# فرأ (ف-ر-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ر - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فرء

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والفاء و و ا ي ء معهما
ف ر و، ف و ر، و ر ف، و ف ر، ر ي ف، ف ر ي، أ ر ف، ر ف أ، ر أ ف، ف ر أ، ف أ ر، أ ف ر مستعملات
فرو:
فَرْوَةُ الرّأس: جِلْدَتُه بشَعَرها. والفَرْوُ: معروفٌ، وجَمعُه فِراء، وإذا كان الفَرْوُ كالجُبَّة فاسمه: فَرْوة.
فور:
الفَوْرُ: فَوْرُ القدر والنّار، والدُّخانِ والغَضَب. والفَوّارة: العين تجيش وتفور بمائها.. وفي الكَرِش فَوّارتانِ في باطنهما غُدَّتان من كلّ ذي لحم، يقال: ماء الرّجل يَقَع في الكُلْية، ثمّ في الفوّارة، ثمّ في الخُصْية، وتلك الغُدّةُ لا تُؤْكَلُ.
وجاء القوم من فَوْرهم، أي: جاشُوا للحَرْب فأَقْبلوا من وَجْههم ذلك، وكلّ جائش فائر.
والفِيرة: حُلبة تُطبَخ حتّى إذا فارت فوراتها أُلْقِيَتْ في مِعْصَرة فصُفِّيَتْ، ثم يُلْقَى عليها تمر فتتحسّاها المرأة النُّفَساء.
والفائرُ: المنتشر العَصَب من الدّوابّ وغيرها.
وفار العِرْقُ يَفُورُ فوراً، أي: انتفخ قال:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
وقال زهير:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ
ورف:
الوارِفُ من الشَّجَر: النَّضِرُ الذّي يَهتَزُّ به رِبِّهِ، وهو الوَرِيفُ كذلك.
ووَرَفَ الشَّجَرُ يَرِفُ وَرِيفاً ووُرُوفاً إذا رأيتَ لخُضْرته بَهْجةً من رِيِّه ونَعْمَتِهِ، قال: ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها
وفر:
الوَفْرُ: المالُ الكثير الذّي لم يَنقُصْ منهُ شيء، وهو مَوْفُورٌ. والوافرُ: التّامّ، وقد وَفَرْناه فِرةً، ووُفورا، والمستعمل: وَفَّرْناه توفيرا.
والوَفْرَةُ من الشَّعَر: ما بلغ الأُذُنَيْن.. وشَعَرٌ مُوَفَّر.
والوافر: ضَرْبٌ من الشِّعر.
ريف:
الرِّيفُ: الخِصْبُ والسَّعَةُ في المَأْكل والمَطْعَم.
فري:
الفَرْيُ: الشَّقُّ.. خَلَقْتُ الأَديم ثم فَرَيته، إذا أعلمتَ عليه علاماتِ المقاطع ثمّ قطعته. وفَرَيْت الشّيء بالسَّيف وبالشَّفْرة: قطعته وشَقَقْته.
وفريته: أَصْلَحته. والفَرْية: الجَلَبة.
ويقال: للرَّجُل الشُّجاع: ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ، خفيفة، ومن ثقّل فقد غَلِط.
وفَرَى يَفْري فلانٌ الكَذِبَ إذا اختلقه. والفِرية: الكَذِبُ والقَذْف.
والفَرِيُّ: الأَمرُ العَظيم في قوله: جلّ وعزّ: "لقد جِئْتِ شيئاً فَرِيّا".
والفَرِيَّة: المزادة وفَرِيّةٌ وَفْراء: واسعة، فإِذا قلتَ: مَفرِيّة فهي مشقوقة، والتَّفرِّي: التَّشَقُّقُ، ويُقال: تَبَجَّسَتِ الأرضُ بالعيون وتَفَرَّتْ، قال زهير:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ
رفأ:
رجلٌ رفّاءٌ بين الرِّفاءة والرِّفاية. والثَّوْبُ مَرْفُوٌّ، أي: مَلْؤُومٌ خَرْقُه.
والرِّفاءُ: يكون الاتّفاق، وحُسْن الاجتماع، ويكون من الهُدُوء والسُّكُون، وفي الحديث: بالرِّفاء والبنين.. والمُرافَأة: المحاباةُ في البيع.. رافأتُهُ في البَيع مُرافأَةً، قال:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
وأمَا بيت أبي خراش:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
فإِنّه من الهدوء والسُّكون.
وأَرْفأتُ السّفينة: قرَّبتُها إلى الشَّطِّ. إرفاءً.
واليَرْفَئيٌّ: راعي الغنم.
رأف:
الرّأفة: الرَّحْمَةُ، وقد رَؤُفَ يَرْؤُفُ رأفة، ويُقالُ: رَأَفَ يَرْأَفُ، فهو رَأْفٌ ورؤوفٌ.
فرأ:
الفَرَأُ، مقصور: الفَتِيُّ من حُمُر الوَحش، ومَنْ تَرَكَ الهَمْزَ قال: فَرَا.
فأر:
الفَأْر، مهموز، والواحدةُ: فأرة، والجميع: الفِئران. وأرضٌ مَفْأرةٌ، ويُقال: فَئِرةٌ.
وفأرة المسك: نافجته.
أفر:
أَفَرَتِ القِدْرُ تأفِر أَفْراً، إذا جاشَتْ واشتدّ غَلَيانُها، كأنّما تَنْزو نَزْواً، قال: باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا والمِئْفَر من الرّجال: الذي يَسعَى بين يدي الرَّجل يُعينُهُ ويَخْدُمه، ويقال: إنّه ليأفِرُ بين يَدَيهِ، وقد اتُّخذَ مِئْفراً، قال: لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ والإنسانُ يَأْفِرُ أَفْراً، إذا وَثَبَ ومَشَى عَدْواً.
أرف:
الآُرْفيُّ: اللبّن المحض الطّيّب، ويقال أيضاً لِلَبَنِ الظِّباء.
أَرَّفْتُ الدّار تَأْريقاً، أي: قَسَمْتها وحَدَّدتها.
وبَنَيت أُرْفَ الدّار، وهي: المَعالِمُ. الواحدة: أُرْفةٌ، ورف خفيفة.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ف ر و**، **ف و ر**، **و ر ف**، **و ف ر**، **ر ي ف**، **ف ر ي**، **أ ر ف**، **ر ف أ**، **ر أ ف**، **ف ر أ**، **ف أ ر**، **أ ف ر** kullanımdadırlar.

**فرو**:
**فَرْوَةُ الرّأس**: saçıyla birlikte onun derisi. Ve **الفَرْوُ**: bilinen (şey)dir; çoğulu **فِراء**’dır. Ve eğer **الفَرْوُ** cübbe gibi olursa onun adı: **فَرْوة**’dir.

**فور**:
**الفَوْرُ**: tencerenin ve ateşin, dumanın ve öfkenin kaynaması/taşması. Ve **الفَوّارة**: gözedir; suyuyla coşar ve kaynar.. Ve işkembede iki **فَوّارتانِ** vardır; iç taraflarında her etli olandan iki bez vardır; denilir ki: erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفوّارة**’ya, sonra husyeye; ve o bez yenmez.
Ve kavim **فَوْرهم**’den geldi; yani: savaşa coştular da o yönlerinden geldiler; ve her coşan kaynayan (**فائر**)dır.
Ve **الفِيرة**: bir helvadır; kaynayana dek pişirilir; kaynamaları kaynayınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; lohusa kadın onu içerek alır.
Ve **الفائرُ**: hayvanlardan ve başkalarından sinirin yayılmış olanı.
Ve damar (**العِرْقُ**) kaynadı/şişti, **يَفُورُ** **فوراً**; yani: şişti. Dedi ki:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
Ve Züheyr dedi:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ

**ورف**:
Ağaçtan **الوارِفُ**: Rabbinin (sahibinin) onunla sevindiği taze/yeşil olandır; ve **الوَرِيفُ** de böyledir.
Ve ağaç **وَرَفَ** eder, **يَرِفُ** **وَرِيفاً** ve **وُرُوفاً**; eğer onun yeşilliğinden, sululuğundan ve nimetinden bir sevinç görürsen. Dedi ki:
ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها

**وفر**:
**الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksilmemiş çok maldır; ve o **مَوْفُورٌ**dur. Ve **الوافرُ**: tam olandır. Ve biz onu **وَفَرْناه** **فِرةً** ve **وُفورا** (yaptık). Ve kullanılan: **وَفَّرْناه** **توفيراً**.
Ve saçtan **الوَفْرَةُ**: iki kulağa ulaşan şeydir.. Ve **شَعَرٌ مُوَفَّر**.
Ve **الوافر**: şiirden bir türdür.

**ريف**:
**الرِّيفُ**: yiyecek ve yeme-içmede bolluk ve genişliktir.

**فري**:
**الفَرْيُ**: yarmak/yarık.. Deriyi (**الأَديم**) yarattım/işledim sonra onu **فَرَيته**; yani üzerine kesim yerlerinin işaretlerini belirledin sonra onu kestin. Ve şeyi kılıçla ve bıçakla **فَرَيْت**: onu kestin ve yardın.
Ve onu **فريته**: onu ıslah ettin. Ve **الفَرْية**: gürültü/bağrışmadır.
Ve yiğit adama denilir: **ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ**; hafif (okunuşla). Kim ağırlaştırırsa hata etmiştir.
Ve falan kişi yalanı **فَرَى يَفْري** eder; yani onu uydurur. Ve **الفِرية**: yalan ve iftiradır.
Ve **الفَرِيُّ**: “yüce ve aziz olanın” sözü olan şu ifadede büyük iş: “لقد جِئْتِ شيئاً فَرِيّا”.
Ve **الفَرِيَّة**: su tulumu; ve **فَرِيّةٌ وَفْراء**: geniş. Eğer **مَفرِيّة** dersen o yarılmıştır. Ve **التَّفرِّي**: çatlayıp yarılmadır. Ve denilir: yer gözelerle fışkıradı ve **تَفَرَّتْ**; Züheyr dedi:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ

**رفأ**:
Bir adam **رفّاءٌ**dur; **الرِّفاءة** ve **الرِّفاية** arasında. Ve elbise **مَرْفُوٌّ**dur; yani: yırtığı yamalıdır.
Ve **الرِّفاءُ**: uyuşma/uyum olur, güzel toplanma olur; ve sükûnet ve durgunluktan da olur. Ve hadiste: **بالرِّفاء والبنين**.. Ve **المُرافَأة**: satışta kayırmadır.. Onunla satışta **رافأتُهُ** **مُرافأَةً**. Dedi ki:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
Ve Ebû Harâş’ın beyti ise:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
Şüphesiz o, sükûnet ve durgunluktandır.
Ve gemiyi **أَرْفأتُ**: onu kıyıya yaklaştırdım; **إرفاءً**.
Ve **اليَرْفَئيٌّ**: koyun çobanıdır.

**رأف**:
**الرّأفة**: merhamettir. Ve **رَؤُفَ** **يَرْؤُفُ** **رأفة** (eder). Ve denilir: **رَأَفَ** **يَرْأَفُ**; o da **رَأْفٌ** ve **رؤوفٌ**tur.

**فرأ**:
**الفَرَأُ** (maksûr): yaban eşeklerinin delikanlısı/genç olanı. Hemzeyi terk eden kimse dedi ki: **فَرَا**.

**فأر**:
**الفَأْر** (hemzeli); bir tanesi: **فأرة**; hepsi: **الفِئران**. Ve **أرضٌ مَفْأرةٌ**; ve denilir: **فَئِرةٌ**.
Ve misk faresi (**فأرة المسك**): onun nafıcasıdır.

**أفر**:
Tencere **أَفَرَتِ** eder, **تأفِر** **أَفْراً**; yani: coştu ve kaynaması şiddetlendi; sanki sıçrayarak sıçrıyor gibidir. Dedi ki:
باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا
Ve erkeklerden **المِئْفَر**: adamın önünde koşup ona yardım eden ve ona hizmet eden kimsedir. Ve denilir: şüphesiz o, onun önünde **ليأفِرُ** eder. Ve **مِئْفراً** edinilmiştir. Dedi ki:
لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ
Ve insan **يَأْفِرُ** **أَفْراً** eder; yani: sıçradı ve koşarak yürüdü.

**أرف**:
**الآُرْفيُّ**: saf, hoş süt; ayrıca ceylanların sütü için de denilir.
Evi **أَرَّفْتُ** **تَأْريقاً**; yani: onu böldüm ve sınırlarını belirledim.
Ve evin **أُرْفَ**’ünü bina ettim; o da: alametlerdir. Bir tanesi: **أُرْفةٌ**; ve hafif **رف**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَرَأُ: الحمار الوحشيُّ، وفي المثل: كلُّ الصيد في جوف الفَرإ، والجمع فِراءٌ.

##### Türkçe

**الفَرَأُ**: yaban eşeği; ve meselde: “Bütün av **الفَرإ**’in karnındadır”; çoğulu **فِراءٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ر ف ( وايء )
ريف ، روف ، ورف ، وفر ، أرف ، فرا ، فرأ ، فار ، فأر ، رفأ ، أفر .
روف رأف : قال الله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ ) ( النور : 2 ) .
قال الفراء : الرّأفة ، والرآفة : الرحْمة : مثل الكأبَة والكَآبة .
وقال الزّجاج : معنى ( لا تأخذكم بهما رأفة ) ، أي لا تَرحموهما فتُسْقطوا عنهما ما أَمر الله به من الحَدّ .
ومن صِفات الله عزّ وجلّ : الرَّؤُوف ، وهو الرَّحيم .
والرّأفة : أخَصّ من الرّحمة وأَرَقّ .
وفيه لُغتان قُرىء بهما معاً : رَؤُوف ، على فعول ، ورَؤُف على فَعُل .
وقد رَأف يَرْأف ، إذا رَحِم .
وقال أبو زيد : يقال : رَؤُفْت بالرجل أَرْؤُف به ، ورَأَفْت أَرْأف به ، كُلٌّ من كلام العرب .
قلت : ومَن لَيَّن الهَمزة قال : رَوُف ، فجعلها واواً .
ومنهم من يقول : رَأْفٌ ، بسكون الهَمزة .
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الرَّؤوفة : الراحمة .
وقال ابن الأنباري : قال الكسائي والفرّاء : ويُقال : رَئِف ، بكسر الهمزة ، ورَؤُف .
قال أبو بكر : ويُقال : رَأْف ، بسكون الهمزة ؛ وأَنْشد :
فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم
ريف : قال اللّيث : الرِّيفُ : الخِصْب والسَّعة في المَأكل والمَطْعم .
قلت : الرِّيف : حيثُ يكون الحضَر والمِيَاه .
وجمعه : أرْياف .
وقد تَرَيَّفْنا ، أي حَضرْنا القُرَى ومَعِينَ الماء .
ومن العَرب من يَقول : راف البَدوِيّ يَرِيف ، إذا أتى الرِّيفَ ؛ ومنه قولُ الرّاجز :
جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف
وقال القُطاميّ :
ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ
قال : رافٍ : اسم الخمر . تَحْمَى : تُسْكِر .
ورف : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي : أَوْرَف الظِّل ، ووَرَف ، وَوَرَّف ، إذا طال وامْتدّ .
أبو عُبيد ، عن الفراء : الظلّ وارِف ، أي واسع ؛ وأَنشد غيره يَصف زمامَ النّاقة :
وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ
وقال اللّيث : ورَف الشجر يَرِف وَرِيفاً ووُرُوفاً ، إذا رأيت لخُضرته بَهجة من رِيّه ونَعْمته .
قلت : هما لُغتان : رَفّ يَرفّ ، ووَرَف يَرِف .
وهو الرَّفيف ، والوَرِيف .
فرا فرأ : في الحديث : إن أبا سُفْيان استأذن على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فَحَجَبَه ، ثم أَذِن له ، فقال له : ما كِدْتَ تَأْذن لي حتى تأذن لِحجارة الجُلْهُمَتَيْن ، فقال : يا أبا سفيان ، أنْت كما قال القائل : كُل الصَّيْد في جوف الفَرأ .
قال أبو عُبيد ، قال الأصمعي : الفرأ ، مهموز مَقْصور : حِمَار الوَحْش .
وجمعه : أفراء ، وفراء ؛ وأَنشدنا :
بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا
قال : وإنما أراد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بما قاله لأبي سُفيان تَألُّفَه على الإسلام ، فقال : أنت في النّاس كحمار الوَحْش في الصَّيْد ، يعني أنّها كُلّها دونه .
وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي العبّاس ، أنه قال : معناه : إنِّي إذا حَجَبْتُك قَنَع كُلُّ مَحْجوب ، لأنّ كُل صَيْدٍ أقلّ من الحمار الوحشيّ ، فكل الصَّيد لصغره يدخل في جَوف الحمار . فيُضرب هذا المَثل للرَّجل تكون له حاجات ، منها واحدة كبيرة ، فإذا قُضيت تلك الكبيرة لم يُبال أن تُقْضى باقي حاجاته .
وقال الأصمعي : من أمثالهم : أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى .
يُضرب للرَّجُل إذا غُرِّر بأَمْرٍ فلم يَر ما يُحب تمثَّل فقال : أَنكحنا الفَرا فسنَرى ، أي صَنَعْنَا الحَزم فآلَ بنا إلى عاقبة سَوْء .
وقال غيره : معناه أنها قد نظرنا في الأمر فسننظر عمّا يَنكشف .
وقال أبو عمرو الشَّيبانيّ : قولهم : أَنكحنا الفَرا فسَنَرى .
قال : الفَرا : العجب ، من قولهم : فلان يَفْري الفَرِيّ ، أي يأتي بالعجب .
وقال الأصمعي : فلان ذو فَرْوة وثَرْوة . إذا كان كَثِيرَ المال .
وقال ابن السِّكيت : إنه ذو ثَروة في المال وفَرْوة ، بمعنًى واحد .
ورُوي عن عليّ بن أبي طالب رضي الله عنه أنه قال على مِنْبر الكوفة : اللّهم إنِّي قد مَلِلْتُهم ومَلُّوني ، وسَئِمْتُهم وسَئِموني ، فسلِّط عليهم فتَى ثَقِيف الذَّيال المَنَّان ، يَلْبَس فَرْوتها ويَأكل خَضِرتها .
قلت : أراد عليٌّ أنّ فتَى ثقيف إذا وَلي العِراقَ توسَّع في فيء المُسلمين واستأثر
به ، ولم يَقْتصر على حِصَّته .
وفتى ثَقيف ، هو الحجّاج بن يوسُف .
وقيل : إنه وُلد في هذه السنة التي دَعا عليٌّ فيها بهذا الدُّعاء . وهذا من الكوائن التي أنْبأ بها النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مِن بعده .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الفَروة : الأَرض البَيْضاء ليس فيها نباتٌ ولا فَرش .
وقال اللَّيث : فروة الرأس : جِلْدته بِشَعَرها .
قال : والفَرْو ، معروف ، وجَمعه : فِراء .
فإذا كان ذا الجُبَّة ، فاسْمُها : فَروة ؛ قال الكُمَيت :
إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ
قلت : والجِلْدَة إذا لم يكن عليها وَبر أو صُوف ، لم تُسَمَّ : فَرْوة .
أبو عُبيد ، عن الأَصمعي : افْتَرَيت فَرْواً : لَبِسْتُه ؛ قال العجّاج :
يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي
وقال الله عزّ وجل : ( لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً ) ( مريم : 27 ) .
قال الفَراء : الفَرِيّ : الأمْر العَظيم .
والعرب تقول : تركتُه يَفْرِي الفَرِيّ ، إذا عَمِل العَمل أو السّقْي فأَجاد .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) في عُمر ، ورآه في مَنامه يَنْزِع على قَليب بغَرْبٍ : ( فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه ) .
قال أبو عبيد : هو كقولك : يَعْمل عَمَله ، ويَقُول قَوْلَه .
قال : وأنشدنا الفَرّاء :
قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا
أي كُنت تُكثرين فيه القولَ وتَعظِّمينه .
وفي حديث ابن عبّاس ، حين سُئل عن الذّبِيحة بالعُود ، فقال : كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد .
أي شَقَّقَها فأَخرج ما فيها من الدّم .
يقال : أفْريت الثوبَ ، وأفريت الحُلة ، إذا شَقَقتها وأخرجت ما فيها .
فإذا قلت : فريت ، بغير ألف ؛ فإِن معناه أن تُقَدِّر الشيء وتُعالجه وتُصلحه ؛ مثل النَّعل تَحْذوها ، أو النِّطَع أو القِربة أو نحو ذلك .
يقال منه : فَرَيْت أفْرِي فَرْياً ؛ وأنشد لزُهير :
ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي
وكذلك : فَرَيت الأرض ، إذا سِرْتَها وقَطَعْتها .
وأما الأُولى : أَفريت إفراءً ، فهو من
التَّشْقيق ، على وَجه الفَساد .
وقال الأصمعي : أَفْرى الجِلْد ، إذا مَزَّقه وخَرَقه وأَفْسده ، يُفْريه إفْراءً .
وفَرى الأديم يَفْريه فرياً .
وفرى المزادة يَفْرِيها ، إذا خَرزها وأَصلحها ؛ وأَنشد :
شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها
أي عَمِلَتْها .
والمَفْرِيّة : المَزَادة المَعْمولة المُصْلَحة .
وأَفْرى الجَرْحَ يُفْريه ، إذا بَطّه .
وقال أبو عُبيد : فَرِي الرَّجُلُ يَفْرَى فَرًى ، إذا بُهت ودَهِش ؛ وقال الهُذليّ :
وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ
وقال الأصمعي : يُقال : فَرِيَ يَفْرَى ، إذا نَظر فلم يَدْرِ ما يَصْنع .
ويقال للرَّجل إذا كان جادّاً في الأمر قويّاً : تركته يَفْري الفَرا ويَقُدّ .
قال الليث : يُقال : فَرى فلانٌ الكَذبَ يِفْرِيه ، إذا اخْتَلقه .
والفِرْية ، من الكَذِب .
وقال غيرُه : افترى الكذبَ يَفْتريه ؛ ومنه قولُه تعالى : ( أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ) ( يونس : 38 ) أي اخْتلقه .
وتَفَرّى عن فلانٍ ثَوبُه ، إذا تَشَقَّق .
وقال الليث : تَفَرَّى خَرْزُ المَزَادة ، إذا تَشَقَّق .
وتَفَرَّت الأَرضُ بالعُيون ، إذا انْبَجَست ؛ وقال زُهير :
غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم
أبو زيد : فَرَى البَرْقُ يَفْرِي فَرْياً ، وهو تَلألؤه ودوامُه في السَّماء .
رفأ : في حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى أن يُقال : بالرِّفَاء والبَنِين .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الرِّفاء ، يكون بمعنَيَيْن :
يكون من الاتفاق وحُسن الاجتماع ؛ قال : ومنه أُخذ ( رَفْء ) الثوب ، لأنه يُرفأ فَيُضم بعضُه إلى بعض ويُلاءم بينه .
قال : ويكون الرِّفاء ، من الهُدوء والسُّكون ؛ وأَنْشد لأبي خِراش الهُذليّ :
رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ
قال : وقال أبو زيد : الرِّفاء : المُوَافقة ، وهي المُرافاة ، بلا هَمْز ؛ وأَنْشَد :
ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا
وقال ابن هانىء في قول الهُذلي ( رَفوني ) يُريد : رفئوني ، فأَلقى الهَمزة .
قال : والهمزة لا تُلْقى إلا في الشِّعر ، وقد ألقاها في هذا البَيْت .
قال : ومعناه : إنِّي فَزِعْتَ وطار قَلبي
فضَمُّوا بَعْضِي إلى بَعْض .
قال : ومنه : بالرِّفاء والبَنِين .
وفي حديث بعضهم أنه كان إذا رفّأ رجلاً قال : بارك الله عليك وبارك فيك وجَمع بينكما في خير .
قال ابن هانىء : رَفّأ : أي زَوّج .
وأصل الرفء : الاجتماع والتلازم .
ومنه قيل : للمتزوِّج : بالرّفاء والبَنِين .
ومنه : رَفْو الثَّوب .
وفي حديث بعضهم : كان إذا رَفّى رَجُلاً ؛ أَراد إذا أحَبّ أن يَدْعُو له بالرِّفاء والبَنِين ، فترك الهمزة .
وفي حديث : كان إذا رفّح رَجُلاً .
قال ابن الأعرابي : أراد رَفأ ، والحاء تُبدل من الهمزة ، لأنّهما أُختان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : رفأت الثوب ، مَهْموز .
وقال أبو زيد في كتاب الهمز : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً : ورَفّأت الملك تَرْفئةً وتَرْفيئاً ، إذا دعوت له .
ورافأني الرَّجُلُ في البيع مُرافأة ، إذا حابَاك فيه .
قال : وأرفأت السفينةَ إرفاء ، إذا قَرّبتها في الجِدّ من الأَرض .
قال : وترافأنا على الأمر ترافؤاً ، نحو التَّمالؤ ، إذا كان كَيْدُهم وأَمْرهم واحداً .
وقال في باب تحويل الهمزة من هذا الكتاب .
رَفَوْت الثوب رَفْواً ، تحوّل الهمزة واواً كما تَرى .
الحرّانيّ ، عن ابن السِّكيت في باب ما لا يُهمز فيكون له معنًى ، فإذا هُمز كان له معنًى آخر : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً .
قال : وقولهم : بالرِّفاء والبنين أي بالتئام واجتماع ، وأصله الهَمْز .
وإن شئت كان معناه بالسُّكون والطمأنينة ، فيكون أصله غير الهمز .
يقال : رفوتُ الرَّجُلَ ، إذا سَكّنْتَه .
وقال الفَراء : أرفأت إليه ، وأرفيت إليه ، لُغتان بمعنى : جَنَحْت إليه .
وقال اللّيث : أُرْفئت السّفينة : قُرِّبت إلى الشّطّ .
ومَرْفأ السَّفينة ، حيث تُقَرب من الشَّطّ ؛ وقد أرفأتُها إرفاءً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الأُرْفِيّ : اللَّين الخالِص .
والأُرْفيّ أيضاً : الماسِخ .
قال : والأُرْفَى الأَمْر العَظيم .
وقال الليث : الأُرفيّ : اللَّبن المَحْض .
واليَرْفَئِيّ : راعِي الغَنَم .
شَمر ، عن ابن شُميل : أرفأتُ السفينةَ ، إذا أدنيتَها إلى الجِدّة ؛ والجِدّة : الأرْض .
قال أبو الدُّقَيْش : أرْفَت السَّفِينة ، وأَرْفَيْتها أنا ، بغير هَمَز .
قال : وكذلك أنبأنا يونس عن رؤبة .
قال : وقال أخو ذي الرُّمّة : أَرْفأتُها ، وأرفأت السَّفِينةُ نَفْسها ، إذا ما دَنت للجِدّة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، قال : أرفأت السَّفينة ، إذا أَلصَقتها بالْجَدّ .
قال اللّيث : والجَدّ : ما قَرُب من الأَرْض .
وقال أبو سَعِيد : الجَدُّ : شاطىء النّهر .
الليث : الرُّفَة : عَناق الأرض تَصيد كما يَصيد الفَهْد .
قال : والرُّفة : التّبْن ، يمَانية .
قلت : غَلِط الليث في ( الرُّفة ) في لَفظه وتَفسيره ، وأَحْسبه رآه في بَعض الصُّحف : أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة ، فلم يَضْبطه وغَيَّره فأَفْسده .
فأمّا عَناق الأرض فهو : التُّفة ، مخّففة ، بالتاء والفاء والهاء ، وتُكتب بالهاء في الإدْراج ، كهاء : الرحمة ، والنّعمة .
هكذا أخبرني المُنْذريّ ، عن الصيداوي ، عن الرِّياشي ؛ ثم أخبرني عن أبي الهَيثم بنَحوه .
قال : وأمّا ( الرَّفت ) فهو بالتاء ، فِعْلٌ من : رَفَتُّه أَرْفِته ، إذا دَقَقْته .
يقال للتِّبْن : رَفَتٌ ، ورَفْتٌ ، ورُفات .
وقد مَرَّ تفسير الحَرْفين فيما تقدَّم فأَعَدت ذِكرهما لأُنبِّه على مَوضع الغَلط ، فاعْلَمْه .
أرف : وقال الأصمعي : الآرَفُ : الذي يأتي قَرْناه على أُذُنَيْه .
والأقبل : الذي يُقْبل قَرناه على وَجْهه .
والأرْفَح : الذي يَذْهب قَرْناه قِبل أُذنيه في تَباعد ما بينهما .
والأفْشَغ : الذي اجْلاَحّ وذَهب قرناه كذا وكذا .
والأخْيص : المُنتصب أحدهما المُنْخفض الآخر .
والأفْشَق : الذي تباعد ما بين قَرنيه .
في حديث عثمان : والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة .
قال أبو عُبيد : قال ابن إدريس : الأُرَف : المَعالم .
وكذلك قال الأصمعي : الأُرف : المَعالم والحُدود .
وهذا كلام أهل الحجاز .
يقال منه : أرَّفت الدار والأرض تَأْريفاً ، إذا قَسمْتها وحَدَّدتها .
وقال اللِّحياني : الأُرف والأُرث : الحُدود بين الأرضين .
وفي الحديث : إن رجلاً شكا إليه التَّعَزُّبَ ، فقال : عَفِّ شَعْرك ؛ ففَعل فارْفَأَنْ ، أي سَكَن ما به .
والمُرْفَئِنّ : السّاكن .
أفر : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأفْرُ : العَدْوُ ؛ وقد أَفَر يَأْفِر .
وقال غيرُه : رَجُلٌ أَفّار ، ومِئْفَر ، إذا كان وثّاباً جَيِّد العَدْو .
وقال الليث : أَفَرت القِدْرُ تَأْفِر أَفْراً ، إذا جاشت واشْتدّ غَليانُها ؛ وأَنشد :
باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا
قال : والمِئْفر من الرِّجال : الذي يَسْعَى بين يَدَي الرَّجُل ويَخْدُمه .
وإنّه ليَأفِر بين يَدَيه .
وقد اتَّخذه مِئْفَراً .
وقال غيره : أَفِرت الإبِلُ أَفْراً ، واسْتَأفرت اسْتئفاراً ، إذا نَشِطت وسَمِنت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الناس في أُفُرّة ، يعني الاختلاط .
وقال الفَرّاء : أُفُرّة الصّيْف : أوّلُه .
فور فير : الأصمعيّ : يقال للرُّجل إذا غَضِب : فار فائِرُه ، وثار ثائِرُه .
وفارت القِدْر تَفُور فَوْراً ، وفَورَاناً ، إذا غَلَت .
ابن شُميل : أَتَيْته فَوْرَةَ النّهار ، أي في أَوّله .
وقال المُفسّرون في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا ) ( آل عمران : 125 ) أي مِن وَجْههم هذا .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها ، أي لا أَفعله أبداً .
والفُور : الظِّباء ، لا يُفرد لها واحدٌ مِن لَفظها .
ويُقال : فعلت أَمر كذا وكذا مِن فَوْري ، أي من سَاعتي .
ويُقال : فار الماءُ من العَين ، إذا جاش ونَبع .
قال اللّيث : لِلكَرِش فَوّارتان ، وفي باطنهما غُدّتان من كُل ذي لَحم .
ويَزْعمون أنّ ماء الرّجل يَقع في الكُلْية ، ثم في الفَوّارة ، ثم في الخُصْية . وتلك الغُدّة لا تُؤْكل ، وهي لَحمة في جَوف لَحم آخَر .
قال : والفِيرةُ : حُلبة تُطبخ حتى إذا قارب فَوَرَانُها أُلقيت في مِعْصر فصُفِّيت ، ثم يُلْقى عليها تَمر ، ثم تتحسّاها المرأةُ النُّفَساء .
قلت : هي الفِئْرة ، والفَئِيرة ، والفَرِيقة .
وقال اللّيث : الفأر ، مَهْموز ، الواحد : فأرة ، والجمع : فِئْران . وأرض مَفأرة .
وقال أبو عبيد : أرضٌ فَئِرة ، على فَعِلة من الفأر ، وجَرِذة من الجُرذ .
وقال اللّيث : وفَأرة المِسْك : نافِجَتُه ، وهي معروفة .
وقال ابن الأعرابي : يُقال لذكر الفَأر : الفُؤْرُور ، والعَضَل .
ويُقال لِلَحم المَتْن : فأر المَتْن ، ويَرابيع المَتْن ؛ قال الراجز يصف رجلاً :
كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ
قال عمرو بن بَحر : سألت رجلاً عطّاراً من المُعتزلة عن فأرة المِسْك فقال : ليس بالفَأرة ، وهو بالْخِشْف أشْبه .
ثم قال : فأرة المِسْك دُوَيْبة تكون بناحية تُبّت يَصيدها الصيّاد فَيَعْصب سُرّتها بعصاب شديد ، وسُرّتها مُدَلاّة ، فيَجتمع فيها دَمُها ، ثم تُذْبح فإذا سَكنت قَوّر السُّرَّة المُعَصَّرة . ثم دَفَنها في الشَّعير حتى يَستحيل الدَّمُ الجامدُ مِسْكاً ذكِيّاً ، بعدما كان دَماً لا يُرام نَتْناً .
قال : ولولا أنّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) قد تَطَيّب بالمِسْك ما تَطَيّبْت به .
قال : ويَقع اسم الفأر على : فأرة التَّيس ، وفأرة البيت ، وفأرة المِسْك ، وفأرة الإبل .
قال : وعَقيل تَهمز : الفأرة ، والجُؤنة . والمُؤْسى ، والحُؤْت .
عمرو ، عن أبيه ، الفَوْر : الوَقْت .
والفُورة : الكُوفة .
قال : والفِيَار : أحدُ جانبي حائط بَيْت لِسان المِيزان .
وقال أبو عبيد : لِسان الميزان : الحَدِيدة التي يَكْتنفها الفِيَارَان ، يُقال لأحدهما : فِيَار .
قال : والحديدة المُعْترضة التي فيها اللِّسان : الْمِنْجَمُ .
قال : والكِظامة : الحَلْقة التي تجتمع فيها الخُيوط في طَرفي الحَديدة .
قال عَوف بن الخَرِع يَصف قَوْساً :
لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا
قال : المُكْرب : المُمتلىء ، فكأنه أراد أنه ممتلىء العَصب .
وقوله : ولا العِرق فارا .
قال ابن السِّكيت : يُكره مِن الفرس فَوْر العِرْق ، وهو أن يَظْهر به نَفْخٌ أو عَقْد .
يقال : قد فارت عُروقه تَفُور فَوْراً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : يقال للموجة والبِركة : فَوَّارة .
وكل ما كان غير الماء قيل له : الفَوَّارة .
وقال في موضع آخر : يُقال : دَوَّارة وفَوَّارة ، لكل ما لم يَتحرَّك ولم يَدُر ، فإذا
تحرّك ودار ، فهو فُوّارة ودُوّارة .
وفر : قال الليث : الوَفْرُ : المال الكَثير الذي لم يُنْقص منه شَيء ، وهو مَوْفُور ، وقد وَفَرْناه فِرَةً .
قال : والمُسْتعمل في التعدِّي : وَفَّرناه تَوْفِيراً .
قلت : قولُ الله عزّ وجلّ : ( جَزَاءً مَّوفُورًا ) ( الإسراء : 63 ) من : وَفَرْته أَفِره وَفْراً وفِرَةً . وهذا مُتعدَ .
واللازم قولك : وَفر المالُ يَفر وُفُوراً ؛ فهو : وافر .
وسِقاءٌ أَوْفر ، وهو الذي لم يُنقص من أَدِيمه شيء .
ومَزادة وَفْراء : تامّة ؛ وقال ذو الرُّمة :
وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها
والوَفْرة : الجُمّة من الشَّعر إذا بلغت الأُذنين . وقد وَفّرها صاحبُها . وفلانٌ مُوَفَّر الشعر . والوافر : ضَرْب من العَرُوض . وتَوفَّر فلانٌ على فلانٍ بِبرّه .
ووَفّر الله حَظّه من كذا ، أي أَسْبَغه .
وإذا عَرض الرجلُ على أحدهم طَعامه قال له الآخر : تُوفَر وتُحمَد ، أي لا يُنقص من مالك شيء ، على الدُّعاء له .
وقوله : تُحْمد ، أي لا زلت مَحْمُوداً .
ووَفَرْت لك عِرْضَك ، أي لم يُنْقص لِعَيْب .

##### Türkçe

ر ف ( **وايء** )
**ريف** ، **روف** ، **ورف** ، **وفر** ، **أرف** ، **فرا** ، **فرأ** ، **فار** ، **فأر** ، **رفأ** ، **أفر** .
**روف** **رأف** : Allah azze ve celle dedi ki: ( **وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ** ) (Nur: 2).
el-Ferrâ dedi: **الرّأفة** ve **الرآفة**: rahmettir; **الكأبَة** ve **الكَآبة** gibi.
ez-Zeccâc dedi: ( **لا تأخذكم بهما رأفة** )’nin manası, yani onlara acımayın da Allah’ın had’den emrettiği şeyi onlardan düşürmeyin.
Allah azze ve celle’nin sıfatlarındandır: **الرَّؤُوف**; o, **الرَّحيم**’dir.
**الرّأفة**: **الرّحمة**’den daha özeldir ve daha ince/latiftir.
Onda ikisiyle birlikte okunmuş iki lügat vardır: **رَؤُوف** (فعول üzere) ve **رَؤُف** (فَعُل üzere).
Ve **رَأف** **يَرْأف**; rahmet ettiğinde.
Ebû Zeyd dedi: denir ki: **رَؤُفْت** adamla, **أَرْؤُف** onunla; ve **رَأَفْت** **أَرْأف** onunla; hepsi Arapların sözündendir.
Dedim: hemzeyi yumuşatan kimse dedi ki: **رَوُف**; onu **واواً** kıldı.
Onlardan kimi de der ki: **رَأْفٌ**; hemzenin sükûnuyla.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi ki: **الرَّؤوفة**: merhamet eden (kadın).
İbnü’l-Enbârî dedi: el-Kisâî ve el-Ferrâ dedi ki: ve denir ki: **رَئِف**; hemzenin kesriyle; ve **رَؤُف**.
Ebû Bekr dedi: ve denir ki: **رَأْف**; hemzenin sükûnuyla; ve inşâd etti:
فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم

**ريف** : el-Leys dedi: **الرِّيفُ**: yiyecek ve yeme-içmede bereket ve genişliktir.
Dedim: **الرِّيف**: hazarın ve suların bulunduğu yer.
Cemi: **أرْياف**.
Ve **تَرَيَّفْنا**; yani köylere ve su kaynağına geldik.
Araplardan kimi der ki: bedevî **راف** **يَرِيف**; **الرِّيف**’e geldiğinde; ondan râcizin sözü:
جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف

el-Kutâmî dedi:
ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ
Dedi ki: **رافٍ**: şarabın adıdır. **تَحْمَى**: sarhoş eder.

**ورف** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: gölge **أَوْرَف** oldu, ve **وَرَف** oldu, ve **وَوَرَّف** oldu; uzayıp yayıldığında.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: gölge **وارِف**tir; yani geniştir; ve başkası, devenin yularını vasfederken inşâd etti:
وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ

el-Leys dedi: ağaç **وَرَف** eder, **يَرِف** **وَرِيفاً** ve **وُرُوفاً**; sulanması ve nimeti sebebiyle yeşilliğinde bir sevinç gördüğünde.
Dedim: ikisi iki lügattir: **رَفّ** **يَرفّ** ve **وَرَف** **يَرِف**.
Ve o: **الرَّفيف** ve **الوَرِيف**’tir.

**فرا** **فرأ** : hadiste: Ebû Süfyân Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) yanına girmek için izin istedi; onu perdeledi, sonra ona izin verdi; ona dedi ki: taşlı iki taş parçasına izin verinceye kadar bana izin vermeye az kaldın; dedi ki: ey Ebû Süfyân, sen, söyleyenin dediği gibisin: “Bütün av, **الفَرأ**’ın karnının içindedir.”
Ebû ‘Ubeyd dedi, el-Asma‘î dedi: **الفرأ**; hemzeli, maksûr: yaban eşeğidir.
Cemi: **أفراء** ve **فراء**; ve bize inşâd etti:
بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا
Dedi ki: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) Ebû Süfyân’a dediğiyle muradı, onu İslâm’a ısındırmaktı; dedi ki: sen insanlar içinde avda yaban eşeği gibisin; yani hepsi onun altındadır.
Ve bana el-Münzirî, Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki o dedi: manası: ben seni perdelediğimde her perdelenen kanaat eder; çünkü her av yaban eşeğinden küçüktür; böylece bütün av, küçüklüğünden dolayı eşeğin karnının içine girer. Bu mesel, bir adamın ihtiyaçları olup onlardan biri büyük olduğunda; o büyük giderilince geri kalan ihtiyaçlarının giderilmesine aldırmadığında vurulur.
el-Asma‘î dedi: onların mesellerindendir: **أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى**.
Bir işte aldatılan, sonra sevdiğini görmeyen adama vurulur; temessül edip dedi ki: **أَنكحنا الفَرا فسنَرى**; yani tedbiri yaptık da bizi kötü bir akıbete götürdü.
Başkası dedi: manası: biz işte baktık, artık açığa çıkacak şeye bakacağız.
Ebû ‘Amr eş-Şeybânî dedi: onların sözü: **أَنكحنا الفَرا فسَنَرى**.
Dedi ki: **الفَرا**: hayrettir; onların “falanca **يَفْري الفَرِيّ**” sözünden; yani hayret vereni getirir.
el-Asma‘î dedi: falanca **فَرْوة** ve **ثَرْوة** sahibidir; malı çok olduğunda.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, malda **ثَروة** ve **فَرْوة** sahibidir; tek manadadır.
Ali b. Ebî Tâlib’den (radıyallahu anh) rivayet edildi ki Kûfe minberi üzerinde dedi: Allah’ım, ben onlardan bıktım, onlar da benden bıktılar; ben onlardan usandım, onlar da benden usandılar; onların üzerine Sakîf’in, eteği uzun, çok ihsan eden bir delikanlısını musallat et; onun **فَرْوتها**’sını giyer ve onun **خَضِرتها**’sını yer.
Dedim: Ali’nin muradı: Sakîf’in delikanlısı Irak’a vali olunca Müslümanların fey’inde genişler ve onu kendine ayırır; payıyla yetinmez.
Ve Sakîf’in delikanlısı: Haccâc b. Yûsuf’tur.
Ve denildi ki: Ali’nin bu duayı ettiği bu yılda doğdu. Bu, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kendisinden sonra haber verdiği vukuatlardandır.
‘Amr, babasından, dedi: **الفَروة**: içinde bitki ve sergi olmayan beyaz arazidir.
el-Leys dedi: başın **فروة**’si: kıllarıyla birlikte derisidir.
Dedi ki: ve **الفَرْو** bilinir; cemi: **فِراء**.
Cübbe sahibi olursa, onun adı: **فَروة**’dir; el-Kumeyt dedi:
إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ
Dedim: deri, üzerinde kıl veya yün yoksa **فَرْوة** diye adlandırılmaz.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **افْتَرَيت فَرْواً**: onu giydim; el-‘Accâc dedi:
يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي

Allah azze ve celle dedi: ( **لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً** ) (Meryem: 27).
el-Ferrâ dedi: **الفَرِيّ**: büyük iştir.
Araplar der ki: onu **يَفْرِي الفَرِيّ** hâlinde bıraktım; işi veya sulamayı yaptığında da güzel yaptığında.
Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Ömer hakkında, onu rüyasında bir kuyudan bir kova ile su çekerken gördü: ( **فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه** ).
Ebû ‘Ubeyd dedi: bu, senin “işini yapar, sözünü söyler” demen gibidir.
Dedi ki: el-Ferrâ bize inşâd etti:
قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا
Yani: onda sözü çoğaltır ve onu büyütürdün.
İbn Abbâs hadîsinde, ağaçla kesilen kurban hakkında sorulunca dedi ki: **كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد**.
Yani: onları yardı da içindeki kanı çıkardı.
Denir ki: **أفْريت** elbiseyi, ve **أفريت** hülleyi; onu yardığında ve içindekini çıkardığında.
Eğer “**فريت**” dersen, ألف olmaksızın; onun manası: şeyi takdir etmen, onunla uğraşman ve onu düzeltmendir; mesela nalı ölçüp biçmen; yahut deri yaygı, yahut kırba, yahut bunun gibi.
Ondan denir: **فَرَيْت** **أفْرِي** **فَرْياً**; Züheyr’e inşâd etti:
ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي
Ve aynı şekilde: **فَرَيت** yeri; onu yürüyüp geçtiğinde ve kestiğinde.
Ama birincisi: **أَفريت** **إفراءً**; o, bozgunculuk yönüyle yarma/çatlatmadandır.
el-Asma‘î dedi: **أَفْرى** deriyi; onu yırttığında, deldiğinde ve bozduğunda; **يُفْريه إفْراءً**.
Ve **فَرى** deriyi, onu **يَفْريه** **فرياً**.
Ve **فَرى** su tulumunu, onu **يَفْرِيها**; onu diktiğinde ve düzelttiğinde; ve inşâd etti:
شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها
Yani: onu yaptı.
Ve **المَفْرِيّة**: yapılmış, düzeltilmiş su tulumudur.
Ve **أَفْرى** yarayı, onu **يُفْريه**; onu yardığında.
Ebû ‘Ubeyd dedi: adam **فَرِي** eder, **يَفْرَى** **فَرًى**; şaşırıp afalladığında; Hüzellî dedi:
وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ
el-Asma‘î dedi: denir ki: **فَرِيَ** **يَفْرَى**; baktığında da ne yapacağını bilmediğinde.
Ve adama, işte ciddi ve güçlü olduğunda denir: onu **يَفْري الفَرا** ve **يَقُدّ** hâlinde bıraktım.
el-Leys dedi: denir ki: falanca yalanı **فَرى** eder, onu **يِفْرِيه**; onu uydurduğunda.
Ve **الفِرْية**: yalandandır.
Başkası dedi: yalanı **افترى** eder, onu **يَفْتريه**; ondan Yüce’nin sözü: ( **أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ** ) (Yûnus: 38); yani onu uydurdu.
Ve falancadan elbisesi **تَفَرّى**; yarıldığında.
el-Leys dedi: su tulumunun dikişi **تَفَرَّى**; yarıldığında.
Ve yer gözelerle **تَفَرَّت**; fışkırdığında; Züheyr dedi:
غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم
Ebû Zeyd: şimşek **فَرَى** eder, **يَفْرِي** **فَرْياً**; o, gökte parıldaması ve devam etmesidir.

**رفأ** : Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “**بالرِّفَاء والبَنِين**” denilmesini yasakladı.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **الرِّفاء** iki manada olur:
Uyum ve güzel birleşme manasında olur; dedi ki: ondan elbisenin **رَفْء**’ü alınmıştır; çünkü o **يُرفأ** edilir de onun bir kısmı bir kısmına katılır ve arası uygunlaştırılır.
Dedi ki: **الرِّفاء** sükûnet ve durgunluk manasından da olur; Ebû Hirâş el-Hüzellî’ye inşâd etti:
رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ
Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **الرِّفاء**: uygunluktur; o da **المُرافاة**’dır; hemzesiz; ve inşâd etti:
ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا
İbn Hânî’, Hüzellî’nin “**رَفوني**” sözünde dedi: muradı **رفئوني**’dir; hemzeyi düşürdü.
Dedi ki: hemze ancak şiirde düşürülür; bu beyitte onu düşürmüştür.
Dedi ki: manası: ben korktum ve kalbim uçtu; beni birbirime kattılar.
Dedi ki: ondan: **بالرِّفاء والبَنِين**.
Bazılarının hadisinde: bir adamı tebrik ettiğinde derdi ki: Allah sana bereket versin ve sende bereket kılsın ve ikinizi hayırda birleştirsin.
İbn Hânî’ dedi: **رَفّأ**; yani evlendirdi.
Ve **الرفء**’ün aslı: birleşme ve bitişikliktir.
Ondan, evlenene: **بالرّفاء والبَنِين** denildi.
Ondan: elbisenin **رَفْو**’su.
Bazılarının hadisinde: bir adamı **رَفّى** ettiğinde; muradı: ona **بالرِّفاء والبَنِين** ile dua etmeyi sevdiğinde; hemzeyi terk etti.
Bir hadiste: bir adamı **رفّح** ettiğinde.
İbnü’l-A‘râbî dedi: muradı **رَفأ**’dır; ve **الحاء** hemzeden بدل edilir; çünkü ikisi kız kardeştir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رفأت** elbiseyi; hemzelidir.
Ebû Zeyd, hemz kitabında dedi: **رفأت** elbiseyi, onu **أرفؤه** **رَفْئاً**; ve hükümdarı **رَفّأت** **تَرْفئةً** ve **تَرْفيئاً**; ona dua ettiğinde.
Ve adam alışverişte bana **رافأني** **مُرافأة** ile; onda sana iltimas ettiğinde.
Dedi ki: gemiyi **أرفأت** **إرفاء** ile; onu kıyıya yakınlaştırdığında.
Dedi ki: iş üzerinde **ترافأنا** **ترافؤاً** ile; **التَّمالؤ** gibi; onların hilesi ve işi bir olduğunda.
Ve bu kitabın hemzeyi dönüştürme babında dedi:
Elbiseyi **رَفَوْت** **رَفْواً**; hemze, gördüğün gibi **واواً**ya dönüştü.
el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, hemzelenmeyen şeyler babında—ona bir mana olur; hemzelenirse başka bir mana olur: **رفأت** elbiseyi, onu **أرفؤه** **رَفْئاً**.
Dedi ki: onların “**بالرِّفاء والبنين**” sözü, yani kaynaşma ve birleşme iledir; aslı hemzedir.
İstersen manası sükûnet ve itminan ile olur; o zaman aslı hemzesiz olur.
Denir ki: adamı **رفوتُ**; onu sakinleştirdiğimde.
el-Ferrâ dedi: **أرفأت** ona ve **أرفيت** ona; iki lügattir; “ona meylettim” manasında.
el-Leys dedi: gemi **أُرْفئت**: kıyıya yaklaştırıldı.
Ve geminin **مَرْفأ**’sı: kıyıya yaklaştırıldığı yerdir; ve onu **أرفأتُها** **إرفاءً** ile.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأُرْفِيّ**: saf yumuşaklıktır.
Ve **الأُرْفيّ** ayrıca: şekli bozulmuş (masih) olandır.
Dedi ki: **الأُرْفَى**: büyük iştir.
el-Leys dedi: **الأُرفيّ**: saf süttür.
Ve **اليَرْفَئِيّ**: koyun çobanıdır.
Şemr, İbn Şümeyl’den: gemiyi **أرفأتُ**; onu **الجِدّة**’ye yaklaştırdığında; ve **الجِدّة**: arazidir.
Ebû’d-Dukayş dedi: gemi **أرْفَت** etti; ben de onu **أَرْفَيْتها** ettim; hemzesiz.
Dedi ki: bize Yûnus da Ru’be’den böyle haber verdi.
Dedi ki: Zü’r-Rumme’nin kardeşi dedi: onu **أَرْفأتُها** ettim; ve gemi kendi kendine **أرفأت** etti; **الجِدّة**’ye yaklaştığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: gemiyi **أرفأت**; onu **الْجَدّ**’a yapıştırdığında.
el-Leys dedi: ve **الجَدّ**: yerden yakın olan şeydir.
Ebû Sa‘îd dedi: **الجَدُّ**: nehrin kıyısıdır.
el-Leys: **الرُّفَة**: yerin gelinciği; parsın avladığı gibi avlar.
Dedi ki: ve **الرُّفة**: saman; Yemenîdir.
Dedim: el-Leys, ( **الرُّفة** ) hakkında lafzında ve tefsirinde yanıldı; sanırım onu bazı sahifelerde “أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة” şeklinde gördü; onu ضبط etmedi ve değiştirdi de bozdu.
Ama yerin gelinciği: **التُّفة**’dir; hafifletilmiş; **التاء** ve **الفاء** ve **الهاء** ile; ve idrâcda **الهاء** ile yazılır; **الرحمة** ve **النّعمة**’nin **هاء**’ı gibi.
Bana el-Münzirî, es-Saydâvî’den, er-Riyâşî’den böyle haber verdi; sonra bana Ebû’l-Heysem’den de benzeriyle haber verdi.
Dedi ki: ama ( **الرَّفت** ) **التاء** iledir; **رَفَتُّه** **أَرْفِته** fiilinden bir fiildir; onu dövdüğünde/ufaladığında.
Samana denir: **رَفَتٌ** ve **رَفْتٌ** ve **رُفات**.
İki harfin tefsiri daha önce geçti; ben onları tekrar zikrettim ki hata yerini bildireyim; onu bil.

**أرف** : el-Asma‘î dedi: **الآرَفُ**: iki boynuzu iki kulağının üzerine gelen.
Ve **الأقبل**: iki boynuzu yüzüne doğru gelen.
Ve **الأرْفَح**: iki boynuzu, aralarındaki uzaklıkla, kulaklarına doğru giden.
Ve **الأفْشَغ**: iki boynuzu şöyle şöyle sıyrılıp giden.
Ve **والأخْيص**: biri dik, diğeri alçak olan.
Ve **الأفْشَق**: iki boynuzu arasındaki mesafe uzak olan.
Osman hadîsinde: **والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: İbn İdrîs dedi: **الأُرَف**: alametlerdir.
Ve el-Asma‘î de böyle dedi: **الأُرف**: alametler ve sınırlardır.
Bu, Hicaz ehlinin sözüdür.
Ondan denir: evi ve araziyi **أرَّفت** **تَأْريفاً**; onu böldüğünde ve sınırlandırdığında.
el-Lihyânî dedi: **الأُرف** ve **الأُرث**: araziler arasındaki sınırlardır.
Hadiste: bir adam ona bekârlıktan şikâyet etti; dedi ki: saçını düzelt; yaptı da **فارْفَأَنْ**; yani onda olan sakinleşti.
Ve **المُرْفَئِنّ**: sakin olandır.

**أفر** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأفْرُ**: koşudur; ve **أَفَر** eder, **يَأْفِر**.
Başkası dedi: adam **أَفّار** ve **مِئْفَر**; sıçrayıcı, iyi koşucu olduğunda.
el-Leys dedi: kazan **أَفَرت** eder, **تَأْفِر** **أَفْراً**; kaynadığında ve kaynaması şiddetlendiğinde; ve inşâd etti:
باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا
Dedi ki: erkeklerden **المِئْفر**: adamın önünde koşup ona hizmet edendir.
Ve o, onun önünde **يَأفِر** eder.
Ve onu **مِئْفَراً** edindi.
Başkası dedi: develer **أَفِرت** eder **أَفْراً**; ve **اسْتَأفرت** **اسْتئفاراً**; canlandığında ve semirdiğinde.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: insanlar **أُفُرّة** içindedir; yani karışıklık.
el-Ferrâ dedi: **أُفُرّة** yaz: onun evvelidir.

**فور** **فير** : el-Asma‘î: adama öfkelendiğinde denir: **فار فائِرُه** ve **ثار ثائِرُه**.
Ve kazan **فارت** eder, **تَفُور** **فَوْراً** ve **فَورَاناً**; kaynadığında.
İbn Şümeyl: ona gündüzün **فَوْرَةَ**’sinde geldim; yani evvelinde.
Müfessirler, Allah celle ve azze’nin sözü hakkında dediler: ( **وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا** ) (Âl-i İmrân: 125); yani bu yönlerinden.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها**; yani onu asla yapmam.
Ve **الفُور**: ceylanlardır; lafzından tekili yoktur.
Ve denir: şöyle şöyle bir işi **مِن فَوْري** yaptım; yani saatimden.
Ve denir: su gözeden **فار** etti; coşup fışkırdığında.
el-Leys dedi: işkembenin iki **فَوّارة**’sı vardır; içlerinde her et sahibinden iki bez vardır.
Ve iddia ederler ki erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفَوّارة**’ya, sonra husyeye. O bez yenmez; o, başka bir etin içinde bir ettir.
Dedi ki: **الفِيرةُ**: bir helva; pişirilir; kaynaması yaklaşınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; sonra lohusa kadın onu kaşıkla içer.
Dedim: o, **الفِئْرة** ve **الفَئِيرة** ve **الفَرِيقة**’dir.
el-Leys dedi: **الفأر**; hemzelidir; tekil: **فأرة**; cemi: **فِئْران**. Ve **مَفأرة** arazi.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **فَئِرة** arazi; **فَعِلة** üzere **الفأر**’dan; ve **جَرِذة** **الجُرذ**’dan.
el-Leys dedi: ve miskin **فَأرة**’si: onun kesesidir; o bilinir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: fare erkeğine denir: **الفُؤْرُور** ve **العَضَل**.
Ve sırt etine denir: **فأر المَتْن** ve **يَرابيع المَتْن**; râciz, bir adamı vasfederken dedi:
كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ

‘Amr b. Bahr dedi: Mu‘tezile’den bir attâra miskin **فأرة**’sini sordum; dedi ki: **بالفَأرة** değildir; **بالْخِشْف**’e daha benzer.
Sonra dedi: miskin **فأرة**’si, Tübbet tarafında bulunan bir küçük hayvandır; avcı onu avlar da göbeğini şiddetli bir bağ ile bağlar; göbeği sarkıktır; kanı orada toplanır; sonra kesilir; sakinleşince sıkılmış göbeği oyar. Sonra onu arpanın içine gömer; donmuş kan, güzel kokulu misk olur; daha önce, kokusu çekilmez pis bir kan iken.
Dedi ki: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) miskle kokulanmış olmasaydı ben onunla kokulanmazdım.
Dedi ki: **الفأر** adı şunlara da düşer: **فأرة التَّيس** ve **فأرة البيت** ve **فأرة المِسْك** ve **فأرة الإبل**.
Dedi ki: ‘Akîl hemzeler: **الفأرة** ve **الجُؤنة** ve **المُؤْسى** ve **الحُؤْت**.
‘Amr, babasından: **الفَوْر**: vakittir.
Ve **الفُورة**: Kûfe’dir.
Dedi ki: **الفِيَار**: terazinin dilinin evinin duvarının iki yanından biridir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: terazinin dili: iki **الفِيَارَان**’ın kuşattığı demirdir; ikisinden birine **فِيَار** denir.
Dedi ki: dilin bulunduğu enine demir: **الْمِنْجَمُ**’dır.
Dedi ki: **الكِظامة**: demirin iki ucunda iplerin toplandığı halkadır.
‘Avf b. el-Hara‘, bir yayı vasfederken dedi:
لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا
Dedi ki: **المُكْرب**: dolu olandır; sanki sinirle dolu olduğunu murad etti.
Ve sözü: **ولا العِرْق فارا**.
İbnü’s-Sikkît dedi: attan, damarın **فَوْر**’u kerih görülür; o, onda bir şişkinlik veya düğümün görünmesidir.
Denir ki: damarları **فارت** etti; **تَفُور** **فَوْراً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dalgaya ve gölete denir: **فَوَّارة**.
Ve su olmayan her şeye denir: **الفَوَّارة**.
Ve başka bir yerde dedi: denir ki: **دَوَّارة** ve **فَوَّارة**; hareket etmeyen ve dönmeyen her şey için; hareket edip dönerse, o **فُوّارة** ve **دُوّارة**’dır.

**وفر** : el-Leys dedi: **الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksiltilmemiş çok maldır; o **مَوْفُور**’dur; ve onu **وَفَرْناه** **فِرَةً**.
Dedi ki: geçişli kullanımda kullanılan: onu **وَفَّرناه** **تَوْفِيراً**.
Dedim: Allah azze ve celle’nin sözü: ( **جَزَاءً مَّوفُورًا** ) (İsrâ: 63), **وَفَرْته** **أَفِره** **وَفْراً** ve **فِرَةً**’dendir. Bu geçişlidir.
Lâzım olan, senin “mal **وَفر** eder, **يَفر** **وُفُوراً**” sözündür; o da: **وافر**’dir.
Ve **سِقاءٌ أَوْفر**; o, derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş olandır.
Ve **مَزادة وَفْراء**: tamdır; Zü’r-Rumme dedi:
وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها
Ve **الوَفْرة**: saçtan, kulaklara ulaştığında olan perçem/topluluk. Sahibi onu **وَفّر** etmiştir. Ve falanca **مُوَفَّر الشعر**’dır. Ve **الوافر**: arûzdan bir türdür. Ve falanca, falancaya iyiliğiyle **تَوفَّر** etti.
Ve Allah onun şu şeyden payını **وَفّر** etti; yani onu bol kıldı.
Adam, birine yemeğini arz ettiğinde, diğeri ona der ki: **تُوفَر وتُحمَد**; yani malından hiçbir şey eksilmesin; ona dua olarak.
Ve sözü: **تُحْمد**; yani övülmüş olmaya devam et.
Ve senin için ırzını **وَفَرْت** ettim; yani ayıpla eksiltilmedi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر أ
‏"‏ كلّ الصيد في جوف الفرا ‏"‏ هو حمار الوحش‏.‏
وتقول‏:‏ هو فرأ المصيده وبينت القصيدة وجمعه‏:‏ فراء‏.‏
قال مالك بن زغبة‏:‏ بضربٍ كآذان الفراء فضوله وطعن كإيزاغ المخاض تبورها ومن المجاز‏:‏ قولهم‏:‏ ‏"‏ فرأ ما يقاتل ‏"‏‏:‏ للجبان لأن العير موصوف بالحذر والفزع ألا ترى إلى قوله‏:‏ إذا غضبوا عليّ وأشقدوني وصرت كأنني فرأ مثار

##### Türkçe

ف ر أ
"Her av, **الفرا**’nın karnındadır": o, yaban eşeğidir.
Ve dersin ki: o, **فرأ**’dır; **المصيده** ve **بينت القصيدة**; onun çoğulu: **فراء**’dır.
Mâlik b. Zağbe dedi:
Bir vuruşla, **الفرا**’nın kulakları gibi, onun fazlalıkları; ve bir saplamayla, **إيزاغ المخاض** gibi, onu delip geçer.
Mecazdan: onların sözü: " **فرأ ما يقاتل** ": korkak içindir; çünkü **العير** sakınma ve ürkme ile nitelenmiştir; onun sözüne bakmaz mısın:
Eğer bana kızarlarsa ve beni sıkıştırırlarsa
Ve ben, sanki kışkırtılmış bir **فرأ** olmuşum gibi olurum.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَرَأُ، مهموز مقصور: حمارُ الوَحْشِ، وقيل الفَتيُّ منها. وفي المثل: كلُّ صَيْدٍ في جَوْفِ الفَرَإِ(1) (1 قوله «في المثل إلخ» ضبط الفرأ في المحكم بالهمز على الأصل وكذا في الحديث.). وفي الحديث: أَن أَبا سفيان استأْذَنَ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، فحَجَبَه ثم أَذِن له، فقال له: ما كِدْتَ تأْذَنُ لي حتى تأْذَنَ لحِجارة الجُلْهُمَتَينِ. فقال: يا أَبا سفيانَ! أَنت كما قال القائلُ: كلُّ الصَّيْدِ في جَوْفِ الفَرَإِ، مقصور، ويقال في جوف الفَرَاءِ، مـمدود، وأَراد النبي صلى اللّه عليه وسلم بما قاله لأَبي سفيانَ تأَلُّفَه على الاسلام، فقال: أَنتَ في الناسِ كحِمارِ الوَحْش في الصيد، يعني أَنها كلها مثلهُ. وقال أَبو العباس: معناه أَنه إِذا حَجَبَكَ قَنِعَ كل محجوب ورَضِي، لأَن كلَّ صَيْدٍ أَقلُّ من الحِمار الوَحْشِيِّ، فكلُّ صَيْدٍ لِصغَرِه يدخل في جَوْفِ الحمار، وذلك أَنه حَجَبَه وأَذِنَ لغيره. فيُضْرَبُ هذا المثل للرجل يكون له حاجاتٌ، منها واحدةٌ كبيرة، فإِذا قُضِيَتْ تلك الكَبيرةُ لم يُبالِ أَن لا تُقْضَى باقي حاجاتِه. وجمعُ الفَرَإِ أَفْراء وفِراء، مثل جَبَلٍ وجبالٍ. قال مالك ابن زُغْبَة الباهليُّ: بضَرْبٍ، كآذانِ الفِراءِ فُضُولهُ، *  وطَعْنٍ، كإِيزاغِ المخَاض، تَبُورُها الإِيزاغُ: إِخراجُ البولِ دُفعةً دُفعةً. وتَبُورُها أَي تَخْتَبِرُها. ومعنى البيت أَن ضرْبَه يُصَيِّرِ فيه لَحْماً مُعَلَّقاً كآذان الحُمُر. ومن ترك الهمز قال: فرا(2)
(2 قوله «ومن ترك الهمز إلخ» انظر بم تتعلق هذه الجملة.). وحضر الأصمعي وأَبو عمرو الشيبانيُّ عند أَبي السَّمْراء فأَنشده الأَصمعي:
بضربٍ، كآذان الفِراء فُضوله، *  وطعنٍ كتَشْهاقِ العَفا، هَمَّ بالنَّهْقِ ثم ضرب بيده إِلى فَرْوٍ كان بقُربه يوهم أَنَّ الشاعر أَراد فَرْواً، فقال أَبو عمرو: أَراد الفَرْوَ.
فقال الأَصمعي: هكذا روايَتُكُم، فأَما قولهم: أَنْكَحْنا الفَرا فَسَنَرى، فإِنما هو على التخفيف البَدَليّ موافَقة لسَنَرى لأَنه مثلٌ والأَمثالُ موضوعة على الوقف، فلما سُكِّنَت الهمزة أُبدلت أَلفاً لانفتاح ما قبلها. ومعناه: قد طلبنا عاليَ الأُمور فسَنَرَى أَعمالَنا بعدُ، قال ذلك ثعلب. وقال الأَصمعي: يضرب مثلاً للرجل إِذا غُرِّرَ بأَمر فلم يَرَ ما يُحِبُّ أَي صَنَعْنا الحَزْم فآل بنا إِلى عاقبةِ سُوء. وقيل معناه: أَنَّا قد نَظَرْنا في الأَمر فسننظر عما ينكشف.

##### Türkçe

**الفَرَأُ**; hemzeli, maksûr: yaban eşeği; ve “onun genci” denilmiştir. Meselde: “Her av **الفَرَإِ**’in karnındadır.”
(1 “Meselde vb.” sözü: **الفَرَأ**’ın ضبطı el-Muḥkem’de asıl üzere hemze ile yapılmıştır; hadiste de böyledir.). Hadiste: Ebû Süfyân’ın Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, izin istediği; onun da onu perdelediği, sonra ona izin verdiği; bunun üzerine ona dedi ki: “Bana izin vermeye neredeyse izin vermeyecektin; ta ki **حِجارة الجُلْهُمَتَينِ**’e izin verinceye kadar.” O da dedi ki: “Ey Ebû Süfyân! Sen, söyleyenin dediği gibisin: ‘Her av **الفَرَإِ**’in karnındadır’.” Maksûr; ve “**الفَرَاءِ**’in karnında” da denir, memdûd. Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Ebû Süfyân’a söylediğiyle İslâm üzerine onu ülfetlendirmeyi murad etti; dedi ki: “Sen insanlar içinde avda yaban eşeği gibisin”; yani onların hepsi onun gibidir. Ebû’l-‘Abbâs dedi: Manası şudur: Seni perdelediğinde her perde edilen kanaat eder ve razı olur; çünkü her av yaban eşeğinden daha küçüktür; böylece her av küçüklüğünden dolayı eşeğin karnına girer; bu da şundandır: Onu perdeledi ve başkasına izin verdi. Bu mesel, bir adam için vurulur: onun ihtiyaçları olur; onlardan biri büyük olur; o büyük olan giderilince, geri kalan ihtiyaçlarının giderilmemesine aldırmaz. **الفَرَإِ**’in cemi **أَفْراء** ve **فِراء**’dır; **جَبَلٍ** ve **جبالٍ** gibi. Mâlik b. Zuġbe el-Bâhilî dedi:
بضَرْبٍ، كآذانِ الفِراءِ فُضُولهُ، *  وطَعْنٍ، كإِيزاغِ المخَاض، تَبُورُها
**الإِيزاغُ**: idrarı itiş itiş çıkarmaktır. Ve **تَبُورُها**: yani onu yoklarsın/sınarsın.
Beytin manası: onun vuruşu, onda, eşeklerin kulakları gibi asılı et hâline getirir.
Hemzeyi terk eden dedi ki: **فرا**(2)
(2 “Hemzeyi terk eden vb.” sözü: bu cümlenin neye taalluk ettiğine bak.).
el-Asma‘î ve Ebû ‘Amr eş-Şeybânî, Ebû’s-Semrâ’nın yanında hazır bulundu; el-Asma‘î ona okudu:
بضربٍ، كآذان الفِراء فُضُوله، *  وطعنٍ كتَشْهاقِ العَفا، هَمَّ بالنَّهْقِ
Sonra eliyle, yakınında bulunan bir **فَرْوٍ**’a vurdu; şairin bir **فَرْواً** murad ettiğini vehmettirmek için. Ebû ‘Amr dedi ki: **الفَرْوَ**’u murad etti.
el-Asma‘î dedi ki: “Sizin rivayetiniz böyledir. Amma onların sözü: **أَنْكَحْنا الفَرا فَسَنَرى**; bu ancak, **سَنَرى**’ya muvafakat için, bedelî tahfîf üzerinedir; çünkü o bir meseldir ve meseller vakıf üzere konulmuştur. Hemze sükûnlandırılınca, öncesi fetha olduğundan dolayı, elif ile ibdâl edildi. Manası: yüksek işleri talep ettik; artık amellerimizi sonra göreceğiz.” Bunu Sa‘leb söyledi. el-Asma‘î dedi: Bir adam için mesel olarak vurulur: bir iş ile aldatıldığında ve sevdiğini görmediğinde; yani tedbiri yaptık da bizi kötü bir âkıbete götürdü. Ve denildi ki manası: Biz işte nazar ettik; öyleyse açığa çıkandan dolayı nazar edeceğiz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر أ * * الفَرَأُ * بوزن الكلاء الحمار الوحشي وفي المثل كل الصيد في جوف * الَفَرا * وجمعه * فِراءٌ * كجبل وجبال وقد أبدلوا من الهمزة ألفا فقالوا انكحنا الفرا فسنرى

##### Türkçe

* ف ر أ * * **الفَرَأُ** * **الكلاء** vezninde yaban eşeğidir; ve meselde: “Bütün av **الَفَرا**’nın karnındadır.” Onun çoğulu **فِراءٌ**’dır; **جبل** ve **جبال** gibi. Hemzeden bir elif bedel ettiler de şöyle dediler: “Bize **الفرا**’yı nikâhladılar; artık göreceğiz.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرأ مهموزا مقصورا كجبل والفراء مثل سحاب قال الكوفيون: يمد ويقصر: حمار الوحش وقال ابن السكيت: الحمار الوحشي، وكذا في الصحاح والعباب أو فتيه، والمشهور الإطلاق ج أفراء جمع قلة وفراء بالكسر، جمع كثرة، قال مالك بن زغبة الباهلي:
  وضرب كآذان الفراء فضولـه                      وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
  الإيزاغ: إخراج البول دفعة بعد دفعة. وتبورها: تختبرها. وحضر الأصمعي وأبو عمرو الشيباني عند ابن السمراء فأنشد الأصمعي:
  بضرب كآذان الفراء فضولـه                      وطعن كتشهاق العفا هم بالنهق ثم ضرب بيده إلى فرو كان بقربه يوهم أن الشاعر أراد فروا، فقال أبو عمرو: أراد الفرو. فقال الأصمعي هذا روايتكم. وأمر فرئ كفري وقرأ أبو حيوة  لقد جئت شيئا فريئا  وفي المثل  كل الصيد في جوف الفرا  ضبطه ابن الأثير بالهمز، وكذا شراح المواهب، وقيل بغير همز وقد سقط من بعض النسخ، وفي الحديث: أن أبا سفيان استأذن على النبي صلى الله عليه وسلم، فحجبه ثم أذن له فقال له: ما كدت تأذن لي حتى تأذن لحجارة الجلهمتين فقال:  يا أبا سفيان أنت كما قال القائل: كل الصيد في جوف الفرا  مقصور، ويقال في جوف الفراء ممدود، وأراد النبي صلى الله عليه وسلم بما قاله لأبي سفيان تألفه على الإسلام فقال: أنت في الناس كحمار الوحش في الصيد. وقال أبو العباس: معناه: إذا حجبتك قنع كل محجوب ورضي، لأن كل صيد أقل من الحمار الوحشي، فكل صيد لصغره يدخل في جوف الحمار، وذلك أنه حجبه وأذن لغيره، فيضرب هذا المثل للرجل تكون له حاجات، منها واحدة كبيرة، فإذا قضيت تلك الكبيرة لم يبال أن لا تقضى باقي حاجاته. انتهى. وأما قولهم أنكحنا الفرا فسنرى، فإنما هو على التخفيف البدلي مواقفة لسنرى، لأنه مثل، والأمثال موضوعة على الوقف فلما سكنت الهمزة أبدلت ألفا لانفتاح ما قبلها، ومعناه: قد طلبنا عالي الأمور فسنرى أمرنا بعد. قال ذلك ثعلب، وقال الأصمعي: يضرب مثلا للرجل إذا غرر بأمر فلم ير ما يحب. أي ضيعنا الحزم فآل بنا إلى عاقبة سوء، وقيل معناه: إنا قد نظرنا في الأمر، فسننظر عما ينكشف، ومعنى كل الصيد في جوف الفرا أي كله دونه لا يصل إلى مرتبته ولا يحصل به مثل ما بالفرا من كثرة اللحم، وفرأ محركة: جزيرة باليمن من جزائر البحر ما بين عدن والسرين.

##### Türkçe

**الفرأ**; hemzeli, maksûr; **جبل** gibi. Ve **الفراء**; **سحاب** gibi. Kûfeliler dedi: uzatılır da kısaltılır da: **حمار الوحش**. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحمار الوحشي**; ve **الصحاح** ve **العباب**’da da böyledir; yahut onun yavrusu. Meşhur olan ise mutlak kullanımdır. Çoğulu: **أفراء** (azlık çoğulu) ve **فراء** (kesre ile), çokluk çoğulu. Mâlik b. Zağbe el-Bâhilî dedi:
  Ve bir vuruş, **الفراء**’ın kulakları gibi; fazlalığı,                      ve bir saplama, **المخاض**’ın **إيزاغ**’ı gibi; onu yoklarsın.

**الإيزاغ**: idrarı defa defa çıkarmaktır. Ve **تبورها**: onu denersin/yoklarsın. el-Asma‘î ve Ebû ‘Amr eş-Şeybânî, İbnü’s-Semrâ’nın yanında hazır bulundu; el-Asma‘î inşâd etti:
  Bir vuruş ile, **الفراء**’ın kulakları gibi; fazlalığı,                      ve bir saplama ile, **العفا**’nın **تشهاق**’ı gibi; o, anırmaya heveslenir.

Sonra eliyle yakınında bulunan bir **فرو**’ya vurdu; şairin **فروا** kastettiğini vehmettirmek için. Bunun üzerine Ebû ‘Amr dedi: **الفرو**’yu kastetti. el-Asma‘î dedi: bu sizin rivayetinizdir. Ve **فرئ** emri; **فري** gibi. Ebû Hayve okudu: **لقد جئت شيئا فريئا**. Ve meselde: **كل الصيد في جوف الفرا**. İbnü’l-Esîr onu hemze ile ضبط etti; **المواهب** şârihleri de böyle. Hemzesiz olduğu da söylendi; bazı nüshalardan düşmüştür. Ve hadiste: Ebû Süfyân, Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) girmek için izin istedi; onu engelledi, sonra ona izin verdi. Ona dedi ki: “Bana izin vermekte neredeyse izin vermeyecektin; ta ki **حجارة الجلهمتين**’e izin verinceye kadar.” Dedi ki: “Ey Ebû Süfyân, sen, söyleyenin dediği gibisin: **كل الصيد في جوف الفرا**.” Maksûr. Ve “**في جوف الفراء**” (uzatılmış) da denir. Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun), Ebû Süfyân’a söylediğiyle, onu İslâm üzerine ısındırmayı murad etti; dedi ki: “Sen insanlar içinde, avda **حمار الوحش** gibisin.” Ebû’l-‘Abbâs dedi: manası: seni engellediğimde, engellenenlerin hepsi kanaat eder ve razı olur; çünkü her av, **الحمار الوحشي**’den daha küçüktür; her av, küçüklüğünden dolayı, eşeğin karnına girer. Bu, şundan dolayıdır ki: onu engelledi ve başkasına izin verdi. Bu mesel, bir adam için vurulur: onun ihtiyaçları olur; onlardan biri büyük olur; o büyük yerine getirildiğinde, geri kalan ihtiyaçlarının yerine getirilmemesine aldırmaz. Bitti.

Onların “**أنكحنا الفرا فسنرى**” sözüne gelince; bu, ancak **فسنرى**’ya muvâfakat için, bedelî tahfîf üzerinedir; çünkü o bir meseldir. Meseller vakıf üzere konulmuştur. Hemze sâkin kılınınca, öncesi fetha olduğundan dolayı, **ألف**’e ibdâl edildi. Manası: “Yüksek işleri talep ettik; sonra işimizi göreceğiz.” Bunu Sa‘leb söyledi. el-Asma‘î dedi: bir iş ile aldatılan, sonra sevdiğini görmeyen adam için mesel olarak vurulur. Yani: tedbiri zayi ettik; böylece bizi kötü bir âkıbete götürdü. Ve denildi ki manası: “Biz işte nazar ettik; öyleyse açığa çıkacak şeye bakacağız.” Ve “**كل الصيد في جوف الفرا**”nın manası: hepsi onun altındadır; mertebesine ulaşmaz ve **الفرا**’da olan et çokluğu gibi bir şey onunla elde edilmez. Ve **فرأ** (harekeleriyle): Yemen’de, Aden ile es-Serîn arasındaki denizde bulunan adalardan bir ada.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَأْ
فَرَأْ ذ (T, S, M, O, K) and ↓ فَرَآءٌ, (K,) both of these forms authorized by the Koofees, (TA,) A wild ass: (ISk, T, S, M, O, K:) or a youthful wild ass: (M, K:) but the absolute [i. e. the former] meaning is that which is commonly known: (TA:) pl. (of mult., TA) فِرَآءٌ (T, S, M, O, K) and (of pauc., TA) أَفْرَآءٌ. (M, K.) Hence the saying, كُلُّ الصَّيدِ فِى جَوْفِ الفَرَا [Every kind of game is in the belly (or might enter into the belly) of the wild ass]; (T, S, M, O, K;) meaning that every kind of game is inferior to the wild ass: (T, O, K:) a prov., (T, S, M, K,) and therefore [the last word is] without hemz, on account of the final pause; (K;) but some write it with hemz: (TA:) it is said to have originated from the fact that three men went forth to hunt; and one caught a hare; and another, a gazelle; and the third, a wild ass; and the first and second boasted against the third, who thereupon said as above: it is applied to him who excels his fellows: (Meyd:) or to a man who is, with respect to other men, as the wild ass with respect to other kinds of game: or to the case of a man who, having several wants, one of which is a great one, accomplishes that great want, and cares not for the others' being unaccomplished. (T, TA. [See also Har pp. 468-9.]) And أَنْكَحْنَا الفَرَا فَسَنَرَى [We have married our daughter to the wild ass, and we shall see,] (T, S, M, O) is another prov.; (T, Meyd;) in which alif is substituted for the hemzeh, (S, M, * O,) for the purpose of the agreement [of الفَرَا in rhyme] with سَنَرَى: (M:) said by a man to his wife when a man demanded in marriage his daughter and he refused, but his wife consented, and overcame the father so that he gave her in marriage to him against his wish; then the husband made the intercourse [with her] to be evil, and divorced her: it is applied in cautioning against an evil consequence: (Meyd:) or it is applied to a man when his affair has been endangered and he has seen what he does not like; and it means we have wasted our precaution, and the affair has brought us to an evil result; (As, T;) or we have considered the affair, and we shall see what it will disclose; (T;) or we have sought after high things, and we shall see what our case will be afterwards. (Th, M.)

فَرَآءٌ
فَرَآءٌ ذ : see above, first sentence.

شَىْءٌ فَرِىْءٌ
شَىْءٌ فَرِىْءٌ ذ i. q. فَرِىٌّ [q. v.] (O, K. * See art. فرى.)

##### Türkçe

فَرَأْ
**فَرَأْ** ذ (T, S, M, O, K) ve ↓ **فَرَآءٌ**, (K,) bu iki şeklin ikisi de Kûfeliler tarafından câiz kılınmıştır, (TA,) bir yaban eşeği: (ISk, T, S, M, O, K:) yahut genç bir yaban eşeği: (M, K:) fakat mutlak [yani birincisi] mânâ, yaygın olarak bilinen mânâdır: (TA:) çoğulu (çokluk için, TA) **فِرَآءٌ** (T, S, M, O, K) ve (azlık için, TA) **أَفْرَآءٌ**. (M, K.) Bundan dolayı şu söz [vardır], **كُلُّ الصَّيدِ فِى جَوْفِ الفَرَا** [Avın her türü yaban eşeğinin karnındadır (yahut yaban eşeğinin karnına girebilir)]; (T, S, M, O, K;) mânâsı: avın her türü yaban eşeğinden aşağıdır: (T, O, K:) bir darb-ı meseldir, (T, S, M, K,) ve bu sebeple [son kelime] son durak sebebiyle hemzesizdir; (K;) fakat bazıları onu hemzeli yazar: (TA:) şu vakıadan doğduğu söylenmiştir: üç adam avlanmaya çıktı; biri bir tavşan yakaladı; diğeri bir ceylan; üçüncüsü bir yaban eşeği; birinci ve ikinci, üçüncüye karşı övündüler; bunun üzerine o, yukarıdaki gibi söyledi: akranlarını geçen kimse hakkında uygulanır: (Meyd:) yahut diğer erkeklere nispetle, yaban eşeğinin diğer av türlerine nispeti gibi olan bir adam hakkında uygulanır: yahut bir adamın, birkaç ihtiyacı varken bunlardan biri büyük bir ihtiyaç olup o büyük ihtiyacı yerine getirince, diğerlerinin yerine getirilmemesine aldırmaması hâli hakkında uygulanır. (T, TA. [Bkz. ayrıca Har s. 468-9.]) Ve **أَنْكَحْنَا الفَرَا فَسَنَرَى** [Kızımızı yaban eşeğine nikâhladık, ve göreceğiz,] (T, S, M, O) başka bir darb-ı meseldir; (T, Meyd;) onda, **الفَرَا**’nın **سَنَرَى** ile [kafiyede] uyuşması maksadıyla hemze yerine elif konulmuştur, (S, M, * O,) (M:) bir adamın karısına söylediği (şudur): bir adam kızını nikâhlamak istedi ve o reddetti; fakat karısı razı oldu ve babaya galip geldi; böylece onu isteğine aykırı olarak ona nikâhladı; sonra koca [onunla] cinsel ilişkiyi kötü kıldı ve onu boşadı: kötü bir akıbetten sakındırmada uygulanır: (Meyd:) yahut işi tehlikeye düşmüş ve hoşlanmadığı şeyi görmüş bir adama uygulanır; ve mânâsı: tedbirimizi boşa çıkardık ve iş bizi kötü bir sonuca götürdü; (As, T;) yahut işi düşündük ve neyi açığa çıkaracağını göreceğiz; (T;) yahut yüksek şeyleri aradık ve sonra hâlimizin ne olacağını göreceğiz. (Th, M.)

فَرَآءٌ
**فَرَآءٌ** ذ : yukarıya bak, ilk cümle.

شَىْءٌ فَرِىْءٌ
**شَىْءٌ فَرِىْءٌ** ذ, **فَرِىٌّ** ile aynı mânâdadır [bkz.] (O, K. * Bkz. madde **فرى**.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: فرء

فَرَأَ
فَرَأَ -  فَرَأ [ 4 ] , ( pl. فِرَآء [ 23 ] ,  أَفْرَآء [ 38 ] ),
a.  Wild ass.

فَرِى
fariY^ [ 5 ],
a.  Extraordinary ( matter ).

فَرَآء
فَرَآء [ 22 ],
a.  see 4 .

##### Türkçe

**فَرَأَ**
**فَرَأَ** - **فَرَأ** [4], (çoğ. **فِرَآء** [23], **أَفْرَآء** [38]),
a. Yaban eşeği.

**فَرِى**
**فariY^** [5],
a. Olağanüstü (şey).

**فَرَآء**
**فَرَآء** [22],
a. 4’e bak.
