# فرث — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AB/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AB.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فرث

ث ر ف
ثفر ، رفث ، فرث ، فثر .
ثفر : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : يقال لِحَياءِ السِّباع كلِّها : الثَّفْرُ ، بسكون الفاء .
قال : ومنه قولُ الأخطل :
جَزَى اللَّهُ فيها الأعورَين مَلامةً
وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرَةِ المُتضَاجِمِ
قال : إنّما هو شيءٌ استعاره فأَدخله في غير مَوضعه ، كقولهم : مَشافر الحَبَش ، وإنما المِشْفَر للإِبل .
وثَفَر البعير والحِمار والدابّة : مُثَقَّل ؛ قال امرؤ القَيس :
لا حِمْيَرِيٌّ وَنَى ولا عَدَسٌ
ولا اسْتُ عَيرٍ يحُكُّها ثَفَرُهْ
وفي الحديث : إن النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَمَر المُسْتحَاضةَ أَن تَسْتَثْفِرَ وتُلْجِمَ إذا غلَبها سيَلان الدَّم . وهو أن تَشُدَّ فرجها بخرقة أو قُطنةٍ تَحتَشي بها ثم تَربِط بعد ذلك رباطاً تشدُّ طرفَيه إلى حَقَب تشدُّه عَلَى وَسطها فتمنع الدّم ، وذلك بعد أن تَطهر حين تريد الصلاة .
ويُحتمل أن يكون الاستِثْفَارُ مأخوذاً من ثَفَر الدابّة ، أي تشدُّه كما يُشَدُّ الثّفَر تحت ذَنب الدابة .
ويُحتمل أن يكون مأخوذاً مِن الثّفْر ، أريدَ به فَرْجها ، وإن كان في الأصل للسِّباع . فاسْتُعير للمرأة كما استعاره الأَخطل للظِّلْف ، وإن كان في الأصل للسِّباع .
وقال اللَّيْثُ : المِشْفارُ من الدوابِّ التي تَرمي بسَرْجها إلى مُؤَخّرها .
قال : والاسْتِثَفْارُ للكلْب إدخاله ذَنَبه بين فَخِذَيه حتى يُلزقَه ببطنه ؛ وقال النابغةُ :
تَعْدُو الذِّئاب عَلَى مَن لا كِلاَبَ له
وتَتّقِي مَرْبِضَ المُسْتَثفر الحامِي
والرّجُل يَسْتَتفِر بإِزاره عند الصِّراع ، إذا هو لَوَاه على فخذَيه ثم أَخرجه بين فَخِذَيه فشَدَّ طرفَيه في حُجْزَتِه .
أبو العبّاس : عن ابن الأعرابيّ : رجُلٌ مِثْفَرٌ ، ومِتْفَارٌ ، وهو نَعْتُ سَوءٍ .
فثر : قال اللَّيْثُ : الفاثُورُ ، عند العامَّة : هو الطّسْتُ خَان .
قال : وأَهل الشام يتّخذُون صِواناً مِن رُخامٍ يسمُّونه الفَاثُور ، وأنشد :
والأكْلُ في الفاثُورِ بالظّهَائر
أراد : على الفاثُورِ : فأقامَ ( في ) مُقام ( عَلَى ) .
وفاثُور : اسم مَوْضِع في قَوْلِ لَبِيد :
بين فاثُور أُفَاقٍ فالدَّحَلْ
وأما قول لَبيد في قصيدة أُخْرى :
حقائبُهم رَاحٌ عَتِيقٌ ودَرْمَكٌ
ورَيْطٌ وفاثُوريَّةٌ وسُلاَسِلُ
فالفاثُورِيّة ، ها هنا : أَخْونةٌ وجَامَاتٌ .
ورُوي عن عَمرو : عن أبيه : قال : الفاثُور : المِصْحاةُ ، وهي النّاجُود والباطِيَةُ .
وقال اللَّيْثُ في كَلاَمٍ ذَكره لِبَعْضهم : وأَهل الشام والجزيرة على فاثُور واحدٍ ، كأنه عَنَى : على بسَاطٍ واحدٍ .
وفي الحديث : تكون الأرض يومَ القيامة كفاثُور الفِضّة .
قيل : إنه خِوانٌ من فِضّة . وقيل : جامٌ مِنْ فِضّة .
رفث : قال اللَّيْثُ : الرَّفَثُ : الجِمَاع ، وأَصْلُه ، قَوْلُ الفُحْش ، قال الله تعالَى : ( فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ ) ( البقرة : 197 ) .
وقال الزجَّاج : أي لا جِمَاعَ ولا كَلمةً مِن أَسباب الجِماع ؛ وأنشد :
عن اللَّغَا ورَفَث التَّكلُّم
قال : والرَّفَثُ : كَلمةٌ جامعة لكُلّ ما يُريده الرجُلُ مِن أَهْلِه .
ورُوي عن ابن عَبّاس أنَّه كان مُحْرِماً فأَخذ بذَنب ناقةٍ من الرِّكَاب وهو يقول :
وهُنّ يَمْشِين بنا هَمِيسَا
إن تَصْدُق الطَّيْرُ نَنِك لَمِيسَا
فقيل له : يا أبا العبّاس ، أتقول الرَّفَث وأنت مُحْرِمٌ ؟ فقال : إنما الرَّفَثُ ما رُوجِع به النّساء .
فرأى ابن عبَّاس ( الرَّفَثَ ) الذي نَهى الله عنه ما خُوطبت به المَرأة ، فأما أن يَرفُثَ في كلامه ولا تَسمع امرأة رَفَثَه ، فغَيْرُ داخلٍ في قوله تعالى : ( فَلاَ رَفَثَ ) ( البقرة : 197 ) .
يقال : رَفَثَ يَرفُث ، وأَرْفَث يُرفِث ، إذا أفحش في شأْن النِّسَاء .
فرث : ابن السِّكّيت ، عن أَبي عَمْرو : يُقال للمرأة : إنها مُتَفَرِّثَةٌ ، وذلك في أَوّل حَمْلها ، وهو أن تَخْبُثَ نَفْسها في أَوّل حَمْلها فيَكْثُر نَفْثُها للخَرَاشِيّ التي على رأس مَعِدَتها .
قلتُ : لا أَدْرِي : مُنْفَرِثة ، أو مُتَفَرِّثة ؟
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : فَرَثْتُ الجُلَّة أفْرِثها فَرْثاً ، إذا مَزَّقتها ونَثَرت جميع ما فيها .
وفَرَثت كَبِدَه ، إذا ضَرَبْته حتى تَنْفَرِثَ كَبِدُه .
وأَفْرَثْتُ الرَّجُلَ إفْرَاثاً ، إذا وَقَعْتَ فيه .
وأَفْرَثْتُ الكَرِشَ ، إذا شَقَقْتَها ونَثَرت ما فيها .
وقال غيرُه : الفَرْثُ : السِّرْجين .
ورَوى غيرُه : عن أبي زَيد : أفْرث الرَّجُلُ أصْحَابَه إفْرَاثاً ، إذا عَرَّضهم للسُّلْطان ، أو لِلائمَة النّاس .
ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الفَرْثُ : غَثَيانُ الحبْلَى .
قال : والفَرْثُ : الرَّكْوةُ الصَّغِيرة .

### Türkçe

ث ر ف
**ثفر** , **رفث** , **فرث** , **فثر** .

**ثفر** : Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: Bütün yırtıcıların hayâsına: **الثَّفْرُ** denir; **الفاء**’nın sükûnuyla.
Dedi: Ve ondan el-Aḫṭal’ın sözü:
جَزَى اللَّهُ فيها الأعورَين مَلامةً
وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرَةِ المُتضَاجِمِ
Dedi: O ancak ödünç aldığı bir şeydir; onu yerinin dışında bir şeye sokmuştur; onların “Habeş’in dudakları” demeleri gibi; hâlbuki **المِشْفَر** develer içindir.
Ve **ثَفَر** deve, eşek ve binek hayvanı: ağırlaşmış; İmruʾu’l-Kays dedi:
لا حِمْيَرِيٌّ وَنَى ولا عَدَسٌ
ولا اسْتُ عَيرٍ يحُكُّها ثَفَرُهْ
Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) müstahâzaya, kanın akması ona galip geldiğinde **تَسْتَثْفِرَ** ve **تُلْجِمَ** etmesini emrettiği (rivayet edilmiştir). Bu, ferçini bir bezle yahut onunla içini doldurduğu bir pamukla bağlaması, sonra bunun ardından iki ucunu beline bağladığı bir **حَقَب**’a bağlayacağı bir bağ ile bağlamasıdır; böylece kanı engeller; bu da, namazı istediğinde temizlendikten sonradır.
Ve muhtemeldir ki **الاستِثْفَارُ**, binek hayvanının **ثَفَر**’inden alınmıştır; yani onu, binek hayvanının kuyruğu altında **الثّفَر**’in bağlandığı gibi bağlar.
Ve muhtemeldir ki **الثّفْر**’den alınmıştır; onunla ferci kastedilmiştir; aslı yırtıcılar için olsa da. Böylece kadın için ödünç alınmıştır; el-Aḫṭal’ın onu **الظِّلْف** için ödünç alması gibi; aslı yırtıcılar için olsa da.
Ve el-Leys dedi: **المِشْفارُ**, eyerini arkasına doğru atan binek hayvanlarındandır.
Dedi: Ve **الاسْتِثَفْارُ** köpek için, kuyruğunu iki uyluğu arasına sokmasıdır; ta ki onu karnına yapıştırsın; en-Nâbiġa dedi:
تَعْدُو الذِّئاب عَلَى مَن لا كِلاَبَ له
وتَتّقِي مَرْبِضَ المُسْتَثفر الحامِي
Ve adam, güreş sırasında izarıyla **يَسْتَتفِر** eder; o, onu uylukları üzerine doladığı, sonra onu iki uyluğu arasından çıkardığı ve iki ucunu kuşağında bağladığı vakit.
Ebû’l-ʿAbbâs: İbnü’l-Aʿrâbî’den: Adam **مِثْفَرٌ**, ve **مِتْفَارٌ**; bu, kötü bir nitelemidir.

**فثر** : el-Leys dedi: **الفاثُورُ**, avam katında: **الطّسْتُ خَان**’dır.
Dedi: Şam ehli mermerden tepsiler yaparlar; ona **الفَاثُور** adını verirler; ve şu beyit okunmuştur:
والأكْلُ في الفاثُورِ بالظّهَائر
Muradı: **على الفاثُورِ**; böylece (**في**)’yi (**عَلَى**)’nın yerine ikame etti.
Ve **فاثُور**: Lebîd’in sözünde bir yer adıdır:
بين فاثُور أُفَاقٍ فالدَّحَلْ
Lebîd’in başka bir kasidesindeki sözüne gelince:
حقائبُهم رَاحٌ عَتِيقٌ ودَرْمَكٌ
ورَيْطٌ وفاثُوريَّةٌ وسُلاَسِلُ
Burada **الفاثُورِيّة**: sandıklar ve kâselerdir.
Ve ʿAmr’dan, babasından rivayet edildi: Dedi: **الفاثُور**: **المِصْحاةُ**’dır; o da **النّاجُود** ve **الباطِيَةُ**’dir.
Ve el-Leys, bazılarından zikrettiği bir söz içinde dedi: Şam ehli ve el-Cezîre, tek bir **فاثُور** üzerindedir; sanki muradı: tek bir yaygı üzerindedir.
Ve hadiste: Kıyamet günü yer, gümüşün **فاثُور**’u gibi olur.
Denildi: O, gümüşten bir **خِوان**’dır. Ve denildi: gümüşten bir **جام**’dır.

**رفث** : el-Leys dedi: **الرَّفَثُ**: cinsel birleşmedir; aslı, çirkin söz söylemektir. Yüce Allah dedi: ( فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ ) ( البقرة : 197 ).
Ve ez-Zeccâc dedi: Yani ne cinsel birleşme ne de cinsel birleşmenin sebeplerinden bir kelime; ve şu beyit okunmuştur:
عن اللَّغَا ورَفَث التَّكلُّم
Dedi: Ve **الرَّفَثُ**: erkeğin ehlinden istediği her şeyi toplayan bir kelimedir.
Ve İbn ʿAbbâs’tan rivayet edildi: O ihramlı idi; bineklerden bir devenin kuyruğunu tuttu ve şöyle diyordu:
وهُنّ يَمْشِين بنا هَمِيسَا
إن تَصْدُق الطَّيْرُ نَنِك لَمِيسَا
Ona denildi: Ey Ebû’l-ʿAbbâs, sen **الرَّفَث** söylüyorsun da ihramlı mısın? Dedi: **الرَّفَث** ancak kadınlara karşılık verilendir.
Böylece İbn ʿAbbâs, Allah’ın yasakladığı (**الرَّفَثَ**)i, kadına hitap edilen şey olarak gördü; ama konuşmasında **يَرفُثَ** edip de hiçbir kadın onun **رَفَث**’ini işitmezse, bu, Yüce Allah’ın sözüne dâhil değildir: ( فَلاَ رَفَثَ ) ( البقرة : 197 ).
Denir: **رَفَثَ يَرفُث** ve **أَرْفَث يُرفِث**; kadınlar hakkında çirkin konuştuğu vakit.

**فرث** : İbnü’s-Sikkît, Ebû ʿAmr’dan: Kadına “o **مُتَفَرِّثَةٌ**’dir” denir; bu, hamlinin başındadır; o da, hamlinin başında nefsinin bozulmasıdır; böylece midesinin başı üzerindeki **الخَرَاشِيّ** için onun püskürtmesi çoğalır.
Ben dedim: Bilmiyorum: **مُنْفَرِثة** mi, yoksa **مُتَفَرِّثة** mi?
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **فَرَثْتُ الجُلَّة** onu **أفْرِثها فَرْثاً**; içindekilerin hepsini yırtıp saçtığın vakit.
Ve **فَرَثت** onun ciğerini; onu dövdüğün vakit, ta ki ciğeri parçalanıp dağılsın.
Ve **أَفْرَثْتُ الرَّجُلَ إفْرَاثاً**; onun hakkında konuşup ona saldırdığın vakit.
Ve **أَفْرَثْتُ الكَرِشَ**; onu yardığın ve içindekini saçtığın vakit.
Ve başkası dedi: **الفَرْثُ**: gübredir.
Ve başkası, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Adam, arkadaşlarını **أفْرث** etti **إفْرَاثاً**; onları sultana yahut insanların kınamasına maruz bıraktığı vakit.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الفَرْثُ**: hamile kadının mide bulantısıdır.
Dedi: Ve **الفَرْثُ**: küçük su kabıdır.
