# فرت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فرت

الفرات، كغراب  يكتب بالتاء والهاء، لغتان فصيحتان مشهورتان، كالتابوت والتابوه، نقله شيخنا عن التوشيح، ولا يجمع إلا نادرا  :الماء العذب جدا  ، وعبارة الكشاف: الشديد العذوبة، والبيضاوي: القامع للعطش لفرط عذوبته، وقال الزمخشري: لأنه لا يرفت العطش، أي يسكنه، ويكسر سورته، كأنه مقلوب، نقله شيخنا، وقد تقدم ر - ف - ت في محله فراجعه. وعبارة اللسان هو أشد الماء عذوبة، وفي التنزيل العزيز  هذا عذب فرات وهذا ملح أجاج  . الفرات: اسم  نهر بالكوفة  معروف بين الشام والجزيرة، وربما قيل بين الشام والعراق. وفي المصباح: الفرات: نهر عظيم مشهور يخرج من آخر حدود الروم ويمر بأطراف الشام، ثم بالكوفة، ثم بالحلة، ثم يلتقى مع دجلة في البطائح، ويصيران نهرا واحدا، ثم يصب عند عبادان في بحر فارس، وقول أبي ذؤيب. فجاء بها ما شئت من لطمية يدوم الفرات فوقها ويموج ليس هنالك فرات؛ لأن الدر لا يكون في الماء العذب إنما يكون في  البحر  ، وقوله:  ما شئت  في موضع الحال، أي جاء بها كاملة الحسن، أو بالغة الحسن، وقد يكون في موضع جر على البدل من الهاء. الفرات  من الأعلام  . وبكر بن أبي الفرات: مولى أشجع، يروي عن أبي هريرة. وبنو الفرات مشهورون بالفضل، وبيتهم بيت الحديث والوزارة، منهم: أبو أحمد العباس بن الفضل ابن جعفر بن الفضل بن محمد بن موسى بن الحسن بن الفرات، ذكره الرازي في مشيخته. قد  فرت  الماء  ككرم، فروتة  ، إذا  عذب  ، فهو فرات. عن ابن الأعرابي  فرت الرجل  كفرح  ، إذا  ضعف عقله بعد مسكة. حكى ابن جنى: فرت الرجل  كنصر  يفرت فرتا:  فجر، ومنه فرتنى  بفتح فسكون، مقصورا:  وهي المرأة الفاجرة  ، ذهب فيه إلى أن نونه زائدة، وأما سيبويه، فجعله رباعيا، قال شيخنا: وظاهره مطلقا، والمعروف أن فرتني من الأعلام، كما في قصائد العرب. وفرتني: إحدى قينتى ابن خطل المأمور بقتله، وهو متعلق بأستار الكعبة، كما في قصة الفتح، وقد أمر النبي صلى الله عليه وسلم بقتلهما أيضا يوم الفتح كما في الصحيح، لكن قال السهيلي: إن فرتنى أسلمت، وإن الأخرى أمنت ثم أسلمت، وإن الأخرى أمنت ثم أسلمت، ونقله ابن سعد.  والفرت، بالكسر  ، لغة في  الفتر  ، عن ابن جنى، مقلوب منه. يقال:  مياه فرتان  بالضم والكسر، الكسر حكاه الفيومي. مياء فرات ومياه  فرات  بالضم والكسر، كما ضبط في نسختنا، وقد تقدم أنه لا يجمع إلا نادرا، أي  عذبة جدا.
 ومما يستدرك عليه: الفراتان: الفرات ودجيل، كما في الصحاح، ووقع في عبارة بعضهم: الفرات ودجلة. وفرات بن حيان بن ثعلبة الربعي ثم العجلي: صحابي. وفرات بن ثعلبة البهراني: شامي، قيل: له رؤية، ولم يثبت

### Türkçe

**الفرات**; **غراب** gibi; **التاء** ve **الهاء** ile yazılır; iki fasih meşhur lugattır; **التابوت** ve **التابوه** gibi. Bunu şeyhimiz **التوشيح**’ten nakletti. Ve ancak nadiren cem‘ edilir: çok tatlı su; ve **الكشاف**’ın ibaresi: şiddetli tatlılık; ve **البيضاوي**: aşırı tatlılığından dolayı susuzluğu bastıran. Ve **الزمخشري** dedi: çünkü susuzluğu **يرفت** etmez; yani onu sakinleştirir ve onun şiddetini kırar; sanki maklûbdur. Bunu şeyhimiz nakletti. Ve yerinde **ر - ف - ت** daha önce geçti; ona müracaat et. Ve **اللسان**’ın ibaresi: suyun en şiddetli tatlısıdır. Ve aziz tenzilde: “Bu tatlı **فرات**tır ve bu tuzlu **أجاج**tır.”

**الفرات**: Kûfe’de bir nehrin adıdır; Şam ile **الجزيرة** arasında ma‘rûftur; bazen Şam ile Irak arasında denilir. Ve **المصباح**’ta: **الفرات**: büyük, meşhur bir nehirdir; Rum’un sınırlarının sonundan çıkar ve Şam’ın uçlarından geçer; sonra Kûfe’den, sonra Hille’den; sonra **دجلة** ile **البطائح**’ta buluşur; ikisi tek bir nehir olurlar; sonra **عبادان** yanında **بحر فارس**’a dökülür. Ve Ebû Züeyb’in sözü:

فجاء بها ما شئت من لطمية
يدوم الفرات فوقها ويموج

Orada **فرات** yoktur; çünkü inci tatlı suda olmaz; ancak denizde olur. Ve onun sözü: **ما شئت** hâl mevkiindedir; yani onu tam güzellikte yahut erişmiş güzellikte getirdi. Yahut **الهاء**’dan bedel olarak cer mevkiinde olabilir. **الفرات** a‘lâmdandır.

Ve Bekr b. Ebî **الفرات**: Eşca‘ın mevlâsı; Ebû Hureyre’den rivayet eder. Ve Benû **الفرات** faziletle meşhurdurlar; evleri hadis ve vezirlik evidir; onlardan: Ebû Ahmed el-‘Abbâs b. el-Fadl b. Ca‘fer b. el-Fadl b. Muhammed b. Mûsâ b. el-Hasen b. **الفرات**; Râzî onu meşîhasında zikretti.

**فرت** suyu, **كرم** gibi; **فروتة**; eğer tatlı olduysa; o hâlde o **فرات**tır. İbnü’l-A‘râbî’den: **فرت** adam, **فرح** gibi; eğer bir tutuşmadan sonra aklı zayıfladıysa. İbn Cinnî hikâye etti: **فرت** adam, **نصر** gibi; **يفرت** **فرتا**: fuhşetti; ve ondan **فرتنى** (fetha sonra sükûn ile), maksûr: ve o fâcire kadındır. Onda, onun **النون**’unun زائد olduğuna gitti. Amma Sîbeveyh, onu rubâ‘î yaptı. Şeyhimiz dedi: ve zâhiri mutlak olarak böyledir. Ve ma‘rûf olan: **فرتني** a‘lâmdandır; Arap kasidelerinde olduğu gibi.

Ve **فرتني**: İbn Hatal’ın iki şarkıcı cariyesinden biridir; öldürülmesi emrolunmuştu; Kâbe’nin örtülerine tutunmuş olduğu hâlde; fetih kıssasında olduğu gibi. Ve Nebî صلى الله عليه وسلم fetih günü ikisinin de öldürülmesini emretti; sahihte olduğu gibi. Lâkin Süheylî dedi: **فرتنى** Müslüman oldu; ve öteki emân aldı sonra Müslüman oldu; ve öteki emân aldı sonra Müslüman oldu. Bunu İbn Sa‘d nakletti.

Ve **الفرت** (kesre ile): İbn Cinnî’den; **الفتر**’de bir lugattır; ondan maklûbdur. Denir: **مياه فرتان** (damme ve kesre ile); kesreyi Feyyûmî hikâye etti. **مياء فرات** ve **مياه فرات** (damme ve kesre ile); nüshamızda ضبط edildiği gibi. Ve daha önce geçti ki ancak nadiren cem‘ edilir; yani çok tatlı.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الفراتان**: **الفرات** ve **دجيل**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve bazılarının ibaresinde vâki oldu: **الفرات** ve **دجلة**. Ve Furât b. Hayyân b. Sa‘lebe er-Rab‘î sonra el-‘Aclî: sahâbîdir. Ve Furât b. Sa‘lebe el-Behrânî: Şâmîdir; denildi: onun bir rü’yeti vardır; ve sabit olmadı.
