ .
وقالَ الراغبُ : ما يَقِي الإنْسانُ به نَفْسَه من مالٍ يَبْذلُه في عِبادَةٍ يُقَصِّرُ فيها يقالُ له *!فِدْيَةً ، ككفّارَةِ اليَمِينِ وكفّارَةِ الصَّوْمِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!ففِدْيَة مِن صِيامٍ أَو صَدَقةٍ أَو نُسكٍ﴾ ، ﴿وعلى الذينَ يطيقُونَه فِدْيَة طَعام مِسْكِينٍ﴾ .
( *!وفَدَّاه ) بنَفْسِه ( *!تَفْدِيَةً : قالَ له جُعِلْتُ *!فِدَاكَ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي وغيرُهُ ؛ ومنه قولُ الشاعِرِ :
*!وفدَّيننا بالابينا
( *!وأَفْداهُ الأسِيرَ : قَبِلَ منه *!فِدْيَتَهُ ) ؛ ) ومنه الحديثُ : ( لا *!نُفْدِيكُموهُما حتى يَقْدَمَ صاحِباي ، يَعْني سَعْد بن أَبي وقّاص وعُتْبَةَ بن غَزْوان ؛ قالَهُ لقُرَيْش حينَ أُسِرَ عُثْمانُ بنُ عبدِ اللّهِ والحكَمُ بنُ كَيْسان .
( و ) *!أَفْدَى ( فُلانٌ : رَقَّص صَبِيَّهُ ) ، يقالُ ذلكَ لما أنه يفدّى في كَلامِه فيقولُ : *!فدًى لَكَ أَبي وأُمِّي .
( و ) أَفْدَى : ( جَعَلَ لتَمْرِهِ أَنْباراً .
( و ) أَيْضاً : ( باعَ التَّمْرَ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابي .
( و ) أَيْضاً : ( عَظُمَ بَدْنُهُ ) ؛ ) عنه أَيْضاً ، كأَنَّه صارَ كالفداءِ .
( *!والفَداءُ ، كسَماءٍ : حَجْمُ الشَّيءِ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه .
( و ) أَيْضاً : ( أَنْبارُ الطَّعَامِ ) ، وهو الكُدْسُ مِن البُرِّ ؛ كما في المُحْكم .
( أَو جماعَةُ الطَّعامِ مِن شَعيرٍ ) وبُرَ ( وتَمْرٍ ونَحْوِهِ ) ؛ ) كما في الصِّحاح .
وقالَ ابنُ سِيدَه : هو مَسْطَحُ التّمْرِ بلُغَةِ عبْدِ القَيْسِ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عَمْرٍ و الشَّيْباني :

كأَنَّ *!فَداءَها إذا جَرَّدُوه
وطافُوا حَوْلَه سُلَفٌ يَتِيمُورَوَى أَبو عُبيدٍ : أَطافُوا .
قالَ ابنُ الأنْبارِي : السُّلَفُ طائِرٌ واليَتيمُ المُنْفَرِدُ .
وفي الصِّحاح : سُلَكٌ يَتِيمٌ .
وقالَ أَبو عليَ القالِي : السُّلَفُ والسُّلَكُ : الذَّكَرُ مِن أَوْلادِ الحَجَلِ ، والفَداءُ : مَوْضِعُ التَّمْرِ . ومَعْنَى البَيْت : أَنَّه شَبَّه قلَّةَ تَمْرِهم في *!فَدائِهم ، وهو مَوْضِعُ تَمْرهم ، بسُلَفٍ يَتِيمٍ أَي مُنْفَرِد .
( و ) يقالُ : ( خُذْ على هِدْيَتِكَ *!وفِدْيَتِكَ ، مَكْسُورَتَيْنِ ) : ) أَي ( فيمَا كُنْتَ فيه ) .
( وأَوْرَدَه الجَوْهرِي في ( قدا ) فقالَ : خُذْ في هِدْيَتِكَ وقِدْيَتِكَ ، أَي فيمَا كُنْتَ فيهِ .
وكأَنَّ المصنِّفَ قلَّدَ الصَّاغاني حيثُ ذَكَرَه هنا .
( و ) مِن المجازِ : ( *!تَفادَى منه ) : ) إذا ( تَحَاماهُ ) وانْزَوَى عنه ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لذي الرُّمَّة :
مُرمِّين مِنْ لَيْثٍ عَليْه مَهابَةٌ
تَفادَى الأُسُودُ الغُلْبُ منَّا *!تَفادِياوفي المِصْباح : تَفادَى القَوْمُ : اتَّقَى بعضُهم ببعضٍ ، كأَنَّ كُلَّ واحِدٍ يَجْعَل صاحِبَه فِداءَهُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!فَداهُ *!يفْدِيه *!فِداءً : قالَ له جُعِلْتُ *!فِداكَ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!وتَفادَوْا : *!فَدَى بعضُهم بعضاً .
وجَمْعُ *!الفِدْيَة : *!فِدًى *!وفِديات كسِدْرَةٍ وسِدرٍ وسِدرات .
*!وفَدَتِ المرْأَة نَفْسَها من زَوْجِها *!وافْتَدَتْ : أَعْطَتْ مالاً حتى تَخلَّصَتْ منه بالطّلاقِ .

وأَبو *!الفِداءِ : كُنْيَةُ إسْماعيل ، عليه السّلام .
*!والفداويَّةُ : طائِفَةٌ من الخَوَارِجِ الدرزية .
*!وفَدُّويةُ ، بضمِّ الدالِ المُشدَّدةِ : جَدُّ أَبي الحَسَنِ محمدِ بنِ إسْحاق بنِ محمدِ بنِ *!فدُّوية الفدوي الكُوفي شيخٌ لأبي عبدِ اللّهِ الصوري ، ماتَ سَنَة 446 .
وأَبو القاسِم محمودُ بنُ *!الفدوي مِن أَهْلِ الطّابرانِ قَصَبَةُ طوس ، مِن شيوخِ ابنِ السّمعاني .

##### Türkçe

: **فَدَاهُ** canıyla (**يَفْدِيهِ** **فِدَاءً**), **ككِساءٍ**, (**وفِدًى**), kesre ile maksûr; (ve fetha yapılır).

( **أبو عليّ القالِي** maksûr ve memdûd hakkında dedi ki: **الفرَّاء** dedi: Fâ’yı fetha yaptıklarında kısaltırlar da: **فَدًى لَكَ** derler; fâ’yı kesre yaptıklarında uzatırlar; bazen de fâ’yı kesre yapıp kısaltırlar da: **هُم فِدًى لَكَ** derler. **مُتَمِّم بنُ نويرَة** dedi ki:
فِداءً لممساك ابن أُمّي وخالَتِيوأمي وما فَوْق الشِّرَاكَيْن من نَعْلِوبزي وأثوابي ورحلي لذكرهومالي لو يجدي فِدًى لك من بذلِ
**الفَرَّاء** okuttu:
أَقُولُ لها وهن ينهزن فروتيفِدًى لَكَ عَمِّي إن رَبِحْتَ وخالِيو
**الأصْمعي** okuttu:
فِدًى لَكَ والِدِي وفَدَتْكَ نَفْسِي ومالي إنَّه مِنْكُم أَتانِي
**أبو عليَ** dedi: **عليَّ بنَ سُلَيْمان الأخْفَش**’ı şöyle derken işittim: **الفِدَاء** (fâ’sı kesreli olarak) ancak zaruret için kısaltılır; maksûr olan ancak fâ’sı meftûh olandır; bitti.

**الأزْهري**, **الفرَّاء**’dan, **أبو عليَ**’nin naklettiğinin aynısını nakletti; sonra dedi ki: Bir defa da dedi: Onlardan kimi: **فَدًى لَك** der, fâ’yı fetha yapar; sözün çoğu ise onu kesrelemek ve kısaltmaktır. **النابغَة**’ye ait olarak okuttu:
**فَدًى لَكَ مِنْ رَبَ طريفي وتالِدِي**

**القالِي** ayrıca memdûd bâbında **يَعْقوب**’dan: Araplar: “Sana **الفَدَى** ve **الحمَى**” derler; **الحمَى** ile birlikte olduğunda ikileme için **الفِدَاء**’ı kısaltırlar; onu tek başına söylediklerinde: “**فِدَاء لَكَ** ve **فِدًى لَكَ**” derler. **الفرَّاء**: **فدًى لَكَ** diye hikâye etti.

Dedim: Sanki musannifin “ve fetha yapılır” sözü, **الأزْهري**’nin **الفرَّاء**’dan naklettiği, kesrenin kısaltma ile birlikte râcih, fethanın mercûh olduğu görüşe bakmaktadır; **أبو عليَ**’nin **الفرَّاء** ve **الأخْفَش**’tan naklettiği ise buna muhaliftir. **الجَوْهرِي**’nin sözü, **الأخْفَش**’ın dediğine muvafıktır; zira dedi ki: **الفِداءُ** evveli kesrelenirse uzatılır ve kısaltılır; fetha yapılırsa maksûrdur. Araplardan kimi, özellikle cer lâmına komşu olduğunda tenvin ile **فِداءً**’ı kesreler de “**فِداءً لكَ**” der; çünkü o nekredir; onunla dua mânasını isterler. **الأصْمعي** **النابغَة** için okuttu:
مَهْلاً فِداء لَكَ الأقْوامُ كُلُّهُمُوما أُثَمِّرُ مِنْ مالٍ ومن وَلَد ِ
**الرّاغبُ** dedi: **الفِدَى** ve **الفِداءُ**, insanı, onun adına verdiği şeyle musibetten korumaktır.

(**وافْتَدَى به**), ve ondan “şu ile”: onu malla kurtardı; **ابنُ سِيدَه** okuttu:
فلَوْ كانَ مَيْتٌ **يُفْتَدَى** **لفَدَيْتُهُ**
بما لم تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ
**الراغبُ** dedi: **افْتَدَى**; kendi nefsi adına onu verdiğinde; ondan Yüce sözü: ﴿فيمَا **افتدت به** تلك حدود ا﴾.

(**وفادَاهُ**) **مُفادَاةً** **وفِداءً**: (bir şey verdi de onu kurtardı); denildi ki: Ona **فادَاهُ**: onu salıverdi ve **فِدْيَتَه**’ini aldı.

**المبرِّدُ** dedi: **المُفادَاةُ**, bir adamı verip bir adamı almaktır; **والفِداءُ**: onu satın almandır;

denildi ki: ikisi birdir.
Musannifin “bir şey” sözü, iki görüşü birleştirerek hem malı hem esiri kapsar.
Yüce sözü: ﴿وإنْ يَأْتُوكُم أُسارَى **تُفادُوهم**﴾; **ابنُ كَثيرٍ** ve **أَبو عَمْرٍ** ve **ابنُ عامِرٍ**: **تَفْدُوهُم** diye okudu; **نافِعٌ** ve **عاصِمٌ** ve **الكِسائي** ve **يَعْقوبُ الحَضْرمي** ikisinde de elif ile, yani **أُسارَى**’da ve **تُفادُوهُم**’da; **حَمْزةُ** ikisinde de elifsiz.

**نُصَيْرُ الرَّازِي** dedi: **فادَيْتُ** esiri ve esirleri; Arap böyle der. Ve derler ki: **فَدَيْتُه** babam ve annemle; ve **وفَدَيْتُه** malla; sanki onu satın almış ve onunla kurtarmışsın—esir değilse. Esir, mülk edinilmiş ise: **فادَيْته** dersin; Arap böyle der. **نُصَيْب** dedi ki:
ولكِنَّنِي فادَيْتُ أُمِّي بَعْدَما
عَلا الرأْسَ منها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
Dedi ki: Eğer **فَدَيْت** esiri dersen, bu da câizdir; **فَدَيْته** mânasında, yani içinde bulunduğu şeyden onu kurtardım; bu mânada **وفادَيْت** daha güzeldir. ﴿**وفَدَيْناه بِذَبْحٍ**﴾ yani: boğazlamayı onun için bir fidye kıldık ve onunla onu boğazlamadan kurtardık.

**أَبو مُعاذٍ** dedi: Kim **تَفْدُوهُم** okursa, mânası: onları düşmandan satın alırsınız ve kurtarırsınız. أما **تُفادُوهم** ise mânası: onların ellerinde olanlarla fiyat hususunda pazarlık edersiniz; onlar da sizinle pazarlık eder.

(**والفِداءُ**, **ككِساءٍ**, ve **عَلَى**, ve **إلى**, ve) **الفِدْيَةُ**, (**كفِتْيَةٍ**: o

verilen şeydir).

( **المِصْباح**’ta: o, esirin bedelidir.
**أَبو البَقاءِ** dedi: o, hoş olmayanı defetmede bir şeyin yerine bir şey ikame etmektir.
**الراغبُ** dedi: insanın, eksik yaptığı bir ibadette verdiği mal ile kendisini koruduğu şeye **فِدْيَةً** denir; yemin kefareti ve oruç kefareti gibi. Ondan Yüce sözü: ﴿**ففِدْيَة** مِن صِيامٍ أَو صَدَقةٍ أَو نُسكٍ﴾ , ﴿وعلى الذينَ يطيقُونَه فِدْيَة طَعام مِسْكِينٍ﴾.

(**وفَدَّاه**) canıyla (**تَفْدِيَةً**: ona “**جُعِلْتُ فِدَاكَ**” dedi); **الجَوْهرِي** ve başkası nakletti; ondan şairin sözü:
**وفدَّيننا بالابينا**

(**وأَفْداهُ** esiri: ondan **فِدْيَتَهُ**’ini kabul etti); ondan hadis: ( **لا نُفْدِيكُموهُما** حتى يَقْدَمَ صاحِباي ), yani **سَعْد بن أَبي وقّاص** ve **عُتْبَةَ بن غَزْوان**; bunu, **عُثْمانُ بنُ عبدِ اللّهِ** ve **الحكَمُ بنُ كَيْسان** esir alındığında Kureyş’e söyledi.

(ve) **أَفْدَى** (falanca: çocuğunu oynattı), bu, sözünde fidyelediği için söylenir; şöyle der: **فدًى لَكَ أَبي وأُمِّي**.
(ve) **أَفْدَى**: (hurmasına ambarlar yaptı).
(ve) ayrıca: (hurmayı sattı); **ابنِ الأعْرابي**’den.
(ve) ayrıca: (bedeni büyüdü); yine ondan; sanki fidye gibi oldu.

(**والفَداءُ**, **كسَماءٍ**: şeyin hacmidir); **ابنِ سِيدَه**’den.
(ve) ayrıca: (yiyecek ambarlarıdır); o, buğday yığınıdır; **المُحْكم**’de olduğu gibi.
(veya arpa) ve buğday (ve hurma ve benzeri)den yiyecek topluluğu; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
**ابنُ سِيدَه** dedi: o, **عبْدِ القَيْسِ** lügatinde hurmanın düzlüğüdür. **أَبو عَمْرٍ** ve **الشَّيْباني** okuttu:

كأَنَّ **فَداءَها** إذا جَرَّدُوه
وطافُوا حَوْلَه سُلَفٌ يَتِيمُ

**أَبو عُبيدٍ** rivayet etti: “أَطافُوا”.
**ابنُ الأنْبارِي** dedi: **السُّلَفُ** bir kuştur; **اليَتيمُ** ise tek olandır.
**الصِّحاح**’ta: “سُلَكٌ يَتِيمٌ”.
**أَبو عليَ القالِي** dedi: **السُّلَفُ** ve **السُّلَكُ**: keklik yavrularının erkeğidir; **الفَداءُ**: hurmanın yeridir. Beytin mânası: onların **فَدائِهم**’de—ki o, hurmalarının yeridir—hurmalarının azlığını, yani tek bir **سُلَفٍ يَتِيمٍ**e, yani tek olana benzetti.

(ve) denir ki: (“Hidayetin ve **وفِدْيَتِكَ** üzerine al”, ikisi de kesreli): yani (içinde bulunduğun şeyde).
(**الجَوْهرِي** bunu (قدا)’da getirdi de şöyle dedi: “Hidayetin ve **قِدْيَتِكَ** içinde al”, yani içinde bulunduğun şeyde.
Sanki musannif, onu burada zikreden **الصَّاغاني**’yi taklit etti.)

(ve) mecazdan: (**تَفادَى منه**): (ondan sakındığında) ve ondan uzaklaşıp çekildiğinde; **الجَوْهرِي** **ذي الرُّمَّة** için okuttu:
مُرمِّين مِنْ لَيْثٍ عَليْه مَهابَةٌ
تَفادَى الأُسُودُ الغُلْبُ منَّا **تَفادِيا**
**المِصْباح**’ta: **تَفادَى** kavim: birbirini birbirine karşı sakındı; sanki her biri arkadaşını kendi fidyesi kılar.

Ondan kendisine istidrâk olunanlar:
**فَداهُ** **يفْدِيه** **فِداءً**: ona “**جُعِلْتُ فِداكَ**” dedi; **الجَوْهرِي** nakletti.
**وتَفادَوْا**: **فَدَى** bazısı bazısını.
**الفِدْيَة**’nin cemi: **فِدًى** ve **فِدْيات**; **سِدْرَةٍ** ve **سِدرٍ** ve **سِدرات** gibi.
Kadın, kocasından nefsini **فَدَتِ** ve **وافْتَدَتْ**: boşanma ile ondan kurtuluncaya kadar mal verdi.

Ve **أَبو الفِداءِ**: İsmail’in, عليه السّلام, künyesidir.

Ve **الفداويَّةُ**: Dürzî Hâricîlerden bir tâifedir.

Ve **فَدُّويةُ**, şeddeli **الدال**’in zammesiyle: Ebü’l-Hasen Muhammed b. İshak b. Muhammed b. **فدُّوية** el-Fedevî el-Kûfî’nin dedesidir; Ebû Abdillâh es-Sûrî’ye şeyhtir; 446 senesinde öldü.

Ve Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. **الفدوي**, Tûs’un kasabası olan et-Tâbarân ehlindendir; İbnü’s-Sem‘ânî’nin şeyhlerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: فدى

فَدَاهُ
1 فَدَاهُ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. يَفْدِيهِ, (Msb, K,) inf. n. فِدَآءٌ (T, S, M, Mgh, K,) [omitted in my copy of the Msb, probably by inadvertence,]) and فَدًى, (Mgh,) or فِدًى, (so in the M, accord. to the TT,) or also both of these, (Fr, T, S, Msb, K,) the latter of them said by Fr, on one occasion, to be the more common, (T, TA,) [which is the case when it is a subst., like فِدْيَةٌ,] but 'Alee Ibn-Suleymلn El-Akhfash [i. e. El-Akhfash El-Asghar] is related to have said that this is not allowable except by poetic license, and El-Kلlee says that الفِدَى was used by the Arabs in conjunction with الحِمَى, [see حِمَآءُ, in art. حمى,] but other forms were used in other cases [among which he seems to mention فَدَآء, with fet-h and the lengthened alif, but the words in which I find this expressed are somewhat ambiguous, and are also rendered doubtful by an erasure and an alteration]; (TA;) and ↓ افتداهُ, (M,) [whence an ex. in a verse which will be found in what follows,] or بِهِ ↓ افتدى (K, TA) and مِنْهُ, (TA,) [but I do not know افتدى in either of these phrases as having any other than the well-known meaning of فَدَى نَفْسَهُ, which is strangely omitted in the K;] and know ↓ فادِاهُ, (S, Mgh, Msb, K, TA,) inf. n. مُفَادَاةٌ and فِدَآءٌ; (Msb, TA;) but some explain this differently [as will be shown in what follows]; (T, Mgh, Msb, TA;) He gave his ransom; (S;) he gave a thing, (K, TA, [اَعْطاهُ in the CK being a mistake for أَعْطَى, without the affixed pronoun,]) or a captive, for him, (TA,) and so liberated him; (K, TA;) [i. e. he ransomed him;] or he liberated him, or ransomed him, مِنَ الأَسْرِ [from captivity]: (Mgh, Msb:) or ↓ فاداهُ signifies he loosed him, or set him free, and took his ransom: (Mgh, Msb, TA:) or مُفَادَاةٌ signifies the giving a man and taking a man [in exchange]: and فِدَآءٌ, [as inf. n. of فَدَاهُ,] the purchasing him [from captivity or the like]: (Mbr, T, Mgh, Msb, TA:) or the preserving a man from misfortune by what one gives by way of compensation for him; as also فَدًى: (Er-Rلghib, TA:) you say, فَدَيْتُهُ بِمَالِى I purchased [i. e. ransomed] him with my property, and بِنَفْسِى with myself: (T:) or, accord. to Nuseyr Er-Rلzee, the Arabs say, الأَسِيرَ ↓ فَادَيْتُ [I ransomed the captive], and فَدَيْتُهُ بِأَبِى وَ أُمِى [I ransomed him in a tropical sense with my father and my mother], and بِمَالٍ [with property], as though thou purchasedst him and freedst him therewith, when he was not a captive; and you may say, فَدَيْتُ الأَسيرَ meaning I freed the captive from the state in which he was, though ↓ فَادَيْتُ is better in this sense: as to the reading تَفْدُوهُمْ [in the Kur ii. 79], Aboo-Mo'لdh says, it means Ye purchase them from the enemy and liberate them; but the reading ↓ تُفَادُوهُمْ, he says, means ye contend with them who are in your hands respecting the price and they so contend with you: (T, TA:) [that ↓ افتداهُ is syn. with فَدَاهُ is shown by what here follows:] a poet says,
يُفْتَدَى لَفَدَيْتُهُ فَلَوْ كَانَ مَيتٌ
بِمَا لَمْ تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ

 [And if a person dead were to be ransomed, assuredly I would ransom him with what minds would not be willing to relinquish]. (M, TA.) ― -b2- [The inf. ns. of the first of these verbs are much used in precative phrases:] they said, فَدًى لَكَ [for فَدَاكَ فَدًى, and therefore virtually meaning فُدِيتَ Mayest thou be ransomed; the ل being لِلتَّبْيِينِ i. e. “ for the purpose of notifying ” the person addressed]: (TA:) and بِى أَ فَدًى لَكَ [for فَدَاكَ أَبِى بِنَفْسِهِ فَدًى, and therefore virtually meaning simply فَدَاكَ أَبِى بِنَفْسِهِ May my father ransom thee with himself; so that it may be well rendered may my father be a ransom for thee]: (S:) and فِدَآء, with tenween, some of the Arabs pronounce with kesr [to the ء, i. e. they pronounce فِدَآء with the tenween of kesr], peculiarly when it is next to [meaning immediately followed by] the preposition ل, saying فِدَآءٍ لَكَ, because it is indeterminate; they intending thereby the meaning of a prayer; and As has cited [as an ex. thereof] the saying of En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee],
مَهْلًا فِدَآءٍ لَكَ الأَقْوَامُ كُلُّهُمُ
وَمَا أُثَمِرُ مِنْ مَالٍ وَمِنْ وَلَدِ
[Act gently: may the peoples, all of them, and what I make to be abundant of wealth and of offspring, give themselves as a ransom, or be a ransom, for thee: فِدَآءٍ being app. assimilated to an indeterminate imperative verbal noun such as صَهٍ in the phrase صَهٍ يَا رَجُلُ, which is as though one said اُسْكُتْ سُكُوتًا يَا رَجُلُ; thus meaning here لِيَفْدِكَ: but De Sacy mentions, in his “ Chrest. Arabe, ” see. ed., vol. ii., p. 460, three allowable readings (not the foregoing reading) in this verse, namely, فدآءٌ and فدآءً and فدآءٍ; and adds that what here follows is said by a commentator to be, of several explanations, that which is the right: والقول الآخر وهو الصحيح ان فدآءِ بمعنى ليُفدِكَ فبناه كما بنى الامر وكذلك تَراكِ و دَراكِ لانه بمعنى اترك و ادرك: this, it will be observed, is similar to the explanation which I have offered of فِدَآءٍ لك; for ليُفدِك is app. a typographical mistake for ليَفدِك: and I incline to think that فدآءِ, though supposed to be correct and therefore likened to تَراكِ and دَراكِ, is a mistake of a copyist for فدآءٍ; and the more so because I find in Ahlwardt's “ Divans of the Six Ancient Arabic Poets ” the three readings فِداءٌ and فِداءً and فِداءٍ, but not فِداءِ]. (S, TA.) ― -b3- وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ [in the Kur xxxvii. 107] means And we made an animal prepared for sacrifice to be a ransom for him, and freed him from slaughter. (T, TA.) ― -b4- فَدَتْ نَفْسَهَا مِنْ زَوْجِهَا and ↓ افتدت [alone] mean She gave property to her husband so that she became free from him by divorce. (Msb, TA.) ― -b5- See also what next follows.

فدّاهُ
2 فدّاهُ ذ , (S, * K,) or فدّاهُ بِنَفْسِهِ, (S, * TA,) [or both, for both are correct,] inf. n. تَفْدِيَةٌ; (S, K;) and بنفسه ↓ فَدَاهُ, (S, TA, *) aor. يَفْدِيهِ, inf. n. فِدَآءٌ; (TA;) He said to him ↓ فِدَاكَ جُعِلْتُ [May I be made thy ransom, i. e. a ransom for thee]. (S, K, TA.)

3 فَاْدَىَ see 1, former half, in five places. ― -b2- In the saying respecting bloodwits, وَاـِنْ أَحَبُّوا فَادَوْا, the meaning is, [And if they like,] they free the slayer, or his next of kin who is answerable for him, and accept the bloodwit; because this is a substitute for the blood, like as the ransom is a substitute for the captive. (Mgh.)

افداهُ الأَسِيرَ
4 افداهُ الأَسِيرَ ذ [in the CK (erroneously) الاسيرُ] He accepted from him the ransom of the captive. (M, K.) Hence the saying of the Prophet to Kureysh, when 'Othmلn Ibn-'Abd-Allah and El- Hakam Ibn-Keysلn had been made captives, لَا نُفْدِيكُمُو هُمَا حتَّى يَقْدَمَ صَاحِبَانَا [We will not accept from you the ransom of them two until our two companions shall come], meaning [by the two companions] Saad Ibn-Abee-Wakkلs and 'Otbeh Ibn-Ghazwلn. (M.) ― -b2- افدى فُلَانٌ Such a one danced, or dandled, his child: (K, TA:) because of his [often] saying, فَدِى لَكَ أَبِى وَ أُمِى [May my father and my mother be ransoms for thee]. (TA.) -A2- افدى also signifies He made for his dried dates a store-chamber. (K.) ― -b2- And (assumed tropical:) He became large in his body; (IAar, T, K, TA;) as though it became like the فَدَآء [q. v.]. (TA.) ― -b3- And He sold dates. (IAar, T, K.)

تفادوا
6 تفادوا ذ They ransomed one another. (S, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) They guarded themselves, one by another; as though every one of them made his fellow to be his ransom. (Msb, TA.) ― -b3- And تفادى مِنْهُ (tropical:) He guarded against it, or was cautious of it, and kept aloof from it. (S, K, * TA.)

8 اـِفْتَدَىَ see 1, first quarter, in two places; and again, near the middle of the paragraph. ― -b2- As intrans., افتدى signifies [He ransomed himself;] he gave a ransom for himself. (Er-Rلghib, TA.) You say, افتدى مِنْهُ بِكَذَا [He ransomed himself from him with such a thing]. (S.) Hence the usage of the verb in the Kur ii. 229. (TA.) See 1, last sentence but one.

فَدًى
فَدًى ذ and ↓ فِدًى and ↓ فِدَآءٌ and ↓ فِدْيَةٌ all signify the same, (S, K,) i. e. [A ransom;] a thing, (K, TA,) or a captive, (TA,) that is given for a man, who is therewith liberated: (K, TA:) [the first three are also inf. ns. (and have been mentioned as such in the first paragraph); therefore when you say فَدًى لَكَ أَبِى and فِدًى لك ابى, the words فَدًى and فِدًى may be either inf. ns. or substs.: as substs., the second and third are more common than the first:] فِدْيَةً [is also sometimes expl. as an inf. n., but accord. to general usage] signifies as above; (K, TA;) or property given as a substitute [or a ransom] for a captive: (Mgh, Msb, TA:) and property by the giving of which one preserves himself from evil in the case of a religious act in which he has fallen short of what was incumbent, like the expiation for the breaking of an oath and of a fast; and thus it is used in the Kur ii. 180 and 192: (Er-Rلghib, TA:) and its pl. is فِدًى and فِدَيَاتٌ. (Mgh, Msb, TA.)

فِدًى
فِدًى ذ : see the next preceding paragraph. [Hence the phrase] جُعِلْتُ فِدَاكَ: see 2. It is also a pl. of its syn. فِدْيَةً. (Mgh, Msb, TA.)

فِدْيَةٌ
فِدْيَةٌ ذ : see فَدًى. -A2- خُذْ عَلَى هِدْيَتِكَ وَ فِدْيَتِكَ, accord. to the K, but in the S, خُذْ فِى هِدْيَتِكَ وَقِدْيَتِكَ, mentioned in art. قدى, is a saying meaning [Take thou to] that [course] in which thou wast: the author of the K seems to have followed Sgh, who has mentioned it here: (TA in the present art.:) فِدْيَهٌ and قِدْيَهٌ are dial. vars. (TA in art. قدى.)

فَدَآءٌ
فَدَآءٌ ذ An أَنْبَار, (K, TA,) i. e. (TA) a collection, of wheat: (M, K, * TA:) or it signifies, (K,) or signifies also, (M,) a collection of food, consisting of barley and dates and the like: (M, K:) or an أَنْبَار, i. e. a collection, of food, consisting of wheat and dates and barley: (S:) and it is said to signify a place in which dates are spread and dried, in the dial. of 'Abd-El-Keys. (M.) ― -b2- And The حَجْم [or protuberant, or prominent, part, or perhaps the bulk,] of a thing (M, K) of any kind. (M.)

فِدَآئٌ
فِدَآئٌ ذ : see فَدًى.

الفِدَاوِيَّةُ
الفِدَاوِيَّةُ ذ is the appellation of A class, or rect, of the خَوَارِج of the دُرْزِيَّة [or دُرُوز, whom we call the Druses; it is a coll. gen. n., of which the n. un. is فِدَاوِىُّ; the و being a substitute for ء: it is used to signify those who undertake perilous adventures, more particularly for the destruction of enemies of their party; as though they offered themselves as ransoms or victims; and hence it is applied to the sect called in our histories of the Crusades “ The Assassins ”]. (TA.)

مَفْدِىٌّ
[ مَفْدِىٌّ ذ , originally مَفْدُوىٌ. In the saying بِنَفْسِى فُلَانٌ مُفْدِىٌّ With my soul, or myself, may such a one be ransomed, مَفْدِىٌّ is often suppressed; being meant to be understood.]

##### Türkçe

**فَدَاهُ**
1 **فَدَاهُ** ذ, (T, S, M, &c.,) muzârîsi **يَفْدِيهِ**, (Msb, K,) mastarı **فِدَآءٌ** (T, S, M, Mgh, K,) [Msb nüshamda düşürülmüştür; muhtemelen sehven,]) ve **فَدًى**, (Mgh,) yahut **فِدًى**, (TT’ye göre M’de böyledir,) yahut ayrıca bu ikisinin her ikisi de, (Fr, T, S, Msb, K,) bunların ikincisinin Fr tarafından bir defasında daha yaygın olduğu söylenmiştir, (T, TA,) [bu, **فِدْيَةٌ** gibi bir isim olduğunda böyledir;] fakat ‘Alee İbn-Suleymân El-Akhfash [yani El-Akhfash El-Asghar] bunun şiir zarureti dışında câiz olmadığını söylediği rivayet edilmiştir; El-Kâlee de **الفِدَى**’nın Araplar tarafından **الحِمَى** ile birlikte kullanıldığını söyler, [bk. **حِمَآءُ**, md. حمى,] fakat diğer hâllerde başka şekiller kullanılmıştır [aralarında onun, fetḥa ve uzatılmış elif ile **فَدَآء**’u zikrettiği anlaşılıyor; ancak bunu ifade edilmiş bulduğum sözler biraz müphem olup, ayrıca bir silinti ve bir değiştirme ile şüpheli kılınmıştır]; (TA;) ve ↓ **افتداهُ**, (M,) [bundan, ileride gelecek olan bir beyitte bir örnek vardır,] yahut بِهِ ↓ **افتدى** (K, TA) ve مِنْهُ, (TA,) [fakat ben **افتدى**’yı bu iki ibareden hiçbirinde, K’da garip biçimde düşürülmüş olan meşhur **فَدَى نَفْسَهُ** mânâsından başka bir mânâ ile bilmiyorum;] ve bil ki ↓ **فادِاهُ**, (S, Mgh, Msb, K, TA,) mastarı **مُفَادَاةٌ** ve **فِدَآءٌ**’dur; (Msb, TA;) fakat bazıları bunu farklı açıklar [ileride gösterileceği üzere]; (T, Mgh, Msb, TA;) fidyesini verdi; (S;) onun için bir şey, (K, TA, [CK’deki **اَعْطاهُ**, bitişik zamirsiz **أَعْطَى** yerine bir hatadır,]) yahut bir esir verdi, (TA,) böylece onu serbest bıraktı; (K, TA;) [yani onu fidye ile kurtardı;] yahut onu serbest bıraktı, yahut onu fidye ile kurtardı, **مِنَ الأَسْرِ** [esaretten]: (Mgh, Msb:) yahut ↓ **فاداهُ** şu mânâya gelir: onu çözdü, yahut serbest bıraktı, ve onun fidyesini aldı: (Mgh, Msb, TA:) yahut **مُفَادَاةٌ** bir adam verip bir adam almak [mübadele] mânâsınadır: ve **فِدَآءٌ**, [**فَدَاهُ**’nun mastarı olarak,] onu satın almak [esaretten veya benzerinden]: (Mbr, T, Mgh, Msb, TA:) yahut bir kimse için tazminat yoluyla verdiği şey ile onu musibetten korumak; **فَدًى** da böyledir: (Er-Râghib, TA:) dersin ki, **فَدَيْتُهُ بِمَالِى** onu malımla satın aldım [yani fidye ile kurtardım], ve **بِنَفْسِى** kendimle: (T:) yahut Nuseyr Er-Râzee’ye göre Araplar derler ki, **الأَسِيرَ ↓ فَادَيْتُ** [esiri fidye ile kurtardım], ve **فَدَيْتُهُ بِأَبِى وَ أُمِى** [onu mecazen babam ve annemle fidye ettim], ve **بِمَالٍ** [malla], sanki onu satın alıp onunla serbest bırakıyormuşsun gibi; o esir olmadığı hâlde; ve **فَدَيْتُ الأَسيرَ** dersin, yani esiri içinde bulunduğu hâlden kurtardım; ancak bu mânâda ↓ **فَادَيْتُ** daha iyidir: **تَفْدُوهُمْ** kıraatine gelince [Kur’ân ii. 79], Aboo-Mo‘âdh der ki: mânâsı, onları düşmandan satın alır ve serbest bırakırsınız; fakat ↓ **تُفَادُوهُمْ** kıraati, der ki: elinizde olanlar hakkında fiyat hususunda onlarla çekişirsiniz ve onlar da sizinle çekişirler: (T, TA:) [↓ **افتداهُ**’nun **فَدَاهُ** ile eş anlamlı olduğu, burada gelenle gösterilir:] bir şair der ki,
يُفْتَدَى لَفَدَيْتُهُ فَلَوْ كَانَ مَيتٌ
بِمَا لَمْ تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ

(M, TA.) ― -b2- [Bu fiillerin birincisinin mastarları, dua ifadelerinde çok kullanılır:] dediler ki, **فَدًى لَكَ** [**فَدَاكَ فَدًى** yerine; dolayısıyla hükmen **فُدِيتَ** “fidye olunasın” mânâsındadır; **ل** ise **لِلتَّبْيِينِ**’dir, yani muhatabı “bildirme” maksadıyladır]: (TA:) ve **بِى أَ فَدًى لَكَ** [**فَدَاكَ أَبِى بِنَفْسِهِ فَدًى** yerine; dolayısıyla hükmen sadece **فَدَاكَ أَبِى بِنَفْسِهِ** “babam seni kendisiyle fidye etsin” mânâsındadır; böylece “babam senin için bir fidye olsun” diye iyi tercüme edilebilir]: (S:) ve tenvinli **فِدَآء**’u Arapların bir kısmı kesre ile telaffuz eder [yani ء’ye kesre tenvini getirerek **فِدَآءٍ** diye], özellikle de hemen ardından **ل** harf-i cerri geldiğinde, **فِدَآءٍ لَكَ** derler; çünkü o nekredir; bununla dua mânâsını kastederler; ve As, En-Nâbighah’ın [Edh-Dhubyânee] şu sözünü nakletmiştir,
مَهْلًا فِدَآءٍ لَكَ الأَقْوَامُ كُلُّهُمُ
وَمَا أُثَمِرُ مِنْ مَالٍ وَمِنْ وَلَدِ
(S, TA.) ― -b3- **وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ** [Kur’ân xxxvii. 107] demektir ki: Biz, onun için bir kurbanlık hayvanı fidye kıldık ve onu boğazlanmaktan kurtardık. (T, TA.) ― -b4- **فَدَتْ نَفْسَهَا مِنْ زَوْجِهَا** ve ↓ **افتدت** [yalnız] demektir: Kocasına mal verdi; böylece boşanma ile ondan kurtulmuş oldu. (Msb, TA.) ― -b5- Ayrıca hemen sonra gelenlere de bak.

**فدّاهُ**
2 **فدّاهُ** ذ, (S, * K,) yahut **فدّاهُ بِنَفْسِهِ**, (S, * TA,) [yahut ikisi de; zira ikisi de doğrudur,] mastarı **تَفْدِيَةٌ**; (S, K;) ve بنفسه ↓ **فَدَاهُ**, (S, TA, *) muzârîsi **يَفْدِيهِ**, mastarı **فِدَآءٌ**; (TA;) ona ↓ **فِدَاكَ جُعِلْتُ** dedi [“senin fidyen kılındım”, yani senin için bir fidye]. (S, K, TA.)

3 **فَاْدَىَ**: 1’in ilk yarısına, beş yerde bak. ― -b2- Kan bedelleri hakkında olan sözde, **وَاـِنْ أَحَبُّوا فَادَوْا**, mânâ şudur: [isterlerse] katili, yahut onun yerine sorumlu olan velisini serbest bırakırlar ve kan bedelini kabul ederler; çünkü bu, kanın yerine geçen bir bedeldir; tıpkı fidyenin esirin yerine geçen bir bedel olması gibi. (Mgh.)

**افداهُ الأَسِيرَ**
4 **افداهُ الأَسِيرَ** ذ [CK’de (yanlış olarak) **الاسيرُ**] Ondan, esirin fidyesini kabul etti. (M, K.) Buradan, Peygamber’in Kureyş’e, ‘Othmân İbn-‘Abd-Allah ile El-Hakam İbn-Keysân esir edilmişken söylediği şu söz gelir: **لَا نُفْدِيكُمُو هُمَا حتَّى يَقْدَمَ صَاحِبَانَا** [“İki arkadaşımız gelinceye kadar sizden onların ikisinin fidyesini kabul etmeyeceğiz”], iki arkadaş ile Saad İbn-Abee-Wakkâs ve ‘Otbeh İbn-Ghazwân kastedilmiştir. (M.) ― -b2- **افدى فُلَانٌ**: Falanca çocuğunu oynattı, yahut kucağında salladı: (K, TA:) çünkü onun [çokça] **فَدِى لَكَ أَبِى وَ أُمِى** [“babam ve annem sana fidye olsun”] demesinden dolayı. (TA.) -A2- **افدى** ayrıca şu mânâya gelir: kuru hurmaları için bir depo odası yaptı. (K.) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) bedeninde iri oldu; (IAar, T, K, TA;) sanki o, **فَدَآء** gibi oldu. (TA.) ― -b3- Ve hurma sattı. (IAar, T, K.)

**تفادوا**
6 **تفادوا** ذ Birbirlerini fidye ile kurtardılar. (S, TA.) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) birbirleriyle korunup sakındılar; sanki her biri arkadaşını kendi fidyesi kıldı. (Msb, TA.) ― -b3- Ve **تفادى مِنْهُ** (mecaz:) ondan sakındı, yahut ona karşı ihtiyatlı davrandı, ve ondan uzak durdu. (S, K, * TA.)

8 **اـِفْتَدَىَ**: 1’in ilk çeyreğine, iki yerde bak; ve yine paragrafın ortalarına yakın bir yere. ― -b2- Geçişsiz olarak **افتدى** şu mânâya gelir: [kendini fidye ile kurtardı;] kendisi için bir fidye verdi. (Er-Râghib, TA.) Dersin ki, **افتدى مِنْهُ بِكَذَا** [şu şey ile ondan kendini fidye ile kurtardı]. (S.) Buradan fiilin Kur’ân ii. 229’daki kullanımı gelir. (TA.) 1’in sondan bir önceki cümlesine bak.

**فَدًى**
**فَدًى** ذ ve ↓ **فِدًى** ve ↓ **فِدَآءٌ** ve ↓ **فِدْيَةٌ** hepsi aynı mânâya gelir, (S, K,) yani [fidye;] bir şey, (K, TA,) yahut bir esir, (TA,) ki bir adam için verilir ve onunla o serbest bırakılır: (K, TA:) [ilk üçü ayrıca mastardır (ve ilk paragrafta bu şekilde zikredilmiştir); dolayısıyla **فَدًى لَكَ أَبِى** ve **فِدًى لك ابى** dediğinde, **فَدًى** ve **فِدًى** ya mastar ya da isim olabilir: isim olarak ikincisi ve üçüncüsü birinciden daha yaygındır:] **فِدْيَةً** [bazen mastar diye de açıklanır; fakat genel kullanıma göre] yukarıdaki mânâyı ifade eder; (K, TA;) yahut bir esir için bedel [yahut fidye] olarak verilen mal: (Mgh, Msb, TA:) ve bir dinî fiilde üzerine vacip olanı eksik bırakma hâlinde, kendini kötülükten korumak için verilmesiyle olan mal; yemin bozmanın ve oruç bozmanın kefareti gibi; ve böylece Kur’ân ii. 180 ve 192’de kullanılır: (Er-Râghib, TA:) ve bunun çoğulu **فِدًى** ve **فِدَيَاتٌ**’tır. (Mgh, Msb, TA.)

**فِدًى**
**فِدًى** ذ: bir önceki paragrafa bak. [Buradan şu ibare:] **جُعِلْتُ فِدَاكَ**: 2’ye bak. Ayrıca eş anlamlısı **فِدْيَةً**’nın bir çoğuludur. (Mgh, Msb, TA.)

**فِدْيَةٌ**
**فِدْيَةٌ** ذ: **فَدًى**’ya bak. -A2- **خُذْ عَلَى هِدْيَتِكَ وَ فِدْيَتِكَ**, K’ye göre; fakat S’de, md. قدى’de zikredilen **خُذْ فِى هِدْيَتِكَ وَقِدْيَتِكَ**: “içinde bulunduğun o yola [tut]” mânâsında bir sözdür: K’nin müellifi, bunu burada zikreden Sgh’ye uymuş görünmektedir: (mevcut maddede TA:) **فِدْيَهٌ** ve **قِدْيَهٌ** lehçe varyantlarıdır. (TA, md. قدى.)

**فَدَآءٌ**
**فَدَآءٌ** ذ Bir **أَنْبَار**’dır, (K, TA,) yani (TA) buğdaydan bir yığın: (M, K, * TA:) yahut şu mânâya gelir, (K,) yahut ayrıca şu mânâya gelir, (M,) arpa ve hurma ve benzeri şeylerden oluşan yiyecek yığını: (M, K:) yahut buğday ve hurma ve arpadan oluşan yiyecek yığını olan bir **أَنْبَار**: (S:) ve ‘Abd-El-Keys lehçesinde, hurmaların serilip kurutulduğu bir yer mânâsına geldiği söylenmiştir. (M.) ― -b2- Ve herhangi bir şeyin **حَجْم**’ı [yahut kabarık/çıkıntılı kısmı, yahut belki hacmi], (M, K) her ne türden olursa olsun. (M.)

**فِدَآئٌ**
**فِدَآئٌ** ذ: **فَدًى**’ya bak.

**الفِدَاوِيَّةُ**
**الفِدَاوِيَّةُ** ذ, **دُرْزِيَّة**’nin **خَوَارِج**’inden bir sınıfın, yahut fırkanın adıdır; [bu, cem‘î cins isimdir; bunun tekili **فِدَاوِىُّ**’dir; **و**, ء’nin yerine geçmiştir: tehlikeli serüvenlere girişenleri, daha çok da fırkalarının düşmanlarını yok etmek için girişenleri ifade etmek üzere kullanılır; sanki kendilerini fidyeler yahut kurbanlar olarak sunmuşlar gibi; buradan, Haçlılar tarihimizde “The Assassins” diye adlandırılan fırkaya da uygulanır]. (TA.)

**مَفْدِىٌّ**
[ **مَفْدِىٌّ** ذ, aslı **مَفْدُوىٌ**. **بِنَفْسِى فُلَانٌ مُفْدِىٌّ** sözünde “canımla, yahut kendimle, falanca fidye olunsun”, **مَفْدِىٌّ** çoğu kez hazfedilir; anlaşılmış olmak üzere.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَدَى
فَدَى I ( n. ac. فَِدًى [ فَدَي 4 ,  7 ],  فِدَآء [ 23A ] )
a.  [ acc. &  Min ], Ransomed, redeemed, liberated, freed from ( captivity ).

b.  Obtained divorce by payment ( woman ).

c.  [ acc. &  Bi ],  see II .

فَدَّيَ
فَدَّيَ II ,
a.  Was ready to ransom , to suffer in the stead of.

فَاْدَيَ
فَاْدَيَ III ,
a.  see I (a) .

b.  Gave a captive in exchange for another.

أَفْدَيَ
أَفْدَيَ IV ,
a.  Received, accepted from ( ransom ).

b.  Dandled ( child ).

c.  Sold ( dates ).

تَفَاْدَيَ
تَفَاْدَيَ VI
a.  [ Min ], Guarded against.

b.  Ransomed each other.

اِنْفَدَيَ
اِنْفَدَيَ VII ,
a.  Was ransomed, redeemed.

اِفْتَدَيَ
اِفْتَدَيَ VIII
a.  [ Bi ], Redeemed, ransomed.

b.  [ Bi ],  see I (b) .

c.  see VI (a) .

فِدْيَة
فِدْيَة [ 2t ] , ( pl. فِدَيَات &  فِدًى [ 7 ] )
a.  Ransom.

b.  Substitute ( for a captive ).

فَِدًى
فَِدًى [ فَدَي 4 ,  7 ],
a.  see 2t .

فَادٍ
فَادٍ [ 21 ],
a.  Ransomer.

b.  [ art. ]. The Saviour, the Redeemer.

فَدَآء
فَدَآء [ 22A ] , ( pl. أَفْدِيَة [ 15t ] ),
a.  A collection of food; heap, mass ( of corn &  c. ).

فِدَآء
فِدَآء [ 23A ],
a.  see 2t .

مُفْتَدٍ
مُفْتَدٍ [ N. Ag.
a.  VIII],  see 21 (a) .

جُعِلْتُ فِدَاكَ
جُعِلْتُ فِدَاكَ
a.  May I be thy ransom, suffer in thy stead!

##### Türkçe

فَدَى
فَدَى I ( i. is. **فَِدًى** [ **فَدَي** 4 ,  7 ],  **فِدَآء** [ 23A ] )
a.  [ acc. &  Min ], (esaretten) fidye vererek kurtardı, fidye ile geri aldı, azat etti, serbest bıraktı.

b.  Ödeme ile boşanma elde etti (kadın).

c.  [ acc. &  Bi ],  II’ye bak.

فَدَّيَ
فَدَّيَ II ,
a.  Fidye vermeye, yerine acı çekmeye hazır oldu.

فَاْدَيَ
فَاْدَيَ III ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  Bir esiri bir başkası karşılığında verdi.

أَفْدَيَ
أَفْدَيَ IV ,
a.  (fidye)den aldı, kabul etti.

b.  (çocuğu) kucağında hoplattı.

c.  (hurmaları) sattı.

تَفَاْدَيَ
تَفَاْدَيَ VI
a.  [ Min ], (şey)den sakındı, (şey)e karşı korundu.

b.  Birbirlerini fidye ile kurtardılar.

اِنْفَدَيَ
اِنْفَدَيَ VII ,
a.  Fidye ile kurtarıldı, geri alındı.

اِفْتَدَيَ
اِفْتَدَيَ VIII
a.  [ Bi ], fidye ile kurtardı, fidye verdi.

b.  [ Bi ],  I (b)’ye bak.

c.  VI (a)’ya bak.

فِدْيَة
فِدْيَة [ 2t ] , ( çoğ. **فِدَيَات** &  **فِدًى** [ 7 ] )
a.  Fidye.

b.  (bir esir için) bedel, yerine geçen.

فَِدًى
فَِدًى [ **فَدَي** 4 ,  7 ],
a.  2t’ye bak.

فَادٍ
فَادٍ [ 21 ],
a.  Fidye veren, fidye ile kurtaran.

b.  [ art. ]. Kurtarıcı, fidye ile kurtaran.

فَدَآء
فَدَآء [ 22A ] , ( çoğ. **أَفْدِيَة** [ 15t ] ),
a.  Yiyecek toplanması; yığın, kütle (tahıl vb.).

فِدَآء
فِدَآء [ 23A ],
a.  2t’ye bak.

مُفْتَدٍ
مُفْتَدٍ [ İsm-i fâil
a.  VIII],  21 (a)’ya bak.

جُعِلْتُ فِدَاكَ
جُعِلْتُ فِدَاكَ
a.  Senin fidyen olayım, senin yerine acı çekeyim!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فدي
فَدَى - يَفْدِي - فِدَاء - فِدْيَة - فَادَى - يُفَادِي - افْتَدَى - يَفْتَدِي
فَدَى - يَفْدِي + كائن + كائناً: يبادل بمال مقابل التزام خطر أو ضار: يقدم مالاً أو شيئاً ذا قيمة مقابل فك ارتباط شخص آخر بالالتزام بعمل أو عقوبة أو أسر
فِدَاء: اسم فعل مبالغة على وزن " فـِعال" من " فَدَى - يَفْدِي "
فِدْيَة: على وزن " فِعلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " فَدَى - يَفْدِي ": الفداء لمرة واحدة لأمر محدد: وهو كذلك اسم آلة منه: المال أو الشيء ذو القيمة الذي يقدم مقابل فك الارتباط بالالتزام بعمل أو عقوبة أو أسر، تجاه أمر محدود مراد
فَادَى - يُفَادِي: على وزن " فاعَلَ " من " فَدَى - يَفْدِي ": يتبادل الفدية والفداء مع جهة خصم
افْتَدَى - يَفْتَدِي: على وزن " افتعل "من " فَدَى - يَفْدِي ": يقوم بفعل " فَدَى - يَفْدِي " بشكل ذاتي: يجهد ويعزم أن " يَفْدِي " نفسه: يقدم مالاً أو شيئاً ذا قيمة مقابل فك ارتباطه بالالتزام بعمل أو عقوبة أو أسر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عرض ممتلكات للمبادلة عبر البيع والتجارة للحصول مقابلها على ثمن أو نفع"، وهي:
فَدَى - يَفْدِي، دَانَ - يَدِينُ (المتعدي)، شَرَى - يَشْرِي، تَجَرَ - يَتْجُرُ، بَاعَ - يَبِيْعُ، زَادَ - يَزِيْدُ (المتعدي)
فدى - يفدي
 	﴿وفديناه بذبح عظيم(107)﴾ الصافات
فداء
 ﴿فإذا لقيتم الذين كفروا فضرب الرقاب حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعد وإما فداء حتى تضع الحرب أوزارها ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض والذين قتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم(4)﴾ محمد
فدية
 ﴿أياما معدودات فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير له وأن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون(184)﴾ البقرة ﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة
 	﴿فاليوم لا يؤخذ منكم فدية ولا من الذين كفروا مأواكم النار هي مولاكم وبئس المصير (15)﴾ الحديد
افتدى - يفتدي - افتدت
 ﴿الطلاق مرتان فإمساك بمعروف أو تسريح بإحسان ولا يحل لكم أن تأخذوا مما آتيتموهن شيئا إلا أن يخافا ألا يقيما حدود الله فإن خفتم ألا يقيما حدود الله فلا جناح عليهما فيما افتدت به تلك حدود الله فلا تعتدوها ومن يتعد حدود الله فأولئك هم الظالمون(229)﴾ البقرة
 	﴿إن الذين كفروا وماتوا وهم كفار فلن يقبل من أحدهم ملء الأرض ذهبا ولو افتدى به أولئك لهم عذاب أليم وما لهم من ناصرين(91)﴾ آل عمران ﴿إن الذين كفروا لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه ليفتدوا به من عذاب يوم القيامة ما تقبل منهم ولهم عذاب أليم(36)﴾ المائدة
 	﴿ولو أن للذين ظلموا ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به من سوء العذاب يوم القيامة وبدا لهم من الله ما لم يكونوا يحتسبون(47)﴾ الزمر ﴿للذين استجابوا لربهم الحسنى والذين لم يستجيبوا له لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به أولئك لهم سوء الحساب ومأواهم جهنم وبئس المهاد(18)﴾ الرعد
 	﴿ولو أن لكل نفس ظلمت ما في الأرض لافتدت به وأسروا الندامة لما رأوا العذاب وقضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون(54)﴾ يونس
 	﴿يبصرونهم يود المجرم لو يفتدي من عذاب يومئذ ببنيه (11)﴾ المعارج
فادى - يفادي - تفادونهم
 ﴿ثم أنتم هؤلاء تقتلون أنفسكم وتخرجون فريقا منكم من ديارهم تتظاهرون عليهم بالإثم والعدوان وإن يأتوكم أسارى تفادوهم وهو محرم عليكم إخراجهم أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض فما جزاء من يفعل ذلك منكم إلا خزي في الحياة الدنيا ويوم القيامة يردون إلى أشد العذاب وما الله بغافل عما تعملون(85)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [فدي] ف د ي: الفِداءُ بالكسر يمد ويقصر وبالفتح يقصر لا غير و فَداهُ و فاداهُ أعطى فداءه فانقذه و فَدَاهُ بنفسه و فَدَّاهُ تفدِيَةً قال له جعلت فذاك و تَفادَوْا فدى بعضهم بعضا و افتَدَى منه بكذا و تَفادضى فلان من كذا تحاماه وانزوى عنه و الفِدْيَةُ و الفِدَى و الفِداءُ كله بمعنى
الراغب
فدى
- الفدى والفداء: حفظ الإنسان عن النائبة بما يبذله عنه، قال تعالى: }فإما منا بعد وإما فداء﴿[محمد/4]، يقال: فديته بمال، وفديته بنفسي، وفاديته بكذا، قال تعالى:﴾إن يأتوكم أسارى تفادوهم﴿[البقرة/85]، وتفادى فلان من فلان، أي: تحامى من شيء بذله. وقال:﴾وفديناه بذبح عظيم﴿[الصافات/107]، وافتدى: إذا بذل ذلك عن نفسه، قال تعالى:﴾فيما افتدت به﴿[البقرة/229]،﴾وإن يأتوكم أسارى تفادوهم﴿[البقرة/85]، والمفاداة: هو أن يرد أسر العدى ويسترجع منهم من في أيديهم، قال:﴾ومثله معه لافتدوا به﴿[الرعد/18]،﴾لافتدت به﴿[يونس/54]، و﴾ليفتدوا به﴿[المائدة/36]،﴾ولو افتدى به﴿[آل عمران/91]،﴾لو يفتدي من عذاب يومئذ ببنيه﴿[المعارج/11]، وما يقي به الإنسان نفسه من مال يبذله في عبادة قصر فيها يقال له: فدية، ككفارة اليمين، وكفارة الصوم. نحو قوله:﴾ففدية من صيام أو صدقة﴿[البقرة/196]،﴾فدية طعام مسكين{ [البقرة/184].
ملخص اللسان:
1. يقال: فَداه  يَفْدِيه فِداءً وفَدًى وفاداهُ يُفاديه مُفاداة إِذا أَعطى فِداءه  وأَنقذه.
2. فدي: فَدَيْتُه فِدًى وفِداء وافْتَدَيْتُه؛ الفِداء، بالكسر والمد والفتح مع القصر: فَكاكُ الأَسير؛
3. والمُفاداةُ: أَن تدفع رجلاً وتأْخذ رجلاً.
4. والفِداء: أَن تَشتريه،
5. فَدَيْته بمالي فِداء وفَدَيْتُه بِنَفْسي.
لسان العرب
● - فدي: فَدَيْتُه فِدًى وفِداء وافْتَدَيْتُه؛ قال الشاعر:  فلَوْ كانَ مَيْتٌ يُفْتَدَى، لَفَدَيْتُه  بما لم تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ  وإِنه لَحَسَنُ الفِدْيةِ. والمُفاداةُ: أَن تدفع رجلاً وتأْخذ رجلاً.  والفِداء: أَن تَشتريه، فَدَيْته بمالي فِداء وفَدَيْتُه بِنَفْسي. وفي  التنزيل العزيز: وإن يأْتُوكم أُسارى تَفْدُوهم؛ قرأَ ابن كثير وأَبو عمرو  وابن عامر أُسارى بأَلف، تَفْدُوهم بغير أَلف، وقرأَ نافع وعاصم والكسائي  ويعقوب الحضرمي أُسارى تُفادُوهم، بأَلف فيهما، وقرأَ حمزة أَسْرى  تَفْدُوهم، بغير أَلف فيهما؛ قال أَبو معاذ: من قرأَ تَفدوهم فمعناه تَشتَرُوهم  من العَدُوِّ وتُنْقِذوهم، وأَما تُفادُوهم فيكون معناه تُماكِسُون مَن  هم في أَيديهم في الثمن ويُماكِسُونكم. قال ابن بري: قال الوزير ابن المعري  فَدَى إِذا أَعطى مالاً وأَخذ رجلاً، وأَفدى إِذا أَعطى رجلاً وأَخذ  مالاً، وفادى إِذا أَعطى رجلاً وأَخذ رجلاً، وقد تكرر في الحديث ذكر الفِداء؛  الفِداء، بالكسر والمد والفتح مع القصر: فَكاكُ الأَسير؛ يقال: فَداه  يَفْدِيه فِداءً وفَدًى وفاداهُ يُفاديه مُفاداة إِذا أَعطى فِداءه  وأَنقذه. فَداه بنفسه وفدَّاه إِذا قاله له: جُعلت فَداك. والفِدْيةُ: الفِداء.  وروى الأَزهري عن نُصَير قال: يقال فادَيت الأَسِير وفادَيت  الأُسارى،قال: هكذا تقوله العرب، ويقولون: فَدَيْتُه بأَبي وأُمي وفَدَيتُه بمالي  كأَنه اشتريته وخَلَّصتُه به إِذا لم يكن أَسيراً، وإِذا كان أَسيراً  مملوكاً قلت فادَيْته، وكان أَخي أَسيراً ففادَيته؛ كذا تقوله العرب؛ وقال  نُصَيب:  ولَكِنَّني فادَيْتُ أُمِّي، بَعْدَما  عَلا الرأْسَ منها كَبْرةٌ ومَشِيبُ  قال: وإِذا قلت فَدَيت الأَسير فهو أَيضاً جائز بمعنى فديته مما كان فيه  أَي خلصته منه، وفاديت أَحسن في هذا المعنى. وقوله عز وجل: وفَدَيناه  بذِبْح عظِيم أَي جعلنا الذِّبح فِداء له وخَلَّصناه به من الذَّبح.الجوهري:  الفِداء إِذا كسر أَوله يمدّ ويقصر، وإِذا فتح فهو مقصور؛ قال ابن بري:  شاهد القصر قول الشاعر:  فِدًى لك عَمِّي، إِنْ زَلِجْتَ، وخالي  يقال: قُمْ: فِدًى لك أَبي، ومن العرب من يكسر فِداءٍ، بالتنوين، إِذا  جاور لام الجر خاصة فيقول فِداءٍ لك لأَنه نكرة، يريدون به معنى الدعاءِ؛  وأَنشد الأَصمعي للنابغة:  مَهْلاً فداءٍ لك الأَقْوامُ كُلُّهُمُ،  وما أُثَمِّرُ من مال ومن وَلَدِ  ويقال: فَداه وفاداه إِذا أَعطى فِداءَه فأَنْقَذه، وفَداه بنفسه  وفَدّاهُ يُفَدِّيه إِذا قال له جُعِلت فَداك. وتَفادَوا أَي فَدى بعضهم  بعْضاً. وافْتَدَى منه بكذا وتَفادى فلان من كذا إِذا تَحاماه وانزَوى عنه؛  وقال ذو الرمة:  مُرِمّين مِنْ لَيْثٍ عَليْه مَهابةٌ،  تَفادى اللُّيُوثُ الغُلْبُ منه تَفادِيا  (* قوله« مرمين» هو من أرمّ القوم أَي سكتوا.)  والفِدْية والفَدَى والفِداءُ كله بمعنى. قال الفراء: العرب تَقْصُرُ  الفِداء وتمده، يقال: هذا فِداؤك وفداك، وربما فتحوا الفاء إِذا قصروا  فقالوا فَداك،وقال في موضع آخر: من العرب من يقول فَدًى لك، فيفتح الفاء،  وأَكثر الكلام كسر أَولها ومدّها؛ وقال النابغة وعَنَى بالرَّبِّ النعمان بن  المنذر:  فَدًى لَكَ مِنْ رَبٍّ طَريفِي وتالِدِي  قال ابن الأَنباري: فِداء إِذا كُسرت فاؤُه مُدَّ، وإِذا فُتِحَت قصر؛  قال الشاعر:  مَهْلاً فِداءً لك يا فَضالَهْ،  أَجِرَّه الرُّمْحَ ولا تُهالَهْ  وأَنشد الأَصمعي:  فِدًى لك والِدِي وفَدَتْكَ نَفْسِي  ومالي، إِنه مِنكُم أَتاني  فكسر وقصر؛ قال ابن الأَثير: وقول الشاعر:  فاغْفِرْ فِداءً لك ما اقْتَفَيْنا  قال: إِطلاق هذا اللفظ مع الله تعالى محمول على المجاز والاستعارة،  لأَنه إِنما يُفْدَى من المَكارِه مَن تلحقه، فيكون المراد بالفداء التعظيم  والإِكبار لأَن الإِنسان لا يُفَدِّي إِلا من يعظمه فَيَبْذُل نفسه له،  ويروى فداءٌ، بالرفع على الابتداء، والنصب على المصدر؛ وقول الشاعر أَنشده  ابن الأَعرابي:  يَلْقَمُ لَقْماً ويُفَدِّي زادَه،  يَرْمِي بأَمْثال القَطا فُؤادَه  قال: يبقي زاده ويأْكل من مال غيره؛ قال ومثله:  جَدْح جُوَيْنٍ مِنْ سَوِيقٍ ليس لَه  وقوله تعالى: فمن كان منكم مَريضاً أَو به أَذًى من رأْسه ففِدْية مِن  صيام أَو صدَقة أَو نُسك؛ إِنما أَراد فمن كان منكم مريضاً أَو به أَذًى  من رأْسه فحلَق فعليه فدية، فحذف الجملة من الفعل والفاعل والمفعول  للدلالة عليه. وأَفْداه الأَسيرَ: قَبِلَ منه فِدْيَته؛ ومنه قوله، صلى الله  عليه وسلم، لقريش حين أُسِرَ عثمان بن عبدالله ،الحَكَم بن كَيْسان: لا  نُفْدِيكموهما حتى يَقْدَمَ صاحبانا، يعني سعْد بن أَبي وقَّاص وعُتْبةَ بن  غَزْوان.  والفَداء، ممدود بالفتح: الأَنبار، وهو جماعة الطعام من الشعير والتمر  والبُر ونحوه. والفَداء: الكُدْس من البُر، وقيل: هو مَسْطَحُ التمر بلغة  عبد القيس؛ وأَنشد يصف قرية بقلَّة الميرة:  كأَنَّ فَداءها، إِذ جَرَّدُوه  وطافُوا حَوْلَه، سُلَكٌ يَتِيمُ  (* قوله«فداءها» هو بالفتح، وأَما ضبطه في حرد بالكسر فخطأ.)  شبه طعام هذه القرية حين جُمع بعد الحَصاد بسُلَك قد ماتت أُمه فهو  يتيم، يريد أَنه قليل حقير، ويروى سُلَفٌ يتيم، والسُّلَفُ: ولد الحَجل، وقال  ابن خالويه في جمعه الأَفْداء، وقال في تفسيره: التمر المجموع. قال شمر:  الفَداء والجُوخانُ واحد، وهو موضع التمر الذي يُيَبَّس فيه، قال: وقال  بعض بني مُجاشِع الفَداء التمر ما لم يُكْنَز؛ وأَنشد:  مَنَحْتَني، مِنْ أَخْبَثِ الفَداءِ،  عُجْرَ النَّوَى قَليلَةَ اللِّحاءِ  ابن الأَعرابي: أَفْدَى الرجلُ إِذا باعَ، وأَفْدَى إِذا عظُم بدنُه.  وفَداء كل شيء حَجْمه، وأَلفه ياء لوجود ف د ي وعدم ف د و. الأَزهري: قال  أَبو زيد في كتاب الهاء والفاء إِذا تعاقبا: يقال للرجل إِذا حدَّث بحديث  فعدَل عنه قبل أَن يَفْرُغ إِلى غيره خُذ على هِدْيَتِك أَي خُذ فيما كنت  فيه ولا تَعْدِل عنه؛ هكذا رواه أَبو بكر عن شمر وقيده في كتابه بالقاف،  وقِدْيَتُك، بالقاف، هو الصواب.
مقاييس اللغة:
(فدي) الفاء والدال والحرف المعتل كلمتانِ متباينتان جدّاً. فالأولى: أنْ يُجعلَ شيءٌ مكانَ شيءٍ حِمىً له، والأُخْرى شيءٌ من الطَّعام.
فالأولى قولك: فديتُه أَفدِيه، كأنَّك تحميه بنفسك أو بشيء يعوِّض عنه. يقولون: [هو([7]) ] فِداؤك، إذا كسرتَ مددت، وإذا فتحت قصرت، يقال هو فَدَاك. قال:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ([8])
وقال في الممدود:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ([9])
ويقال: تفادَى من الشَّيء، إذا تحاماه وانزَوَى عنه. والأصل في هذه الكلمة ما ذكرناه، وهو التَّفادِي: أن يَتَّقيَ النّاسُ بعضُهم ببعض، كأنَّه يجعل صاحبَه فداءَ نفسِه. قال:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا([10]) *
والكلمة الأُخرى الفَدَاء ممدود، وهو مُِسْطَح التَّمر بلغة عبد القيس، حكاه ابن دُريد([11]) . وقال أبو عمرو: الفَداء: جماعة الطَّعام من الشَّعير والتَّمر ونحوِها. قال:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ([12])
القاموس المحيط:
ي فَدَاهُ يَفْدِيهِ فِدَاءً وفِدًى، ويُفْتَحُ، وافْتَدَى به، وفادَاهُ أَعْطَى شَيئاً فأنْقَذَهُ.
والفِداءُ، كَكِسَاءٍ وكَعَلَى وإلَى وكَفِتْيَةٍ: ذلك المُعْطَى. وفَدَّاهُ تَفْدِيَةً: قال له: جُعِلْتُ فِدَاكَ.
وأفْدَاهُ الْأَسِيرَ: قَبِلَ منه فِدْيَتَهُ، و فُلانٌ: رَقَّصَ صَبِيَّهُ، وجَعَلَ لِتَمْرِهِ أنْباراً، وعَظُمَ بَدَنُهُ، وباعَ التَّمْرَ. والفَدَاءُ، كَسَماءٍ: حَجْمُ الشَّيءِ، وأنْبارُ الطَّعامِ، أوْ جَمَاعَةُ الطَّعامِ مِنْ شَعِيرٍ وتَمْر ونَحْوِهِ.
وخُذْ على هِدْيَتِكَ وفِدْيَتِكَ، مَكْسُورَتَيْنِ: فيما كُنْتَ فيه. وتَفَادَى منه: تَحَاماهُ.
تاج العروس:
( ى فداه ) بنفسه ( يفد به فداء ) ككساء ( وفدى ) بالكسر مقصور ( ويفتح ) قال أبو على القالى في المقصور والممدود قال الفراء إذا فتحوا الفاء قصروا فقالوا فدى لك وإذا كسروا الفاء مدوا وربما كسروا الفاء وقصروا فقالوا هم فدى لك قال متمم بن نويرة فدء لممساك ابن أمي وخالتي * وأمى وما فوق الشراكين من نعل وبزى وأبوابى ورحلي لذكره * ومالى لو يجدى فدى لك من بذل وانشد الفراء أقول لها وهن ينهزن فروتي * فدى لك عمى ان ربحت وخالى وأنشد الاصمعي فدى لك والدى وفدتك نفسي * ومالى انه منكم اتانى قال أبو على وسمعت على بن سليمان الاخفش يقول لا يقصر الفداء بكسر الفاء الا للضرورة وانما المقصور هو المفتوح الفاء انتهى ونقل الازهرى عن الفراء ما نقله أبو على بعينه ثم قال وقال مرة ومنهم من يقول فدى لك فيفتح الفاء وأكثر الكلام كسرها والقصر وأنشد للنابغة * فدى لك من رب طريفي وتالدى * وقال القالى أيضا في باب الممدود عن يعقوب تقول العرب لك الفدى والحمى فيقصرون الفداء إذا كان مع الحمى للازدواج فإذا أفردوه قالوا فداء لك وفدى لك وحكى الفراء فدى لك * قلت وكأن قول المصنف ويفتح ينظر الى هذا القول الذى نقله الازهرى عن الفراء بان الكسر مع القصر هو الراحج والفتح مرجوح وما نقله أبو على عن الفراء والاخفش يخالف ذلك وكلام الجوهرى موافق لما قاله الاخفش حيث قال الفداء إذا كسر أوله يمد ويقصر وإذا فتح فهو مقصور ومن العرب من يكسر فداء بالتنوين إذا جاور لام الجرخاصة فيقول فداء لك لانه نكرة يريدون به معنى الدعاء وأنشد الاصمعي للنابغة ممهلا فداء لك الاقوام كلهم * وما أثمر من مال ومن ولد وقال الراغب الفدى والفداء حفظ الانسان عن النائبة بما يبذله عنه ( وافتدى به ) ومنه بكذا استنقذه بمال وأنشد ابن سيده فلو كان ميت يفتدى لفديته * بما لم تكن عنه النفوس تطيب وقال الراغب افتدى إذا بذل ذلك عن نفسه ومنه قوله تعالى فيما افتدت به تلك حدود الله ( وفاداه ) مفاداة وفداء ( أعطى شيأ
فأنقذه ) وقيل فاداة أطلقه وأخذ فديته وقال المبرد المفاداة ان تدفع رجلا وتأخذ رجلا والفداء أن تشتريه وقيل هما واحد فقول
المصنف شيأ يشمل المال والاسير جمعا بين القولين وقولة تعالى وان يأتوكم أسارى تفادوهم قرأ ابن كثير وأبو عمرو ابن عامر تفدوهم وقرأ نافع وعاصم والكسائي ويعقوب الحضرمي بألف فيهما أي في أسارى وتفادوهم وحمزة بلا ألف فيهما قال نصير الرازي فاديت الاسير والاسارى هكذا تقوله العرب ويقولون فديته بأبى وأمى وفديته بما كأنك اشتريته وخلصته به إذا لم يكن أسيرا وإذا كان أسيرا مملوكا قلت فاديته كذا تقوله العرب قال نصيب ولكننى فاديت أمي بعدما * علا الرأس منها كبرة ومشيب قال وان قلت فديت الاسير فجائز أيضا بمعنى فديته مما كان فيه أي خلصته وفاديت ( حسن في هذا المعنى وفدبناه بذبح أي جعلنا الذبح فداء له وخلصناه به من الذبح وقال أبو معاذ من قرأ تفدوهم فمعناه تشتروهم من العدو وتنقذوهم وأما تفادوهم فكون معناه تماكسون من هم في أيديهم في الثمن ويما كسونكم ( والفداء ككساء وعلى والى و ) الفدية ( كفتية ذلك المعطى ) وفى المصباح هو عوض الاسير وقال أبو البقاء هو اقامة شئ مقام شئ دفع المكروه وقال الراغب ما يقى الانسان به نفسه من مال يبذله في عبادة يقصر فيها يقال له فدية ككفارة اليمين وكفارة الصوم ومنه قوله تعالى ففدية من صيام أو صدقة أو نسك وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين ( فداه ) بنفسه ( تفديه قال له جعلت فداك ) نقله الجوهرى وغيره ومنه قول الشاعر وفديننا بالا بينا ( وأفداه الاسير قبل منه فديته ) ومنه الحديث لا نفد يكموهما حتى يقدم صاحباى يعنى سعد بن وقاص وعتبة بن غزوان قاله لقريش حسين أسر عثمان بن عبد الله والحكم بن كيسان ( و ) أفدى ( فلان رقص صبيه ) يقال دلك لما أنه يفدى في كلامه فيقول فدى لك أبى وأمى ( و ) أفدى ( جعل لتمره أنبار أو ) أيضا ( باع التمر ) عن ابن الاعرابي ( و ) أيضا ( عضم بدنه ) عنه أيضا كأنه صار كالفداء ( والفداء كسماء حجم الشئ ) عن ابن سيده ( و ) أيضا ( أنبار الطعام ) وهو الكدس من البر كما في المحكم ( أو جماعة الطعام من شعير ) وبر ( وتمره نحوه ) كما في الصحاح وقال ابن سيده هو مسطح التمر بلغه عبد القيس وأنشد أبو عمرو الشيباني كأن فداءها إذ جردوه * وطافوا حوله سلف يتيم وروى أبو عبيد أطافوا قال ابن الانباري السلف طائر واليتيم المنفرد وفى الصحاح يتيم وقال أبو على القالى السلف والسلك الذكر من أولاد الحجل والفداء موضع التمر ومعنى البيت أنه شبه قلة تمرهم في فدائهم وهو موضع تمره بسلف يتيم أي منفرد ( و ) يقال ( خذ على هديتك وفديتك مكسورتين ) قى ( فيما كنت فيه ) وأورده الجوهرى في قدا فقال خذ في هديتك وقديتك أي فيما كنت فيه وكأن المصنف قلد الصاغانى حيث ذكره هنا ( و ) من المجاز ( تفادى منه ) إذا ( تحاماه ) وانزوى عنه وأنشد الجوهرى لذى الرمة مرمين من ليث عليه مهابة * تفادى الاسود الغلب منا تفاديا وفى المصباح تفادى القوم اتقى بعضهم ببعض كأن كل واحد يجعل صاحبه فداءه * ومما يستدرك عليه فداه يفديه فداء قال له جعلت فداك نقله الجوهرى وتفادوا فدى بعضهم بعضا وجمع الفدية فدى وفديات كسدرة وسدرو سدرات وفدت المرأة نفسها من زوجها وافتدت أعطت مالا حتى تخلصت منه بالطلاق وأبو الفداء كنية اسمعيل عليه السلام والفداوية طائفة من الخوارج الدرزية وفدوية بضم الدال المشددة جد أبى الحسن محمد بن اسحق بن محمد بن فدوية الفدوين الكوفى شيخ لابي عبد الله الصوري مات سنة 446 وأبو القاسم محمد بن الفدوى من أهل الطابران قصبة طوس من شيوخ ابن المسعانى

##### Türkçe

فدي
**فَدَى** - **يَفْدِي** - **فِدَاء** - **فِدْيَة** - **فَادَى** - **يُفَادِي** - **افْتَدَى** - **يَفْتَدِي**
**فَدَى** - **يَفْدِي** + bir varlık + bir varlığı: tehlikeli veya zararlı bir yükümlülük karşılığında mal ile değiş tokuş eder: başka bir kişinin bir iş, ceza veya esaret yükümlülüğüne bağlılığını çözmek karşılığında mal veya değerli bir şey sunar.
**فِدَاء**: **فَدَى** - **يَفْدِي**’den “**فـِعال**” vezninde mübalağa ism-i fiil.
**فِدْيَة**: “**فِعلة**” vezninde, **فَدَى** - **يَفْدِي**’den bir defaya mahsus (marrat) için ism-i fiil, mef‘ûl manasında: belirli bir iş için bir defalık fidye: ayrıca ondan ism-i âlettir: istenen sınırlı bir şey karşılığında, bir iş, ceza veya esaret yükümlülüğüne bağlılığı çözmek karşılığında sunulan mal veya değerli şey.
**فَادَى** - **يُفَادِي**: **فَدَى** - **يَفْدِي**’den “**فاعَلَ**” vezninde: bir hasım tarafla fidye ve kurtarmayı karşılıklı değiş tokuş eder.
**افْتَدَى** - **يَفْتَدِي**: **فَدَى** - **يَفْدِي**’den “**افتعل**” vezninde: **فَدَى** - **يَفْدِي** fiilini öznel biçimde yapar: kendisini **يَفْدِي** etmeye çabalar ve azmeder: bir iş, ceza veya esaret yükümlülüğüne bağlılığını çözmek karşılığında mal veya değerli bir şey sunar.
Ve lafız, “satış ve ticaret yoluyla değiş tokuş için mülkler arz etmek; karşılığında bir bedel veya fayda elde etmek” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَدَى** - **يَفْدِي**، **دَانَ** - **يَدِينُ** (müteaddî)، **شَرَى** - **يَشْرِي**، **تَجَرَ** - **يَتْجُرُ**، **بَاعَ** - **يَبِيْعُ**، **زَادَ** - **يَزِيْدُ** (müteaddî)
**فدى - يفدي**
 	﴿**وفديناه بذبح عظيم(107)**﴾ الصافات
**فداء**
 ﴿**فإذا لقيتم الذين كفروا فضرب الرقاب حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعد وإما فداء حتى تضع الحرب أوزارها ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض والذين قتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم(4)**﴾ محمد
**فدية**
 ﴿**أياما معدودات فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير له وأن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون(184)**﴾ البقرة ﴿**وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)**﴾ البقرة
 	﴿**فاليوم لا يؤخذ منكم فدية ولا من الذين كفروا مأواكم النار هي مولاكم وبئس المصير (15)**﴾ الحديد
**افتدى - يفتدي - افتدت**
 ﴿**الطلاق مرتان فإمساك بمعروف أو تسريح بإحسان ولا يحل لكم أن تأخذوا مما آتيتموهن شيئا إلا أن يخافا ألا يقيما حدود الله فإن خفتم ألا يقيما حدود الله فلا جناح عليهما فيما افتدت به تلك حدود الله فلا تعتدوها ومن يتعد حدود الله فأولئك هم الظالمون(229)**﴾ البقرة
 	﴿**إن الذين كفروا وماتوا وهم كفار فلن يقبل من أحدهم ملء الأرض ذهبا ولو افتدى به أولئك لهم عذاب أليم وما لهم من ناصرين(91)**﴾ آل عمران ﴿**إن الذين كفروا لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه ليفتدوا به من عذاب يوم القيامة ما تقبل منهم ولهم عذاب أليم(36)**﴾ المائدة
 	﴿**ولو أن للذين ظلموا ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به من سوء العذاب يوم القيامة وبدا لهم من الله ما لم يكونوا يحتسبون(47)**﴾ الزمر ﴿**للذين استجابوا لربهم الحسنى والذين لم يستجيبوا له لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به أولئك لهم سوء الحساب ومأواهم جهنم وبئس المهاد(18)**﴾ الرعد
 	﴿**ولو أن لكل نفس ظلمت ما في الأرض لافتدت به وأسروا الندامة لما رأوا العذاب وقضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون(54)**﴾ يونس
 	﴿**يبصرونهم يود المجرم لو يفتدي من عذاب يومئذ ببنيه (11)**﴾ المعارج
**فادى - يفادي - تفادونهم**
 ﴿**ثم أنتم هؤلاء تقتلون أنفسكم وتخرجون فريقا منكم من ديارهم تتظاهرون عليهم بالإثم والعدوان وإن يأتوكم أسارى تفادوهم وهو محرم عليكم إخراجهم أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض فما جزاء من يفعل ذلك منكم إلا خزي في الحياة الدنيا ويوم القيامة يردون إلى أشد العذاب وما الله بغافل عما تعملون(85)**﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [**فدي**] **ف د ي**: **الفِداءُ** kesre ile uzatılır da kısaltılır da; fetha ile ise yalnız kısaltılır, başkası değil. Ve **فَداهُ** ve **فاداهُ**: onun fidyesini verdi de onu kurtardı. Ve **فَدَاهُ** kendi nefsiyle; ve **فَدَّاهُ** **تفدِيَةً**: ona “seni şu yaptım” dedi. Ve **تَفادَوْا**: bazısı bazısını fidye etti. Ve **افتَدَى** ondan bununla: ve falan, şundan **تَفادضى**: ondan sakındı ve ondan uzaklaştı. Ve **الفِدْيَةُ** ve **الفِدَى** ve **الفِداءُ**: hepsi mana bakımından birdir.
الراغب
**فدى**
- **الفدى** ve **الفداء**: insanı, onun yerine verdiği şeyle musibetten korumaktır; Yüce Allah’ın sözü: }**فإما منا بعد وإما فداء**﴿[محمد/4]. Denir: onu mal ile fidye ettim; onu nefsimle fidye ettim; onu bununla **فاديته** ettim. Yüce Allah’ın sözü:﴾**إن يأتوكم أسارى تفادوهم**﴿[البقرة/85]. Ve falan, falandan **تفادى** etti; yani, verdiği bir şeyden sakındı. Ve dedi:﴾**وفديناه بذبح عظيم**﴿[الصافات/107]. Ve **افتدى**: onu kendi nefsi adına verdiği zaman; Yüce Allah’ın sözü:﴾**فيما افتدت به**﴿[البقرة/229]،﴾**وإن يأتوكم أسارى تفادوهم**﴿[البقرة/85]. Ve **المفاداة**: düşmanın esirini geri vermen ve onların ellerinde olanı onlardan geri almandır. Dedi:﴾**ومثله معه لافتدوا به**﴿[الرعد/18]،﴾**لافتدت به**﴿[يونس/54]، و﴾**ليفتدوا به**﴿[المائدة/36]،﴾**ولو افتدى به**﴿[آل عمران/91]،﴾**لو يفتدي من عذاب يومئذ ببنيه**﴿[المعارج/11]. Ve insanın, eksik bıraktığı bir ibadette verdiği bir mal ile kendisini koruduğu şeye **فدية** denir; yemin kefareti gibi, oruç kefareti gibi. Şu söz gibi:﴾**ففدية من صيام أو صدقة**﴿[البقرة/196]،﴾**فدية طعام مسكين**{ [البقرة/184].
ملخص اللسان:
1. Denir: **فَداه** **يَفْدِيه** **فِداءً** ve **فَدًى**; ve **فاداهُ** **يُفاديه** **مُفاداة**: fidyesini verdiği ve onu kurtardığı zaman.
2. **فدي**: **فَدَيْتُه** **فِدًى** ve **فِداء** ve **افْتَدَيْتُه**; **الفِداء**: kesre ile uzatma ve fetha ile kısaltma ile: esirin çözülmesi (fidye ile kurtarılması).
3. Ve **المُفاداةُ**: bir adamı verip bir adamı almaktır.
4. Ve **الفِداء**: onu satın almaktır.
5. Onu malımla **فِداء** ettim; onu nefsimle **فَدَيْتُه**.
لسان العرب
● - **فدي**: **فَدَيْتُه** **فِدًى** ve **فِداء** ve **افْتَدَيْتُه**; şair dedi ki:
فلَوْ كانَ مَيْتٌ يُفْتَدَى، لَفَدَيْتُه
بما لم تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ
Ve şüphesiz o, **الفِدْيةِ**’nin güzeldir. Ve **المُفاداةُ**: bir adamı verip bir adamı almaktır. Ve **الفِداء**: onu satın almaktır; onu malımla **فِداء** ettim ve onu nefsimle **فَدَيْتُه**. Ve aziz tenzilde: **وإن يأْتُوكم أُسارى تَفْدُوهم**; İbn Kesîr ve Ebû Amr ve İbn Âmir **أُسارى**’yı elif ile, **تَفْدُوهم**’u elifsiz okudu; Nâfi‘ ve Âsım ve Kisâî ve Ya‘kūb el-Hadramî **أُسارى تُفادُوهم**’u, ikisinde de elif ile okudu; Hamza **أَسْرى تَفْدُوهم**’u, ikisinde de elifsiz okudu. Ebû Muâz dedi: **تَفدوهم** okuyan kimseye göre manası: onları düşmandan satın alırsınız ve onları kurtarırsınız.

Ve **تُفادُوهم**’a gelince, onun mânası: fiyat hususunda ellerinde bulunan kimse hakkında siz pazarlık edersiniz ve onlar da sizinle pazarlık ederler, olur. İbn Berrî dedi: Vezir İbnü’l-Ma‘arrî dedi: **فَدَى**: mal verdiği ve bir adam aldığı zaman; **أَفدى**: bir adam verdiği ve mal aldığı zaman; **فادى**: bir adam verdiği ve bir adam aldığı zaman. Hadiste **الفِداء** zikri tekrar etmiştir; **الفِداء**: kesre ile ve med ile ve fetha ile kasr ile: esirin çözülmesi; denir: **فَداه يَفْدِيه فِداءً** ve **فَدًى**; ve **فاداه يُفاديه مُفاداة**: fidyesini verdiği ve onu kurtardığı zaman. **فَداه بنفسه** ve **فدَّاه**: ona “**جُعلت فَداك**” dediği zaman. Ve **الفِدْيةُ**: **الفِداء**. Ezherî, Nusayr’dan rivayet etti, dedi ki: denir: **فادَيت الأَسِير** ve **فادَيت الأُسارى**; dedi: Araplar bunu böyle söyler; ve derler: **فَدَيْتُه بأَبي وأُمي** ve **فَدَيتُه بمالي**; sanki onu satın almışım ve onunla onu kurtarmışım gibi; esir olmadığı zaman; esir, köle olduğu zaman ise **فادَيْته** dersin; ve kardeşim esirdi, onu **ففادَيته**; Araplar bunu böyle söyler; ve Nusayb dedi:
ولَكِنَّني فادَيْتُ أُمِّي، بَعْدَما
عَلا الرأْسَ منها كَبْرةٌ ومَشِيبُ
Dedi: **فَدَيت الأَسير** dediğin zaman, o da, içinde bulunduğu şeyden onu fidyeledim, yani onu ondan kurtardım mânasıyla câizdir; ve bu mânada **فاديت** daha güzeldir. Aziz ve celil olanın sözü: **وفَدَيناه بذِبْح عظِيم**; yani, kesimi onun için fidye kıldık ve onunla onu kesilmekten kurtardık. Cevherî: **الفِداء** başı kesrelenirse uzatılır ve kısaltılır; fetha ile olursa kısadır; İbn Berrî dedi: kasrın şahidi şairin sözü:
فِدًى لك عَمِّي، إِنْ زَلِجْتَ، وخالي
Denir: kalk: **فِدًى لك أَبي**. Araplardan kimi, özellikle cer **لام**’ına komşu olunca, tenvin ile **فِداءٍ**’ı kesreler; böylece **فِداءٍ لك** der; çünkü o nekredir; onunla dua mânasını isterler. Asma‘î, Nâbiga’dan okudu:
مَهْلاً فداءٍ لك الأَقْوامُ كُلُّهُمُ،
وما أُثَمِّرُ من مال ومن وَلَدِ
Ve denir: **فَداه** ve **فاداه**: fidyesini verdiği ve onu kurtardığı zaman; ve **فَداه بنفسه** ve **فَدّاه يُفَدِّيه**: ona “**جُعِلت فَداك**” dediği zaman. Ve **تَفادَوا**: yani, bazısı bazısını fidyeledi. Ve **افْتَدَى منه بكذا** ve falan, şundan **تَفادى**: ondan sakındığı ve ondan uzaklaşıp çekildiği zaman; ve Zü’r-Rumme dedi:
مُرِمّين مِنْ لَيْثٍ عَليْه مَهابةٌ،
تَفادى اللُّيُوثُ الغُلْبُ منه تَفادِيا
(*Onun “**مرمين**” sözü, kavmin **أرمّ**’undan, yani sustular’dandır.)
Ve **الفِدْية** ve **الفَدَى** ve **الفِداءُ** hepsi aynı mânadadır. Ferrâ dedi: Araplar **الفِداء**’yı kısaltır ve uzatır; denir: bu senin **فِداؤك**’undur ve **فداك**’ındır; bazen kısalttıklarında **الفاء**’yı fetha ederler de **فَداك** derler. Başka bir yerde dedi: Araplardan kimi **فَدًى لك** der, **الفاء**’yı fetha eder; sözün çoğu, başını kesrelemek ve uzatmaktır. Nâbiga dedi ve **الرَّبّ** ile Nu‘mân b. Münzir’i kastetti:
فَدًى لَكَ مِنْ رَبٍّ طَريفِي وتالِدِي
İbnü’l-Enbârî dedi: **فِداء**’ın **فاء**’ı kesrelenince uzatılır; fetha edilince kısaltılır; şair dedi:
مَهْلاً فِداءً لك يا فَضالَهْ،
أَجِرَّه الرُّمْحَ ولا تُهالَهْ
Asma‘î okudu:
فِدًى لك والِدِي وفَدَتْكَ نَفْسِي
ومالي، إِنه مِنكُم أَتاني
Böylece kesreledi ve kısalttı. İbnü’l-Esîr dedi: Şairin sözü:
فاغْفِرْ فِداءً لك ما اقْتَفَيْنا
Dedi: Bu lafzın Allah Teâlâ ile birlikte kullanılması mecaz ve istiâreye hamledilmiştir; çünkü ancak kendisine mekârih ulaşan kimse onlardan fidyelenir; böylece fidyeden murad, tazim ve tekbirdir; çünkü insan ancak büyüttüğü kimseyi fidyeler de onun için nefsini harcar. **فداءٌ** diye de rivayet olunur; mübtedâ üzerine ref‘ ile; masdar üzerine nasb ile. Şairin sözü; İbnü’l-A‘râbî okudu:
يَلْقَمُ لَقْماً ويُفَدِّي زادَه،
يَرْمِي بأَمْثال القَطا فُؤادَه
Dedi: azığını bırakır ve başkasının malından yer. Dedi: bunun benzeri:
جَدْح جُوَيْنٍ مِنْ سَوِيقٍ ليس لَه
Ve Teâlâ’nın sözü: **فمن كان منكم مَريضاً أَو به أَذًى من رأْسه ففِدْية مِن صيام أَو صدَقة أَو نُسك**; ancak muradı: sizden kim hasta olur yahut başında bir eziyet olur da tıraş olursa, üzerine fidye gerekir; delalet için fiil, fail ve mef‘ulden cümleyi hazf etti. Ve **أَفْداه الأَسيرَ**: ondan fidyesini kabul etti; bundan, sallallahu aleyhi ve sellem’in, Osman b. Abdullah, el-Hakem b. Keysân esir alındığı zaman Kureyş’e sözü: “**لا نُفْدِيكموهما حتى يَقْدَمَ صاحبانا**”; yani Sa‘d b. Ebî Vakkâs ve Utbe b. Gazvân.

Ve **الفَداء**; fetha ile memdûd: **الأَنبار**’dır; o, arpa, hurma, buğday ve benzeri yiyeceğin topluluğudur. Ve **الفَداء**: buğdaydan yığın; ve denildi: Abdülkays lügatinde hurmanın düzlüğüdür; ve az erzaklılıkla bir köyü vasfederek inşad etti:
كأَنَّ فَداءها، إِذ جَرَّدُوه
وطافُوا حَوْلَه، سُلَكٌ يَتِيمُ
(*Onun “**فداءها**” sözü fetha iledir; **حرد**’da onu kesre ile ضبط etmek hatadır.)
Bu köyün yiyeceğini, hasattan sonra toplandığı vakit, annesi ölmüş bir **سُلَك**’a benzetti; o yetimdir; az, hakir olduğunu ister. **سُلَفٌ يتيم** diye de rivayet olunur; ve **السُّلَفُ**: kekliğin yavrusu. İbn Hâlaveyh, onun cem‘inde **الأَفْداء** dedi; ve tefsirinde dedi: toplanmış hurma. Şemmer dedi: **الفَداء** ve **الجُوخانُ** birdir; o, hurmanın kurutulduğu yerdir. Dedi: Benî Mücâşi‘’den bazısı dedi: **الفَداء**: kenz edilmedikçe hurmadır; ve inşad etti:
مَنَحْتَني، مِنْ أَخْبَثِ الفَداءِ،
عُجْرَ النَّوَى قَليلَةَ اللِّحاءِ
İbnü’l-A‘râbî: **أَفْدَى** adam: sattığı zaman; ve **أَفْدَى**: bedeni büyüdüğü zaman. Ve her şeyin **فَداء**’sı onun hacmidir. Ve onun **ألف**’i, **ف د ي**’nin bulunması ve **ف د و**’nun bulunmaması sebebiyle **ياء**’dır. Ezherî: Ebû Zeyd, **الهاء** ve **الفاء**’nın birbirinin yerine geçmesi kitabında dedi: erkeğe, bir hadisle konuştuğu zaman, bitirmeden önce ondan başka bir şeye dönerse, “**خُذ على هِدْيَتِك**” denir; yani içinde bulunduğun şeyde al ve ondan dönme. Ebû Bekir, Şemmer’den bunu böyle rivayet etti ve kitabında onu **القاف** ile kaydetti; **وقِدْيَتُك**; **القاف** ile olanı doğrudur.

مقاييس اللغة:
(**فدي**) **الفاء** ve **الدال** ve illetli harf, birbirinden çok farklı iki kelimedir. Birincisi: bir şeyi, ona bir koruma olmak üzere bir şeyin yerine kılmaktır; ikincisi: yiyecekten bir şeydir.
Birincisi, senin sözün: **فديتُه أَفدِيه**; sanki onu nefsinle yahut onun yerine geçen bir şeyle koruyorsun. Derler: **فِداؤك**; kesrelediğin zaman uzatırsın, fetha ettiğin zaman kısaltırsın; denir: o, **فَدَاك**’tır. Dedi:
فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي  *** غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ
Ve memdûdda dedi:
مهلاً فِداءً لك الأقوامُ كلُّهم  *** وما أثمِّرُ من مالٍ ومن وَلَدِ
Ve denir: bir şeyden **تفادَى**; ondan sakındığı ve ondan uzaklaşıp çekildiği zaman. Bu kelimenin aslı, zikrettiğimiz şeydir; o da **التَّفادِي**’dir: insanların bazısını bazısıyla koruması; sanki arkadaşını nefsinin fidyesi kılar. Dedi:
* تَفادَى الأُسودُ الغُلبُ منه تفاديا *
Diğer kelime ise **الفَدَاء** memdûddur; Abdülkays lügatinde hurmanın düzlüğüdür; İbn Düreyd onu nakletti. Ebû Amr dedi: **الفَداء**: arpa, hurma ve benzerlerinden yiyeceğin topluluğudur. Dedi:
كأنّ فَدَاءَها إِذْ جرّدُوه  *** وَطافوا حولَه سُلَكٌ يتيمُ

القاموس المحيط:
**فَدَاهُ يَفْدِيهِ فِدَاءً** ve **فِدًى**; ve fetha edilir; ve **افْتَدَى به**; ve **فادَاهُ**: bir şey verdi de onu kurtardı.
Ve **الفِداءُ**; **ككِسَاءٍ** ve **كَعَلَى** ve **إلَى** ve **كَفِتْيَةٍ**: o verilen şeydir.

Ve **فَدَّاهُ**’u **تَفْدِيَةً** (olarak yaptı): ona dedi ki: **جُعِلْتُ فِدَاكَ**.

Ve **أفْدَاهُ الْأَسِيرَ**: ondan fidyesini kabul etti; ve falan kimse: çocuğunu salladı/oynattı, hurması için ambarlar yaptı, bedeni büyüdü ve hurmayı sattı. Ve **الفَدَاءُ**, **كَسَماءٍ**: şeyin hacmi; yiyeceğin ambarları; yahut arpa, hurma ve benzeri yiyeceğin topluluğu.

Ve “**وخُذْ على هِدْيَتِكَ وفِدْيَتِكَ**”, ikisi de kesreli: içinde bulunduğun şey hakkında. Ve **تَفَادَى منه**: ondan sakındı/kaçındı.

Tâcü’l-ʿArûs:
(**فداه**) kendisiyle (**يفد به فداء**) **ككساء**; ve (**وفدى**) kesre ile, maksûr; ve (fetha ile de gelir). Ebû ʿAlî el-Kâlî, “el-Maksûr ve’l-Memdûd”da dedi: el-Ferrâ dedi ki: fâ’yı fetha yaptıklarında kısaltırlar; “**فدى لك**” derler; fâ’yı kesre yaptıklarında uzatırlar; bazen de fâ’yı kesre yapıp kısaltırlar; “**هم فدى لك**” derler. Mutemmim b. Nuveyra dedi:
فدء لممساك ابن أمي وخالتي * وأمى وما فوق الشراكين من نعل
وبزى وأبوابى ورحلي لذكره * ومالى لو يجدى فدى لك من بذل

El-Ferrâ şu beyti rivayet etti:
أقول لها وهن ينهزن فروتي * فدى لك عمى ان ربحت وخالى

El-Asmaʿî rivayet etti:
فدى لك والدى وفدتك نفسي * ومالى انه منكم اتانى

Ebû ʿAlî dedi: ʿAlî b. Süleymân el-Ahfeş’i şöyle derken işittim: fâ’sı kesreli iken **الفداء** kısaltılmaz; ancak zaruret için; kısaltılmış olan ancak fâ’sı fethalı olandır. Bitti. El-Ezherî, el-Ferrâ’dan Ebû ʿAlî’nin naklettiğinin aynısını nakletti; sonra dedi ki: Bir defa da dedi: Onlardan kimi “**فدى لك**” der, fâ’yı fetha yapar; sözün çoğu ise onu kesrelemek ve kısaltmaktır. En-Nâbiga’ya ait şu beyti rivayet etti:
فدى لك من رب طريفي وتالدى

El-Kâlî, “el-Memdûd” babında Yaʿkûb’dan da dedi ki: Araplar “**لك الفدى والحمى**” der; **الفداء**’yı, **الحمى** ile birlikte olduğunda, ikileme/çiftleme için kısaltırlar; onu tek başına kullandıklarında “**فداء لك**” ve “**فدى لك**” derler. El-Ferrâ “**فدى لك**”ı nakletti. Ben derim ki: Musannifin “(ve fetha ile gelir)” sözü, el-Ezherî’nin el-Ferrâ’dan naklettiği bu söze bakar: zira kesre ile birlikte kısaltma râcih, fetha mercûhtur; Ebû ʿAlî’nin el-Ferrâ’dan ve el-Ahfeş’ten naklettiği ise buna muhaliftir. El-Cevherî’nin sözü, el-Ahfeş’in dediğine uygundur; zira dedi ki: **الفداء** başı kesrelenirse uzatılır ve kısaltılır; başı fethalanırsa o maksûrdur. Araplardan kimi, **فداء**’yı tenvin ile kesreler; **لام**’a komşu olduğunda, özellikle, “**فداء لك**” der; çünkü o nekredir; onunla dua manasını isterler. El-Asmaʿî, en-Nâbiga için şu beyti rivayet etti:
ممهلا فداء لك الاقوام كلهم * وما أثمر من مال ومن ولد

Er-Râgıb dedi: **الفدى** ve **الفداء**, insanı, onun yerine verdiği şeyle musibetten korumaktır. (**وافتدى به**) ve ondan, şu ile: onu mal ile kurtardı. İbn Sîde şu beyti rivayet etti:
فلو كان ميت يفتدى لفديته * بما لم تكن عنه النفوس تطيب

Er-Râgıb dedi: **افتدى**: onu kendi nefsi adına verdiğinde (böyledir). Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **فيما افتدت به**. “Bunlar Allah’ın sınırlarıdır.” (**وفاداه**) **مفاداة** ve **فداء**: bir şey verdi de onu kurtardı. Ve denildi ki: **فاداة**: onu salıverdi ve fidyesini aldı. El-Mubarrad dedi: **المفاداة**: bir adamı verip bir adamı almaktır; **الفداء** ise onu satın almaktır. Ve denildi ki: ikisi birdir. Musannifin “bir şey” sözü, malı ve esiri kapsar; iki görüşü birleştirmek için. Yüce Allah’ın sözü: **وإن يأتوكم أسارى تفادوهم**. İbn Kesîr, Ebû ʿAmr, İbn ʿÂmir “**تفدوهم**” okudu; Nâfiʿ, ʿÂsım, el-Kisâî ve Yaʿkûb el-Hadramî ikisinde de elif ile okudu; yani **أسارى** ve **تفادوهم**’da. Hamza ikisinde de elifsiz okudu. Nasîr er-Râzî dedi: “**فاديت الاسير والاسارى**” — Araplar böyle söyler. Ve “**فديته بأبى وأمى**” derler; ve “**فديته بما**” (dersin): sanki onu onunla satın almış ve onunla kurtarmışsın; esir değilken. Esir, mülk edinilmiş olduğunda “**فاديته**” dersin; Araplar böyle söyler. Nasîb dedi:
ولكننى فاديت أمي بعدما * علا الرأس منها كبرة ومشيب

Dedi ki: “**فديت الاسير**” dersen, bu da caizdir; “onu içinde bulunduğu şeyden fidyeledim” manasında; yani onu kurtardım. Ve **فاديت** (bu manada güzeldir). Ve “**وفدبناه بذبح**”: yani boğazlamayı onun için fidye kıldık ve onunla onu boğazlamadan kurtardık. Ebû Muʿâz dedi: “**تفدوهم**” okuyan kimsenin manası: onları düşmandan satın alırsınız ve onları kurtarırsınız. “**تفادوهم**” ise manası: onların ellerinde olanlarla fiyat konusunda pazarlık edersiniz; onlar da sizinle pazarlık eder. (**والفداء ككساء وعلى والى و**) **الفدية** (**كفتية**): verilen o şeydir. “el-Misbâh”ta: o, esirin bedelidir. Ebû’l-Bekâ dedi: o, bir şeyi bir şeyin yerine ikame etmektir; hoş olmayanı defetmek için. Er-Râgıb dedi: insanın, ibadette eksik kaldığında, kendisiyle nefsini koruduğu ve ibadette verdiği maldır; ona **فدية** denir; yemin kefareti ve oruç kefareti gibi. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **ففدية من صيام أو صدقة أو نسك** ve **وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين**. (**فداه**) kendisiyle (**تفديه قال له جعلت فداك**) — el-Cevherî ve başkaları nakletti. Ondan şairin sözü: **وفديننا بالا بينا**. (**وأفداه الاسير قبل منه فديته**) ve ondan hadis: **لا نفد يكموهما حتى يقدم صاحباى**; yani Saʿd b. Vakkâs ve ʿUtbe b. Gazvân; bunu Kureyş’e söyledi; Huseyn, ʿUthmân b. ʿAbdillâh’ı ve el-Hakem b. Keysân’ı esir almıştı. (**و**) **أفدى** (falan kimse çocuğunu oynattı): bunun için denir; çünkü konuşmasında fidye verir; “**فدى لك أبى وأمى**” der. (**و**) **أفدى** (hurması için ambarlar yaptı) yahut ayrıca (hurmayı sattı): İbnü’l-Aʿrâbî’den. (**و**) ayrıca (bedeni büyüdü): ondan da; sanki **الفداء** gibi oldu. (**والفداء كسماء حجم الشئ**): İbn Sîde’den. (**و**) ayrıca (yiyeceğin ambarları): o, “el-Muhkem”de olduğu üzere buğday yığınıdır. (Yahut arpadan yiyeceğin topluluğu) ve buğdaydan (ve hurmadan ve benzerinden): “es-Sıhâh”ta olduğu üzere. İbn Sîde dedi: o, hurmanın düzlemi/sergisi; bunu ʿAbdü’l-Kays’tan işitti. Ebû ʿAmr eş-Şeybânî şu beyti rivayet etti:
كأن فداءها إذ جردوه * وطافوا حوله سلف يتيم

Ebû ʿUbayd “**أطافوا**” rivayet etti. İbnü’l-Enbârî dedi: **السلف** bir kuştur; **اليتيم** tek başına olandır. “es-Sıhâh”ta: **يتيم**. Ebû ʿAlî el-Kâlî dedi: **السلف** ve **السلك**, kekliğin yavrularının erkeğidir. Ve **الفداء** hurmanın yeridir. Beytin manası: hurmalarının azlığını, **فداء**larında — ki o hurmasının yeridir — **سلف يتيم**e, yani tek başına olana benzetti. (**و**) denir: “**خذ على هديتك وفديتك مكسورتين**” (içinde bulunduğun şey hakkında). El-Cevherî bunu **قدا** maddesinde getirdi; şöyle dedi: “**خذ في هديتك وقديتك**” yani içinde bulunduğun şey hakkında. Sanki musannif, burada onu zikreden es-Sagânî’yi taklit etti. (**و**) mecazdan: **تفادى منه**: (ondan sakındığında/kaçındığında) ve ondan uzaklaşıp çekildiğinde. El-Cevherî, Zü’r-Rumme’ye ait şu beyti rivayet etti:
مرمين من ليث عليه مهابة * تفادى الاسود الغلب منا تفاديا

“El-Misbâh”ta: **تفادى القوم**: birbirlerinden birbirleriyle sakındılar; sanki her biri arkadaşını kendi fidyesi kılar. Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فداه يفديه فداء**: ona dedi ki **جعلت فداك**; el-Cevherî nakletti. Ve **تفادوا**: birbirlerini fidyelediler. Ve **الفدية**’nin çoğulu: **فدى** ve **فديات**; **كسدرة وسدرو سدرات** gibi. Ve kadın, kendisini kocasından fidyeledi; ve **افتدت**: mal verdi; boşanma ile ondan kurtuluncaya kadar. Ve **أبو الفداء**: İsmâʿîl عليه السلام’ın künyesidir. Ve **الفداوية**: Hâricî Dürzîlerden bir taife. Ve **فدوية** (şeddeli **الدال**’ın dammesiyle): Ebû’l-Hasen Muhammed b. İshâk b. Muhammed b. Fudveye el-Fedveyn el-Kûfî’nin dedesi; Ebû ʿAbdillâh es-Sûrî’nin şeyhidir; 446 yılında öldü. Ve Ebû’l-Kâsım Muhammed b. el-Fedvî: Tûs’un kasabası Tâberân ehlindendir; İbnü’l-Mesʿânî’nin şeyhlerindendir.
