# فذ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B0/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B0/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B0.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فذ

باب الذَّال والفاء
ذف ، فذ .
ذف : ثعلب عن ابن الأعرابي : ذَفَّ على وجه الأرض ودَفَّ ، ويقال : خذ ما ذَفَّ لك ودَفَّ ، وما استَذَفَّ ، واستَدَفَّ ، أي خذ ما تَيَسَّر لك .
ويقال : رجل خَفيفٌ ذفيفٌ وخُفَافٌ ذفافٌ وبه سمي الرّجُل : ذُفافة .
ويقال : ذَفَفْتُ على الجريح إذا أجْهَزْتَ عليه .
وقال أبو عبيد : الذِّفَافُ البَلَلُ .
وقال أبو ذؤيب :
وليسَ بها أَدْنى ذُفاف لِوَارِدِ
وقال الليث : ماءٌ ذُفافٌ ، وجمعه ذفُفٌ وأَذفَّة ، أي قليل .
وقال أبو عمرو : يقال لِلسُّم القاتل : ذِفافٌ لأنه يُجْهِزُ على من شَرِبه .
حدثنا المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : ذفَّفَهُ بالسيف ، وذَافَّ له ، وذافّه إذا أَجْهزَ عليه ، ويقال : كان مع الشَّيِّ من الذِّفافِ .
وقال أبو عبيد : الذّفاف هو السم القاتل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ذَفْذَفَ إذا تَبَخْتَرَ وفَذْفَذَ إذا تَقَاصَرَ ليَخْتِلَ وهو يَثِبُ ، ويقال : ذافَّ عليه بالتشديد مُذافّةً إذا أجْهزَ عليه .
فذ : قال ابن هاني عن أبي مالك قال : ما أصبتُ منه أَفَذّ ولا مَرِيشاً ، قال : والأَفذُّ القِدْحُ الذي ليس عليه رِيشٌ ، والمَرِيشُ الذي قد رِيشَ .
قال : ولا يجوز غير هذا الْبَتَّة ، قال : والفَذُّ الفرْد .
قال الأزهري وقد قال غيره : يقال : ما أصبتُ منه أَقَذّ ولا مَرِيشاً بالقاف ، والأَقَذُّ السهم الذي لم يُرْش ، وقد مر تفسيره في كتاب القاف .
وقال اللحياني : أوَّل قِداح الميسر الفذُّ ، وفيه فَرْضٌ واحد له غُنْمُ نَصيبٍ واحدٍ إن فاز ، وعليه غُرْمُ نصيبٍ واحدٍ إن خَابَ فلم يَفُزْ ، والثاني التَّوْأَمُ ، وقد مرّ تفسيره في كتاب التاء .
وقال غيره : الفَذُّ الفرْد ، وكلمة شاذة فاذة فذَّة .
أبو عبيد عن الأحمر : إذا وَلَدَتْ الشاةُ ولداً واحداً فهي مُفِذُّ وقد أَفذَّتْ إفذاذاً ، فإن وَلدَتْ اثنين فهي مُتْئمٌ .
وقال غيره : إذا كان من عادتها أن تَلِدَ واحداً فهي مِفْذَاذٌ .
وقال ابن السكيت : لا يقال ناقةٌ مُفِذٌّ لأن الناقة لا تُنْتَج إلا واحداً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : فَذْفَذَ الرجلُ إذا تقاصَر ليثِبَ خَاتِلاً .

### Türkçe

باب **الذَّال** و**الفاء**
**ذف** ، **فذ** .
**ذف** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ذَفَّ** yerin yüzü üzerinde ve **دَفَّ**; ve denilir: “Senin için **ذَفَّ** ve **دَفَّ** olanı al, ve **استَذَفَّ** olanı, ve **استَدَفَّ** olanı”; yani: senin için kolaylaşanı al.
Ve denilir: hafif bir adam: **خَفيفٌ ذفيفٌ**; ve (çoğul/çoğaltma): **خُفَافٌ ذفافٌ**; ve bununla adlandırıldı adam: **ذُفافة**.
Ve denilir: yaralı üzerine, onu bitirdiğin zaman: “Ben **ذَفَفْتُ**.”
Ebû ʿUbeyd dedi: **الذِّفَافُ** ıslaklıktır.
Ebû Züeyb dedi:
“Ve onda bir su getirene en yakın **ذُفاف** yoktur.”
Leys dedi: **ماءٌ ذُفافٌ**; onun cem‘i **ذفُفٌ** ve **أَذفَّة**; yani: az.
Ebû ʿAmr dedi: öldürücü zehire **ذِفافٌ** denilir; çünkü onu içene işi bitirir.
Münzirî bize haber verdi; Saʿleb’den; İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: “Onu kılıçla **ذفَّفَهُ**”; ve “Onun için **ذَافَّ**”; ve “Onu **ذافّه**”, onu bitirdiği zaman; ve denilir: “**الشَّيِّ** ile birlikte **الذِّفافِ**’dan vardı.”
Ebû ʿUbeyd dedi: **الذّفاف** öldürücü zehirdir.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ذَفْذَفَ**; kibirlendiği zaman; ve **فَذْفَذَ**; sıçrarken hile yapmak için kısaldığı zaman; ve denilir: şeddeli olarak “Onun üzerine **ذافَّ**”, **مُذافّةً**; onu bitirdiği zaman.

**فذ** : İbn Hânî, Ebû Mâlik’ten dedi: “Ondan ne bir **أَفَذّ** ne de bir **مَرِيشاً** elde ettim.” Dedi: **الأَفذُّ** üzerinde tüy olmayan **القِدْحُ**’tır; ve **المَرِيشُ** tüylenmiş olandır.
Dedi: Bunun dışında asla caiz olmaz. Dedi: ve **الفَذُّ** tek olandır.
Ezherî dedi: Başkası da demiştir: denilir: “Ondan ne bir **أَقَذّ** ne de bir **مَرِيشاً** elde ettim”; **القاف** ile. Ve **الأَقَذُّ** tüylenmemiş oktur; onun tefsiri **القاف** kitabında geçti.
Lihyânî dedi: **الميسر** oklarının ilki **الفذُّ**’dür; onda bir tek **فَرْضٌ** vardır; kazanırsa bir tek payın kazancı onundur; kaybeder de kazanmazsa bir tek payın zararı onun üzerinedir; ikincisi **التَّوْأَمُ**’dur; onun tefsiri **التاء** kitabında geçti.
Başkası dedi: **الفَذُّ** tek olandır; ve şâz bir kelime: **شاذة فاذة فذَّة**.
Ebû ʿUbeyd, Ahmer’den: koyun bir tek yavru doğurursa o **مُفِذُّ**’dür; ve **إفذاذاً** olarak **أَفذَّتْ**; iki doğurursa o **مُتْئمٌ**’dir.
Başkası dedi: âdeti bir doğurmak ise o **مِفْذَاذٌ**’dır.
İbnü’s-Sikkît dedi: “**ناقةٌ مُفِذٌّ**” denilmez; çünkü dişi deve ancak bir tane doğurur.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: adam **فَذْفَذَ**; hileyle sıçramak için kısaldığı zaman.
