# فرت (ف-ر-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fırat Çoşkulu akan nehre fırat, durgun akan suya nil denir

- Harfler: ف - ر - ت
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فُرَاتٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8C.md) | فُعَالٌ | Kolay içimli | 2 | 2 | [25:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/ayet/25:53.md) |
| [فُرَاتًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَالًا | Kolay içimli | 1 | 1 | [77:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/ayet/77:27.md) |

## Mücavir kökler — 28 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ملح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 32 · Tuzlu
2. [أجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 29 · Ücac acı veya tuzlu su veya benzeri anlamındadır
3. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Bahr deniz demektir
4. [شمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Şamihat şebekeden dönüşmüştür
5. [طري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Taze
6. [مخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Suyu yaranlar
7. [برزخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ayırıcı engel
8. [سوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
9. [مرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · مرج Hayvanların otlamak için serbest bırakıldığı yer…
10. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hilye takı demektir
11. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Et
12. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sıra dağlar
13. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
14. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Su yosunudur
15. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Taş demektir
16. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
17. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
18. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
19. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İçecek
20. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su
21. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
22. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
23. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Buğa boğa demektir
24. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
25. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ekel pas demektir
26. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
27. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
28. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md), [روي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%8A.md), [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [أجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Susuzluğu bütünüyle kesen, lezzetli, son derece tatlı ve içimi kolay su |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi rahmet eseri olarak canlılığın devamını sağlayan arı, tatlı ve bereketli su kaynağı |
| Çekirdek Özet 3 | Biyolojik ve ekolojik sistemlerde hayatı taşıyan ve tuzlu/acı ortamdan ayrışan arındırıcı akışkan |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca Fırat nehrine ait bir özel isim sanılması veya sıradan bir tatlı su nitelemesi olarak görülüp acılığı ve yakıcılığı giderici arılık vurgusunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Yarmak, açmak, içindekini dışarı çıkarmak, ayrıştırmak ve hızla yayılmak; nitekim [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) ayırmak, [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) aralamak, [فرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB.md) iç organı deşip içindekini yaymak, [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) boşaltmak anlamındadır | ت | Açığa çıkma ve yarılma hareketini sınırlandırıp letafete kavuşturmuş; suyun boğazdan pürüzsüzce akmasını, tortularından ve tuzundan ayrılarak saf bir tatlılığa ulaşmasını sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Suyun ağza alınması, içilmesi, lezzetinin ve ferahlığının ağızda doğrudan hissedilmesi |
| ر | İnsan başı | Kaynağın başı, suyun üstün niteliği ve akışın başlangıç menbaı |
| ت | İşaret, sınır | Suyun içim sınırını aşmaması, boğazı yakmayan dengeli bir sınırlılıkta ve letafette kalması |
| فرت | Ağızdan süzülerek başı ve bedeni canlandıran sınırlandırılmış akış | Ağza alındığında boğazdan pürüzsüz geçen, bedene canlılık ve ferahlık veren en üst derecede tatlı ve arı su hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçildiğinde susuzluğu kıran, boğazı yakmayan, tortusuz, lezzeti ve tatlılığı en üst derecede olan su (mâun furât) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde denizin derinliğini ve dalgalanışını tasvir ederken kökü zikreder: فَجاءَ بها ما شِئْتَ من لَطَمِيَّةٍ، / يَدُومُ الفُراتُ فَوْقَها ويَمُوجُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde hem aşırı tatlı su kaynakları için sıfat hem de Mezopotamya’daki büyük nehir için alem (özel isim) olarak kullanılmış; ayrıca zihnin çözülmesi veya zayıflaması durumuna da istiare yoluyla aktarılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvânü’l-Hüzeliyyîn.

### Sami etimolojik katman

Arapça فرت kökü, Sami dil ailesinde köklü bir geçmişe sahiptir ve özellikle Mezopotamya su havzasıyla bağlantılı olarak erken dönem çivi yazılı metinlerden itibaren izlenir. Akadca metinlerde nehir adı olarak geçen Purattu (Sümerce Buranun biçiminden evrilmiştir), geniş, verimli ve hayat veren tatlı su mecrasını ifade eder. İbranicede Perat (פְּרָת) ve Süryanicede Pırāt (ܦܪܬ) biçiminde korunan kelime, hem Fırat nehrini karşılar hem de kök düzeyinde verimlilik, taşma ve tatlılık çağrışımlarını muhafaza eder. Arapçada kök, yalnızca bir nehir ismi olarak kalmamış; üçlü fiil sistemine (فَرُتَ يَفْرُتُ فُرُوتَةً) intikal ederek suyun bizzat tatlılaşması, lezzet kazanması ve içiminin kolaylaşması anlamında mastar ve sıfat türetimlerine kaynaklık etmiştir. Bu durum, coğrafi bir özel adın zamanla nitelik bildiren semantik bir çekirdeğe dönüştüğünü veya Sami dillerinin ortak su-verimlilik tabakasından Arapçaya saf sıfat olarak aktığını gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فرت kökünden türeyen fırat ve fürûtet | Suyun aşırı derecede tatlı ve kolay içimli olması, tortusuz saf nitelik kazanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca Purattu, İbranice Perat, Süryanice Pırāt | Büyük tatlı su arteri, verimlilik ve taşkın su kaynağı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Sümerce Buranun | Nehir adı olarak erken Ön Asya kültürlerinde geniş tatlı su mecrasının adı | Muhtemel |

Kaynak: The Foreign Vocabulary of the Qur’an, Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرت | Anlamlı | Tatlı ve kolay içimli su | Boğazı yakmayan, en lezzetli ve arı su | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) | Anlamlı | Gevşemek, sakinleşmek | Sıcaklığın veya şiddetin düşmesi, yumuşama ve durgunluk | Ortak yumuşama payı; Kur'an'da geçer |
| [رفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AA.md) | Anlamlı | Ufalanmak, kırılıp dağılmak | Kemiklerin veya kuru maddelerin ezilip toz haline gelmesi | Zıt sertlik ve parçalanma; Kur'an'da geçer |
| رتف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| [تفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Veri bulunamadı | Tahdhīb al-Lugha müsta'mel saysa da yaygın türetimi yoktur | Kur'an'da geçmez |
| [ترف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Nimet içinde genişlemek, bolluk | Refah, bolluk içinde yaşama ve şımarma | Verimlilik ve nimet ilişkisi; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرت | Merkez | Tatlı ve içimi kolay su | Suyun hem aşırı tatlı hem de susuzluğu bütünüyle giderici vasfıdır | Boğazdan kayıp giden en tatlı su |
| [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Tatlı ve temiz su | Suyun içilebilir nitelikte ve arı olmasını belirtir; fırat kadar lezzet zirvesini şart koşmaz | İçilmesi hoş su |
| [روي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Kanmak, suya doymak | Suyun kendi niteliğinden ziyade içende hasıl ettiği doygunluğu anlatır | Susuzluğun giderilmesi hali |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Temizlik ve arılık | Maddi ve hükmi pislikten uzaklığı ifade eder; tatlılık anlamı taşımaz | Arılık ve paklık vasfı |
| [أجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) | Zıt | Acı, tuzlu ve yakıcı su | Aşırı tuzluluktan ötürü boğazı ve mideyi yakan sudur | İçilemeyen acı ve yakıcı su |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرت | En tatlı ve kolay içimli su | Boğazı rahatlatan ve susuzluğu kesen saf su niteliği | Kesin |
| Latince | Dulcis, potabilis | Tatlı, içilebilir su | Sadece suyun tadını ve içilebilirliğini karşılar, kökün taşıdığı serinletici ferahlığı tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Fresh water, sweet water | Tatlı su, içimi ferah su | Tuzlu suyun karşıtı olan tatlı suyu ifade eder, lezzet derecesini tek başına karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | Süßwasser, wohlschmeckend | Tatlı su, lezzetli su | Fiziksel olarak tuzu arındırılmış suyu anlatır, Arapçadaki estetik letafeti eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Eau douce, eau potable | Tatlı su, içme suyu | Teknik olarak içilebilir ve tatlı suyu gösterir, coşkun lezzet nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فُرَاتٌ (عَذْبٌ فُرَاتٌ terkibinde) | Nehir ve tatlı su kütlesi; lezzetli, kolay içimli ve tuzlu denizle karışmayan su | Yaratılış delilleri, iki denizin birbirine karışmaması ve su ekosisteminin dengesi (Furkân [25:53](https://lisan.digital/tr/ayet/25:53.md), Fâtır [35:12](https://lisan.digital/tr/ayet/35:12.md)) |
| فُرَاتًا (مَاءً فُرَاتًا terkibinde) | Bulutlardan indirilen veya dağlardan kaynayan tertemiz, susuzluğu gideren içme suyu | İlahi nimetlerin sayıldığı, insanın içme ihtiyacının karşılandığı rahmet bağlamı (Mürselât [77:27](https://lisan.digital/tr/ayet/77:27.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış delilleri ve ilahi inam | Acı ve tatlı suların tabiat kanunları içinde birbirine karışmadan varlığını sürdürmesi | İlahi kudret ve inayetin apaçık delili |
| Fıkıh | Suların kısımları ve temizleyicilik | Nehir ve tatlı su kaynaklarının taharet (abdest ve gusül) için mutlak su sayılması | Temiz ve temizleyici doğal su vasfı |
| Tefsir | İki denizin buluşması (mecmaü'l-bahreyn) | Tatlı su ile tuzlu su arasındaki berzahın mahiyeti ve suyun fırat kılınması | Suyun içimi kolay ve hayat verici niteliği |
| Hadis | Cennet nehirleri ve fıtrat tasviri | Fırat ve Nil nehirlerinin cennet pınarlarıyla irtibatlandırılması | Bereket, tatlılık ve ruhi arılık simgesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi rahmet ve hidayet | Ruhsal diriliş suyu | Canlandırma ve arındırma | Hakikatin insan fıtratına tatlı ve kabul edilebilir biçimde ulaşması | Güçlü |
| İlmi | Hidroloji ve tatlı su döngüsü | Tuzsuz ve saf su fazı | Canlı metabolizmasını koruma | Suyun buharlaşıp arınarak fırat formunda geri dönmesi | Kesin |
| Siyasi | Su havzalarının yönetimi | Stratejik tatlı su kaynağı | Toplumsal istikrar sağlama | Tatlı su havzalarının korunması ve adil paylaşımı | Güçlü |
| İktisadi | Tarım ve temel tüketim | Temel üretim girdisi | Refah ve verimlilik üretme | Tuzsuz suyun ziraat ve hayvancılıkta berekete dönüşmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ozmotik filtrasyon ve tuzdan arındırma (desalinizasyon) | Çözeltideki yüksek tuz ve mineral iyonlarının yarı geçirgen bir zar yardımıyla ayrılarak saf, içilebilir sıvı fazın elde edilmesi süreci | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal çatışmayı yatıştıran uzlaşmacı söylem | Bireyler arasındaki yakıcı ve yıpratıcı gerilimlerin (acı su) yatıştırılarak toplumun kolayca benimseyeceği yumuşak ve yapıcı bir dile (tatlı su) dönüştürülmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün Kur'an'daki bütün kullanımlarını yalnızca Mezopotamya'daki Fırat nehrine indirgemek veya her tatlı suyu alelade aynı saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece coğrafi bir nehri değil, gökten inen veya yeryüzünde kaynayan, boğazı yakmayan, en lezzetli ve hayat kaynağı olan tatlı su kategorisini tanımlar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ekolojik, hidrolojik ve tevhid eksenli genel mesajın yerel bir coğrafi tasvire indirgenmesi ve suyun arılık derecesinin anlaşılamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın su ekolojisine, ilahi lütuf dengesine ve zıtlıklar (tatlı-tuzlu) arasındaki görünmez sınırlara dikkat çeken kevni ayetlerinin temel anahtarlarından biridir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın mükemmelliğini, iki denizin birbirine karışmamasını ve gökten indirilen yağmurun nimet oluşunu anlatan kozmolojik ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzündeki tatlı suların kendiliğinden oluştuğu veya denizlerle rastgele karıştığı zannını yıkar; suyun içilebilir kalmasının ilahi bir nizam ve berzah ile korunduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Boğazı yakmayan, tortusuz, susuzluğu bütünüyle gideren, en lezzetli ve tatlı su.
- Soyut anlam: Canlılığı besleyen, çatışma ve acılığı gideren, kabulü ve sindirimi en kolay olan letafet ve saflık durumu.
- Sistematik karşılık: Bir sistem içindeki yakıcı ve tahrip edici unsurlardan (tuz/acı) arınarak sistemi besleyen saf ve dengeli girdi.
- LaTeX modeli: $$S_f = \lim_{x \to 0} \frac{\Phi(W)}{1 + x}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $W$ toplam su kütlesini, $\Phi$ bu kütle içindeki hayat verme ve içim potansiyelini, $x$ ise suyun içindeki çözünmüş tuz, acılık ve yakıcı mineral oranını temsil eder. $x$ değişkeni sıfıra yaklaştıkça sistem, boğazı yakmayan, en üst derecede tatlı ve saf su durumunu ifade eden $S_f$ (fürât su hali) değerine ulaşır.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Furkan 25:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/ayet/25:53.md) — فُرَاتٌ

وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا

Meal (IK): Ve O’dur; iki denizi salıp katan. Şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. İkisinin arasına bir engel ve aşılamayan bir sınır koymuştur.

### [Fatır 35:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/ayet/35:12.md) — فُرَاتٌ

وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): İki deniz bir olmaz. Şu; çok tatlıdır, susuzluğu keser içilmesi kolaydır. Şu ise tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz süs eşyası çıkarırsınız. O’nun lutfundan aramanız ve şükretmeniz için gemilerin yara yara gittiklerini görürsünüz.

### [Mürselat 77:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/ayet/77:27.md) — فُرَاتًا

وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا

Meal (IK): Orada yüksek ve sabit dağlar var edip tatlı sular içirmedik mi size?

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fırat Çoşkulu akan nehre fırat, durgun akan suya nil denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء والفاء معهما
ت ر ف، ف ت ر، ف ر ت، ر ف ت مستعملات
ترف:
التَّرَف: تَنعيم الغذاء، وصَبِيٌّ مُتْرَفٌ، والمُتْرَفُ: المُوسَّعُ عليه عَيشُه، القليل فيه هِمّة، وأتْرَفَه اللهُ.
والتُّرْفةُ والطِرُّمْة في وَسَط الشَّفَةِ السُّفلَى، وهي هَنَةٌ ناتِئةٌ خِلْقةً، والنَّعْتُ أتْرَفُ.
والتُّرْفةُ كلُّ ما تَرَّفْتَ به نفسَكَ تَتريفاً إذا خَفَّفْتَ عنها.
فتر
فَتَرَ فُتُوراً: سَكَنَ عن حِدَّتِه، ولانَ بعدَ شِدَّتِه.
وطَرْفٌ فاتِرٌ: فيه فُتُورٌ وسُجُوٌّ، وليس بِحادِّ النظر.
ويجدُ في جَسده فَتْرةً، أي ضَعفاً، كما تقول: كبِرَ فلانٌ كِبَراً، وعليه كَبْرَةٌ.
والفِترُ: مقدار ما بين طَرَف الإِبْهام وطَرَف المُشيرة، وفَتَرتُ الشَّيءَ فَتْراً بفِتري، وشَبَرْته شَبْراً بشِبري.
والفَترةُ: ما بين كلِّ رسولٍ إلى رسولٍ.
رفت:
رَفَتُّ الشيءَ بيَدي رَفْتاً فارفَتَّ كما يَرْفَتُّ العَظْمُ البالي والمَدَرُ ونحوُه حتى يَصيرَ رُفاتاً فيَتَرَقَّتُ أي يتكَسَّرُ.
فرت:
ماءٌ فُراتٌ أي عَذْبٌ، والفُروتةُ مصدرٌ، ولو قيل: ماءٌ فَرْتٌ، لكانَ صَواباً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ت ر ف**، **ف ت ر**، **ف ر ت**، **ر ف ت** kullanımdadırlar
**ترف**:
**التَّرَف**: yiyeceğin nimetlendirilmesi; ve **صَبِيٌّ مُتْرَفٌ**; ve **المُتْرَفُ**: yaşayışı kendisine genişletilmiş olan, onda himmet az olan; ve “Allah onu nimetlendirdi” (**وأتْرَفَه اللهُ**).
Ve **التُّرْفةُ** ve **الطِرُّمْة** alt dudağın ortasındadır; ve o, yaratılıştan çıkıntılı bir bendir; ve sıfatı **أتْرَفُ**’tur.
Ve **التُّرْفةُ**: kendini onunla **تَتريفاً** rahatlatıp hafiflettiğin her şeydir; onu (nefsi) ondan hafiflettiğin zaman.

**فتر**
**فَتَرَ** **فُتُوراً**: keskinliğinden duruldu; ve şiddetinden sonra yumuşadı.
Ve **طَرْفٌ فاتِرٌ**: onda **فُتُورٌ** ve sükûnet vardır; ve bakışı keskin değildir.
Ve bedeninde **فَتْرةً** bulur; yani zayıflık; senin “falanca yaşlandı, yaşlanma olarak; ve onun üzerinde bir yaşlılık vardır” demen gibi.
Ve **الفِترُ**: başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arasındaki miktardır; ve “şeyi **فَتْراً** **بِتري** ile ölçtüm”; ve “onu **شَبْراً** **بِشِبري** ile karışladım.”
Ve **الفَترةُ**: her bir resul ile bir resul arasındaki (zaman).

**رفت**:
“Şeyi elimle **رَفْتاً** **رَفَتُّ**; böylece o, eski kemik ve kerpiç ve benzeri **يَرْفَتُّ** olduğu gibi **ارفَتَّ** etti; ta ki **رُفاتاً** oluncaya kadar; böylece **يَتَرَقَّتُ** etti”; yani parçalanır.

**فرت**:
**ماءٌ فُراتٌ**: yani tatlı; ve **الفُروتةُ** bir mastardır; ve eğer “**ماءٌ فَرْتٌ**” denilseydi, elbette doğru olurdu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَراتُ: الماء العذب. يقال: ماءٌ فُراتٌ ومياهٌ فُراتٌ.

##### Türkçe

**الفَراتُ**: tatlı su. Denilir: **ماءٌ فُراتٌ** ve **مياهٌ فُراتٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر ف
ترف ، تفر ، رفت ، فتر ، فرت : ( مستعملة ) .
( ترف ) : قال الليث : التُّرْفَةُ والطُّرْمَةُ من وَسط الشفة خِلْقَةً وصاحبها أَتْرَفُ .
وقال غيره : التُّرفةُ النَّعْمَةُ ، وصبيٌّ مَتَرَّف إذا كان مُنَعَّمَ البَدَنِ مُدَلَّلاً ، والمُتْرَفُ الذي أَبْطَرَتْهُ النِّعْمة ، وسَعَةُ العَيْشِ .
وقال ابن عرفة : المترف المتروك يصنع ما يشاء لا يمنع منه ، وقيل للمتنعِّم : مُترف لأنه مُطلق له لا يمنع من تنعم ، أَمَرْنَا مُتْرفيها ، قال قتادة جبابرتها .
تفر : أبو عُبيد عن الأصمعي : التِّفْرَةُ من الإنسان الدائرة التي عند الأنف وسط الشفة العليا .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال لهذه الدائرة : تَفِرَة وتُفْرَة وتُفَرَة وتِفْرَة .
وقال الطِّرمّاح :
لها تَفِرَاتٌ تحتَها وقُصَارها
إلى مَشْرَةٍ لم تَعْتَلِقْ بالمحاجِنِ
وقال أبو عمرو : التَّفِرَاتُ من النبات ما لا تَسْتَمْكِنُ منه الرَّاعِيةُ لِصِغَرِها وأرض مُتْفِرَةٌ فيها تَفِرَاتٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّافِرُ الوَسِخُ من الناس ، ورجل تَفِرٌ وتَفْرَانُ .
قال : وأَتْفَرَ الرَّجُلُ إذا خَرَج شَعْر أَنْفِه إلى تِفْرَتِه وهو عيب .
رفت : يقال : رَفَتُّ الشيءَ وحطَمتُه وكَسْرتُه ، والرُّفاتُ الحطامُ من كل شيء تَكسَّر ، يقال : رَفَتَ عِظامَ الجَزُور رَفْتاً إذا كَسَرَها ليَطبُخها ويستخرجَ إهالَتها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرُّفَتُ التِّبْنُ .
ويقال في مَثَلٍ : أَنا أَغْنَى عنك من التُّفَهِ عن الرُّفَتِ ، والتُّفَهُ عَنَاقُ الأرض وهو ذو نابٍ لا يَرْزأُ التِّبْنَ والكَلأَ والتُّفَهُ تكتب بالهاء والرُّفَتُ بالتاء .
فرت : الفُرَاتُ : أعذَبُ المِياه قال الله جلّ وعزّ : ( هَاذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ ) ( الفرقان : 53 ) وقد فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتَةً إذا عَذُبَ فهو فُرَاتٌ .
وقال ابن الأعرابي : فَرِتَ الرجلُ بكسر الراء إذا ضَعُفَ عقله بعد مُسْكَةٍ .
فتر : قال الليث : فَتَرَ فلان يَفْتُرُ فُتوراً إذا سكن عن حِدَّتِه ولانَ بَعْدَ شِدَّتِه ، وطَرْفٌ فاتِرٌ فيه فُتورٌ وسُجُوٌّ ليس بِحادِّ النظر .
ويقال : أَجِدُ في نفسي فَتْرَةً وهي كالضَّعْفَةِ ، ويقال للشيخ قد عَلَتْهُ كَبْرَةٌ
وعَرَتْهُ فَتْرَةٌ ، والفِترُ قَدْرُ ما بين طَرَفِ الإبهام وطَرَفِ الْمُسَبِّحَة ، وقد فَتَرْتُ الشيءَ إذا قَدَّرْتَهُ بِفِتْرِك ، كما تقول : شَبَرْتُهُ بِشِبْرِي .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَفْتَرَ الرجُلُ إذا ضَعُفَتْ جُفُونه فانكسر طَرْفُه .
وفي الحديث أنه عليه السلام : نهَى عن كل مُسْكِرٍ ومُفَتِّر ؛ فالمسْكر الذي يُزيل العقل إذا شُرِبَ والْمُفَتِّر الذي يُفَتِّرُ الجسدَ إذا شُرِبَ ، وماءٌ فاتِرٌ بيْن الحارّ والبارد .
وقال ابن مُقبل يصف غَيْثاً :
تَأَمَّلْ خَلِيليِ هَلْ تَرَى ضَوْءَ بارقٍ
يَمانٍ مَرَتْه رِيحُ نَجْدٍ فَفَتّرَا
قال حمّاد الراوية : فتَّرَ أي أقامَ وسَكَن .
وقال الأصمعيّ : فتَّرَ مَطَرَ فَرَّغَ ماءَه وكَفَّ وتَحيَّر .
أبو زيد : الفُتْرُ النَّبِيةُ وهو الذي يُعْمَلُ من خُوصٍ يُنْخَل عليه الدقيقُ كالسُّفْرة .

##### Türkçe

ت ر ف
ترف ، تفر ، رفت ، فتر ، فرت : ( kullanılan ) .
( **ترف** ) : Leys dedi: **التُّرْفَةُ** ve **الطُّرْمَةُ** yaratılışça üst dudağın ortasındandır; sahibi **أَتْرَفُ**dur.
Ve başkası dedi: **التُّرفةُ** nimettir; ve bir oğlan, bedeni nimetlendirilmiş, şımartılmış ise **مَتَرَّف**tir; ve **المُتْرَفُ** nimetin ve geçim genişliğinin onu azdırdığı kimsedir.
Ve İbn Arafe dedi: **المترف** bırakılmış olandır; dilediğini yapar, ondan men edilmez. Ve nimetlenen kimseye **مُترف** denildi; çünkü o, kendisine serbest bırakılmıştır, nimetlenmekten men edilmez. **أَمَرْنَا مُتْرفيها**; Katâde dedi: onların zorba ileri gelenleri.

تفر : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **التِّفْرَةُ** insandan, burun yanında, üst dudağın ortasındaki dairedir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: bu daire için şöyle denir: **تَفِرَة** ve **تُفْرَة** ve **تُفَرَة** ve **تِفْرَة**.
Ve Tırimmâh dedi:
Onun, altında ve kısalarıyla birlikte **تَفِرَاتٌ**ları vardır
Bir **مَشْرَةٍ**’ye; kancalara tutunmamış
Ve Ebû Amr dedi: **التَّفِرَاتُ** bitkiden, küçüklüğünden dolayı otlayan hayvanın ondan sağlamca tutunamadığı şeydir; ve **أرض مُتْفِرَةٌ**: içinde **تَفِرَاتٌ**lar vardır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّافِرُ** insanlardan pis olandır; ve bir adam **تَفِرٌ** ve **تَفْرَانُ**dur.
Dedi: ve adam **أَتْفَرَ** olur; burnunun kılı **تِفْرَتِه**’sine çıktığı zaman; ve bu bir ayıptır.

رفت : denir ki: **رَفَتُّ** şeyi; onu parçaladım ve kırdım. Ve **الرُّفاتُ** her şeyden kırılıp parçalananın kırıntısıdır. Denir ki: **رَفَتَ** devenin kemiklerini **رَفْتاً**; onları pişirsin ve yağını çıkarsın diye kırdığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرُّفَتُ** samandır.
Ve bir meselde denir: Ben, **التُّفَهِ**’in **الرُّفَتِ**’ten müstağni oluşundan daha çok senden müstağniyim. Ve **التُّفَهُ** yerin oğlağıdır; ve o, dişli olandır; samanı ve otu eksiltmez. Ve **التُّفَهُ** **الهاء** ile yazılır; **الرُّفَتُ** ise **التاء** ile.

فرت : **الفُرَاتُ**: suların en tatlısıdır. Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **هَاذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ** ) (Furkan: 53). Ve su **فَرُتَ** olur, **يَفْرُتُ** **فُروتَةً**; tatlılaştığı zaman; o hâlde o **فُرَاتٌ**tır.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: adam, râ’yı kesreli olarak **فَرِتَ** olur; bir tutunmadan sonra aklı zayıfladığı zaman.

فتر : Leys dedi: falan kimse **فَتَرَ** olur, **يَفْتُرُ** **فُتوراً**; keskinliğinden durulduğu ve şiddetinden sonra yumuşadığı zaman. Ve **طَرْفٌ فاتِرٌ**: onda **فُتورٌ** ve **سُجُوٌّ** vardır; bakışı keskin değildir.
Ve denir: nefsimde bir **فَتْرَةً** buluyorum; o, zayıflık gibidir. Ve ihtiyara, üzerine bir yaşlılık çöktü ve ona bir **فَتْرَةٌ** arız oldu, denir. Ve **الفِترُ** başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arasındaki miktardır. Ve ben şeyi **فَتَرْتُ**; onu **بِفِتْرِك** ile takdir ettiğim zaman; senin: onu benim karışımla ölçtüm, demen gibi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أَفْتَرَ** olur; göz kapakları zayıfladığı zaman; bakışı kırılır.
Ve hadiste, onun (aleyhisselâm) şöyle olduğu rivayet edilmiştir: her sarhoş ediciden ve her **مُفَتِّر**den nehyetti; sarhoş edici, içildiği zaman aklı giderendir; ve **الْمُفَتِّر** içildiği zaman bedeni gevşetendir. Ve **ماءٌ فاتِرٌ**: sıcak ile soğuk arasındadır.
Ve İbn Mukbil, bir yağmuru vasfederek dedi:
İki dostum, düşünün; bir şimşeğin ışığını görüyor musun
Yemenî; Necd rüzgârı onu geçirdi de **فَفَتّرَا**
Hammâd er-Râviye dedi: **فتَّرَ** yani ikamet etti ve duruldu.
Ve Asmaî dedi: **فتَّرَ** yağmur; suyunu boşalttı, kesti ve şaşkınlaştı.
Ebû Zeyd: **الفُتْرُ** **النَّبِيةُ**’dir; o, hurma yaprağından yapılır; üzerinde un elenir; sofra gibi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**الراء** وما يثلثهما)
(**فرز**) **الفاء** ve**الراء** ve**الزاء**; bir asıl (kök) olup bir şeyin başka bir şeyden ayrılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ** şeyi **فرْزاً** (ayırdım); o **مفروز**dur; parça ise **فِرْزة**’dir([1]) .* (**فرس**) **الفاء** ve**الراء** ve**السين**; bir asıl olup şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ** boynunu, onu ezdiği zaman. Bu, kesilmiş hayvanın boynunun ezilmesinden olur([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ** aslan avını. **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o **الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]) bakımından güzeldir. باب’dan: **التفرُّس** bir şeyde; onda bakışın isabeti gibi. Ve kıyası sahihtir.
(**فرش**) **الفاء** ve**الراء** ve**الشين**; sahih bir asıl olup şeyin hazırlanmasına ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ** **الفِراش**’ı, onu **أَفرِشُه**. **الفَرْش** masdardır. **الفَرْش**: ayrıca serilmiş olan (şey)dir. باب’ın diğer kelimelerinin tamamı bu mânaya döner. Denir: **تفرَّشَ** kuş, yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı zaman. Bundan olan hadis: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ** **حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرة** geldi, **تَفَرَّش** etti.” Ebû Duvâd bir **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Bundan: **الفَرْش** en‘âmdan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı kastetti. Dediler: **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenen (üzerine yatılan)dır; fakat kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyet ve elbise (örtü)de ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Derler: **أفْرَشَ** adam arkadaşını, onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) rivayet etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**’a benzetti. Bir kavim dedi: o, suyun yüzünde, çekilmesinden az önceki sudur; sanki serilmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**’dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun ondan çekilip kuruduğu ve kabuk bağladığı (kısım)dır.
Bab’dan: **افتَرَشَ** yırtıcı hayvan iki kolunu (ön ayaklarını) yaydı. Derler: **افتَرَشَ** adam dilini, dilediği gibi konuştuğu zaman. **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgiler. **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falanca **كريم المَفَارش**’tır; soylu kadınlarla evlendiği zaman.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]), alçak-düz (dakkâ) olduğu zaman. Derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Bu kelime bab’ın kıyasından uzaklaşır; ben onu ibdâl babından sanıyorum; sanki **أفْرج**’dir. **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**’sı. Ve **الفَرَاش** şu uçan (böcek)tir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.
(**فرص**) **الفاء** ve**الراء** ve**الصاد**; sahih bir asıl olup bir şeyin bir şeyden koparılıp alınmasına delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, **فَرَصت** şeyi; yani onu kestim (kopardım) demektendir. Bu yüzden gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra fırsat, **النُّهزة**’ye denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şeyin koparılıp alınmasıdır.
Bab’dan: **الفريصة**: kürek kemiğinin oynak yerinde, böğrün ortasındaki et. Denir: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu bab’dandır; sanki **فُرِص** edilmiştir; yani şeyden ayrıştırılmıştır.
Bab’dan: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**’dandır; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp alır. Kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri zamandır; sanki her içiş ondan **مُفتَرَصة**’dır; yani koparılıp alınmış. **الفُرصة**: içiş, nöbet. **الفريص**: bu **الفُرصة**’yı seninle paylaşandır.
(**فرض**) **الفاء** ve**الراء** ve**الضاد**; sahih bir asıl olup bir şeyde, kesik (yarma) veya başkası türünden bir tesire delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ** tahtayı. Yayın **سِيَة**’sindeki, kirişin düştüğü yerdeki yarık **فَرْضٌ**’dur. **الفَرْض**: çakmak taşında, kıvılcım çıkarılan yerdeki deliktir. **المِفْرض**: yarık açılan demirdir.
Bab’dan: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**’un iştikakı; ona bu ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Bab’dan **الفُرضة**: nehirde ve başkasında iskele/iniş yeri; ona bu ad, şeydeki yarığa benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. **الفَرْض**: kalkan; ona bu ad verildi, çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Bab’dan: hâkimin eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği (tayin ettiği) şey; ona bu ad verildi, çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Derler: **الفَرض**: karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şey; **الفَرض**: mükâfat için olan şey. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفارض**: yaşlı (inek); Allah تعالى’nın sözünde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
**الفِرْياضُ**: geniş olan.
(**فرط**) **الفاء** ve**الراء** ve**الطاء**; sahih bir asıl olup bir şeyin yerinden giderilmesine ve ondan uzaklaştırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَّطت** ondan hoşlanmadığı şeyi; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
Bu asıldır; sonra denir: **أفْرَطَ**, işte haddi aştığı zaman. Derler: sakın **الفَرْط**’tan; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden gidermiş olur. Keza **التفريط**; o da kusur etmedir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.
Bab’dan: **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Bundan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Falanca **فِراطاً** konuştu; yani sözün atakları ondan önce çıktı. Bu kelimeden: **أفرَطَ** işte: acele etti. Bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**: onu acele getirdi. **فرّطتُ عنه**([16]) şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. **فَرَس فُرُط**: atları geçer. **الماء الفِراط**: canlılardan hiç kimsenin kendisine önce varmadığı su. **الفُرُط** at hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
**فُرَّاط القَطا**: vadinin öncüleri. **فُرَّاط القوم**: onların önde gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Derler: **أفْرَطت** kırbayı: onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. **أفرطتُ** kavmi: onlara önden gittin ve onları arkanda bıraktın. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geri bırakılanlar.
Derler: onu **الفَرْط**’ta **بعد الفَرْط**’tan sonra gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânası, zamandan **مَا فَرَط** edendir. **الفارطان**: **بَنات نَعْش**’ın önünde iki yıldız; ikisi öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırılmış gibidir. **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Bundan **الفَرَط**: yerin alametlerinden bir alamet([19]); onunla yol bulunur; çoğulu **أفراط**. Şair([20]) bununla şunu kastetti:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Denir: ancak o **الفَرَط**’tır; kıyas birdir.
(**فرع**) **الفاء** ve**الراء** ve**العين**; sahih bir asıl olup yükseklik, yükselme, yücelme ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**: şeyin en üstü. **الفَرْع**: **فَرعْتُ** şeyi **فَرعاً** masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim zaman. Denir: **أفرَعَ** falancanın oğulları; insanların ilkinde otlak aradıkları zaman. **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. **الأفرع**: saçı tam olan adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Ve erkeğe, büyük saçlı olduğunda **أفرع** demezler; ancak derler: **رجلٌ [أفرعُ([23])]**; kelin zıddı. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) **الكتف**: yani omzu çıkık; ve denir: geniş omuzlu.
Bab’dan: **افتَرَعت** bakireyi: onu bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve * **أفرَعْتُ** yeri: onu dolaştım([25]) da haberini bildim. **فَرْعَة الطَّريق** ve **فارعته**: ondan yükselen kısım. **تفرَّعْتُ** falancanın oğullarını: onların kadınlarının hanımefendisiyle evlendim. **فَرَعْتُ** başını kılıçla: ona üstün geldim. **فَرَعتُ** dağı: zirvesine vardım.
Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardan: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ondan şâz olanlardan: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.
Yine şâz olanlardan: **الفَرَع**; cahiliyede yapılan bir şeydi: bir yavrunun derisine yönelinir, başka bir yavrağa giydirilirdi ki boğazlananın veya ölünün annesi onu emzirsin; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların sözü: **أفرَعْتُ** vadide: indim; bu, ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت** arasındaki farka göredir([27]). Araplardan bir adam dedi: “Falancayla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Der ki: birimiz inen, diğeri çıkan.
(**فرغ**) **الفاء** ve**الراء** ve**الغين**; sahih bir asıl olup boşluğa [ve geniş] imkâna delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ** **فَراغاً** ve **فُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Bab’dan **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü yer. **أفرَغْتُ** suyu: onu döktüm. **وافترغْتُ**: suyu kendinin üzerine döktüğün zaman. Kanı **فِرْغاً** gitti: yani boşa; onunla talep edilmedi. **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; ona bu ad verildi, çünkü sanki her şeyden boş gibidir de koşusu ve yürüyüşü hafifledi. **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**: çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; bu mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.
(**فرق**) **الفاء** ve**الراء** ve**القاف**; sahih bir asıl olup iki şey arasında ayırt etme ve ayırmaya([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه** **فَرَقاً**. **الفِرْق**: koyundan sürü. **فِرق**: şeyin yarığı; yarıldığı zaman; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
Bab’dan: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki büyük sürüden ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Bab’dan: hummalının hummasından **إفراق**’ı; bu ancak böyledir, çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan fazla isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
**الفُرْقانُ**: Allah’ın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: çünkü karanlık ondan ayrışır. **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Atlarda **الفَرَق**: iki kalçasından birinin ötekinden daha yüksek olması. Koçlarda **الفَرَق**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısının ağrısından dolayı yerde başıboş gider de nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارق** ve **فُرَّقٌ**. Ona bu ad verildi, çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrıldığında bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. İnsanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları fasleden. **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile **فَلَقُه** birdir.
Bu bab’dan şâz olanlardan: **الفَرْق**: ölçülerden bir ölçü; fâ’sı fethalı, sâkin. Kuteybî dedi: o, râ’sı fethalı **الفَرَق**’tır; hadiste gelen odur: “Ondan **الفَرَق** sarhoş ederse, ondan avuç dolusu haramdır”; ve denir ki o on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr’e okudu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
**الفَرِيقة**: çörekotu ile pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. **الفَروقة**: iki böbreğin yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
**الفَروق**: bir yer; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır*.
(**فرك**) **الفاء** ve**الراء** ve**الكاف**; bir asıl olup şeyde gevşekliğe ve onun bükülüp ovulmasına delâlet eder. Bundan: **فركت** şeyi elimle, onu **أفرُكه** **فركاً**; bu, şeyi büküp ovmandır; ta ki **ينفَرِك** edinceye kadar. **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bab’dan: **فَرِكَتِ** kadın kocasını **تَفْرَكُه**; onu sevmediği zaman. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
**رجلٌ مفرَّك**: kadınların nefret ettiği (adam); ona **فِرْكاً** denildi; çünkü o, ondan kıvrılır ve bükülür. **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ** arkadaşımı”, “**تاركته**” gibi; bu ibdâl babındandır.
(**فرم**) **الفاء** ve**الراء** ve**الميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o **الاستفرام**’dır. Derler: kadının, [izârının altındakini([39])] daraltmak için bir şeyi doldurmasıdır([38]). Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama recez söyleyenin([42]) sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
O, bununla atları kasteder. Yani koşularının şiddetinden çakıl onların ferçlerine girer; çakılı **الفَرْمة**’ye benzetti. **الفَرَماء**: bir yer([43]).
(**فره**) **الفاء** ve**الراء** ve**الهاء**; bir kelimedir; azgınlık ve maharet üzerine delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. **الفَرِه**: azgın. **الفارهة**: şarkıcı cariye. **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**: **الفُرْه** doğurur olduğu zaman.
(**فري**) **الفاء** ve**الراء** ve illetli harf; bab’ın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olanlar ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ** şeyi, onu **أفرِيه** **فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği zaman. **أفريتُه**: onu bozmak için kestiğin zaman([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Bab’dan: falanca **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler yaptığı zaman; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
Yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Denir: falanca bir yalanı **فَرَى**; onu **يَفرِيه**; onu uydurduğu zaman. Yer **تفرَّت** gözelerle: fışkırdı. **الفَرَى**: korkak([47]); ona bu ad verildi, çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi; yani kesildi. **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o da acayiptir. **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ** **يَفْرَى** **فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Bab’dan: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ona ancak başka bir kıyastan dolayı **فَروة** denildi; o da örtmedir; bu yüzden başın **فَرْوة**’suna denildi; o, onun derisidir. Ondan **الفَرْوة**: zenginlik ve servet. **الفَروةُ**: kuruduğu zaman toplanmış her bitki. Hadiste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, bab iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.
Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o **الفَرَأ**’dır: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**’ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(**فرت**) **الفاء** ve**الراء** ve**التاء**; tek bir kelimedir; o **الماء الفُراتُ**’tır; o da tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات** ve **مياهٌ فُرات**.
(**فرث**) **الفاء** ve**الراء** ve**الثاء**; bir asıl olup ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ** ciğerini: onu ufaladı. **الفَرْث**: işkembede olan şey. İstiare mânasında denir: falanca arkadaşlarını **أفْرَثَ**; onlarla koştu ve onları bir belâya attı.
(**فرج**) **الفاء** ve**الراء** ve**الجيم**; sahih bir asıl olup şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Derler: **الفَرْجة**: bir kederden veya gamdan sıyrılmadır. Kıyas birdir; fakat onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
**الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
**الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır geçitleri; **فُرُوجاً** diye adlandırıldı; çünkü onlar yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Denir: İslâm hakkında korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Her korku yeri **فَرْج**’dir. **قوسٌ فُرُجٌ**: yayının **سِيَة**’si yarıldığı zaman. Dediler: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. **امرأةٌ فَرْجاء**. Ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. **الفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. **الفَرُّوج**: kaftan; içindeki **الفُرجة** sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**’dir. Bazı hadiste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; cim ile.
(**فرح**) **الفاء** ve**الراء** ve**الحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**’tır; denir: **فَرِحَ** **يَفرَح** **فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. **المِفراح**: **المِحْزان**’ın zıddı.
Diğer asıl ise **الإفراح**’tır; o ağırlaştırmadır. Onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(**فرخ**) **الفاء** ve**الراء** ve**الخاء**; tek bir kelimedir ve ona kıyas edilir. **الفَرْخ**: kuşun yavrusu. Denir: kuş **أفرَخَ**. Kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ** korku: sakinleşti. “**ليُفْرِخ رُوعك**”; dediler: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Derler: iş **أفرَخَ**: karışıklığından sonra açığa çıktı. **الفُرَيْخ**: cahiliyede bir demirciydi; ok uçları veya oklar ona nisbet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(**فرد**) **الفاء** ve**الراء** ve**الدال**; sahih bir asıl olup birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**: tek (ve) **الوَتْر**. **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan boğa. **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden koptu; keza **السِّدرة الفاردةُ**: diğer sidrlerden ayrıldı. **أفراد النجوم**: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. **الفريد**: dizildiği ve arası başkasıyla ayrıldığı zaman inci. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفرات: الماء العذب. يقال للواحد والجمع، قال تعالى: ﴿وأسقيناكم ماء فراتا﴾ [المرسلات/27]، وقال: ﴿هذا عذب فرات﴾ [الفرقان/53].

##### Türkçe

- **الفرات**: tatlı su. Tekil ve çoğul için söylenir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وأسقيناكم ماء **فراتا**﴾ [المرسلات/27], ve dedi ki: ﴿هذا عذب **فرات**﴾ [الفرقان/53].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفُراتُ: أَشَدُّ الماء عُذوبةً. وفي التنزيل العزيز: هذا عَذْبٌ فُراتٌ، وهذا مِلْحٌ أُجاجٌ.
وقد فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتةً إِذا عَذُبَ، فهو فُراتٌ. وقال ابن الأَعرابي: فَرِتَ الرجلُ، بكسر الراء، إِذا ضَعُفَ عقلُه بعد مُسْكَةٍ. والفُراتانِ: الفُراتُ ودُجَيْلٌ؛ وقول أَبي ذؤَيب:
فَجاءَ بها ما شِئْتَ من لَطَمِيَّةٍ،
يَدُومُ الفُراتُ فَوْقَها ويَمُوجُ
ليس هنالك فُراتٌ، لأَن الدُّرَّ لا يكون في الماء العذب، وإِنما يكون في البحر. وقوله: ما شئت، في موضع الحال، أَي جاء بها كاملة الحُسْن، أَو بالغةَ الحُسْن، وقد تكون في موضع جَرّ على البدل من الهاء أَي فجاء بما شِئْتَ من لَطَمِيَّة.
ومياهٌ فِرْتانٌ وفُراتٌ: كالواحدِ، والاسم الفُروتَةُ. والفُراتُ: اسم نهر الكوفة، معروف.
وفَرْتَنى: المرأَةُ الفاجرةُ؛ ذهب ابن جني فيه إِلى أَن نونه زائدة، وحكى فَرَتَ الرجلُ يَفْرُتُ فَرْتاً: فَجر؛ وأَما سيبويه فجعله رباعياً.والفِرْتُ: لغةٌ في الفِتْر؛ عن ابن جني، كأَنه مقلوب عنه.

##### Türkçe

**الفُراتُ**: suyun en şiddetli tatlısı (en tatlı olanı). Ve aziz tenzilde: “Bu, tatlı **فُراتٌ**dur; bu da tuzlu, acı (yakıcı)dır.”

Ve su **فَرُتَ** **يَفْرُتُ** **فُروتةً**; tatlı olduğu zaman; o hâlde o **فُراتٌ**dur. İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **فَرِتَ**, **الراء**’yı kesreli (okuyarak), aklı bir tutunmadan sonra zayıfladığı zaman.

Ve **الفُراتانِ**: **الفُراتُ** ve **دُجَيْلٌ**; ve Ebû Züeyb’in sözü:
فَجاءَ بها ما شِئْتَ من لَطَمِيَّةٍ،
يَدُومُ الفُراتُ فَوْقَها ويَمُوجُ
Orada **فُراتٌ** yoktur; çünkü inci tatlı suda olmaz; ancak denizde olur. Ve onun sözü: **ما شئت** hâl mevkiindedir; yani onu tam güzellikli olarak getirdi, yahut erişmiş güzellikli olarak; ve **الهاء**’dan bedel olarak cer mevkiinde de olabilir; yani: “**لَطَمِيَّةٍ**’den dilediğini getirdi.”

Ve sular **فِرْتانٌ** ve **فُراتٌ**: tek (lafız) gibi; ve isim **الفُروتَةُ**dur. Ve **الفُراتُ**: Kûfe nehrinin adıdır; bilinen.

Ve **فَرْتَنى**: fâcire kadın; İbn Cinnî onda, onun **النون**’unun زائد olduğuna gitti; ve “adam **فَرَتَ** **يَفْرُتُ** **فَرْتاً**: fısk etti”yi nakletti. Ama Sîbeveyh onu dörtlü (kök) yaptı. Ve **الفِرْتُ**: **الفِتْر**’de bir lugattır; İbn Cinnî’den; sanki ondan çevrilmiş (maklûb) gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ت * * الفُراتُ * الماء العذب يقال ماء فرات ومياه فرات والفرات نهر الكوفة و * الفُراتَانِ * الفرات ودجيلقلت قال الأزهري دجيل نهر صغير يتخلج من دجلة

##### Türkçe

* ف ر ت * * **الفُراتُ** * tatlı su; **ماء فرات** ve **مياه فرات** denir. Ve **الفرات** Kûfe’nin nehridir. Ve * **الفُراتَانِ** *: **الفرات** ve **دجيل**. Dedim ki: el-Ezherî dedi: **دجيل** küçük bir nehirdir; **دجلة**’den ayrılıp kollara ayrılır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرات، كغراب  يكتب بالتاء والهاء، لغتان فصيحتان مشهورتان، كالتابوت والتابوه، نقله شيخنا عن التوشيح، ولا يجمع إلا نادرا  :الماء العذب جدا  ، وعبارة الكشاف: الشديد العذوبة، والبيضاوي: القامع للعطش لفرط عذوبته، وقال الزمخشري: لأنه لا يرفت العطش، أي يسكنه، ويكسر سورته، كأنه مقلوب، نقله شيخنا، وقد تقدم ر - ف - ت في محله فراجعه. وعبارة اللسان هو أشد الماء عذوبة، وفي التنزيل العزيز  هذا عذب فرات وهذا ملح أجاج  . الفرات: اسم  نهر بالكوفة  معروف بين الشام والجزيرة، وربما قيل بين الشام والعراق. وفي المصباح: الفرات: نهر عظيم مشهور يخرج من آخر حدود الروم ويمر بأطراف الشام، ثم بالكوفة، ثم بالحلة، ثم يلتقى مع دجلة في البطائح، ويصيران نهرا واحدا، ثم يصب عند عبادان في بحر فارس، وقول أبي ذؤيب. فجاء بها ما شئت من لطمية يدوم الفرات فوقها ويموج ليس هنالك فرات؛ لأن الدر لا يكون في الماء العذب إنما يكون في  البحر  ، وقوله:  ما شئت  في موضع الحال، أي جاء بها كاملة الحسن، أو بالغة الحسن، وقد يكون في موضع جر على البدل من الهاء. الفرات  من الأعلام  . وبكر بن أبي الفرات: مولى أشجع، يروي عن أبي هريرة. وبنو الفرات مشهورون بالفضل، وبيتهم بيت الحديث والوزارة، منهم: أبو أحمد العباس بن الفضل ابن جعفر بن الفضل بن محمد بن موسى بن الحسن بن الفرات، ذكره الرازي في مشيخته. قد  فرت  الماء  ككرم، فروتة  ، إذا  عذب  ، فهو فرات. عن ابن الأعرابي  فرت الرجل  كفرح  ، إذا  ضعف عقله بعد مسكة. حكى ابن جنى: فرت الرجل  كنصر  يفرت فرتا:  فجر، ومنه فرتنى  بفتح فسكون، مقصورا:  وهي المرأة الفاجرة  ، ذهب فيه إلى أن نونه زائدة، وأما سيبويه، فجعله رباعيا، قال شيخنا: وظاهره مطلقا، والمعروف أن فرتني من الأعلام، كما في قصائد العرب. وفرتني: إحدى قينتى ابن خطل المأمور بقتله، وهو متعلق بأستار الكعبة، كما في قصة الفتح، وقد أمر النبي صلى الله عليه وسلم بقتلهما أيضا يوم الفتح كما في الصحيح، لكن قال السهيلي: إن فرتنى أسلمت، وإن الأخرى أمنت ثم أسلمت، وإن الأخرى أمنت ثم أسلمت، ونقله ابن سعد.  والفرت، بالكسر  ، لغة في  الفتر  ، عن ابن جنى، مقلوب منه. يقال:  مياه فرتان  بالضم والكسر، الكسر حكاه الفيومي. مياء فرات ومياه  فرات  بالضم والكسر، كما ضبط في نسختنا، وقد تقدم أنه لا يجمع إلا نادرا، أي  عذبة جدا.
 ومما يستدرك عليه: الفراتان: الفرات ودجيل، كما في الصحاح، ووقع في عبارة بعضهم: الفرات ودجلة. وفرات بن حيان بن ثعلبة الربعي ثم العجلي: صحابي. وفرات بن ثعلبة البهراني: شامي، قيل: له رؤية، ولم يثبت

##### Türkçe

**الفرات**; **غراب** gibi; **التاء** ve **الهاء** ile yazılır; iki fasih meşhur lugattır; **التابوت** ve **التابوه** gibi. Bunu şeyhimiz **التوشيح**’ten nakletti. Ve ancak nadiren cem‘ edilir: çok tatlı su; ve **الكشاف**’ın ibaresi: şiddetli tatlılık; ve **البيضاوي**: aşırı tatlılığından dolayı susuzluğu bastıran. Ve **الزمخشري** dedi: çünkü susuzluğu **يرفت** etmez; yani onu sakinleştirir ve onun şiddetini kırar; sanki maklûbdur. Bunu şeyhimiz nakletti. Ve yerinde **ر - ف - ت** daha önce geçti; ona müracaat et. Ve **اللسان**’ın ibaresi: suyun en şiddetli tatlısıdır. Ve aziz tenzilde: “Bu tatlı **فرات**tır ve bu tuzlu **أجاج**tır.”

**الفرات**: Kûfe’de bir nehrin adıdır; Şam ile **الجزيرة** arasında ma‘rûftur; bazen Şam ile Irak arasında denilir. Ve **المصباح**’ta: **الفرات**: büyük, meşhur bir nehirdir; Rum’un sınırlarının sonundan çıkar ve Şam’ın uçlarından geçer; sonra Kûfe’den, sonra Hille’den; sonra **دجلة** ile **البطائح**’ta buluşur; ikisi tek bir nehir olurlar; sonra **عبادان** yanında **بحر فارس**’a dökülür. Ve Ebû Züeyb’in sözü:

فجاء بها ما شئت من لطمية
يدوم الفرات فوقها ويموج

Orada **فرات** yoktur; çünkü inci tatlı suda olmaz; ancak denizde olur. Ve onun sözü: **ما شئت** hâl mevkiindedir; yani onu tam güzellikte yahut erişmiş güzellikte getirdi. Yahut **الهاء**’dan bedel olarak cer mevkiinde olabilir. **الفرات** a‘lâmdandır.

Ve Bekr b. Ebî **الفرات**: Eşca‘ın mevlâsı; Ebû Hureyre’den rivayet eder. Ve Benû **الفرات** faziletle meşhurdurlar; evleri hadis ve vezirlik evidir; onlardan: Ebû Ahmed el-‘Abbâs b. el-Fadl b. Ca‘fer b. el-Fadl b. Muhammed b. Mûsâ b. el-Hasen b. **الفرات**; Râzî onu meşîhasında zikretti.

**فرت** suyu, **كرم** gibi; **فروتة**; eğer tatlı olduysa; o hâlde o **فرات**tır. İbnü’l-A‘râbî’den: **فرت** adam, **فرح** gibi; eğer bir tutuşmadan sonra aklı zayıfladıysa. İbn Cinnî hikâye etti: **فرت** adam, **نصر** gibi; **يفرت** **فرتا**: fuhşetti; ve ondan **فرتنى** (fetha sonra sükûn ile), maksûr: ve o fâcire kadındır. Onda, onun **النون**’unun زائد olduğuna gitti. Amma Sîbeveyh, onu rubâ‘î yaptı. Şeyhimiz dedi: ve zâhiri mutlak olarak böyledir. Ve ma‘rûf olan: **فرتني** a‘lâmdandır; Arap kasidelerinde olduğu gibi.

Ve **فرتني**: İbn Hatal’ın iki şarkıcı cariyesinden biridir; öldürülmesi emrolunmuştu; Kâbe’nin örtülerine tutunmuş olduğu hâlde; fetih kıssasında olduğu gibi. Ve Nebî صلى الله عليه وسلم fetih günü ikisinin de öldürülmesini emretti; sahihte olduğu gibi. Lâkin Süheylî dedi: **فرتنى** Müslüman oldu; ve öteki emân aldı sonra Müslüman oldu; ve öteki emân aldı sonra Müslüman oldu. Bunu İbn Sa‘d nakletti.

Ve **الفرت** (kesre ile): İbn Cinnî’den; **الفتر**’de bir lugattır; ondan maklûbdur. Denir: **مياه فرتان** (damme ve kesre ile); kesreyi Feyyûmî hikâye etti. **مياء فرات** ve **مياه فرات** (damme ve kesre ile); nüshamızda ضبط edildiği gibi. Ve daha önce geçti ki ancak nadiren cem‘ edilir; yani çok tatlı.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الفراتان**: **الفرات** ve **دجيل**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve bazılarının ibaresinde vâki oldu: **الفرات** ve **دجلة**. Ve Furât b. Hayyân b. Sa‘lebe er-Rab‘î sonra el-‘Aclî: sahâbîdir. Ve Furât b. Sa‘lebe el-Behrânî: Şâmîdir; denildi: onun bir rü’yeti vardır; ve sabit olmadı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرُتَ
1 فَرُتَ ذ , aor. فَرُتَ , inf. n. فُرُوتَةٌ [said in the M to be a subst.], It (water, T, Msb) was, or became, sweet [or very sweet or most sweet (see فُرَاتٌ)]. (T, O, Msb, K.) -A2- فَرَتَ, (M, K,) aor. فَرِتَ , (M,) or فَرُتَ , (K,) inf. n فَرْتٌ, (M,) He acted vitiously, or unrighteously; or committed adultery, or fornication; syn. فَجَرَ. (M, K.) -A3- فَرِتَ, [aor. فَرَتَ ,] He became weak in his intellect, after having possessed ample intelligence. (IAar, T, O, K.)

فِرْتٌ
فِرْتٌ ذ i. q. فِتْرٌ [The space measured by the extension of the thumb and fore finger]; (IJ, M, K;) a dial. var. of the latter word; as though formed by transposition. (M.)

فُرَاتٌ
فُرَاتٌ ذ , applied to water, (T, S, M, &c.,) and فُرَاهٌ, both chaste forms, and well known, like تَابُوتٌ and تَابُوهٌ, (Towsheeh, MF, TA,) Sweet: (S, O:) or very sweet: (K:) or of the sweetest kind: (T, M, L:) or that subdues thirst by its excessive sweetness: (Bd in xxv. 55:) so called, accord. to Z, because it breaks the vehemence of thirst, and allays it; as though from رَفَتَ, and formed by transposition: (TA:) you say مَآءٌ فُرَاتٌ, (S, M, O, K,) and in a copy of the K فِرَاتٌ also, (TA,) and مِيَاهٌ فُرَاتٌ, (S, M, O, K,) and فِرْتَانٌ, (M, Msb, in copies of the K فُرْتَانٌ, and in the CK فَرْتَانٌ,) like غِرْبَانٌ [pl. of غُرَابٌ], when فُرَاتٌ is pluralized, but this is rarely the case. (Msb.) ― -b2- الفُرَاتُ signifies also [The Euphrates;] the river of ElKoofeh; (S, Mgh, O, * K; *) a great, celebrated river, which issues from the limits of Er-Room, then passes by the borders of Syria &c., and, after meeting with the Tigris, forms therewith one river, and pours forth into the Sea [or Gulf] of Persia. (Msb, TA.) And الفُرَاتَانِ is an appellation applied to [The Euphrates and Tigris; i. e.] الفُرَاتُ and دِجْلَةُ: or, accord. to the S [and O] الفُرَاتُ and دُجَيْلٌ [The Euphrates and Dujeyl, which latter is a branch of the Tigris]. (TA.) ― -b3- Also The sea: (M, K:) so in a verse of Aboo-Dhu-eyb describing pearls as found therein. (M.)

فَرْتَنَا
فَرْتَنَا ذ , (M, K,) accord. to Ibn-Habeeb from فَرَتَ [q. v.], but accord. to Sb the ن is radical, (M,) or الغَرْتَنَا accord. to IB, (TA in art. فرتن,) The fornicatress, or adultress. (M and K in this art. * and in art. فرتن.) And The female slave: (Th, and S and K in art. فرتن:) or so الفَرْتَنَا: and اِبْنُ الفَرْتَنَا The son of the female slave that is a fornicatress. (IAar, TA in that art.) And اِبْنُ فَرْتَنَا The low, ignoble, mean, or sordid. (El-Ah wal, IB, TA.) ― -b2- Also, فَرْتَنَا, the name of A certain woman. (M and K in art. فرتن.) ― -b3- And الفَرْتَنَا The young one of the hyena. (K in art. فرتن.)

##### Türkçe

فَرُتَ
1 **فَرُتَ** **ذ** , muzâri‘ **فَرُتَ** , mastar ismi **فُرُوتَةٌ** [M’de bir isim olduğu söylenmiştir], O (su, T, Msb) tatlı idi, yahut tatlı oldu [yahut çok tatlı veya en tatlı idi (bk. **فُرَاتٌ**)]. (T, O, Msb, K.) -A2- **فَرَتَ**, (M, K,) muzâri‘ **فَرِتَ** , (M,) yahut **فَرُتَ** , (K,) mastar ismi **فَرْتٌ**, (M,) O, fısk ile, yahut haksızlık ile davrandı; yahut zina etti, yahut fuhuş işledi; eş anlamlısı **فَجَرَ**. (M, K.) -A3- **فَرِتَ**, [muzâri‘ **فَرَتَ** ,] O, bol akla sahip olduktan sonra, aklında zayıf oldu. (IAar, T, O, K.)

فِرْتٌ
**فِرْتٌ** **ذ** i. q. **فِتْرٌ** [başparmak ile işaret parmağının açılmasıyla ölçülen aralık]; (IJ, M, K;) sonraki kelimenin bir lehçe varyantı; sanki yer değiştirme ile yapılmış gibi. (M.)

فُرَاتٌ
**فُرَاتٌ** **ذ** , suya nispetle, (T, S, M, &c.,) ve **فُرَاهٌ**, ikisi de sahih şekiller, ve iyi bilinen, **تَابُوتٌ** ve **تَابُوهٌ** gibi, (Towsheeh, MF, TA,) Tatlı: (S, O:) yahut çok tatlı: (K:) yahut en tatlı türden: (T, M, L:) yahut aşırı tatlılığıyla susuzluğu bastıran: (Bd in xxv. 55:) Z’ye göre böyle adlandırılmıştır; çünkü susuzluğun şiddetini kırar ve onu dindirir; sanki **رَفَتَ**’den, ve yer değiştirme ile yapılmış gibi: (TA:) **مَآءٌ فُرَاتٌ** dersin, (S, M, O, K,) ve K’nın bir nüshasında **فِرَاتٌ** da, (TA,) ve **مِيَاهٌ فُرَاتٌ**, (S, M, O, K,) ve **فِرْتَانٌ**, (M, Msb, K’nın nüshalarında **فُرْتَانٌ**, ve CK’da **فَرْتَانٌ**,) **غِرْبَانٌ** [**غُرَابٌ**’ın çoğulu] gibi, **فُرَاتٌ** çoğul yapıldığında; fakat bu nadiren olur. (Msb.) ― -b2- **الفُرَاتُ** ayrıca [Fırat;] El-Kûfe nehri; (S, Mgh, O, * K; *) Er-Rûm sınırlarından çıkan, sonra Şam vb. sınırlarından geçen, ve Dicle ile buluştuktan sonra onunla birlikte tek bir nehir oluşturan, ve Fars Denizi’ne [yahut Körfezi’ne] dökülen, büyük, meşhur bir nehir demektir. (Msb, TA.) Ve **الفُرَاتَانِ**, [Fırat ve Dicle’ye; yani] **الفُرَاتُ** ve **دِجْلَةُ**’ye uygulanan bir addır: yahut S’ye [ve O’ya] göre **الفُرَاتُ** ve **دُجَيْلٌ** [Fırat ve Dûceyl; ikincisi Dicle’nin bir koludur]. (TA.) ― -b3- Ayrıca Deniz: (M, K:) Aboo-Dhu-eyb’in, içinde bulunduğu olarak incileri tasvir ettiği bir beytinde böyledir. (M.)

فَرْتَنَا
**فَرْتَنَا** **ذ** , (M, K,) İbn-Habîb’e göre **فَرَتَ**’den [bk.], fakat Sb’ye göre **النون** aslîdir, (M,) yahut IB’ye göre **الغَرْتَنَا**, (TA in art. فرتن,) Zina eden kadın, yahut evli iken zina eden kadın. (M and K in this art. * and in art. فرتن.) Ve Kadın köle: (Th, ve S ve K in art. فرتن:) yahut böylesi **الفَرْتَنَا**: ve **اِبْنُ الفَرْتَنَا** zina eden kadın kölenin oğlu. (IAar, TA in that art.) Ve **اِبْنُ فَرْتَنَا** aşağı, soysuz, bayağı, yahut sefil. (El-Ah wal, IB, TA.) ― -b2- Ayrıca, **فَرْتَنَا**, belirli bir kadının adı. (M and K in art. فرتن.) ― -b3- Ve **الفَرْتَنَا** sırtlanın yavrusu. (K in art. فرتن.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَتَ
فَرَتَ I ,  U ( n. ac. فَرْت 1 ),
a.  Fornicated.

فَرِتَ
فَرِتَ A ( n. ac. فَرَت 4 ),
a.  Became weak in intellect.

فَرُتَ
فَرُتَ U (
a.  n. ac فُرُوْتَة 27t ), Was sweet.

فِرْت
فِرْت 2 ,
a.  Space between thumb & forefinger when stretched.

فُرَاْت
فُرَاْت 24 ,
a.  Sweet ( water ).

b.  [ art. ]. The Euphrates.

c.  [ art. ], The sea.

الفُرَاتَانِ
الفُرَاتَانِ
a.  The Tigris & the Euphrates.

##### Türkçe

**فَرَتَ**
**فَرَتَ** I, U (mastarı **فَرْت** 1),
a. Zina etti.

**فَرِتَ**
**فَرِتَ** A (mastarı **فَرَت** 4),
a. Akılda zayıf oldu.

**فَرُتَ**
**فَرُتَ** U (
a. mastarı **فُرُوْتَة** 27t), Tatlı oldu.

**فِرْت**
**فِرْت** 2,
a. Başparmak ile işaret parmağı gerildiğinde ikisi arasındaki boşluk.

**فُرَاْت**
**فُرَاْت** 24,
a. Tatlı (su).

b. [harf-i tarif]. Fırat.

c. [harf-i tarif], Deniz.

**الفُرَاتَانِ**
**الفُرَاتَانِ**
a. Dicle ve Fırat.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فرت
فَرُتَ - يَفْرُتُ - فُرات
فَرُتَ - يَفْرُتُ + الماء: يكون له طعم  مقبول خالي من الملوحة والطعم المر أو الكريه: يكون طيب المذاق ويروي من العطش
فُرَات: على وزن" فـُعال" : اسم فاعل مبالغة من " فَرُتَ - يَفْرت ": ذو طعم مقبول خالي من الملوحة والطعم المر والكريه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الطعوم والنكهات "، وهي:
عَسَلَ - يَعْسُلُ (عَسَلَ - يَعْسِلُ)، فَرُتَ - يَفْرُتُ، مَلَحَ - يَمْلَحُ (مَلَحَ - يَمْلُحُ)، رَمَنَ - يَرمُنُ، خَمَط َ - يَخْمِطُ، مَرَّ - يَمَرُّ
فرات
 	﴿وهو الذي مرج البحرين هذا عذب فرات وهذا ملح أجاج وجعل بينهما برزخا وحجرا محجورا(53)﴾ الفرقان ﴿وما يستوي البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح أجاج ومن كل تأكلون لحما طريا وتستخرجون حلية تلبسونها وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(12)﴾ فاطر

 ﴿وجعلنا فيها رواسي شامخات وأسقيناكم ماء فراتا(27)﴾ المرسلات
مختار الصحاح
● [فرت] ف ر ت: الفُراتُ الماء العذب يقال ماء فرات ومياه فرات والفرات نهر الكوفة و الفُراتَانِ الفرات ودجيل قلت قال الأزهري دجيل نهر صغير يتخلج من دجلة
الراغب
فرت
- الفرات: الماء العذب. يقال للواحد والجمع، قال تعالى: }وأسقيناكم ماء فراتا﴿[المرسلات/27]، وقال:﴾هذا عذب فرات{ [الفرقان/53].
ملخص اللسان:
1.    وقد فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتةً إِذا عَذُبَ، فهو فُراتٌ،
2.    فَرَتَ الرجلُ يَفْرُتُ فَرْتاً: فَجر
لسان العرب
● -   فرت: الفُراتُ: أَشَدُّ الماء عُذوبةً. وفي التنزيل العزيز: هذا عَذْبٌ  فُراتٌ، وهذا مِلْحٌ أُجاجٌ.  وقد فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتةً إِذا عَذُبَ، فهو فُراتٌ. وقال ابن  الأَعرابي: فَرِتَ الرجلُ، بكسر الراء، إِذا ضَعُفَ عقلُه بعد مُسْكَةٍ.  والفُراتانِ: الفُراتُ ودُجَيْلٌ؛ وقول أَبي ذؤَيب:  فَجاءَ بها ما شِئْتَ من لَطَمِيَّةٍ،  يَدُومُ الفُراتُ فَوْقَها ويَمُوجُ  ليس هنالك فُراتٌ، لأَن الدُّرَّ لا يكون في الماء العذب، وإِنما يكون  في البحر. وقوله: ما شئت، في موضع الحال، أَي جاء بها كاملة الحُسْن، أَو  بالغةَ الحُسْن، وقد تكون في موضع جَرّ على البدل من الهاء أَي فجاء بما  شِئْتَ من لَطَمِيَّة.  ومياهٌ فِرْتانٌ وفُراتٌ: كالواحدِ، والاسم الفُروتَةُ. والفُراتُ: اسم  نهر الكوفة، معروف.  وفَرْتَنى: المرأَةُ الفاجرةُ؛ ذهب ابن جني فيه إِلى أَن نونه زائدة،  وحكى فَرَتَ الرجلُ يَفْرُتُ فَرْتاً: فَجر؛ وأَما سيبويه فجعله  رباعياً.والفِرْتُ: لغةٌ في الفِتْر؛ عن ابن جني، كأَنه مقلوب عنه.
مقاييس اللغة:
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
القاموس المحيط:
الفُراتُ، كغُرابٍ الماءُ العَذْبُ جِداً، ونَهْرٌ بالكوفةِ، والبَحْرُ، ومنَ الْأَعْلامِ. وفَرُتَ، ككَرُمَ، فُرُوتَةً عَذُبَ. وكفَرِحَ ضَعُفَ عَقْلُهُ بعدَ مُسْكَةٍ. وكَنَصَرَ فَجَرَ، ومنه فَرْتَنَى، وهي المَرْأةُ الفاجِرَةُ. والفِرْتُ، بالكسر الفِتْرُ. ومياهٌ فِرتانٌ وفُراتٌ عَذْبَةٌ.
تاج العروس:
ف - ر - ت
" الفُرَاتُ كَغُرَابٍ " يُكْتَبُ بالتَّاءِ والهَاءِ لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ مَشْهُورَتَانِ كالتَّابُوتِ والتَّابُوهِ نقله شيخُنَا عن التَّوْشِيح ولا يُجْمَع إِلاّ نَادِراً " : الماءُ العَذْبُ جِدّاً " وعبارةُ الكَشّاف : الشّدِيدُ العُذُوبَةِ والبَيْضَاوِيِّ : القَامعُ للْعَطْشِ لِفَرْطِ عُذُوبَتِهِ وقال الزَّمَخْشَريُّ : لأَنَّهُ لا يَرْفُتُ العَطَشَ أَي يُسَكِّنُهُ ويَكْسِرُ سَوْرَتَه كأَنّه مَقْلُوبٌ نقله شيخُنا وقد تقدم ر - ف - ت في مَحَلّه فرَاجِعْهُ . وعبارة اللسان هُو أَشَدُّ الماءِ عُذُوبَةً وفي التَّنْزِيلِ العَزِيزِ " هذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وهذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ " . الفُرَاتُ : اسمُ " نَهْرٍ بالكُوفَةِ " مَعْرُوفٌ بين الشّام والجَزِيرَةِ وَرُبَّمَا قِيلَ بين الشَّامِ والعِرَاقِ . وفي المصْباح : الفُرَاتُ : نَهْرٌ عَظيمٌ مشهور يَخْرُجُ من آخِر حُدُودِ الرُّومِ وَيَمُرُّ بأَطْرَافِ الشّامِ ثُمَّ بالكُوفَةِ ثُمَّ بِالحِلَّةِ ثُمَّ يَلْتَقِى مع دَجْلَة في البَطائِحِ ويصيران نَهْراً واحِداً ثم يَصُبّ عِنْدَ عَبَّادَانَ في بَحْرِ فَارِسَ وقولُ أَبِي ذُؤّيْبٍ . فجَاءَ بِهَا مَا شِئْتَ مِنْ لَطَمِيَّةٍ يَدُومُ الفُراتُ فَوْقَها ويَمُوجُ ليس هنالك فُرَاتٌ ؛ لأَنَّ الدُّرَّ لا يكونُ في المَاءِ العَذْبِ إِنّمَا يَكُونُ فِي " البَحْر " وقولُه : " ما شِئتَ " في مَوْضِعِ الحَالِ أَي جَاءَ بها كامِلَةَ الحُسْنِ أَو بالِغَةَ الحُسْنِ وقد يَكُون في موضِعِ جُرٍّ على البَدَلِ من الهاءِ . الفُرَاتُ " من الأَعْلامِ " . وَبَكْرُ بنُ أَبِي الفُرَاتِ : مَوْلَى أَشْجَعَ يَرْوي عن أَبي هُرَيْرَةَ . وَبنُو الفُراتِ مَشْهُورُون بالفضلِ وبَيْتُهُمْ بيتُ الحَدِيثِ والوِزَارَة منهم : أَبو أَحْمَدَ العبَّاسُ بنُ الفضلِ ابنِ جَعْفَرِ بنِ الفَضْلِ بنِ مُحَمَّدِ بن مُوسَى بن الحَسَنِ بنِ الفرَاتِ ذكره الرَّازيّ في مَشْيَخَتِه . قد " فَرُتَ " المَاءُ " كَكَرُمَ فُرُوتَةً " إِذا " عَذُبَ " فهو فُرَاتٌ . عن ابن الأَعْرَابِيّ " فَرِتَ الرَّجُلُ " كَفَرِحَ " إِذا " ضَعُفَ عَقْلُهُ بَعْدَ مُسْكَةٍ . حكى ابنُ جِنِّى : فَرَتَ الرَّجُلُ " كَنَصَرَ " يَفْرُتُ فَرْتاً : " فَجَرَ ومِنْهُ فَرْتَنَى " بفتح فسكون مَقْصُوراً : " وهي المَرْأَةُ الفَاجِرَةُ " ذَهَبَ فِيه إِلى أَنّ نُونَهُ زَائِدَةٌ وأَما سيبويهِ فجعَلَهُ رُبَاعِيّاً قال شَيْخُنَا : وظاهِرُه مُطْلَقاً والمَعْرُوف أَن فَرْتَنَي من الأَعْلامِ كما في قَصَائِدِ العَربِ . وفَرْتَنَي : إِحْدَى قَيْنَتَىِ ابْنِ خَطَلٍ المأْمورِ بقَتْلِه وهو مُتَعَلِّقٌ بأَسْتَارِ الكَعْبَةِ كما في قِصَّةِ الفَتْحِ وقد أَمر النبيّ صلّى الله عليه وسلّم بقَتْلِهِما أَيضاً يومَ الفَتْحِ كما في الصّحِيحِ لكن قال السُّهَيْليّ : إِن فَرْتَنَى أَسْلَمَتْ وإِنّ الأُخْرَى أُمِّنَتْ ثم أَسْلَمَتْ وإِنّ الأُخْرَى أُمِّنَتْ ثم أَسْلَمَتْ ونقله ابنُ سعد . " والفرْتُ بالكَسْرِ " لغة في " الفِتْر " عن ابنِ جِنِّى مقلوبٌ منه . يقال : " مِيَاهٌ فِرْتَانٌ " بالضّم والكسرُ الكسرُ حَكَاه الفَيُّومِيّ . مياءٌ فُرَاتٌ ومياهٌ " فُرَاتٌ " بالضَّمّ والكسر كما ضبط في نسختنا وقد تقدم أَنه لا يُجمع إِلاّ نادراً أَي " عَذْبَةٌ جدّاً
ومما يستدرك عليه : الفُرَاتانِ : الفُرَاتُ ودُجَيْلٌ كما في الصّحاح ووقع في عبارة بعضهم : الفُراتُ وَدِجْلَةُ . وفُراتُ بنُ حَيَّانَ بن ثَعْلَبَةَ الرَّبَعِيُّ ثم العِجْلِيّ : صَحابِيٌّ . وفُراتُ بنُ ثَعْلَبَةَ البَهْرانِيّ : شَامِيّ قيل : له رُؤْيَةٌ ولم يَثْبُتْ

##### Türkçe

فرت
**فَرُتَ** - **يَفْرُتُ** - **فُرات**

**فَرُتَ** - **يَفْرُتُ** + **الماء**: kendisinde tuzluluktan ve acı yahut kötü tattan arınmış, kabul edilebilir bir tat bulunması: tadı hoş olur ve susuzluktan giderir.
**فُرَات**: “**فـُعال**” vezni üzere: “**فَرُتَ - يَفْرُت**”tan ism-i fâil mübalağası: tuzluluktan ve acı ve kötü tattan arınmış, kabul edilebilir tat sahibi.

Ve lafız “ **ألفاظ الطعوم والنكهات** ” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**عَسَلَ - يَعْسُلُ** (**عَسَلَ - يَعْسِلُ**)، **فَرُتَ - يَفْرُتُ**، **مَلَحَ - يَمْلَحُ** (**مَلَحَ - يَمْلُحُ**)، **رَمَنَ - يَرمُنُ**، **خَمَط َ - يَخْمِطُ**، **مَرَّ - يَمَرُّ**

فرات
﴿Ve O’dur ki iki denizi salıverdi; bu tatlı, **فُرَات**; şu tuzlu, çok acı; ve ikisinin arasına bir berzah ve engellenmiş bir engel kıldı (53)﴾ الفرقان ﴿Ve iki deniz bir olmaz; bu tatlı, **فُرَات**; içimi kolay; şu tuzlu, çok acı; ve her birinden taze et yersiniz ve takındığınız bir süs çıkarırsınız; ve onda gemileri yarıp gider görürsün; O’nun fazlından arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz (12)﴾ فاطر

﴿Ve orada yüksek sabit dağlar kıldık ve size **فُرَات** su içirdik (27)﴾ المرسلات

مختار الصحاح
● [فرت] ف ر ت: **الفُراتُ** çok tatlı sudur; denir: **ماء فرات** ve **مياه فرات**. Ve **الفرات** Kûfe’nin nehridir. Ve **الفُراتَانِ**: **الفرات** ve **دجيل**. Dedim: el-Ezherî dedi ki: **دجيل** Dicle’den ayrılıp kollara ayrılan küçük bir nehirdir.

الراغب
فرت
- **الفرات**: tatlı su. Tekil ve çoğul için söylenir. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve size **فُرَات** su içirdik﴾ [المرسلات/27], ve dedi ki: ﴿Bu tatlı, **فُرَات**﴾ [الفرقان/53].

ملخص اللسان:
1. Ve **فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتةً**; tatlılaştığı zaman; o hâlde o **فُراتٌ**tur.
2. **فَرَتَ الرجلُ يَفْرُتُ فَرْتاً**: fısk etti.

لسان العرب
● - **فرت**: **الفُراتُ**: suyun en şiddetli tatlısı. Aziz tenzilde: “bu tatlı, **فُراتٌ**; şu tuzlu, **أُجاجٌ**.” Ve **فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتةً**; tatlılaştığı zaman; o hâlde o **فُراتٌ**tur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **فَرِتَ الرجلُ**—râ’nın kesresiyle—**مُسْكَةٍ**den sonra aklı zayıfladığı zaman. Ve **الفُراتانِ**: **الفُراتُ** ve **دُجَيْلٌ**; Ebû Züeyb’in sözü:
فَجاءَ بها ما شِئْتَ من لَطَمِيَّةٍ،
يَدُومُ الفُراتُ فَوْقَها ويَمُوجُ
Orada **فُراتٌ** yoktur; çünkü inci tatlı suda olmaz; ancak denizde olur. Ve onun sözü: **ما شئت** hâl mevkiindedir; yani onu tam güzellikle yahut erişilmiş güzellikle getirdi; ve hâ’nın bedeli olarak cer mevkiinde de olabilir; yani: **فَجاءَ بما شِئْتَ من لَطَمِيَّة**. Ve **مياهٌ فِرْتانٌ** ve **فُراتٌ**: tekil gibi; isim **الفُروتَةُ**dur. Ve **الفُراتُ**: Kûfe nehrinin adıdır; bilinir. Ve **فَرْتَنى**: fâcire kadın; İbn Cinnî onda nûnunun زائد olduğuna gitti; ve **فَرَتَ الرجلُ يَفْرُتُ فَرْتاً**: fısk etti diye rivayet etti; أما Sîbeveyh ise onu rubâ‘î yaptı. Ve **الفِرْتُ**: **الفِتْر**de bir lugattır; İbn Cinnî’den; sanki ondan maklûbdur.

مقاييس اللغة:
(**فرت**) **الفاء** ve **الراء** ve **التاء** bir tek kelimedir; o da **الماء الفُراتُ**tır; o da tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات** ve **مياهٌ فُرات**.

القاموس المحيط:
**الفُراتُ**—**غُراب** gibi—çok tatlı sudur; ve Kûfe’de bir nehirdir; ve denizdir; ve özel adlardandır. Ve **فَرُتَ**—**ككَرُمَ** gibi—**فُرُوتَةً**: tatlılaştı. Ve **كفَرِحَ** gibi: **مُسْكَةٍ**den sonra aklı zayıfladı. Ve **كَنَصَرَ** gibi: fısk etti; ondan **فَرْتَنَى**; o, fâcire kadındır. Ve **الفِرْتُ**—kesre ile—**الفِتْرُ**dur. Ve **مياهٌ فِرتانٌ** ve **فُراتٌ**: tatlıdır.

تاج العروس:
ف - ر - ت
“**الفُرَاتُ كَغُرَابٍ**”: **التَّاءِ** ile ve **الهَاءِ** ile yazılır; iki fasih, meşhur lugattır; **التَّابُوتِ** ve **التَّابُوهِ** gibi; bunu şeyhimiz **التَّوْشِيح**’tan nakletti. Ve nadiren dışında cem‘ edilmez: “çok tatlı su”dur. Ve **الكَشّاف**’ın ibaresi: şiddetli tatlılıktır. Ve **البَيْضَاوِيّ**’nin: aşırı tatlılığından dolayı susuzluğu bastırandır. Ve ez-Zemahşerî dedi ki: çünkü o susuzluğu **يَرْفُتُ** etmez; yani onu sakinleştirir ve şiddetini kırar; sanki maklûbdur; bunu şeyhimiz nakletti; ve **ر - ف - ت** onun yerinde daha önce geçti; ona müracaat et. Ve **اللسان**’ın ibaresi: o suyun en şiddetli tatlısıdır. Ve aziz tenzilde: “bu tatlı, **فُرَاتٌ**; şu tuzlu, **أُجَاجٌ**.” **الفُرَاتُ**: “Kûfe’de bir nehrin adı”dır; Şam ile Cezîre arasında bilinir; bazen Şam ile Irak arasında denilmiştir. Ve **المصْباح**’ta: **الفُرَاتُ**: büyük, meşhur bir nehirdir; Rum sınırlarının sonundan çıkar; Şam’ın uçlarından geçer; sonra Kûfe’den; sonra Hille’den; sonra batâihte Dicle ile birleşir; ikisi bir tek nehir olurlar; sonra Abbâdân yanında Fars denizine dökülür. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
فجَاءَ بِهَا مَا شِئْتَ مِنْ لَطَمِيَّةٍ يَدُومُ الفُراتُ فَوْقَها ويَمُوجُ
Orada **فُرَاتٌ** yoktur; çünkü inci tatlı suda olmaz; ancak “**البَحْر**”dedir. Ve onun sözü: “**ما شِئتَ**” hâl mevkiindedir; yani onu tam güzellikle yahut erişilmiş güzellikle getirdi; ve hâ’nın bedeli olarak cer mevkiinde de olabilir. **الفُرَاتُ** “özel adlardandır.” Ve **بَكْرُ بنُ أَبِي الفُرَاتِ**: Eşca‘ın mevlâsı; Ebû Hureyre’den rivayet eder. Ve **بنُو الفُراتِ** faziletle meşhurdurlar; ve evleri hadis ve vezaret evidir; onlardan: Ebû Ahmed el-‘Abbâs b. el-Fadl b. Ca‘fer b. el-Fadl b. Muhammed b. Mûsâ b. el-Hasen b. el-Furât; onu er-Râzî meşyehatinde zikretti. **فَرُتَ** su—**ككَرُمَ فُرُوتَةً**—“tatlılaştığı” zaman; o hâlde o **فُرَاتٌ**tur. İbnü’l-A‘râbî’den: **فَرِتَ الرَّجُلُ**—**كفَرِحَ** gibi—“**مُسْكَةٍ**den sonra aklı zayıfladığı” zaman. İbn Cinnî hikâye etti: **فَرَتَ الرَّجُلُ**—**كَنَصَرَ** gibi—**يَفْرُتُ فَرْتاً**: “fısk etti; ve ondan **فَرْتَنَى**”—fetha sonra sükûn, maksûr—: “o fâcire kadındır”; onda nûnunun زائد olduğuna gitti; أما Sîbeveyh ise onu rubâ‘î yaptı. Şeyhimiz dedi ki: zâhiri mutlak olarak böyledir; bilinen ise **فَرْتَنَي**nin özel adlardan olduğudur; Arap kasidelerinde olduğu gibi. Ve **فَرْتَنَي**: İbn Hatal’ın iki şarkıcı cariyesinden biridir; öldürülmesi emredilmişti; fetih kıssasında Kâbe’nin örtülerine tutunmuş iken. Ve Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—fetih günü ikisinin de öldürülmesini emretti; sahihte olduğu gibi; lâkin es-Süheylî dedi ki: **فَرْتَنَى** Müslüman oldu; ve öteki emniyete alındı; sonra Müslüman oldu; ve öteki emniyete alındı; sonra Müslüman oldu; ve bunu İbn Sa‘d nakletti. “Ve **الفرْتُ**—kesre ile—” **الفِتْر**de bir lugattır; İbn Cinnî’den; ondan maklûbdur. Denir: “**مِيَاهٌ فِرْتَانٌ**”—damme ile ve kesre—kesre kesre; bunu el-Feyyûmî hikâye etti. **مياءٌ فُرَاتٌ** ve **مياهٌ فُرَاتٌ**—damme ile ve kesre—bizim nüshamızda ضبط edildiği gibi; ve daha önce geçti ki nadiren dışında cem‘ edilmez; yani “çok tatlı.”

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفُرَاتانِ**: **الفُرَاتُ** ve **دُجَيْلٌ**; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve bazılarının ibaresinde vâki oldu: **الفُراتُ وَدِجْلَةُ**. Ve **فُراتُ بنُ حَيَّانَ بن ثَعْلَبَةَ الرَّبَعِيُّ** sonra el-‘Iclî: sahâbîdir. Ve **فُراتُ بنُ ثَعْلَبَةَ البَهْرانِيّ**: Şâmîdir; denildi ki: onun bir rü’yeti vardır; ve sabit olmadı.
