# فرث (ف-ر-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sindirilmiş gıda

- Harfler: ف - ر - ث
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَرْثٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AB%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Sindirilmiş gıda | 1 | 1 | [16:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/ayet/16:66.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Süt demektir
2. [سوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
3. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
4. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve kan
5. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
6. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Batın karın demektir
7. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hales : Çekirdek içidir
8. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İçecek
9. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
10. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرث |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [روث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AB.md), [ثفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%84.md), عذرة |
| Zıt Kök | [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İşkembede sindirilerek ufalanmış, henüz dışarı atılmamış besin artığı ve ezilerek parçalanma |
| Çekirdek Özet 2 | Canlı bünyesinde faydalı ürün ile atık maddenin birbirinden ayrıştığı biyolojik ara evre |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin işlenmemiş girdisinden saf değer üretilirken geride kalan posa ve ayrışma katmanı |
| Kritik Hata Riski | Kavramı doğrudan atılmış pislik (dışkı) sayarak sütün meydana gelişindeki metabolik ayrışma ve arınma mucizesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Yarma, açma, çözme, içindekini dışarı çıkarma ve parçalara ayırma; nitekim [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md), [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) köklerinde de bir bütünü bölme ve açığa çıkarma hareketi esastır | ث | Açma ve yarma hareketini, taneli, un ufak, dağılgan ve posa haline gelmiş maddelerin ufalanıp saçılması yönünde daraltarak işkembe içeriği ve ezilip dağılan organ dokusu anlamına özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, besinin giriş noktası, sınırın yarılması ve dışa vurum |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, üst katman, yönlendirici süreç ve ilk hareket |
| ث | İşaret, sınır (ت kökünden türetme) | Peltek ses değeriyle gevşeme, dökülme, saçılma ve ufalanarak çözülme |
| فرث | Başlangıçtaki bütünlüğün yarılıp parçalanarak ufalanmış atık posaya dönüşmesi | Ağızdan giren besinin sindirim kanalı boyunca yarılıp çiğnenmesi, işkembede ufalanarak dağılması ve iç kısımdaki posa katmanını oluşturması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen veya avlanan hayvanın işkembesinde (keriş) bulunan, henüz bağırsağın sonuna ulaşıp dışkı haline gelmemiş, ufalanmış sindirim artığı; bir darbe sonucu ciğerin içinin ezilip parçalanması (فَرَثَ كَبِدَهُ) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çöl hayatında aşırı susuzluk çeken bedevilerin işkembedeki posayı sıkarak suyunu süzmeleri veya savaşta düşmanın karnını deşip ciğerini parçalamaları tasvirlerinde geçer; klasik lügatte kaydedilen darbımeselde bu durum şöyle aktarılır: عِطاشٌ حتى اعْتَصَرُوا الفَرْثَ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Asmaî gibi erken dilcilerin aktardığına göre hurma sepetinin yarılıp içinin saçılması (فَرَثَ الجُلَّةَ) ve kişinin dostlarını dağıtıp belaya düşürmesi (أَفْرَثَ أَصْحَابَهُ) anlamında erken dönem nesrinde kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn; Lisānü’l-ʿArab; Esâsü’l-Belâga; Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فرث kökü, sindirim kanalı içeriği, iç organ artığı ve ufalanarak ayrışan biyolojik atıklar alanında ortak bir arka plana işaret eder. İbranicede peresh (פֶּרֶשׁ) biçimi kurban edilen hayvanların işkembe ve bağırsak içeriğini, henüz atılmamış sindirim atığını ifade eder (örneğin Levililer [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md) ve Çıkış [29:14](https://lisan.digital/tr/ayet/29:14.md) metinlerinde kurbanın derisi, eti ve işkembe pisliği bağlamında geçer). Klasik Süryanicede partā / pertā formları kırıntı, döküntü ve ufalanmış kalıntı anlamlarıyla kökün parçalanma boyutuyla örtüşür. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki p-r kök ailesiyle (ayırma, çözme, parçalama) organik bağı açıktır; Arapçada son sesteki peltek ث harfi, katı bir nesnenin ufalanarak gevşek ve sulu bir posaya dönüşmesi yönündeki fonetik ve anlamsal özelleşmeyi temsil eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith Syriac Dictionary; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فر çekirdeğinden türeyen ufalanma ve dağılma | İşkembedeki sindirilmiş gıdanın lif lif ayrışması ve ciğerin darbeyle ezilip dağılması temelinde somutlaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice peresh (פֶּרֶשׁ), Süryanice partā | Hayvan işkembesi içeriği, kurban artığı ve ufalanmış doku anlamında düzenli ses denkliği gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-r / p-r-s tabanı | Ayırma, bölme, iç organları açığa çıkarma eylemleriyle morfolojik paralellik taşır | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius' Hebrew and Chaldee Lexicon; Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرث | Anlamlı | Sindirilmiş gıda artığı | İşkembede ufalanmış posa ve ezilip parçalanan doku | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AB%D8%B1.md) | Anlamlı | Gevşeme ve uyuşma | Suyun kaynamayı bırakıp soğumaya yüz tutması veya bedenin gevşemesi | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder |
| [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) | Anlamlı | Müstehcenlik ve cinsel ilişki | Açığa vurulmaması gereken cinsel arzuların söz veya eylemle dışa vurulması | Kur'an'da geçer; örtülü sınırın yarılması bakımından akrabadır |
| رثف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel kabul edilir |
| [ثفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Hayvanın arka takımı | Bineğin arka kayışı, kuyruk altı ve dişi hayvanın edep yeri | Kur'an'da geçmez; arka sınır ve atık çıkışına komşuluk taşır |
| ثرف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرث | Merkez | İşkembedeki sindirim artığı | Henüz bedenden dışarı atılmamış, sindirim kanalındaki ufalanmış besin posasıdır | Nüans, maddenin hâlâ bedenin içinde ve biyokimyasal ayrışma eşiğinde bulunmasıdır |
| [روث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AB.md) | Komşu | Hayvan dışkısı | Sindirim sürecini tamamlayıp bedenden dışarı atılmış kuru veya yaş hayvan pisliğidir | Bedeni terk etmiş nihai atıktır; فرث gibi iç bünyede değildir |
| [ثفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%84.md) | Komşu | Tortu ve çökelti | Sıvı bir maddenin dibine çöken, süzülmemiş kaba artık ve posadır | Sıvı-katı ayrışmasındaki genel tortuyu anlatır; sadece işkembeye özgü değildir |
| عذرة | Komşu | İnsan atığı ve kir | Açık alana veya evin avlusuna dökülen insani atık ve pisliktir | İnsana ait açık kir ve atık alanını ifade eder |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Zıt | Saflık ve katışıksızlık | Karışımlardan, tortulardan ve atıklardan bütünüyle arınmış duru haldir | Kur'an'da sütün فرث ile kan arasından süzülerek arı çıkışında zıt kutuptur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرث | İşkembedeki sindirilmiş gıda | Sindirim kanalında ufalanmış, henüz atılmamış besin artığı | Kesin |
| Latince | chymus, ingesta | Mide içeriği, sindirim posası | Besinin midede ve işkembede enzimlerle parçalanmış halini karşılar, dışkıyı değil iç içeriği anlatır | Güçlü |
| İngilizce | chyme, digesta, cud-residue | Kimus, sindirilmiş gıda kalıntısı | Tıbbi ve biyolojik olarak bağırsağa ve kana geçiş aşamasındaki yarı sıvı besin posasını tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Mageninhalt, Speisebrei | Mide içeriği, besin bulamacı | Sindirim boşluğunda henüz atığa dönüşmemiş parçalanmış besin maddesini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | chyme, matières digérées | Kimus, sindirilmiş maddeler | Sindirim kanalındaki ara ürün ve posayı karşılar, dışkı terimlerinden ayrışır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Webster's Revised Unabridged Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرْثٍ (İsim) | Biyolojik sindirim artığı ve metabolik eşik | Nahl [16:66](https://lisan.digital/tr/ayet/16:66.md) bağlamında; sağmal hayvanların karnında işkembedeki sindirilmiş besin artığı ile kan dolaşımı arasından, hiçbir koku ve renge bulaşmadan tertemiz sütün süzülüp çıkarılması mucizesi |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve hikmet delilleri | İki necis ve tiksindirici unsur arasından (işkembe posası ve kan) bembeyaz, lezzetli ve besleyici bir gıdanın yaratılmasındaki kudret | Zıt maddelerden saf ve faydalı bir cevherin meydana getirilmesi |
| Fıkıh | Necaset ve taharet hükümleri | İşkembedeki içeriğin necis olup olmadığı; et yiyen ve yemeyen hayvanların iç organ atıklarının ibadet ve gıda açısından hükmü | Maddenin necisliği ve temiz ürünün (süt) bundan etkilenmemesi sınırı |
| Tefsir | Kevnî ayetlerin izahı | Ayette geçen min beyni (مِنْ بَيْنِ) ifadesiyle sindirim ve dolaşım sistemlerinin mucizevi ayrışma mekanizmasının tahlili | Biyolojik süzülme ve tam saflaşma süreci |
| Hadis | Rivayetlerdeki darbımesel ve tasvirler | Hz. Ali'nin kızı Ümmü Gülsüm'ün Kufe halkına hitabında ciğerin ezilmesini (أَتَدْرُونَ أَيَّ كَبِدٍ فَرَثْتُمْ) keder ve acıyla parçalama metaforu olarak kullanması | Ağır travma, derin keder ve içsel parçalanma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Arınma ve tevhid fıtratı | Kirlilik ortamında korunan fıtrat | Negatif ortamın tesirinden korunma | Müminin, dünyanın her türlü ahlaki ve fikri kirliliği içinde bozulmadan saf kalabilme yeteneği | Güçlü |
| İlmi | Biyoloji ve fizyoloji | Kimus ve sindirim atığı | Emilim ve metabolik ayrışma | Besinlerin kana geçecek faydalı kısmı ile atılacak posasının ayrıldığı biyokimyasal sınır | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal süreçler | Kaotik ve çatışmalı dip dalga | Ayıklama ve tasfiye | Toplumsal kriz ve tortuların içinden adil ve temiz bir nizamın çıkarılabilmesi potansiyeli | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim döngüsü | Hammadde artığı ve cüruf | Değer üretimi ve atık yönetimi | Kaba ve işlenmemiş girdinin içinden katma değeri yüksek, saf nihai ürünün süzülmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması ve membran filtrasyonu (biyofizik) | Birbiriyle temas halindeki heterojen karışımlardan, yarı geçirgen bir zar vasıtasıyla sadece saf moleküllerin seçilerek ayrıştırılması işlemi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal arınma ve rasyonel filtreleme (sosyoloji) | Bir toplumun yozlaşmış gelenek ve tortuları içinden rasyonel, ahlaki ve saf değerlerin kurumsal mekanizmalarla süzülerek yaşatılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir dışkı veya pislik olarak görüp, sindirim sisteminin işkembedeki ilk parçalanma ve kana geçiş aşamasını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlı metabolizmasında besinin yapı taşlarına ayrılarak posanın bir tarafa, hayat veren besleyici unsurların (kan ve süt) diğer tarafa yönlendirildiği muazzam biyokimyasal kavşak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette anlatılan metabolik harikayı basit bir pislikten korunma gibi algılayarak, modern sindirim fizyolojisinin ve kılcal damar süzülme sisteminin işaret ettiği derin kevnî delili ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Canlı bünyesindeki sütün oluşumunu anlatırken kullanılan bu tekil kök, Kur'an'ın biyolojik süreçleri mikroskobik ve fizyolojik bir hassasiyetle tasvir ettiğini kanıtlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsana sunulan nimetlerin kökenini, tabiatın işleyişindeki ilahi mühendisliği ve tevhid delillerini konu edinen kevnî ayetlerde belirleyicidir (Nahl [16:66](https://lisan.digital/tr/ayet/16:66.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Saf ve temiz olanın ancak mutlak temiz bir kaynaktan doğabileceği yönündeki determinist yanılgıyı düzeltir; Allah'ın en pis ve atık unsurların arasından en saf nimeti çıkarabildiğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hayvan işkembesinde ezilip ufalanmış, besin değerini kana bıraktıktan sonra geriye kalan posa ve darbeyle parçalanan iç organ dokusu.
- Soyut anlam: Bir bütünden saf ve değerli olanın süzülerek çıkarılması esnasında geride kalan kaba, tortul ve ayrışmış katman.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin kaba girdisi ($I$) ile nihai saf çıktısı ($O$) arasındaki ayrışma eşiği; atık ($F$) ile hayat taşıyıcısı ($D$) arasından süzülen katışıksız değer ($L$).
- LaTeX modeli: $$S = \{F, D\} \xrightarrow{\quad\sigma\quad} L \quad \text{where} \quad F \cap L = \emptyset \quad \text{and} \quad D \cap L = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$, canlının iç metabolik ortamını; $F$, işkembedeki sindirim posasını (فرث); $D$, dolaşımdaki kanı (دم); $\sigma$, biyolojik süzme ve ayrıştırma mekanizmasını; $L$ ise bu iki unsurun arasından hiçbir bulaşma olmaksızın elde edilen saf sütü (لبن خالص) temsil eder. Formül, zıt ve necis iki kutbun kesişiminden bütünüyle bağımsız ($\emptyset$) kusursuz bir ürünün ortaya çıkışını gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/ayet/16:66.md) — فَرْثٍ

وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ

Meal (IK): Sizin için hayvanlarda da ibret vardır. Onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından; size, içenlerin boğazından kolaylıkla geçen dupduru bir süt içiririz.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والراء والفاء معهما
ر ف ث، ف ر ث، ث ف ر، ف ث ر مستعملات
رفث:
الرَّفَثُ: الجِماعُ، رَفَثَ إليها وتَرَفَّثَ، وهذه كنايةٌ.
وفلانٌ يرفُثُ، أي يقول: الفُحْش، وقال ابن عبّاس: الرَّفَث ما قيل عند النّساءِ، وقوله -عزَّ وجلَّ-: "فلا رَفَثَ ولا فُسُوق"، إنّما نَهَى عن قول الفُحْش.
فرث:
الفَرْثُ: السِّرقين ما دامَ في الكَرِشِ.
يقال: ضَرَبْتُه حتى فَرَثْتُ كَبِدَه في جَوْفه أي فتَّتتُها.
وأفْرَثْتُ الكَرِش والجُلَّةَ: نَثَرْتُ فَرثَها وتَمْرَها.
وأفرَثَ أصحابَه: سَعَى بهم فألقاهم في بَليّةٍ ونحوها.
ثفر:
ثَفْرُ الدّابَّةِ وغيرها من السِّباعِ بمنزلةِ الحَياء من الناس، وهو القُبْل.
والثَّفْرُ: السَّيْرُ في مؤخَّر السَّرْج، يلي الذَّئَب، وجمعُه أثفارٌ.
والمِثفارُ من الدَّوابِّ التي ترمي بسَرْجها إلى مُؤخَّرِها.
والاستِثفارُ: اِدخال الكلبِ ذَنَبَه بين فَخِذَيْه حتى يلزَقَه ببطنِه، قال:
تَعدُو الذِّئابُ على من لا كِلابَ له		وتَتَّقي مربض المُستَثْفِر الحامي
والرجل يَستَثفِر بإِزارِه عند الصِّراع، إذا لَواه على فَخِذَيْه، ثم أخرَجَه من بين فَخِذَيهِ فشَدَّ طَرَفَه في حُجْزَته.
فثر:
الفاثُورُ عند العامّةِ الطَّسْت خان، وأهلُ الشام يتَّخِذون خِواناً من رُخامٍ يُسَمُّونَها الفاثور، قال:
والأكْلُ في الفاثُور بالظَّهائِرِ
وقوله: في الفاثور، أي على الفاثور، كما قال تعالى: "وَلأُصَلِبَنَّكُم في جذوع النّخْل، أي على جُذوع النّخل.
وفي بعض كلامِ أهل الشام والجَزيرة: على الفاثُور الواحدِ، يعني على البِساطِ الواحدِ.
والفَواثيرُ: الجَواسيس، الواحد فاثور في كم أرمينيّة.

##### Türkçe

باب **الثاء** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ر ف ث**، **ف ر ث**، **ث ف ر**، **ف ث ر** kullanımdadırlar.

**رفث**:
**الرَّفَثُ**: cinsel birleşmedir; **رَفَثَ** ona (kadına) ve **تَرَفَّثَ**; bu bir kinayedir.
Ve falan **يرفُثُ**, yani çirkin sözü söyler; İbn Abbâs dedi: **الرَّفَث** kadınların yanında söylenen şeydir; ve O’nun (azze ve celle) sözü: “فلا **رَفَثَ** ولا **فُسُوق**”، ancak çirkin söz söylemeyi yasakladı.

**فرث**:
**الفَرْثُ**: işkembede bulunduğu müddetçe dışkıdır.
Denir: Onu vurdum, ta ki onun ciğerini karnında **فَرَثْتُ**; yani onu parçaladım.
Ve **أفْرَثْتُ** işkembeyi ve **الجُلَّةَ**: onun **فَرث**’ini ve yemini saçtım.
Ve **أفرَثَ** arkadaşlarını: onlarla koştu da onları bir belâya ve benzerine attı.

**ثفر**:
Binek hayvanının ve yırtıcıların başkasının **ثَفْرُ**’u, insanlardan **الحَياء** makamındadır; o, ön uzuvdur.
Ve **الثَّفْرُ**: eyerin arka tarafında olan kayıştır; **الذَّئَب**’e bitişik olur; çoğulu **أثفار**’dır.
Ve **المِثفارُ**, eyerini arka tarafına atan binek hayvanlarındandır.
Ve **الاستِثفارُ**: köpeğin kuyruğunu iki uyluğu arasına sokmasıdır; ta ki onu karnına yapıştırsın; dedi ki:
تَعدُو الذِّئابُ على من لا كِلابَ له		وتَتَّقي مربض المُستَثْفِر الحامي
Ve adam, güreş sırasında izarıyla **يَستَثفِر**; onu iki uyluğu üzerine doladığı zaman; sonra onu iki uyluğu arasından çıkarır da ucunu kuşağında sımsıkı bağlar.

**فثر**:
**الفاثُورُ** avam katında **الطَّسْت**’tir, **خان**; Şam ehli mermerden bir **خِوان** edinirler, ona **الفاثور** adını verirler; dedi ki:
والأكْلُ في الفاثُور بالظَّهائِرِ
Ve onun sözü: **في الفاثور**; yani **على الفاثور**; nitekim Allah Teâlâ dedi: “وَلأُصَلِبَنَّكُم في جذوع النّخْل”، yani hurma kütükleri üzerine.
Ve Şam ve Cezîre ehlinin bazı sözlerinde: **على الفاثُور الواحدِ**; yani tek yaygı üzerinde.
Ve **الفَواثيرُ**: casuslardır; tekili **فاثور**; Ermenice’de **كم**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَرْثُ: السِرجين ما دام في الكَرِشِ، والجمع فُروثٌ. ابن السكيت: فَرَثْتُ للقوم جُلَّةً فأنا أفْرُثُها وأفْرِثُها، إذا شققتها ثم نثرت ما فيها. قال: وفَرَثْتُ كبدَه أفْرُثُها وأفْرِثُها فَرْثاً، وفَرَّثْتُها تَفْريثاً، إذا ضربته وهو حيٌّ فانفرثت كبده، أي انتثرت. قال: وأفْرَثْتُ الكَرِشَ، إذا شققتها وألقيت ما فيها. قال: وأفْرَثْتُ أصحابي، إذا عرَّضتهم لِلائمة الناس.

##### Türkçe

**الفَرْثُ**: işkembe içinde bulunduğu sürece tezek; çoğulu **فُروثٌ**.

İbnü’s-Sikkît: “Topluluk için bir **جُلَّةً**’yi **فَرَثْتُ**; ben onu **أفْرُثُها** ve **أفْرِثُها** (yaparım)”; onu yardığın, sonra içindekini saçtığın zaman.

Dedi ki: “Onun ciğerini **فَرَثْتُ**; onu **أفْرُثُها** ve **أفْرِثُها** **فَرْثاً** (olarak), ve onu **فَرَّثْتُها** **تَفْريثاً** (olarak)”; onu diri iken vurduğun zaman da ciğeri **انفرثت**; yani dağıldı.

Dedi ki: “**أفْرَثْتُ** **الكَرِشَ**”; onu yardığın ve içindekini attığın zaman.

Dedi ki: “**أفْرَثْتُ** arkadaşlarımı”; onları insanların kınamasına maruz bıraktığın zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ر ف
ثفر ، رفث ، فرث ، فثر .
ثفر : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : يقال لِحَياءِ السِّباع كلِّها : الثَّفْرُ ، بسكون الفاء .
قال : ومنه قولُ الأخطل :
جَزَى اللَّهُ فيها الأعورَين مَلامةً
وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرَةِ المُتضَاجِمِ
قال : إنّما هو شيءٌ استعاره فأَدخله في غير مَوضعه ، كقولهم : مَشافر الحَبَش ، وإنما المِشْفَر للإِبل .
وثَفَر البعير والحِمار والدابّة : مُثَقَّل ؛ قال امرؤ القَيس :
لا حِمْيَرِيٌّ وَنَى ولا عَدَسٌ
ولا اسْتُ عَيرٍ يحُكُّها ثَفَرُهْ
وفي الحديث : إن النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَمَر المُسْتحَاضةَ أَن تَسْتَثْفِرَ وتُلْجِمَ إذا غلَبها سيَلان الدَّم . وهو أن تَشُدَّ فرجها بخرقة أو قُطنةٍ تَحتَشي بها ثم تَربِط بعد ذلك رباطاً تشدُّ طرفَيه إلى حَقَب تشدُّه عَلَى وَسطها فتمنع الدّم ، وذلك بعد أن تَطهر حين تريد الصلاة .
ويُحتمل أن يكون الاستِثْفَارُ مأخوذاً من ثَفَر الدابّة ، أي تشدُّه كما يُشَدُّ الثّفَر تحت ذَنب الدابة .
ويُحتمل أن يكون مأخوذاً مِن الثّفْر ، أريدَ به فَرْجها ، وإن كان في الأصل للسِّباع . فاسْتُعير للمرأة كما استعاره الأَخطل للظِّلْف ، وإن كان في الأصل للسِّباع .
وقال اللَّيْثُ : المِشْفارُ من الدوابِّ التي تَرمي بسَرْجها إلى مُؤَخّرها .
قال : والاسْتِثَفْارُ للكلْب إدخاله ذَنَبه بين فَخِذَيه حتى يُلزقَه ببطنه ؛ وقال النابغةُ :
تَعْدُو الذِّئاب عَلَى مَن لا كِلاَبَ له
وتَتّقِي مَرْبِضَ المُسْتَثفر الحامِي
والرّجُل يَسْتَتفِر بإِزاره عند الصِّراع ، إذا هو لَوَاه على فخذَيه ثم أَخرجه بين فَخِذَيه فشَدَّ طرفَيه في حُجْزَتِه .
أبو العبّاس : عن ابن الأعرابيّ : رجُلٌ مِثْفَرٌ ، ومِتْفَارٌ ، وهو نَعْتُ سَوءٍ .
فثر : قال اللَّيْثُ : الفاثُورُ ، عند العامَّة : هو الطّسْتُ خَان .
قال : وأَهل الشام يتّخذُون صِواناً مِن رُخامٍ يسمُّونه الفَاثُور ، وأنشد :
والأكْلُ في الفاثُورِ بالظّهَائر
أراد : على الفاثُورِ : فأقامَ ( في ) مُقام ( عَلَى ) .
وفاثُور : اسم مَوْضِع في قَوْلِ لَبِيد :
بين فاثُور أُفَاقٍ فالدَّحَلْ
وأما قول لَبيد في قصيدة أُخْرى :
حقائبُهم رَاحٌ عَتِيقٌ ودَرْمَكٌ
ورَيْطٌ وفاثُوريَّةٌ وسُلاَسِلُ
فالفاثُورِيّة ، ها هنا : أَخْونةٌ وجَامَاتٌ .
ورُوي عن عَمرو : عن أبيه : قال : الفاثُور : المِصْحاةُ ، وهي النّاجُود والباطِيَةُ .
وقال اللَّيْثُ في كَلاَمٍ ذَكره لِبَعْضهم : وأَهل الشام والجزيرة على فاثُور واحدٍ ، كأنه عَنَى : على بسَاطٍ واحدٍ .
وفي الحديث : تكون الأرض يومَ القيامة كفاثُور الفِضّة .
قيل : إنه خِوانٌ من فِضّة . وقيل : جامٌ مِنْ فِضّة .
رفث : قال اللَّيْثُ : الرَّفَثُ : الجِمَاع ، وأَصْلُه ، قَوْلُ الفُحْش ، قال الله تعالَى : ( فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ ) ( البقرة : 197 ) .
وقال الزجَّاج : أي لا جِمَاعَ ولا كَلمةً مِن أَسباب الجِماع ؛ وأنشد :
عن اللَّغَا ورَفَث التَّكلُّم
قال : والرَّفَثُ : كَلمةٌ جامعة لكُلّ ما يُريده الرجُلُ مِن أَهْلِه .
ورُوي عن ابن عَبّاس أنَّه كان مُحْرِماً فأَخذ بذَنب ناقةٍ من الرِّكَاب وهو يقول :
وهُنّ يَمْشِين بنا هَمِيسَا
إن تَصْدُق الطَّيْرُ نَنِك لَمِيسَا
فقيل له : يا أبا العبّاس ، أتقول الرَّفَث وأنت مُحْرِمٌ ؟ فقال : إنما الرَّفَثُ ما رُوجِع به النّساء .
فرأى ابن عبَّاس ( الرَّفَثَ ) الذي نَهى الله عنه ما خُوطبت به المَرأة ، فأما أن يَرفُثَ في كلامه ولا تَسمع امرأة رَفَثَه ، فغَيْرُ داخلٍ في قوله تعالى : ( فَلاَ رَفَثَ ) ( البقرة : 197 ) .
يقال : رَفَثَ يَرفُث ، وأَرْفَث يُرفِث ، إذا أفحش في شأْن النِّسَاء .
فرث : ابن السِّكّيت ، عن أَبي عَمْرو : يُقال للمرأة : إنها مُتَفَرِّثَةٌ ، وذلك في أَوّل حَمْلها ، وهو أن تَخْبُثَ نَفْسها في أَوّل حَمْلها فيَكْثُر نَفْثُها للخَرَاشِيّ التي على رأس مَعِدَتها .
قلتُ : لا أَدْرِي : مُنْفَرِثة ، أو مُتَفَرِّثة ؟
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : فَرَثْتُ الجُلَّة أفْرِثها فَرْثاً ، إذا مَزَّقتها ونَثَرت جميع ما فيها .
وفَرَثت كَبِدَه ، إذا ضَرَبْته حتى تَنْفَرِثَ كَبِدُه .
وأَفْرَثْتُ الرَّجُلَ إفْرَاثاً ، إذا وَقَعْتَ فيه .
وأَفْرَثْتُ الكَرِشَ ، إذا شَقَقْتَها ونَثَرت ما فيها .
وقال غيرُه : الفَرْثُ : السِّرْجين .
ورَوى غيرُه : عن أبي زَيد : أفْرث الرَّجُلُ أصْحَابَه إفْرَاثاً ، إذا عَرَّضهم للسُّلْطان ، أو لِلائمَة النّاس .
ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الفَرْثُ : غَثَيانُ الحبْلَى .
قال : والفَرْثُ : الرَّكْوةُ الصَّغِيرة .

##### Türkçe

ث ر ف
**ثفر** , **رفث** , **فرث** , **فثر** .

**ثفر** : Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: Bütün yırtıcıların hayâsına: **الثَّفْرُ** denir; **الفاء**’nın sükûnuyla.
Dedi: Ve ondan el-Aḫṭal’ın sözü:
جَزَى اللَّهُ فيها الأعورَين مَلامةً
وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرَةِ المُتضَاجِمِ
Dedi: O ancak ödünç aldığı bir şeydir; onu yerinin dışında bir şeye sokmuştur; onların “Habeş’in dudakları” demeleri gibi; hâlbuki **المِشْفَر** develer içindir.
Ve **ثَفَر** deve, eşek ve binek hayvanı: ağırlaşmış; İmruʾu’l-Kays dedi:
لا حِمْيَرِيٌّ وَنَى ولا عَدَسٌ
ولا اسْتُ عَيرٍ يحُكُّها ثَفَرُهْ
Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) müstahâzaya, kanın akması ona galip geldiğinde **تَسْتَثْفِرَ** ve **تُلْجِمَ** etmesini emrettiği (rivayet edilmiştir). Bu, ferçini bir bezle yahut onunla içini doldurduğu bir pamukla bağlaması, sonra bunun ardından iki ucunu beline bağladığı bir **حَقَب**’a bağlayacağı bir bağ ile bağlamasıdır; böylece kanı engeller; bu da, namazı istediğinde temizlendikten sonradır.
Ve muhtemeldir ki **الاستِثْفَارُ**, binek hayvanının **ثَفَر**’inden alınmıştır; yani onu, binek hayvanının kuyruğu altında **الثّفَر**’in bağlandığı gibi bağlar.
Ve muhtemeldir ki **الثّفْر**’den alınmıştır; onunla ferci kastedilmiştir; aslı yırtıcılar için olsa da. Böylece kadın için ödünç alınmıştır; el-Aḫṭal’ın onu **الظِّلْف** için ödünç alması gibi; aslı yırtıcılar için olsa da.
Ve el-Leys dedi: **المِشْفارُ**, eyerini arkasına doğru atan binek hayvanlarındandır.
Dedi: Ve **الاسْتِثَفْارُ** köpek için, kuyruğunu iki uyluğu arasına sokmasıdır; ta ki onu karnına yapıştırsın; en-Nâbiġa dedi:
تَعْدُو الذِّئاب عَلَى مَن لا كِلاَبَ له
وتَتّقِي مَرْبِضَ المُسْتَثفر الحامِي
Ve adam, güreş sırasında izarıyla **يَسْتَتفِر** eder; o, onu uylukları üzerine doladığı, sonra onu iki uyluğu arasından çıkardığı ve iki ucunu kuşağında bağladığı vakit.
Ebû’l-ʿAbbâs: İbnü’l-Aʿrâbî’den: Adam **مِثْفَرٌ**, ve **مِتْفَارٌ**; bu, kötü bir nitelemidir.

**فثر** : el-Leys dedi: **الفاثُورُ**, avam katında: **الطّسْتُ خَان**’dır.
Dedi: Şam ehli mermerden tepsiler yaparlar; ona **الفَاثُور** adını verirler; ve şu beyit okunmuştur:
والأكْلُ في الفاثُورِ بالظّهَائر
Muradı: **على الفاثُورِ**; böylece (**في**)’yi (**عَلَى**)’nın yerine ikame etti.
Ve **فاثُور**: Lebîd’in sözünde bir yer adıdır:
بين فاثُور أُفَاقٍ فالدَّحَلْ
Lebîd’in başka bir kasidesindeki sözüne gelince:
حقائبُهم رَاحٌ عَتِيقٌ ودَرْمَكٌ
ورَيْطٌ وفاثُوريَّةٌ وسُلاَسِلُ
Burada **الفاثُورِيّة**: sandıklar ve kâselerdir.
Ve ʿAmr’dan, babasından rivayet edildi: Dedi: **الفاثُور**: **المِصْحاةُ**’dır; o da **النّاجُود** ve **الباطِيَةُ**’dir.
Ve el-Leys, bazılarından zikrettiği bir söz içinde dedi: Şam ehli ve el-Cezîre, tek bir **فاثُور** üzerindedir; sanki muradı: tek bir yaygı üzerindedir.
Ve hadiste: Kıyamet günü yer, gümüşün **فاثُور**’u gibi olur.
Denildi: O, gümüşten bir **خِوان**’dır. Ve denildi: gümüşten bir **جام**’dır.

**رفث** : el-Leys dedi: **الرَّفَثُ**: cinsel birleşmedir; aslı, çirkin söz söylemektir. Yüce Allah dedi: ( فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ ) ( البقرة : 197 ).
Ve ez-Zeccâc dedi: Yani ne cinsel birleşme ne de cinsel birleşmenin sebeplerinden bir kelime; ve şu beyit okunmuştur:
عن اللَّغَا ورَفَث التَّكلُّم
Dedi: Ve **الرَّفَثُ**: erkeğin ehlinden istediği her şeyi toplayan bir kelimedir.
Ve İbn ʿAbbâs’tan rivayet edildi: O ihramlı idi; bineklerden bir devenin kuyruğunu tuttu ve şöyle diyordu:
وهُنّ يَمْشِين بنا هَمِيسَا
إن تَصْدُق الطَّيْرُ نَنِك لَمِيسَا
Ona denildi: Ey Ebû’l-ʿAbbâs, sen **الرَّفَث** söylüyorsun da ihramlı mısın? Dedi: **الرَّفَث** ancak kadınlara karşılık verilendir.
Böylece İbn ʿAbbâs, Allah’ın yasakladığı (**الرَّفَثَ**)i, kadına hitap edilen şey olarak gördü; ama konuşmasında **يَرفُثَ** edip de hiçbir kadın onun **رَفَث**’ini işitmezse, bu, Yüce Allah’ın sözüne dâhil değildir: ( فَلاَ رَفَثَ ) ( البقرة : 197 ).
Denir: **رَفَثَ يَرفُث** ve **أَرْفَث يُرفِث**; kadınlar hakkında çirkin konuştuğu vakit.

**فرث** : İbnü’s-Sikkît, Ebû ʿAmr’dan: Kadına “o **مُتَفَرِّثَةٌ**’dir” denir; bu, hamlinin başındadır; o da, hamlinin başında nefsinin bozulmasıdır; böylece midesinin başı üzerindeki **الخَرَاشِيّ** için onun püskürtmesi çoğalır.
Ben dedim: Bilmiyorum: **مُنْفَرِثة** mi, yoksa **مُتَفَرِّثة** mi?
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **فَرَثْتُ الجُلَّة** onu **أفْرِثها فَرْثاً**; içindekilerin hepsini yırtıp saçtığın vakit.
Ve **فَرَثت** onun ciğerini; onu dövdüğün vakit, ta ki ciğeri parçalanıp dağılsın.
Ve **أَفْرَثْتُ الرَّجُلَ إفْرَاثاً**; onun hakkında konuşup ona saldırdığın vakit.
Ve **أَفْرَثْتُ الكَرِشَ**; onu yardığın ve içindekini saçtığın vakit.
Ve başkası dedi: **الفَرْثُ**: gübredir.
Ve başkası, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Adam, arkadaşlarını **أفْرث** etti **إفْرَاثاً**; onları sultana yahut insanların kınamasına maruz bıraktığı vakit.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الفَرْثُ**: hamile kadının mide bulantısıdır.
Dedi: Ve **الفَرْثُ**: küçük su kabıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .
(فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والراء وما يثلثهما**)

(**فرز**) **الفاء** ve **الراء** ve **الزاء**; bir aslî köktür; bir şeyin, onu başkasından ayırmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ** şeyi **فرْزاً**; o, **مفروز**dur; parça ise **فِرْزة**’dir([1]).

(**فرس**) **الفاء** ve **الراء** ve **السين**; bir aslî köktür; şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ** boynunu; onu ezdiği zaman. Bu, boğazlanmış hayvandan boynun ezilmesindendir([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ** aslan avını. **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkün olur ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o, **الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]) bakımından güzeldir. باب’dandır: şeyde **التفرُّس**; onda bakışı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء** ve **الراء** ve **الشين**; sahih bir asıldır; şeyin hazırlanmasına ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ** **الفِراش**’ı, onu **أَفرِشُه**. **الفَرْش** bir masdardır. **الفَرْش**: ayrıca serilmiş olan şeydir. باب’ın diğer kelimelerinin tamamı bu mânâya döner. Denir: kuş **تفرَّشَ**; yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı zaman. Bundan hadîs: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim **حُمَّرَة**’nin iki yavrusunu aldı; bunun üzerine **الحُمَّرة** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])

Bundan: **الفَرْش** hayvanlardan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenendir; fakat kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; nitekim ikisi zevciyette ve libasta ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])

Derler: adam, arkadaşını **أفْرَشَ**; onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) rivayet etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**’a benzetti. Bir kavim dedi: o, yer yüzündeki sudur; çekilmesinden az önce; sanki serilmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**’dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.

Bab’dandır: yırtıcı hayvan iki kolunu **افتَرَشَ**. Derler: adam dilini **افتَرَشَ**; dilediği gibi konuştuğu zaman. **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. **الفَرْش**: odunun ince kırıntısıdır. **الفَرْش**: geniş boşluktur.

İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**’tır; soylu kadınlarla evlendiği zaman.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]); düz (dakka) olduğu zaman. Derler: ondan ne kadar **أفرشَ**; yani ondan ne kadar vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *

Bu kelime باب’ın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl باب’ından sanıyorum; sanki **أفْرج**’dir. **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**’si. Ve **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldan şâz olanlardandır: atlardan **الفريش**; doğurmasına yedi gün gelmiş olan.

(**فرص**) **الفاء** ve **الراء** ve **الصاد**; sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeyden koparılıp alınmasına delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, “**فَرَصت** şeyi”ndendir; yani onu kestim. Bu yüzden gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])

Sonra fırsat, **النُّهزة**’ye denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şeyin koparılıp alınmasıdır.

Bab’dandır: **الفريصة**: yanın ortasından kürek kemiğinin oynak yerindeki et. Denir: boynun **فَرِيص**’i: onun damarlarıdır. Bu bab’dandır; sanki **فُرِص** edilmiştir; yani şeyden ayırt edilmiştir.

Bab’dandır: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**’dendir; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp alır. Kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri zamandır; sanki her bir içiş ondan **مُفتَرَصة**’dır; yani koparılıp alınmış. **الفُرصة**: içiş ve nöbet. **الفريص**: bu **الفُرصة**’da seninle **يُفارِص** olan.

(**فرض**) **الفاء** ve **الراء** ve **الضاد**; sahih bir asıldır; bir şeyde, bir yarma yahut başka bir şeyden bir etkiye delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ** tahtayı. Yayın **سِيَة**’sinde, kirişin düştüğü yerdeki yarık **فَرْض**’tur. **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki deliktir. **المِفْرض**: onunla yarık açılan demirdir.

Bab’dandır: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**’un iştikakı; ona bu ad verildi; çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.

Bab’dandır **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskeledir; ona bu ad, şeydeki yarığa benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. **الفَرْض**: kalkandır; ona bu ad verildi; çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])

Bab’dandır: hâkimin, eşe yahut başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona bu ad verildi; çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Derler: **الفَرض**; karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])

Bu asıldan şâz olanlardandır: **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.

(**فرط**) **الفاء** ve **الراء** ve **الطاء**; sahih bir asıldır; bir şeyin yerinden giderilmesine ve ondan uzaklaştırılmasına delâlet eder. Denir: ondan hoşlanmadığını **فرَّطت**; yani onu uzaklaştırdın. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]

Bu asıldır; sonra denir: **أفْرَطَ**; işte haddi aştığı zaman. Derler: sakın **الفَرْط**’tan; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden gidermiş olur. Keza **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait rütbeden geri bırakmış olur.

Bab’dandır: **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Falan **فِراطاً** konuştu; sözün atakları ondan öne geçtiği zaman. Bu kelimeden: işte **أفرَطَ**: acele etti. Bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**: onu acele getirdi. Ve ondan([16]) şeyi **فرّطتُ**: onu ondan uzaklaştırdım. **فَرَس فُرُط**: atları geçer. **الماء الفِراط**: canlılardan hiç kimsenin kendisinden önce varmadığı su. Ve **الفُرُط** at hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *

**فُرَّاط القَطا**: vadiye doğru önden gidenleri. **فُرَّاط القوم**: onların önden gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])

Derler: kırbayı **أفْرَطت**; onu doldurdun. Bunun mânâsı: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiştir; çünkü su ondan öne geçer de akar. **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Kavmi **أفرطتُ**; onları geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın zaman. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geriye bırakılanlar.

Derler: onu **الفَرْط**’ta **بعد الفَرْط** gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânâsı, zamandan **مَا فَرَط** edendir. **الفارطان**: **بَنات نَعْش**’ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ondan **الفَرَط**: yerin alametlerinden, kendisiyle yol bulunulan alamet; çoğulu **أفراط**. Şair([20]) bununla kastetti([19]):
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Denir: ancak o **الفَرَط**’tır; kıyas birdir.

(**فرع**) **الفاء** ve **الراء** ve **العين**; sahih bir asıldır; yücelik, yükselme, ululuk ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**; o, şeyin en üstüdür. **الفَرْع**: “şeyi **فَرعْتُ**” masdarıdır; onu yükselttiğin zaman. Denir: falan oğulları **أفرَعَ**; insanların ilki olarak otlağa çıktıkları zaman. **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. **الأفرع**: saçı tam adam; ve **فَرِع** olmuştur.

İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Ve erkeğe, gür perçemli olduğu zaman **أفرع** demezler; ancak “adam **أفرع**([23])” derler; kelin zıddı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.

Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) omuz: yani çıkık olanı; ve denir: geniş olanı.

Bab’dandır: bakireyi **افتَرَعت**: onu bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve *yeri **أفرَعْتُ**: onu dolaştım([25]); böylece haberini bildim. Yolun **فَرْعَة**’si ve **فارعته**: ondan yükselen şey. Falan oğullarını **تفرَّعْتُ**: kadınlarının hanımıyla evlendim. Başını kılıçla **فَرَعْتُ**: ona üstün geldim. Dağı **فَرَعتُ**: zirvesinde oldum.

Bu kıyasa yakın olup aynısı olmayanlardandır: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.

Ondan şâz olanlardandır: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.

Yine şâz olanlardandır: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir deve yavrusunun derisine yönelinir; başka bir yavruya giydirilir; boğazlanmışın yahut ölünün annesi onu benimseyip acısın diye; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])

Ama onların “vadide **أفرَعْتُ**: indim” sözü; bu, ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “Falanla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Der: birimiz inen, diğeri çıkan.

(**فرغ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الغين**; sahih bir asıldır; boşluğa [ve geniş] güce delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ** **فَراغاً** ve **فُروغاً**; ve ayrıca **فرِغَ**. Bab’dandır **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü yer. Suyu **أفرَغْتُ**: onu döktüm. Ve **افترغْتُ**; suyu kendi üzerine döktüğün zaman. Kanı **فِرْغاً** gitti; yani boşa, onunla talep olunmadı. **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; buna bu ad verildi; çünkü sanki her şeyden boşmuş da koşması ve yürüyüşü hafiflemiş gibidir. **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**: çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])

Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; bu mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir: “şu işe **فَرَغت إلى**”([30]); yani ona yöneldim.

(**فرق**) **الفاء** ve **الراء** ve **القاف**; sahih bir aslî köktür; iki şey arasında ayırmaya ve uzaklaştırmaya([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: onu **فرَقْتُ** **فَرَقاً**. **الفِرْق**: koyun sürüsü. **الفِرق**: şeyden bir parça; yarıldığı zaman. Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].

Bab’dandır: **الفَرِيقة**; o, koyun sürüsüdür; sanki o, koyunun çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])

Bab’dandır: hummalının hummasından **إفراق**’ı; bu ancak böyledir; çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defa isabet eden hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.

**الفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: çünkü karanlık ondan ayrışır. **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Atlarda **الفَرَق**: iki kalçasından birinin diğerinden daha yüksek olması. Koçlarda **الفَرَق**: iki testis arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısı ağrısından dolayı yerde başıboş gider; yeri bilinmeyen yerde doğurur; çoğulu **فوارق** ve **فُرَّق**. Ona bu ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrıldığında bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. İnsanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran; onları fasleder. Sabahın **فَرَقُ**’ı ve **فَلَقُه** birdir.

Bu bab’dan şâz olanlardandır: **الفَرْق**: ölçeklerden bir ölçek; fâ’sı fetha, sükûn. Kuteybî dedi: o, râ’sı fetha ile **الفَرَق**’tır; hadîste gelen odur: “Ondan **الفَرَق** sarhoş ederse, ondan avuç dolusu haramdır”; ve denir: o, on altı rıtl’dır. Hıdâş b. Züheyr’e okudu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])

**الفَرِيقة**: çörekotu ile pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. **الفَروقة**: iki böbreğin yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
Ve **الفَروق**: bir yerdir; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır*.

(**فرك**) **الفاء** ve **الراء** ve **الكاف**; bir asıl, şeyde gevşekliğe ve onun bükülmesine delâlet eder. Bundan: şeyi elimle **فركتُ**; onu **أفرُكه** **فركاً**; bu, şeyin **ينفَرِك** edinceye kadar onu bükmendir. **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimiz şeydir.

Bab’dandır: kadın kocasını **فَرِكَت**; onu **تَفْرَكُه**; ona buğzettiği zaman. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
**رجلٌ مفرَّك**: kadınlar ona buğzeder; ona **فِرْك** denilmesi ancak şundandır: çünkü o, ondan kıvrılır ve bükülür. **الانفراك**: omuzun gevşekliği. Ama “arkadaşımla **فاركتُ**; **تاركته** gibi” sözü; bu ibdâl bab’ındandır.

(**فرم**) **الفاء** ve **الراء** ve **الميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o, **الاستفرام**’dır. Derler: o, kadının([38]) bir şeyi içine koymasıdır; onunla [eteğinin altındakini([39])] daraltır. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama recez söyleyenin([42]) sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
O, bununla atları murad eder. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların ferçlerine girer; çakılı **الفَرْمة**’ye benzetti. **الفَرَماء**: bir yerdir([43]).

(**فره**) **الفاء** ve **الراء** ve **الهاء**; bir kelimedir; azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. **الفَرِه**: azgın. **الفارهة**: şarkıcı cariye. **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**: **الفُرْه** doğurur olduğu zaman.

(**فري**) **الفاء** ve **الراء** ve illetli harf; باب’ın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olan şeyler ondan dallanır: bundan: şeyi **فَرَيْتُ**; onu **أفرِيه** **فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği zaman. **أفريتُه**; sen onu bozmak için kestiğin zaman([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])

Bab’dandır: falan **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler getirdiği zaman; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
Yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Denir: falan yalanı **فَرَى**; onu **يَفرِيه**; onu uydurduğu zaman. Yer gözelerle **تفرَّت**: fışkırdı. **الفَرَى**: korkak([47]); ona bu ad verildi; çünkü atılganlıktan **فُرِي** edilmiştir; yani kesilmiştir. **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o, acayiptir. **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ** **يَفْرَى** **فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])

Bab’dandır: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ona ancak başka bir kıyastan dolayı **فَروة** denildi; o da örtmedir; bu yüzden başın **فَرْوة**’suna, yani derisine bu ad verildi. Ondan **الفَرْوة**: zenginlik ve servet. **الفَروةُ**: kuruduğu zaman her toplanmış bitki. Hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, باب iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.

Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o, **الفَرَأ**: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**’ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *

(**فرت**) **الفاء** ve **الراء** ve **التاء**; tek bir kelimedir; o, **الماء الفُراتُ**’tır; o, tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.

(**فرث**) **الفاء** ve **الراء** ve **الثاء**; bir aslî köktür; ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ** ciğerini; onu ufaladı. **الفَرْث**: işkembede olan şey. İstiare mânâsı üzere denir: falan, ashabını **أفْرَثَ**; onlarla koştu ve onları belâya attı.

(**فرج**) **الفاء** ve **الراء** ve **الجيم**; sahih bir asıldır; şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: onu **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Derler: **الفَرْجة**: gamdan yahut kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; fakat onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])

**الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])

**الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır geçitleri; onlara **فُرُوجاً** denildi; çünkü yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Denir: İslâm hakkında korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Korku yeri olan her yer **فَرْج**’dir. **قوسٌ فُرُجٌ**: yayının iki ucu yarıldığı zaman. Dediler: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. **امرأةٌ فَرْجاء**. Ondan **الفُرُج**: sırrı gizlemeyen; **الفِرْج** de onun gibidir. **الفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; onda bulunan **الفُرجة** sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldan şâz olanlardandır: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülendir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**’dir. Bazı hadîste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; **بالجيم**.

(**فرح**) **الفاء** ve **الراء** ve **الحاء**; iki asıldır: birisi hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.

Birincisi **الفَرَح**’tır; denir: **فَرِحَ** **يَفرَح** **فَرَحا**; o, **فَرِح**’tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. **المِفراح**: **المِحْزان**’ın zıddı.

Diğer asıl ise **الإفراح**’tır; o, ağırlaştırmadır. Onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])

(**فرخ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الخاء**; tek bir kelimedir; ona kıyas edilir. **الفَرْخ**: kuşun yavrusu. Denir: kuş **أفرَخَ**. Kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. “**ليُفْرِخ رُوعك**”; dediler: mânâsı, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Derler: iş **أفرَخَ**: karışıklıktan sonra açığa çıktı. **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir şarkıcı köle; ona ok uçları yahut oklar nisbet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *

(**فرد**) **الفاء** ve **الراء** ve **الدال**; sahih bir asıldır; birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek (وتر)dir. **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan öküz. **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden koptu; keza **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrıldı. Yıldızların **أفراد**’ı: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. **الفريد**: inci; dizildiği ve arası başkasıyla ayrıldığı zaman. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿من بين فرث ودم لبنا خالصا﴾ [النحل/66]، أي: ما في الكرش، يقال: فرثت كبده. أي: فتنتها، وأفرث فلان أصحابه: أوقعهم في بلية جارية مجرى الفرث.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿**من بين فرث ودم لبنا خالصا**﴾ [النحل/66], yani: işkembede olan şey; denilir: **فرثت** onun ciğerini. Yani: onu fitneye düşürdüm; ve falan kişi arkadaşlarını **أفرث** etti: onları, **الفرث**in cereyan ettiği yol üzere cereyan eden bir belâya düşürdü.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر ث
عطشوا حتى اعتصروا الفرث ولا بدّ للحروث من الفروث‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نزلنا به ففرث لنا جلّته أي نثرها وأصله‏:‏ فعلُ الجزَّار بالبطون، ومنه‏:‏ ضربه ففرَث كبدَه، وانفرثتْ كبدُه. وشدّ عليهم فتفرّثوا أي تفرّقوا.

##### Türkçe

ف ر ث
Susadılar; nihayet **الفرث**’i sıktılar; ve ekinler için **الفروث**’tan kaçınılmazdır.

Mecazdan: Orada konakladık da bize onun **جلّته**’sini **ففرث** etti; yani onu saçtı. Aslı: kasabın karınlara yaptığı fiildir. Ondan: Ona vurdu da onun **كبدَه**’sini **ففرَث** etti; ve onun **كبدُه**’si **انفرثتْ**. Onlara şiddet uyguladı da **فتفرّثوا**; yani dağıldılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَرْثُ: السِّرْجينُ، ما دام في الكَرِشِ، والجمع فُرُوثٌ. ابن سيده: الفَرْثُ السِّرْقِينُ، والفَرْثُ والفُراثة: سِرْقِينُ الكَرشِ. وفَرَثْتُها عنه أَفْرُثُها فَرْثاً، وأَفْرَثْتُها، وفَرَّثْتُها، كذلك، وفَرَثَ الحُبُّ كَبِدَه، وأَفْرثَها، وفَرَّثَها: فَتَّتَها. وفَرَثْتُ كَبِدَه، أَفْرِثُها فَرْثاً، وفَرَّثْتُها تَفْريثاً إِذا ضَرَبْتَه حتى تَنْفَرِثَ كَبِدُه؛ وفي الصحاح: إِذا ضَرَبتَه وهو حَيٌّ، فانْفَرَثَتْ كَبِدُه أَي انْتَثرتْ. وفي حديث أُم كُلْثوم، بنتِ عليٍّ، قالت لأَهل الكوفة: أَتدرون أَيَّ كَبِدٍ فَرَثْتم لرسول الله، صلى الله عليه وسلم؟ الفَرْثُ: تَفْتيت الكَبِد بالغم والأَذى. وفَرَثَ الجُلَّة، يَفْرُثُها ويَفْرِثُها فَرْثاً إِذا شَقَّها ثم نَثرَ جميعَ ما فيها؛ وفي التهذيب: إِذا فَرَّقها. وأَفرَثْتُ الكَرِشَ: إِذا شَقَقْتَها، ونَثرْتَ ما فيها. ابن السكيت: فَرَثْتُ للقوم جُلَّةً، وأَنا أَفْرِثها، وأَفرُثُها إِذا شَقَقْتها، ثم نَثرْتَ ما فيها؛ وقيل: كلُّ ما نثرْته، من وِعاءٍ، فَرْثٌ. وشَرِبَ على فَرْثٍ أَي على شِبَع. وأَفرَثَ الرجلَ إِفْراثاً: وقَعَ فيه. وأَفْرَثَ أَصحابَه: عَرَّضَهم للسلطان، أَو لِلائَمةِ الناس، أَو كَذَّبهم عند قوم، ليُصغَّرَهم عندَهم، أَو فَضَحَ سِرَّهم. وامرأَةٌ فُرُثٌ: تَبْزُقُ وتَخْبُثُ نفسُها، في أَول حَمْلِها، وقد انْفُرِثَ بها. أَبو عمرو: يقال للمرأَة إِنها لمُنْفَرثةٌ، وذلك في أَولِ حَمْلها، وهو أَن تَخْبُثَ نفسُها، في أَول حملها، فيكْثُر نَفْثُها للخَراشِيِّ التي على رأْس مَعِدتِها؛ قال أَبو منصور: لا أَدري مُنْفَرِثةٌ أَم مُتَفَرِّثةٌ؟ والفَرْثُ: غَثَيانُ الحُبْلى. والفَرْثُ: الرَّكْوة الصغيرةُ. وجبلٌ فَريثٌ: ليس بضخْمٍ صُخورُه، وليس بذي مَطَرٍ ولا طِينٍ، وهو أَصعبُ الجبال، حتى إِنه لا يُصْعَدُ فيه، لصُعوبته وامتناعه. وثَريدٌ فَرْثٌ: غير مُدَقَّقِ الثَّرْدِ، كأَنه شُبِّه بهذا الصِّنْفِ من الجبال. وقال اللحياني: قال القَنانيّ: لا خير في الثريدِ إِذا كان شَرِثاً فَرِثاً، وقد تقدم ذكر الشَّرِثِ.

##### Türkçe

**الفَرْثُ**: işkembede bulunduğu müddetçe **السِّرْجينُ**; çoğulu **فُرُوثٌ**. İbn
Sîde: **الفَرْثُ** **السِّرْقِينُ**’dir; **الفَرْثُ** ve **الفُراثة**: işkembenin **سِرْقِينُ**’idir.
Ve “onu ondan **فَرَثْتُها**; **أَفْرُثُها** **فَرْثاً**” (yaptım); ve “onu **أَفْرَثْتُها**”, ve “onu
**فَرَّثْتُها**” da; böyledir. Ve **الحُبُّ** onun ciğerini **فَرَثَ**; ve onu **أَفْرثَها**, ve onu
**فَرَّثَها**: onu parçaladı. Ve “onun ciğerini **فَرَثْتُ**; **أَفْرِثُها** **فَرْثاً**” ve “onu
**فَرَّثْتُها** **تَفْريثاً**” (yaptım): onu dövdüğün zaman, ta ki ciğeri parçalansın; ve
**الصحاح**’ta: onu diri iken dövdüğün zaman, ciğeri **انْفَرَثَتْ**; yani dağılıp saçıldı. Ve Ümm
Külsûm, Ali’nin kızı, hadîsinde: Kûfe ehline dedi ki: Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem)
hangi ciğeri **فَرَثْتم** ettiğinizi biliyor musunuz?
**الفَرْثُ**: keder ve eziyetle ciğerin ufalanmasıdır. Ve **الجُلَّة**’yi **فَرَثَ**,
onu **يَفْرُثُها** ve **يَفْرِثُها** **فَرْثاً** (yapar): onu yarıp sonra içindekilerin tamamını
saçtığı zaman; ve **التهذيب**’te: onu ayırıp dağıttığı zaman. Ve “işkembe(yi) **أَفرَثْتُ**”:
onu yardığın ve içindekini saçtığın zaman. İbnü’s-Sikkît: “kavim için bir **جُلَّة**’yi
**فَرَثْتُ**; ben onu **أَفْرِثها** ve **أَفرُثُها** (yaparım)”: onu yardığın, sonra içindekini
saçtığın zaman; ve denildi ki: bir kaptan saçtığın her şey **فَرْثٌ**’tür. Ve “bir **فَرْثٍ**
üzerine içti”: yani tokluk üzerine. Ve adamı **أَفرَثَ** **إِفْراثاً**: ona düştü (sataştı).
Ve “ashabını **أَفْرَثَ**”: onları sultana, yahut insanların kınamasına maruz bıraktı; yahut
bir kavim yanında onları yalanladı ki onların yanında küçültsün; yahut sırlarını ifşa etti.
Ve bir kadın **فُرُثٌ**: tükürür ve nefsi kötüleşir; hamlinin başında; ve onunla
**انْفُرِثَ** olunmuştur. Ebû Amr: kadına “o mutlaka **مُنْفَرثةٌ**’dir” denir; bu, hamlinin
başındadır; o da şudur: hamlinin başında nefsi kötüleşir; midesinin başı üzerindeki
**الخَراشِيِّ** sebebiyle onun tükürmesi çoğalır. Ebû Mansûr dedi ki: bilmiyorum,
**مُنْفَرِثةٌ** mi yoksa **مُتَفَرِّثةٌ** mi? Ve **الفَرْثُ**: hamile kadının bulantısıdır.
Ve **الفَرْثُ**: küçük **الرَّكْوة**’dir. Ve **فَريثٌ** bir dağ: kayaları iri değildir; ne yağmurlu
ne de çamurludur; ve o, dağların en zoru/çetini olup, hatta zorluğu ve sarplığı sebebiyle
onda yukarı çıkılmaz. Ve **ثَريدٌ فَرْثٌ**: **الثَّرْدِ**’i ince ince edilmemiş (olan); sanki
dağların bu sınıfına benzetilmiştir. Ve el-Lihyânî dedi ki: el-Kanânî dedi ki: **الثريدِ**
**شَرِثاً فَرِثاً** olduğu zaman onda hayır yoktur; ve **الشَّرِثِ**’in zikri daha önce geçti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ث * * الفَرْثُ * بوزن الفلس السرجين ما دام في الكرش والجمع * فُروثٌ * كفلوس و * أفْرَثَ * اكرش شقها وألقى ما فيها

##### Türkçe

* ف ر ث * * **الفَرْثُ** * **الفلس** vezninde; işkembe içinde bulunduğu müddetçe tezek; çoğulu * **فُروثٌ** *; **فلوس** gibi. Ve * **أفْرَثَ** *: işkembeyi yardı; içindekini attı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرث  ، بفتح فسكون:  السرجين  ما دام في  الكرش  ، والجمع فروث، وفي المحكم: الفرث: السرقين، والفرث والفراثة: سرقين الكرش. الفرث  : الركوة الصغيرة، لغة في القاف  ، وهو غلط، وقد أخذ من نص الصاغاني، فإنه قال: القرث بالقاف: الركوة، وبالفاء: غثيان الحبلى. فهو أورده من نص الأشباه، وليس مراده أن القاف لغة في الفاء فتأمل. الفرث  : غثيان الحبلى، كالانفراث والتفرث، وإنها لمنفرث بها  ، إذا غثت نفسها من ثقل الحبل. وقال أبو عمرو: يقال للمرأة: إنها لمنفرثة، وذلك في أول حملها، وهو أن تخبث نفسها، فيكثر نفثها للخراشى التي على رأس معدتها. قال أبو منصور: لا أدري منفرثة أم متفرثة، وقال غيره: امرأة فرث: تبزق وتخبث نفسها في أول حملها، وفد انفرث بها.  وفرث الجلة يفرث ويفرث  فرثا: شقها، ثم نثر جميع  ما فيها  وفي التهذيب: إذا فرقها. وأفرثت الكرش، إذا شققتها ونثرت ما فيها. وفي الصحاح: ابن السكيت: فرثت للقوم جلة فأنا أفرثها وأفرثها، إذا شققتها ثم نثرت ما فيها، انتهى. قيل: كل ما نثرته من وعاء فرث فرث  كبده يفرثها  فرثا- من باب ضرب وهكذا في الصحاح وغيره، ولم يذكر فيه أحد من الأئمة الوجهين، فقول شيخنا: ثم قضيته أن فرث الكبد، كضرب، وفي الصحاح أنه بهما كالذي قبله غير متجه، كما هو ظاهر -:  ضربها  حتى تنفرث كبده، وفي الصحاح: إذا ضربته  وهو حي، كفرثها تفريثا، فانفرثت كبده  أي  انتثرت  ، وقوله: وهو حي، هكذا في نسختنا، بل سائر النسخ التي بأيدينا، وهو مطابق عبارة الصحاح واللسان، وقد شذت نسخة شيخنا، فإنه وجد فيها: وهي حي، بضمير المؤنث، وهو خطأ، ولا قلاقة في كلام المصنف على ما زعم. وفرث الحب كبده، وأفرثها، وفرثها: فتتها، وفي حديث أم كلثوم بنت علي:  قالت لأهل الكوفة: أتدرون أي كبد فرثتم لرسول الله صلى الله عليه وسلم  الفرث: تفتيت الكبد بالغم والأذى.  وأفرث الكبد  وفرثها تفريثا، إذا  شقها وألقى  عنها  الفراثة  ، وهو  بالضم  : الفرث، وهو السرقين، كما تقدم،  أي  ألقى  ما فيها  ، وهو مأخوذ من عبارة ابن سيده والأزهري. ونص عبارة الأول: الفرث والفراثة سرقين الكرش، وفرثتها عنه أفرثها فرثا، وأفرثتها، وفرثتها، كذلك. ونص عبارة الثاني: وأفرثت الكرش، إذا شققتها ونثرت ما فيها، فالمصنف خلط بين العبارتين. أفرث الرجل إفراثا: وقع فيه. وأفرث  أصحابه: عرضهم  للسلطان، أو  للأئمة الناس  ، أو كذبهم عند قوم ليصغرهم عندهم، أو فضح سرهم.  وفرث كفرح: شبع  يقال: شرب على فرث أي شبع. فرث  القوم: تفرقوا  . ومكان فرث، ككتف: لا جبل ولا سهل  . وجبل فريث: ليس بضخم صخوره، وليس بذى مطر ولا طين، وهو أصعب الجبال حتى إنه لا يصعد فيه لصعوبته وامتناعه.
 ومما يستدرك عليه: ثريد فرث: غير مدقق الثرد، كأنه شبه بهذا الصنف من الجبال. وقال اللحياني: قال القناني: لا خير في الثريد إذا كان شرثا فرثا، وقد تقدم ذكر الشرث. والمفارث: المواضع التي يفرث فيها الغنم وغيرها.

##### Türkçe

**الفرث**، فتحayla sonra sükûnla: işkembe içinde bulunduğu müddetçe **السرجين**; çoğulu **فروث**. **المحكم**’de: **الفرث**: **السرقين**; **الفرث** ve **الفراثة**: işkembenin **سرقين**’i. **الفرث**: küçük **الركوة**; **القاف**’ta bir dil (varyant) olarak; bu yanlıştır. Bu, **الصاغاني**’nin nassından alınmıştır; çünkü o şöyle dedi: **القرث** **بالقاف**: **الركوة**; **وبالفاء**: gebe kadının **غثيان**’ı. O bunu **الأشباه**’ın nassından getirmiştir; maksadı **القاف**’ın **الفاء**’da bir dil olması değildir; öyleyse düşün.

**الفرث**: gebe kadının **غثيان**’ı; **كالانفراث** ve **التفرث** gibi. Ve o, onunla **لمنفرث**tir; yani hamlin ağırlığından dolayı kendisini **غثت** ettiği vakit. Ebû Amr dedi: kadına şöyle denir: o, elbette **لمنفرثة**dir; bu, hamlinin başında olur; o da, kendisini **تخبث** etmesidir; böylece midesinin başı üzerindeki **الخراشى** sebebiyle onun **نفث**’i çoğalır. Ebû Mansûr dedi: bilmiyorum **منفرثة** mi yoksa **متفرثة** mi. Başkası dedi: **امرأة فرث**: hamlinin başında tükürür ve kendisini **تخبث** eder; ve onunla **انفرث** olmuştur.

Ve **فرث** **الجلة** **يفرث** ve **يفرث** **فرثا**: onu yardı; sonra içindeki her şeyi saçtı. **التهذيب**’de: onu ayırdığı vakit. Ve **أفرثت** **الكرش**: onu yardığın ve içindekini saçtığın vakit. **الصحاح**’ta: İbnü’s-Sikkît: kavim için bir **جلة** **فرثت**; ben onu **أفرثها** ve **أفرثها**; onu yardığım, sonra içindekini saçtığım vakit; bitti. Denildi: bir kaptan saçtığın her şey **فرث**tur.

**فرث** **كبده** **يفرثها** **فرثا** — **من باب ضرب**; ve **الصحاح** ve başkasında da böyledir. İmamlardan hiçbiri onda iki vechi zikretmedi; bu sebeple şeyhimizin sözü: “sonra onun gereği, **فرث** **الكبد**’in, **كضرب** olmasıdır; ve **الصحاح**’ta onun ikisiyle olduğu, önceki gibi, yerinde değildir, göründüğü üzere” —: onu dövdü; ta ki ciğeri **تنفرث** edinceye kadar. **الصحاح**’ta: onu dövdüğün vakit — o diri iken — **كفرثها** **تفريثا**; böylece ciğeri **انفرثت**; yani **انتثرت**. Ve onun sözü: “o diri iken”; bizim nüshamızda böyledir; bilakis elimizdeki diğer nüshaların hepsinde de böyledir; ve bu, **الصحاح** ve **اللسان** ibaresine uygundur. Şeyhimizin nüshası şâz olmuştur; çünkü onda “**وهي حي**”yi, müennes zamiriyle bulmuştur; bu hatadır. Müellifin sözünde, zannettiği üzere, bir kapalılık yoktur.

Ve **فرث** **الحب** ciğerini, ve **أفرثها**, ve **فرثها**: onu ufaladı. Ali’nin kızı Ümmü Külsûm hadîsinde: Kûfe ehline dedi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم için hangi ciğeri **فرثتم** ettiğinizi biliyor musunuz?” **الفرث**: gam ve eziyetle ciğerin ufalanmasıdır.

Ve **أفرث** ciğeri ve **فرثها** **تفريثا**: onu yardığın ve ondan **الفراثة**’yi attığın vakit. O, zamme iledir: **الفرث**; o da **السرقين**’dir; geçtiği üzere; yani içindekini attı. Bu, İbn Sîde ve Ezherî’nin ibaresinden alınmıştır. Birincinin ibaresinin nassı: **الفرث** ve **الفراثة** işkembenin **سرقين**’idir; ve ondan onu **فرثتها**; onu **أفرثها** **فرثا**; ve onu **أفرثتها**; ve onu **فرثتها**; böyle. İkincinin ibaresinin nassı: ve **أفرثت** **الكرش**: onu yardığın ve içindekini saçtığın vakit. Böylece müellif iki ibareyi birbirine karıştırdı.

**أفرث** adam **إفراثا**: onun içine düştü. Ve **أفرث** ashabını: onları sultana arz etti; yahut insanların imamlarına; yahut bir kavim yanında onları, onların yanında küçülsünler diye, yalanladı; yahut sırlarını ifşa etti.

Ve **فرث** — **كفرح**: doydu; şöyle denir: **شرب على فرث**; yani doydu. **فرث** kavim: dağıldılar. Ve **مكان فرث** — **ككتف**: ne dağ ne ova. Ve **جبل فريث**: kayaları iri değildir; ve yağmur ve çamur sahibi değildir; ve o, dağların en sarpıdır; hatta zorluğu ve erişilmezliği sebebiyle ona çıkılmaz.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ثريد فرث**: **الثرد**’i ince yapılmamış; sanki dağların bu sınıfına benzetildi. Lihyânî dedi: Kınânî dedi: **الثريد**’de hayır yoktur; eğer **شرثا فرثا** olursa. **الشرث**’in zikri geçti. Ve **المفارث**: koyun ve başkasının **يفرث** ettiği yerlerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَثْتُ الكَرِشَ
1 فَرَثْتُ الكَرِشَ ذ : see 4. ― -b2- فَرَثَ الجُلَّةَ, (ISk, T, S, M, O, K,) aor. فَرُثَ , (T, O,) or فَرِثَ , (M,) or both, (ISk, S, K,) inf. n. فَرْثٌ, (T, M,) He scattered, or dispersed, [the contents of] the جُلَّة [or receptacle made of palm-leaves, for dates]: (T, * K:) or ripped the جُلَّة, and then scattered, or dispersed, its contents, (ISk, S, M, O,) entirely, (M,) لِلْقَومِ [for the people, or party]. (ISk, S, O.) ― -b3- And in like manner, (M,) فَرَثَ كَبِدَهُ, (ISk, T, S, M, O, K,) aor. فَرُثَ , (ISk, S, and so in some copies of the K,) or فَرِثَ , (O, and so in other copies of the K,) inf. n. فَرْثٌ; (S, O;) and ↓ فَرَّثَهَا, (ISk, S, M, O, K,) inf. n. تَفْرِيثٌ; (ISk, S, O, K;) He struck, or smote, him, (ISk, T, S, O,) or his liver, (K,) he being alive, (ISk, S, O, K,) so that his liver became scattered. (ISk, T, S, O, K.) And [hence] one says, فَرَثَ الحُبُّ كَبِدَهُ, and ↓ فَرَّثَهَا, and ↓ افرثها, meaning (assumed tropical:) Love crumbled [or crushed] his liver: [like as we say “ it broke his heart: ”] (M, TA:) and فَرْتٌ is used in like manner of men, as meaning the crumbling of the liver by grief and molestation. (TA.) -A2- See also 7. ― -b2- فَرِثَ, aor. فَرَثَ , (K,) inf. n. فَرَثٌ, (M, O,) He was, or became, satiated. (M, * O, * K.) You say, شَرِبَ عَلَى فَرَثٍ He drank on an occasion, or in a state, of satiety. (M, TA.) ― -b3- فَرِثَ القَوْمُ The people, or party, became scattered, or dispersed. (O, K.)

2 فَرَّثَ see the next following paragraph: ― -b2- and see also the preceding paragraph, in two places.

افرث الكَرِشَ
4 افرث الكَرِشَ ذ He scattered the contents of the كرش [or stomach of a ruminant animal]: (T:) or he ripped the كرش, and threw away what was in it: (ISk, S, O:) or الكَرِشَ عَنِ ↓ فَرَثْتُ الفَرْثِ, aor. فَرُثَ , inf. n. فَرْثٌ; and أَفْرَثْتُهَا, and ↓ فَرَثْتُهَا; I ripped the كرش, and scattered what was in it. (M, TA.) Accord. to the K, one says, افرث الكَبِدَ, meaning He ripped the كبد [or liver], and threw away the فُرَاثَة, i. e., what was in it: but this is taken from two passages in the M and T, which the author of the K has confounded. (TA.) ― -b2- And [hence, app.,] افرث أَصْحَابَهُ (assumed tropical:) He exposed his companions (T, S, M, O, K) to the ruling power, (T,) or to the censure of men: (T, S, M, O, K:) or he pronounced them to be liars, in the presence of a people, or party, in order to lessen them in their estimation: or he exposed to reproach their secret: (M:) or he calumniated, or slandered, them. (IF, O.) And افرث الرَّجُلَ (assumed tropical:) He reviled, vilified, or vituperated, the man; charged him with a vice, fault, or the like; defamed him; or detracted from his reputation. (M, O.) ― -b3- See also 1.

5 تَفَرَّثَ see the paragraph here following.

انفرثت كَرِشُهُ
7 انفرثت كَرِشُهُ ذ His (a ruminant animal's) stomach became ripped and its contents became scattered, or dispersed. (M.) ― -b2- And انفرثت كَبِدُهُ His liver became scattered by a blow, (ISk, T, S, O, K,) he being alive. (ISk, S, O, K.) ― -b3- اِنْفَرَثَتْ said of a pregnant woman; as also ↓ تَفَرَّثَتْ; (O, K, but only the inf. ns. are mentioned in the K;) and ↓ فَرِثَتْ; (T, A, O, K, but only the inf. n. is mentioned; in a copy of the T written فَرَث; in the K, فَرْث, and so in a copy of the A; [accord. to the TK, the pret. is فَرَثَتْ, and the aor. تَفْرُثُ; but is probably only inferred from the form of the inf. n. in the K;]) She had a heaving of the soul [or stomach], or a tendency to vomit. (T, A, O, K. *) [And] اُنْفُرِثَ بِهَا She (a woman, in the beginning of her pregnancy,) was affected with a spitting, and with a heaving of the soul [or stomach], or a tendency to vomit. (M.) [See also the last of the following paragraphs.]

فَرْثٌ
فَرْثٌ ذ The سِرْجِين [here meaning feces] (S, A, O, K) while remaining (S, O) in the كَرِش [or stomach of a ruminant animal]; (S, A, O, K;) the dregs in the كرش: (Jel in xvi. 68:) or i. q. سِرْقِين [a dial. var. of سرجين]: and the سرقين of the كرش; as also ↓ فُرَاثَةٌ, (M,) [i. e.] الفُرَاثَةُ signifies what is extracted from the كرش [like الفَرْثُ: it is erroneously expl. in the K: see 4]: (O:) the pl. of فَرْثٌ is فُرُوثٌ. (S, O.) ― -b2- And Anything that is scattered from a bag or other receptacle for travelling-provisions &c. (M.) -A2- Also A small [leathern vessel for water, of the kind called] رَكْوَة [q. v.]; (T, K;) a dial. var. of قَرْثُ: (K:) or the small رَكْوَة is called القَرْثُ [only], with ق. (O.) -A3- See also the last of the following paragraphs.

فُرَاثَةُ
فُرَاثَةُ ذ : see the next preceding paragraph.

مَفَارِثُ
مَفَارِثُ ذ [a pl. of which the sing. is app. مَفْرَثُ or مَفْرِثٌ] The places in which [slaughtered] sheep and other animals are ripped [and eviscerated] and skinned. (O.)

مُتَفَرِّثَةٌ
مُتَفَرِّثَةٌ ذ : see the following paragraph, in two places.

اـِنَّهَا لَمُنْفَرَثٌ بِهَا
اـِنَّهَا لَمُنْفَرَثٌ بِهَا ذ , said of a pregnant woman, Verily she is affected with a heaving of the soul [or stomach], or a tendency to vomit, (O, K, * TA, *) by reason of the heaviness of pregnancy: (O:) [or] one says of a woman in the beginning of her pregnancy, ↓ اـنَّهَا لَمُتَفَرِّثَةٌ, meaning [Verily] she is affected with a heaving of the soul [or stomach], or a tendency to vomit, and the phlegm at the head of her stomach is much in quantity: so says ISk, on the authority of AA: but [Az, after citing this, adds,] I know not whether it be مُنْفَرِثَةٌ or ↓ مُتَفَرِّثَةٌ: (T, TA: *) and ↓ اِمْرَأَةٌ فَرْثٌ, (M, TA, [in the former, as given in the TT, the latter word is written فرْثٌ, without any vowel-sign to the ف,]) it is said, (TA,) means A woman who spits, [or expectorates phlegm,] and has a heaving of the soul [or stomach], or a tendency to vomit, in the beginning of her pregnancy. (M, TA.)

##### Türkçe

**فَرَثْتُ الكَرِشَ**
1 **فَرَثْتُ الكَرِشَ** ذ : bkz. 4. ― -b2- **فَرَثَ الجُلَّةَ**, (ISk, T, S, M, O, K,) muzâri‘ı **فَرُثَ**, (T, O,) yahut **فَرِثَ**, (M,) yahut ikisi de, (ISk, S, K,) mastarı **فَرْثٌ**, (T, M,) O, **الجُلَّة**’nin [yahut hurma için hurma-yapraklarından yapılmış kap’ın] içindekini saçtı yahut dağıttı: (T, * K:) yahut **الجُلَّة**’yi yırttı, sonra içindekini saçtı yahut dağıttı, (ISk, S, M, O,) bütünüyle, (M,) **لِلْقَومِ** [kavim için, yahut topluluk için]. (ISk, S, O.) ― -b3- Ve aynı şekilde, (M,) **فَرَثَ كَبِدَهُ**, (ISk, T, S, M, O, K,) muzâri‘ı **فَرُثَ**, (ISk, S, ve K’nın bazı nüshalarında da böyle,) yahut **فَرِثَ**, (O, ve K’nın diğer nüshalarında da böyle,) mastarı **فَرْثٌ**; (S, O;) ve ↓ **فَرَّثَهَا**, (ISk, S, M, O, K,) mastarı **تَفْرِيثٌ**; (ISk, S, O, K;) O, ona vurdu yahut çarptı, (ISk, T, S, O,) yahut onun karaciğerine, (K,) o diri iken, (ISk, S, O, K,) öyle ki karaciğeri saçılmış oldu. (ISk, T, S, O, K.) Ve [bundan dolayı] denir: **فَرَثَ الحُبُّ كَبِدَهُ**, ve ↓ **فَرَّثَهَا**, ve ↓ **افرثها**, mânâsı (mecaz kabul edilerek:) Aşk onun karaciğerini ufaladı [yahut ezdi]: [bizim “kalbini kırdı” dememiz gibi:] (M, TA:) ve **فَرْتٌ** erkekler hakkında da aynı şekilde kullanılır; mânâsı, keder ve eziyet sebebiyle karaciğerin ufalanmasıdır. (TA.) -A2- Ayrıca bkz. 7. ― -b2- **فَرِثَ**, muzâri‘ı **فَرَثَ**, (K,) mastarı **فَرَثٌ**, (M, O,) O tok oldu yahut toklaştı. (M, * O, * K.) Sen dersin: **شَرِبَ عَلَى فَرَثٍ** O, tokluk vaktinde yahut tokluk hâlinde içti. (M, TA.) ― -b3- **فَرِثَ القَوْمُ** Kavim yahut topluluk saçıldı yahut dağıldı. (O, K.)

2 **فَرَّثَ** bir sonraki paragrafı gör: ― -b2- ve ayrıca önceki paragrafı, iki yerde, gör.

**افرث الكَرِشَ**
4 **افرث الكَرِشَ** ذ O, **كرش**’in [yahut geviş getiren hayvanın işkembesinin] içindekini saçtı: (T:) yahut **كرش**’i yırttı ve içindekini attı: (ISk, S, O:) yahut **الكَرِشَ عَنِ** ↓ **فَرَثْتُ الفَرْثِ**, muzâri‘ı **فَرُثَ**, mastarı **فَرْثٌ**; ve **أَفْرَثْتُهَا**, ve ↓ **فَرَثْتُهَا**; Ben **كرش**’i yırttım ve içindekini saçtım. (M, TA.) K’ya göre denir: **افرث الكَبِدَ**, mânâsı: O, **كبد**’i [yahut karaciğeri] yırttı ve **فُرَاثَة**’yi, yani içindekini attı: fakat bu, M ve T’deki iki pasajdan alınmıştır; K’nın müellifi bunları birbirine karıştırmıştır. (TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **افرث أَصْحَابَهُ** (mecaz kabul edilerek:) O, arkadaşlarını (T, S, M, O, K) hükümran güce karşı açığa çıkardı, (T,) yahut insanların ayıplamasına: (T, S, M, O, K:) yahut onları, bir kavmin yahut topluluğun huzurunda, değerlerini düşürmek için yalancı diye niteledi: yahut onların gizlisini ayıba açığa çıkardı: (M:) yahut onlara iftira etti yahut onları çekiştirdi. (IF, O.) Ve **افرث الرَّجُلَ** (mecaz kabul edilerek:) O, adamı sövdü, aşağıladı yahut ağır hakaret etti; onu bir ayıp, kusur yahut benzeriyle suçladı; onu kötüledi; yahut şöhretinden eksiltti. (M, O.) ― -b3- Ayrıca bkz. 1.

5 **تَفَرَّثَ** burada onu izleyen paragrafı gör.

**انفرثت كَرِشُهُ**
7 **انفرثت كَرِشُهُ** ذ Onun (geviş getiren hayvanın) işkembesi yırtıldı ve içindekiler saçıldı yahut dağıldı. (M.) ― -b2- Ve **انفرثت كَبِدُهُ** Onun karaciğeri bir darbe ile saçıldı, (ISk, T, S, O, K,) o diri iken. (ISk, S, O, K.) ― -b3- **اِنْفَرَثَتْ** hamile kadın hakkında söylenir; bunun gibi ↓ **تَفَرَّثَتْ**; (O, K, fakat K’da yalnız mastarlar zikredilmiştir;) ve ↓ **فَرِثَتْ**; (T, A, O, K, fakat yalnız mastar zikredilmiştir; T’nin bir nüshasında **فَرَث** yazılmıştır; K’da **فَرْث**, ve A’nın bir nüshasında da böyledir; [TK’ya göre mâzî **فَرَثَتْ**, muzâri‘ **تَفْرُثُ**’tur; fakat muhtemelen K’daki mastarın şekline dayanarak çıkarılmıştır;]) Onda nefsin [yahut midenin] kabarması, yahut kusmaya meyil oldu. (T, A, O, K. *) [Ve] **اُنْفُرِثَ بِهَا** O (kadın, hamileliğinin başlangıcında) tükürük çıkarma ile ve nefsin [yahut midenin] kabarması yahut kusmaya meyil ile etkilendi. (M.) [Ayrıca bir sonraki paragrafların sonuncusuna da bak.]

**فَرْثٌ**
**فَرْثٌ** ذ **سِرْجِين** [burada dışkı mânâsında] (S, A, O, K) **كَرِش**’te [yahut geviş getiren hayvanın işkembesinde] kaldığı hâlde, (S, O) ; (S, A, O, K;) **كرش**’teki tortu: (Jel xvi. 68’de:) yahut **سِرْقِين** ile eş anlamlıdır [**سرجين**’in lehçe varyantı]: ve **كرش**’in **سرقين**’i; bunun gibi ↓ **فُرَاثَةٌ**, (M,) [yani] **الفُرَاثَةُ**, **كرش**’ten çıkarılan şeyi ifade eder [**الفَرْثُ** gibi: K’da yanlış açıklanmıştır: bkz. 4]: (O:) **فَرْثٌ**’ün çoğulu **فُرُوثٌ**’dur. (S, O.) ― -b2- Ve Yol azığı vb. için bir torbadan yahut başka bir kaptan saçılan her şey. (M.) -A2- Ayrıca [**رَكْوَة** denilen türden] küçük bir su kabı; (T, K;) **قَرْثُ**’un lehçe varyantı: (K:) yahut küçük **رَكْوَة**’ye yalnız **القَرْثُ** denir, ق ile. (O.) -A3- Ayrıca bir sonraki paragrafların sonuncusuna bak.

**فُرَاثَةُ**
**فُرَاثَةُ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**مَفَارِثُ**
**مَفَارِثُ** ذ [çoğuldur; tekili görünüşe göre **مَفْرَثُ** yahut **مَفْرِثٌ**] Kesilmiş koyunların ve diğer hayvanların yarılıp [içlerinin çıkarıldığı] ve yüzüldüğü yerler. (O.)

**مُتَفَرِّثَةٌ**
**مُتَفَرِّثَةٌ** ذ : iki yerde, bir sonraki paragrafı gör.

**اـِنَّهَا لَمُنْفَرَثٌ بِهَا**
**اـِنَّهَا لَمُنْفَرَثٌ بِهَا** ذ, hamile kadın hakkında söylenir: Şüphesiz o, hamileliğin ağırlığı sebebiyle, (O:) nefsin [yahut midenin] kabarması yahut kusmaya meyil ile etkilenmiştir, (O, K, * TA, *): [yahut] hamileliğinin başlangıcındaki kadın hakkında denir: ↓ **اـنَّهَا لَمُتَفَرِّثَةٌ**, mânâsı: [Şüphesiz] o, nefsin [yahut midenin] kabarması yahut kusmaya meyil ile etkilenmiştir; ve midesinin başındaki balgam miktarca çoktur: ISk bunu AA’dan rivayetle böyle söyler: fakat [Az, bunu naklettikten sonra, ekler:] bunun **مُنْفَرِثَةٌ** mi yoksa ↓ **مُتَفَرِّثَةٌ** mi olduğunu bilmiyorum: (T, TA: *) ve ↓ **اِمْرَأَةٌ فَرْثٌ**, (M, TA, [birincisinde, TT’de verildiği üzere, ikinci kelime ف’ye hiçbir hareke işareti olmaksızın **فرْثٌ** yazılmıştır,]) denir ki, (TA,) mânâsı: hamileliğinin başlangıcında tüküren [yahut balgam çıkaran] ve nefsin [yahut midenin] kabarması yahut kusmaya meyli olan kadın. (M, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَثَ
فَرَثَ U ( n. ac. فَرْث 1 ),
a.  Ripped open.

b.  I ( n. ac. فَرْث 1 ), Scattered.

c.  Struck, hurt ( the liver ).

d.  U ( n. ac. فَرْث 1 ), Suffered from nausea ( woman ).

فَرِثَ
فَرِثَ A ( n. ac. فَرَث 4 ),
a.  Became satiated.

b.  Became scattered.

فَرَّثَ
فَرَّثَ II ,
a.  see I (c) .

أَفْرَثَ
أَفْرَثَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Ex.   posed to censure.

تَفَرَّثَ
تَفَرَّثَ V ,  اِنْفَرَثَ VII ,
a.  see I (d) .

b.  Pass. of I ( a ), ( b ), ( c ).

فَرْث
فَرْث 1 ,
a.  Feces; offal; refuse.

b.  Leathern receptacle.

فُرَاْثَة
فُرَاْثَة 24t ,  فَرُوْث 26 ,
a.  see 1 (a) .

##### Türkçe

**فَرَثَ**
**فَرَثَ** U (n. ac. **فَرْث** 1),
a. Yardı, yırttı (açtı).

b. I (n. ac. **فَرْث** 1), Saçtı, dağıttı.

c. Vurdu, incitti (karaciğeri).

d. U (n. ac. **فَرْث** 1), Bulantıdan mustarip oldu (kadın).

**فَرِثَ**
**فَرِثَ** A (n. ac. **فَرَث** 4),
a. Doydu.

b. Dağınık oldu.

**فَرَّثَ**
**فَرَّثَ** II,
a. I (c)’ye bak.

**أَفْرَثَ**
**أَفْرَثَ** IV,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Kınanmaya maruz bıraktı.

**تَفَرَّثَ**
**تَفَرَّثَ** V, **اِنْفَرَثَ** VII,
a. I (d)’ye bak.

b. I (a), (b), (c)’nin edilgeni.

**فَرْث**
**فَرْث** 1,
a. Dışkı; sakatat; atık.

b. Deriden kap (mahfaza).

**فُرَاْثَة**
**فُرَاْثَة** 24t, **فَرُوْث** 26,
a. 1 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فرث
فَرَثَ - يَفْرُثُ - فَرْث
فَرَثَ - يَفْرُثُ + الشيء: يتحول ويصير برازاً أو خرى: يتفتت ويتخمر ويتعفن فيأخذ شكل البراز والخرى
فَرْث: اسم فعل " فَرَث - يَفْرُثُ ": ما يكون في داخل المعي والكرش من روث وفضلات: الخرى
أفْرَث - يُفْرِثُ + كائن + شيئاً: يلوث ما تحته أو حوله بنثر ما بداخل المعي والكرش من روث وفضلات، بالإقياء أو بالتبرز: يتبرزه ويخراه أو يقيؤه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التلوث والاتساخ بالقذر والنجس والسخام وما شابه"، وهي:
فََرَث - يَفْرُثُ، صَدَّ - يَصِدُّ، رَجُسَ - يَرْجُسُ (رَجِسَ - يَرْجَسُ)، نَجِسَ - يَنْجَسُ (نَجُسَ - يَنْجُسُ)، دَسَى - يَدْسَى (دَسَا - يَدْسُو)، شَابَ - يَشُوْبُ
فرث
 	﴿وإن لكم في الأنعام لعبرة نسقيكم مما في بطونه من بين فرث ودم لبنا خالصا سائغا للشاربين (66)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [فرث] ف ر ث: الفَرْثُ بوزن الفلس السرجين ما دام في الكرش والجمع فُروثٌ كفلوس و أفْرَثَ اكرش شقها وألقى ما فيها
معجم الفرائد القرآنية:
ف ر ث
"فَرْثٍ" في قوله تعالـى :" وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خَالِصاً سَائِغاً لِلشَّارِبِينَ" (66) النحل .
الفَرْث : أصل الفرث التفتيت، وفي الآية: ما في الكرش من الفضلات التي تركها الهضم المعدي .
الراغب
فرث
- قال تعالى: }من بين فرث ودم لبنا خالصا{ [النحل/66]، أي: ما في الكرش، يقال: فرثت كبده. أي: فتنتها، وأفرث فلان أصحابه: أوقعهم في بلية جارية مجرى الفرث.
ملخص اللسان:
1.     وفَرَثْتُها عنه أَفْرُثُها فَرْثاً، وفَرَّثَها: فَتَّتَها.
2.      الفَرْثُ: السِّرْجينُ، ما دام في الكَرِشِ، والجمع فُرُوثٌ
3.     وفَرَثَ الحُبُّ كَبِدَه، وأَفْرثَها، وفَرَّثَها: فَتَّتَها
4.     وأَفرَثْتُ الكَرِشَ: ،  يَفْرُثُها ويَفْرِثُها فَرْثاً إِذا شَقَّها ثم نَثرَ جميعَ ما فيها؛
5.     والفَرْثُ: غَثَيانُ الحُبْلى.وامرأَةٌ  فُرُثٌ: تَبْزُقُ وتَخْبُثُ نفسُها، في أَول حَمْلِها
6.     كلُّ ما نثرْته، من وِعاءٍ،  فَرْثٌ
7.     وجبلٌ  فَريثٌ: ليس بضخْمٍ صُخورُه، وليس بذي مَطَرٍ ولا طِينٍ، وهو أَصعبُ  الجبال، حتى إِنه لا يُصْعَدُ فيه، لصُعوبته وامتناعه.
لسان العرب
● -   فرث: الفَرْثُ: السِّرْجينُ، ما دام في الكَرِشِ، والجمع فُرُوثٌ. ابن  سيده: الفَرْثُ السِّرْقِينُ، والفَرْثُ والفُراثة: سِرْقِينُ الكَرشِ.  وفَرَثْتُها عنه أَفْرُثُها فَرْثاً، وأَفْرَثْتُها، وفَرَّثْتُها،  كذلك، وفَرَثَ الحُبُّ كَبِدَه، وأَفْرثَها، وفَرَّثَها: فَتَّتَها.  وفَرَثْتُ كَبِدَه، أَفْرِثُها فَرْثاً، وفَرَّثْتُها تَفْريثاً إِذا ضَرَبْتَه  حتى تَنْفَرِثَ كَبِدُه؛ وفي الصحاح: إِذا ضَرَبتَه وهو حَيٌّ،  فانْفَرَثَتْ كَبِدُه أَي انْتَثرتْ. وفي حديث أُم كُلْثوم، بنتِ عليٍّ، قالت لأَهل  الكوفة: أَتدرون أَيَّ كَبِدٍ فَرَثْتم لرسول الله، صلى الله عليه وسلم؟  الفَرْثُ: تَفْتيت الكَبِد بالغم والأَذى. وفَرَثَ الجُلَّة،  يَفْرُثُها ويَفْرِثُها فَرْثاً إِذا شَقَّها ثم نَثرَ جميعَ ما فيها؛ وفي  التهذيب: إِذا فَرَّقها. وأَفرَثْتُ الكَرِشَ: إِذا شَقَقْتَها، ونَثرْتَ ما  فيها. ابن السكيت: فَرَثْتُ للقوم جُلَّةً، وأَنا أَفْرِثها، وأَفرُثُها  إِذا شَقَقْتها، ثم نَثرْتَ ما فيها؛ وقيل: كلُّ ما نثرْته، من وِعاءٍ،  فَرْثٌ. وشَرِبَ على فَرْثٍ أَي على شِبَع. وأَفرَثَ الرجلَ إِفْراثاً: وقَعَ  فيه. وأَفْرَثَ أَصحابَه: عَرَّضَهم للسلطان، أَو لِلائَمةِ الناس، أَو  كَذَّبهم عند قوم، ليُصغَّرَهم عندَهم، أَو فَضَحَ سِرَّهم. وامرأَةٌ  فُرُثٌ: تَبْزُقُ وتَخْبُثُ نفسُها، في أَول حَمْلِها، وقد انْفُرِثَ بها.  أَبو عمرو: يقال للمرأَة إِنها لمُنْفَرثةٌ، وذلك في أَولِ حَمْلها، وهو  أَن تَخْبُثَ نفسُها، في أَول حملها، فيكْثُر نَفْثُها للخَراشِيِّ التي  على رأْس مَعِدتِها؛ قال أَبو منصور: لا أَدري مُنْفَرِثةٌ أَم  مُتَفَرِّثةٌ؟ والفَرْثُ: غَثَيانُ الحُبْلى. والفَرْثُ: الرَّكْوة الصغيرةُ. وجبلٌ  فَريثٌ: ليس بضخْمٍ صُخورُه، وليس بذي مَطَرٍ ولا طِينٍ، وهو أَصعبُ  الجبال، حتى إِنه لا يُصْعَدُ فيه، لصُعوبته وامتناعه. وثَريدٌ فَرْثٌ: غير  مُدَقَّقِ الثَّرْدِ، كأَنه شُبِّه بهذا الصِّنْفِ من الجبال. وقال  اللحياني: قال القَنانيّ: لا خير في الثريدِ إِذا كان شَرِثاً فَرِثاً، وقد  تقدم ذكر الشَّرِثِ.
مقاييس اللغة:
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
القاموس المحيط:
الفَرْثُ السِّرجينُ في الكَرِشِ، والرَّكْوَةُ الصغيرَةُ، لغةٌ في القافِ، وغَثَيانُ الحُبْلى، كالانْفِراثِ والتَّفَرُّثِ، وإنها لَمُنْفَرَثٌ بها. وفَرَثَ الجُلَّةَ يَفْرُثُ ويَفْرِثُ نَثَر ما فيها، وكَبِدَهُ يَفْرِثُها ضَرَبَها وهو حَيٌّ، كفَرَّثَها تَفْريثاً، فانْفَرَثَتْ كَبِدُهُ انْتَثَرَتْ. وأفْرَثَ الكبِدَ شَقَّها، وألْقى الفُراثَةَ، بالضم، أي ما فيها، وأصحابَهُ عَرَّضَهُمْ لِلائِمَةِ الناسِ. وفَرِثَ، كفَرِحَ شَبعَ، والقَوْمُ تَفَرَّقُوا. ومكانٌ فَرِثٌ، ككَتِفٌ لا جَبَلٌ ولا سهْلٌ.
تاج العروس:
ف - ر ث
" الفَرْثُ " بفتح فسكون : " السِّرْجِينُ " ما دَامَ في " الكَرِشِ " والجمع فُروثٌ وفي المحكم : الفَرْثُ : السِّرِقينُ والفَرْثُ والفُرَاثَةُ : سِرْقِينُ الكَرْشِ . الفَرْثُ " : الرِّكْوَةُ الصَّغِيرَةُ لُغَةٌ في القَافِ " وهو غَلَطٌ وقد أَخذ من نَصِّ الصّاغَانِيّ فإِنّه قَال : القَرْثُ بالقَاف : الرَّكْوَةُ وبالفاءِ : غَثَيَانُ الحُبْلَى . فهو أَورده من نَصِّ الأَشباه وليس مرادُه أَن القاف لغةٌ في الفاءِ فتأَمّل . الفَرْثُ " : غَثَيَانُ الحُبْلَى كالانْفِراثِ والتَّفَرُّثِ وإِنَّهَا لَمُنْفَرَثٌ بها " إِذا غَثَتْ نَفْسُهَا من ثِقَلِ الحَبَلِ . وقال أَبو عَمروٍ : يقال للمرأَة : إِنّها لمُنْفَرِثَةٌ وذلك في أَولِ حَمْلِها وهو أَن تَخْبُثَ نفْسُها فيَكْثُرَ نَفْثُها للخَراشِىِّ التي على رأْسِ مَعِدَتِهَا . قال أَبو منصور : لا أَدري مُنْفَرِثَة أَم مُتَفَرِّثَة وقال غيره : امرأَة فُرُثٌ : تَبْزُقُ وتَخْبُث نَفْسُها في أَوَّلِ حَمْلِها وفد انْفُرِثَ بها . " وَفَرَثَ الجُلَّةَ يَفْرُثُ ويَفْرِثُ " فَرْثاً : شَقَّها ثم نَثَرَ جميعَ " ما فِيهَا " وفي التهذيب : إِذا فَرَّقَهَا . وأَفْرْثْتُ الكَرِشَ إِذا شَقَقْتَها ونَثَرْتَ ما فيها . وفي الصّحاح : ابنُ السِّكِّيت : فَرَثْتُ للقَوْمِ جُلَّةً فأَنا أَفْرُثُها وأَفْرِثُها إِذا شَقَقْتَها ثمَ نَثَرْتَ ما فيها انتهى . قيل : كلّ ما نَثَرْتَهُ من وِعَاءٍ فَرْثٌ فَرَثَ " كَبِدَهُ يَفْرِثُها " فَرْثاً - من باب ضَرَبَ وهكذا في الصّحاح وغيرِه ولم يذكر فيه أَحدٌ من الأَئِمة الوَجهينِ فقولُ شيخِنا : ثمّ قَضِيَّته أَنَّ فَرَثَ الكَبِدَ كضَرَب وفي الصّحاح أَنه بهما كالذي قَبلَه غيرُ مُتَّجِهٍ كما هو ظاهر - : " ضَرَبَهَا " حتى تَنْفَرِثَ كَبِدُه وفي الصّحاح : إِذا ضَرَبْتَه " وهو حَيٌّ كَفَّرثَها تَفْرِيثاً فانْفَرَثَتْ كَبِدُه " أَي " انْتَثَرَتْ " وقوله : وهو حَيٌّ هكذا في نسختنا بل سائِرِ النُّسَخِ التي بأَيْدِينا وهو مطابقٌ عِبارةَ الصّحاح واللسان وقد شَذَّت نسخةُ شيخنا فإِنه وجد فيها : وهي حَيٌّ بضمير المؤنّث وهو خطأٌ ولا قلاقَةَ في كَلامِ المُصَنِّف على ما زَعَمَ . وفَرَثَ الحُبُّ كَبِدَهُ وأَفْرَثَها وفَرَّثَها : فَتَّتَها وفي حديث أُمِّ كُلْثُومٍ بنتِ علِيٍّ : " قالت لأَهْلِ الكُوفَةِ : أَتَدْرُونَ أَيَّ كَبِدٍ فَرَثْتُم لِرَسُولِ الله صلَّى الله عليه وسلم " الفَرْثُ : تَفْتِيتُ الكَبِدِ بالغَمِّ والأَذَى . " وأَفْرَثَ الكَبِدَ " وفَرَّثَها تَفْرِيثاً إِذا " شَقَّها وأَلْقَى " عنها " الفُرَاثَةَ " وهو " بالضَّمّ " : الفَرْثُ وهو السِّرْقِينُ كما تقدَّمَ " أَي " أَلْقَى " مَا فِيهَا " وهو مأْخُوذٌ من عبارةِ ابنِ سِيدَه والأَزهريّ . ونصُّ عبارةِ الأَوّل : الفَرْثُ والفُرَاثَةُ سِرْقِينُ الكَرِشِوفَرَثْتُهَا عنه أُفْرُثُها فَرْثاً وأَفْرَثْتُها وفَرَّثْتُها كذلك . ونصُّ عبارةِ الثاني : وأَفْرَثْتُ الكَرِشَ إِذا شَقَقْتَها ونَثَرْتَ ما فِيهَا فالمُصَنِّفُ خلَطَ بينَ العِبَارَتينِ . أَفْرَثَ الرَّجلُ إِفْراثاً : وَقَع فيهِ . وأَفْرَثَ " أَصْحَابَه : عَرَّضَهُمْ " للسُّلْطَانِ أَو " لِلأَئِمَةِ النّاسِ " أَو كَذَّبَهُم عندَ قومٍ ليُصَغِّرَهُم عندَهم أو فَضَحَ سِرَّهُم . " وفَرِثَ كفَرِحَ : شَبِعَ " يقالُ : شَرِبَ على فَرِثَ أي شِبَعِ . فَرِثَ " القَوْمُ : تَفَرَّقُوا " . وَمَكَانٌ فَرِثٌ ككَتِفٍ : لا جَبَلٌ ولا سَهْلٌ " . وجَبَلٌ فَرِيثٌ : ليسَ بِضَخْمٍ صُخُورُه وليس بِذى مَطَرٍ ولا طِينٍ وهو أَصعَبُ الجِبَالِ حتّى إِنه لا يُصْعَدُ فيه لصُعُوبَتِه وامْتِناعِه
ومما يستدرك عليه : ثَرِيدٌ فَرْثٌ : غيرُ مُدَقَّقِ الثَّرْدِ كأَنه شُبِّه بهذا الصِّنْفِ من الجِبَال . وقال اللِّحْيَانيّ : قال القَنَانِيّ : لا خيرَ في الثَّرِيدِ إِذَا كَان شَرِثاً فَرِثاً وقد تقدم ذِكْرُ الشَّرِثِ . والمَفَارِثُ : المَواضِعُ التي يُفْرَثُ فيها الغَنَمُ وغيرها

##### Türkçe

**فرث**
**فَرَثَ - يَفْرُثُ - فَرْث**
**فَرَثَ - يَفْرُثُ** + şey: dönüşür ve dışkı yahut pislik olur: parçalanır, mayalanır ve çürür de dışkı ve pislik şeklini alır.
**فَرْث**: “**فَرَث - يَفْرُثُ**” fiilinin isim-fiili: bağırsak ve işkembenin içinde bulunan gübre ve artıklar: pislik.
**أفْرَث - يُفْرِثُ** + bir varlık + bir şeyi: bağırsak ve işkembenin içinde olan gübre ve artıkları kusma ile yahut dışkılama ile saçıp dökmek suretiyle, altındakini yahut çevresindekini kirletir: onu dışkılar ve pisletir yahut onu kusar.
Ve lafız, “pislik, necaset, is, ve benzeri ile kirlenme ve pislenme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فََرَث - يَفْرُثُ**، **صَدَّ - يَصِدُّ**، **رَجُسَ - يَرْجُسُ** (**رَجِسَ - يَرْجَسُ**)، **نَجِسَ - يَنْجَسُ** (**نَجُسَ - يَنْجُسُ**)، **دَسَى - يَدْسَى** (**دَسَا - يَدْسُو**)، **شَابَ - يَشُوْبُ**

**فرث**
﴿Ve şüphesiz sizin için davarlarda elbette bir ibret vardır; size karınlarında olandan, **فرث** ile kan arasından, içenler için hâlis, boğazdan kolay geçen bir süt içiriyoruz (66)﴾ **النحل**

Muhtârü’s-sıhâh
● [**فرث**] ف ر ث: **الفَرْثُ** (fils vezninde): işkembede bulunduğu müddetçe gübre; çoğulu **فُروثٌ** (fulûs gibi). Ve **أفْرَثَ**: işkembeyi yardı ve içindekini attı.

Muʿcemü’l-ferâʾid el-Kurʾâniyye:
ف ر ث
“**فَرْثٍ**” Yüce sözünde: “Ve şüphesiz sizin için davarlarda elbette bir ibret vardır; size karınlarında olandan, **فَرْثٍ** ile kan arasından, içenler için hâlis, boğazdan kolay geçen bir süt içiriyoruz” (66) **النحل**.
**الفَرْث**: **الفرث**’in aslı parçalamadır; âyette: midevî hazmın bıraktığı artıklar olarak işkembede olan şey.

**الراغب**
**فرث**
- Yüce Allah dedi: } **من بين فرث ودم لبنا خالصا** { [**النحل/66**]؛ yani: işkembede olan. Denir: **فرثت كبده**; yani: onu parçaladım. Ve **أفرث فلان أصحابه**: onları, **الفرث**’in seyrine giden bir belâya düşürdü.

Lisân’ın özeti:
1. Ve **فَرَثْتُها** ondan, **أَفْرُثُها** **فَرْثاً**; ve **فَرَّثَها**: onu parçaladı.
2. **الفَرْثُ**: işkembede bulunduğu müddetçe gübre; çoğulu **فُرُوثٌ**.
3. Ve **فَرَثَ الحُبُّ كَبِدَه**; ve **أَفْرثَها**; ve **فَرَّثَها**: onu parçaladı.
4. Ve **أَفرَثْتُ الكَرِشَ**: **يَفْرُثُها** ve **يَفْرِثُها** **فَرْثاً**; onu yarıp sonra içindeki her şeyi saçtığı zaman.
5. Ve **الفَرْثُ**: hamile kadının bulantısı. Ve bir kadın **فُرُثٌ**: tükürür ve nefsi kötüleşir; hamileliğinin başında.
6. Bir kaptan saçtığın her şey **فَرْثٌ**’tür.
7. Ve bir dağ **فَريثٌ**: kayaları iri değildir; yağmuru ve çamuru yoktur; ve dağların en zoru odur; öyle ki, zorluğu ve engelleyiciliği sebebiyle ona çıkılmaz.

Lisânü’l-ʿArab
● - **فرث**: **الفَرْثُ**: işkembede bulunduğu müddetçe gübre; çoğulu **فُرُوثٌ**. İbn Sîde: **الفَرْثُ** gübredir; ve **الفَرْثُ** ile **الفُراثة**: işkembenin gübresi. Ve **فَرَثْتُها** ondan, **أَفْرُثُها** **فَرْثاً**; ve **أَفْرَثْتُها**; ve **فَرَّثْتُها**; yine öyle. Ve **فَرَثَ الحُبُّ كَبِدَه**; ve **أَفْرثَها**; ve **فَرَّثَها**: onu parçaladı. Ve **فَرَثْتُ كَبِدَه**، **أَفْرِثُها** **فَرْثاً**; ve **فَرَّثْتُها** **تَفْريثاً**: onu vurduğum zaman, ta ki ciğeri **تَنْفَرِثَ**; ve **الصحاح**’ta: onu diri iken vurduğunda, ciğeri **انْفَرَثَتْ**; yani saçıldı. Ve Ümmü Külsûm bint Ali’nin hadisinde: Kûfe ehline dedi ki: “Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) hangi ciğeri **فَرَثْتم** ettiğinizi biliyor musunuz?” **الفَرْثُ**: keder ve eziyetle ciğerin parçalanmasıdır. Ve **فَرَثَ الجُلَّة**، **يَفْرُثُها** ve **يَفْرِثُها** **فَرْثاً**: onu yarıp sonra içindeki her şeyi saçtığı zaman; ve **التهذيب**’te: onu ayırdığı zaman. Ve **أَفرَثْتُ الكَرِشَ**: onu yarıp içindekini saçtığın zaman. İbnü’s-Sikkît: **فَرَثْتُ** kavim için bir **جُلَّةً**; ben onu **أَفْرِثها** ve **أَفرُثُها**: onu yardığım, sonra içindekini saçtığım zaman; ve denildi: bir kaptan saçtığın her şey **فَرْثٌ**’tür. Ve “**شَرِبَ على فَرْثٍ**”: yani tokluk üzere. Ve **أَفرَثَ** adamı **إِفْراثاً**: ona düştü. Ve **أَفْرَثَ أَصحابَه**: onları sultana yahut insanların kınamasına maruz bıraktı; yahut bir kavim yanında onları yalanladı ki onların yanında küçültsün; yahut sırlarını ifşa etti. Ve bir kadın **فُرُثٌ**: tükürür ve nefsi kötüleşir; hamileliğinin başında; ve onunla **انْفُرِثَ** olunmuştur. Ebû Amr: kadına “o elbette **مُنْفَرثةٌ**’dir” denir; bu, hamileliğinin başındadır; o da, nefsi kötüleşmesidir; hamileliğinin başında; böylece midesinin başı üzerindeki **الخَراشِيِّ** sebebiyle onun tükürmesi çoğalır. Ebû Mansûr dedi: bilmiyorum, **مُنْفَرِثةٌ** mi yoksa **مُتَفَرِّثةٌ** mi? Ve **الفَرْثُ**: hamile kadının bulantısıdır. Ve **الفَرْثُ**: küçük **الرَّكْوة**’dir. Ve bir dağ **فَريثٌ**: kayaları iri değildir; yağmuru ve çamuru yoktur; ve dağların en zoru odur; öyle ki, zorluğu ve engelleyiciliği sebebiyle ona çıkılmaz. Ve bir **ثَريدٌ فَرْثٌ**: **الثَّرْد**’ü ince ince edilmemiş; sanki dağların bu sınıfına benzetilmiştir. Ve el-Lihyânî dedi: el-Kanânî dedi: **الثريد**’de hayır yoktur; eğer **شَرِثاً فَرِثاً** olursa; ve **الشَّرِث**’in zikri geçmişti.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**فرث**) **الفاء** ve **الراء** ve **الثاء**: parçalanmış bir şeye delâlet eden bir asıldır. Denir: **فَرَثَ كَبِدَه**: onu parçaladı. Ve **الفَرْث**: işkembede olan şeydir. Ve mecaz manası üzere denir: **أفْرَثَ فلانٌ أصحابه**: onlarla koştuğu ve onları bir belâya attığı zaman.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**الفَرْثُ**: işkembede gübre; ve küçük **الرَّكْوَة**; **القاف**’ta bir lügat; ve hamile kadının bulantısı; **كالانْفِراثِ والتَّفَرُّثِ**; ve şüphesiz o, onunla **لَمُنْفَرَثٌ**’tür. Ve **فَرَثَ الجُلَّةَ** **يَفْرُثُ** ve **يَفْرِثُ**: içindekini saçtı. Ve ciğerini **يَفْرِثُها**: onu diri iken vurdu; **كفَرَّثَها تَفْريثاً**; böylece ciğeri **انْفَرَثَتْ**: saçıldı. Ve **أفْرَثَ الكبِدَ**: onu yardı ve **الفُراثَةَ**’yi (ضم ile), yani içindekini attı. Ve arkadaşlarını: onları insanların kınamasına maruz bıraktı. Ve **فَرِثَ** ( **كفَرِحَ** ): doydu. Ve kavim: dağıldılar. Ve bir yer **فَرِثٌ** ( **ككَتِفٌ** ): ne dağ ne ova.

Tâcü’l-ʿarûs:
ف - ر ث
“**الفَرْثُ**” (fetha ile sonra sükûn): “**السِّرْجِينُ**”: “**الكَرِشِ**”te bulunduğu müddetçe; çoğulu **فُروثٌ**. Ve **المحكم**’de: **الفَرْثُ**: gübredir; ve **الفَرْثُ** ile **الفُرَاثَةُ**: işkembenin gübresi. “**الفَرْثُ**”: küçük **الرِّكْوَةُ**; “**القَافِ**”ta bir lügat; ve bu yanlıştır; ve Sâgânî’nin nassından alınmıştır; çünkü o dedi: **القَرْثُ** ( **القاف** ile): **الرَّكْوَةُ**; ve **الفاءِ** ile: hamile kadının bulantısı. O hâlde onu **الأَشباه** nassından getirmiştir; muradı, **القاف**’ın **الفاءِ**’de bir lügat olması değildir; öyleyse düşün. “**الفَرْثُ**”: hamile kadının bulantısı; **كالانْفِراثِ والتَّفَرُّثِ**; ve şüphesiz o, onunla **لَمُنْفَرَثٌ**’tür: hamlin ağırlığından nefsi bulandığı zaman. Ebû Amr dedi: kadına “şüphesiz o elbette **لَمُنْفَرِثَةٌ**’dir” denir; bu, hamileliğinin başındadır; o da, nefsi kötüleşmesidir; böylece midesinin başı üzerindeki **الخَراشِىِّ** sebebiyle onun tükürmesi çoğalır. Ebû Mansûr dedi: bilmiyorum, **مُنْفَرِثَة** mi yoksa **مُتَفَرِّثَة** mi? Başkası dedi: bir kadın **فُرُثٌ**: tükürür ve nefsi kötüleşir; hamileliğinin başında; ve onunla **انْفُرِثَ** olunmuştur. “Ve **فَرَثَ الجُلَّةَ يَفْرُثُ ويَفْرِثُ**” **فَرْثاً**: onu yarıp sonra “**ما فِيهَا**”nın tamamını saçtı; ve **التهذيب**’te: onu ayırdığı zaman. Ve **أَفْرْثْتُ الكَرِشَ**: onu yarıp içindekini saçtığım zaman. Ve **الصحاح**’ta: İbnü’s-Sikkît: **فَرَثْتُ** kavim için bir **جُلَّةً**; ben onu **أَفْرُثُها** ve **أَفْرِثُها**: onu yarıp sonra içindekini saçtığım zaman; bitti. Denildi: bir kaptan saçtığın her şey **فَرْثٌ**’tür. **فَرَثَ** “ciğerini **يَفْرِثُها**” **فَرْثاً** — **ضَرَبَ** bâbından; **الصحاح** ve başkasında böyledir; imamların hiçbirinden iki vecih zikredilmemiştir; şeyhimizin sözü: “sonra bunun gereği, **فَرَثَ**’ın **ضَرَبَ** gibi olmasıdır; ve **الصحاح**’ta onun, ondan önceki gibi ikisiyle olduğu” yerinde değildir, göründüğü üzere —: “onu vurdu” ta ki ciğeri **تَنْفَرِثَ**; ve **الصحاح**’ta: onu “diri iken vurduğunda, **كفَّرثَها تَفْرِيثاً**; böylece ciğeri **انْفَرَثَتْ**”: yani “**انْتَثَرَتْ**”. Ve “diri iken” sözü, nüshamızda böyledir; bilakis elimizdeki nüshaların geri kalanında da böyledir; ve **الصحاح** ve **اللسان** ibaresine uygundur; şeyhimizin nüshası şâz olmuştur; çünkü onda “**وهي حَيٌّ**” (müennes zamiriyle) bulmuştur; bu hatadır; ve müellifin sözünde, zannettiği üzere, bir kekemelik yoktur. Ve **فَرَثَ الحُبُّ كَبِدَهُ**; ve **أَفْرَثَها**; ve **فَرَّثَها**: onu parçaladı. Ve Ali’nin kızı Ümmü Külsûm’ün hadisinde: “Kûfe ehline dedi: ‘Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) hangi ciğeri **فَرَثْتُم** ettiğinizi biliyor musunuz?’” **الفَرْثُ**: keder ve eziyetle ciğerin parçalanmasıdır. “Ve **أَفْرَثَ الكَبِدَ**” ve **فَرَّثَها** **تَفْرِيثاً**: “onu yarıp ve attığı” zaman, ondan “**الفُرَاثَةَ**”yi; ve o “**بالضَّمّ**” iledir: daha önce geçtiği üzere gübre olan **الفَرْثُ**; “yani”: “içindekini attı”; bu, İbn Sîde ve Ezherî’nin ibaresinden alınmıştır. Birincinin ibaresinin nassı: **الفَرْثُ** ve **الفُرَاثَةُ** işkembenin gübresidir; ve **فَرَثْتُهَا** ondan, **أُفْرُثُها** **فَرْثاً**; ve **أَفْرَثْتُها**; ve **فَرَّثْتُها**; yine öyle. İkincinin ibaresinin nassı: ve **أَفْرَثْتُ الكَرِشَ**: onu yarıp içindekini saçtığım zaman. Böylece müellif iki ibareyi birbirine karıştırdı. **أَفْرَثَ** adam **إِفْراثاً**: onda vuku buldu. Ve **أَفْرَثَ** “**أَصْحَابَه**: onları” sultana yahut “insanların imamlarına” maruz bıraktı; yahut bir kavim yanında onları yalanladı ki onların yanında küçültsün; yahut sırlarını ifşa etti. “Ve **فَرِثَ** ( **كفَرِحَ** ): doydu”; denir: “**شَرِبَ على فَرِثَ**”: yani tokluk üzere. **فَرِثَ** “kavim: dağıldılar”. “Ve bir yer **فَرِثٌ** ( **ككَتِفٍ** ): ne dağ ne ova.” Ve bir dağ **فَرِيثٌ**: kayaları iri değildir; yağmuru ve çamuru yoktur; ve dağların en zoru odur; öyle ki, zorluğu ve engelleyiciliği sebebiyle ona çıkılmaz.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **ثَرِيدٌ فَرْثٌ**: **الثَّرْد**’ü ince ince edilmemiş; sanki dağların bu sınıfına benzetilmiştir. Ve el-Lihyânî dedi: el-Kanânî dedi: **الثَّرِيد**’de hayır yoktur; eğer **شَرِثاً فَرِثاً** olursa; ve **الشَّرِث**’in zikri geçmişti. Ve **المَفَارِثُ**: koyun ve başkasının **يُفْرَثُ** edildiği yerler.
