# فرج (ف-ر-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ferc

- Harfler: ف - ر - ج
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَرْجَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلَهَا | Onun edep yeri | 2 | 2 | [21:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/21:91.md) |
| [فُرُوجَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولَهُمْ | Onların edep yerleri | 2 | 2 | [24:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/24:30.md) |
| [لِفُرُوجِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%84%D9%90%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%AC%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | لِفُعُولِهِمْ | Onların edep yerlerini | 2 | 2 | [23:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/23:5.md) |
| [فُرُوجٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%AC%D9%8D.md) | فُعُولٍ | Çatlaklar | 1 | 1 | [50:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/50:6.md) |
| [فُرُوجَهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فُعُولَهُنَّ | Onların edep yerleri | 1 | 1 | [24:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/24:31.md) |
| [فُرِجَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِلَتْ | Çatlatıldı | 1 | 1 | [77:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/77:9.md) |

## Mücavir kökler — 59 mücavir (77 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 5 ortak ayet · G² 38 · Hafız çanta demektir
2. [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
3. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
4. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
5. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Körük demektir
6. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Oğullar
7. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
8. [أرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ürbiye alça demektir
9. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
10. [جيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
11. [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
12. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yeni doğan çocuktur
13. [بعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır
14. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
15. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Sume” damga demektir
16. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
17. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
18. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
19. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yapı demektir
20. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İmal ederler
21. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “U’mare” katlı bina demektir
22. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Açığa çıkarırsınız
23. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
24. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meryem
25. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
26. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
27. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
28. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
29. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
30. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
31. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
32. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
33. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
34. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağ yandır
35. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
36. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
37. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
38. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
39. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
40. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Granit taş demektir
41. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
42. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
43. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
44. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
45. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Süllem” merdiven demektir
46. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Büyük
47. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
48. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
49. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
50. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
51. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
52. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
53. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
54. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
55. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
56. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
57. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
58. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
59. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md), [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md), [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md), [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki nesne, sınır veya uzuv arasında açıklık, aralık, gedik ve yarık meydana gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmolojik ve ahlaki bütünlükte gedik, açıklık ve çatlak oluşması veya bu gediklerin korunması |
| Çekirdek Özet 3 | Korunması gereken sınırın açıklık vermesi, mahremiyetin muhafazası ve sıkışmışlıktan çıkış imkânı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca cinsel uzva veya ahlaki yasağa indirgeyip ontolojik ve kozmik gedik, yarık ve yarılma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Ayrılma, yarılma, açılma, yayılma ve saçılma hareketi; [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md), [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md), [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md), [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) köklerinde olduğu gibi bir bütünden koparak aralanma veya boşluk bırakma durumu | ج | Harekete hacim, fiziksel geçit veya iki kanat arasında boşluk kazanma boyutu eklenmiş; aralanma hali iki tarafı olan somut bir gedik, yarık veya geçide dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, nefes çıkışı, dışarıya doğru aralanan kenar veya yarık |
| ر | İnsan başı | Üst sınır, başlangıç noktası, öne çıkan ana yön |
| ج | Değnek, deve | İki taraf arasında mesafe alma, geçit oluşturma, hareket ve taşıma |
| فرج | Ağzın ve sınırın aralanarak iki yaka arasında bir geçit ve boşluk oluşturması | Birleşik yapıda veya sınırda iki tarafın birbirinden uzaklaşmasıyla korumasız bir açıklık, gedik ve geçit meydana gelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki bacak, iki dağ, iki duvar veya örtü arasında oluşan somut açıklık, çatlak, gedik; atın veya devenin bacakları arasındaki mesafe; korumasız sınır gediği |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays, atının kuyruğunu ve bacak arası açıklığını betimlerken kökü fiziksel aralık anlamında kullanmıştır: لَهَا ذَنَبٌ مِثْلُ ذَيْلِ العَرُوسِ / تَسُدُّ بِهِ فَرْجَهَا مِنْ دُبُرْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde sınır boylarında düşman sızmasına açık tehlikeli gediklere فَرْجٌ veya çoğuluyla فُرُوجٌ denmiş; askeri istihkâmda kapatılması gereken gedikler bu kökle anılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Dīwān Imri’ al-Qays.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فرج kökü, Proto-Samice köklerde iki sınır veya yan cephe arasındaki somut aralık, çatlak ve gedik anlamıyla örtüşen bir semantik alana oturur. İbranicede peretz / paras biçimlerinde görülen yarılma, gedik açma ve surda delik oluşturma anlam katmanı ile Arapçadaki kullanım doğrudan semantik akrabalık taşır. Süryanicede praş / prats köklerinde ayrışma, yarılma ve iki tarafın birbirinden kopması ekseni izlenir. Arapçada bu kök hem fiziksel yarık ve aralık (duvardaki çatlak, bacak arası, sınır gediği) hem de mecazen daralmış durumdan açıklığa kavuşma, ferahlama ve sıkıntının yarılıp dağılması ekseninde zenginleşerek korunmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فرج | İki nesne arasındaki çatlak, aralık ve açıklık; bacak arası; sınır boyundaki tehlikeli açık gedik; kederin dağılması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice peretz / parats; Süryanice perat / praş | Surlarda veya engellerde gedik açma, yarılma, ikiye ayrılma ve açıklık oluşturma semantiğiyle kökdeştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda güvenilir ve doğrudan fonetik eşdeğer tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Gesenius’ Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرج | Anlamlı | Aralık, gedik, yarık, açılma | İki nesne veya sınır arasında açıklık oluşması, mahremiyet alanı, sıkıntının dağılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Yarma, fışkırtma, açığa çıkarma | Suyun toprağı, sabah aydınlığının karanlığı, günahkârın meşru sınırı yarması | Ortak yarma ve açılma çekirdeği; Kur'an'da geçer |
| [رفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AC.md) | Anlamlı | Genişlik, rahatlık, yumuşak yürüyüş | Hayvanın geniş adımlarla yorulmadan yürümesi, geniş geçim imkânı | Genişleme ve aralanma ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Sarsılma, titreme, çalkalanma | Yerin sarsılması, iç huzursuzluk, kalbin yerinden oynayacak gibi atması | Hızlı yer değiştirme ve çatlama öncesi sarsıntı; Kur'an'da geçer |
| [جفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | İçi açılma, genişleme, derinleşme | Kuzunun veya oğlağın karnının genişleyip sütten kesilmesi; ağzı geniş derin kuyu | Boşluk ve hacim kazanma ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [جرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Kökünden kazıma, silip süpürme | Selin kıyıyı oyup sürüklemesi, yarıp götürmesi, dayanıksız uçurum | Açıklık ve oyuk açma ilişkisi; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرج | Merkez | İki sınır veya cephe arasındaki somut ve işlevsel açıklık | Bir bütünde iki kanat veya taraf arasında oluşan gedik, geçit ve mahrem aralık | Açıklığın korunması, kapatılması veya oradan çıkış bulunması odağı |
| [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) | Komşu | Bir nesnenin boydan boya yarılması ve parçalanması | Sert bir bütünün çatlayıp yarılmasına odaklanır; iki cephe arası açıklıktan çok yapının kırılmasıdır. | Bütünün çatlayıp ayrılması |
| [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) | Komşu | Kilitli veya kapalı bir şeyin açılması | Giriş çıkışa engel olan bir kapağın kaldırılmasıdır; kendiliğinden oluşan bir gedik değildir. | Kapalı olanı engelsiz hale getirme |
| [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Sert bir cismin yüzeyinde beliren belirgin ayrılma ve yarık | Toprağın veya camın yarılması gibi dirençli bir yüzeyde beliren derin çatlaktır. | Yüzeyin gerilimle yarılması |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Bir şeyin üzerini örtme ve gizleme | Görünür olanı perdelemeye odaklanır; gedik kapatmaktan çok algıdan saklamadır. | Örtü ile gizleme |
| [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) | Zıt | Gedik ve açıklıkları sağlamca kapatma, tıkama | Açık olan deliği, yarığı veya sınırı tamamen tıkayıp geçit vermez hale getirme eylemidir. | Aralığı kapatıp sağlamlaştırma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرج | Aralık, gedik, açık yer, ferahlama | İki sınır arası açıklığı, mahrem bölgeyi ve kederden çıkış aralığını bütünüyle kapsar. | Kesin |
| Latince | Rima, hiatus, pudenda | Yarık, çatlak, açıklık, edep yeri | Fiziksel yarık ve edep yeri anlamını taşır; ferahlama ve kurtuluş boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Breach, aperture, chink, pudenda, relief | Gedik, yarık, açık yer, edep yeri, ferahlama | Maddi gedik ve cinsel uzuv karşılansa da tek bir kökte hem kozmik çatlak hem ahlaki sınır birleşmez. | Güçlü |
| Almanca | Spalt, Öffnung, Scham, Erleichterung | Yarık, gedik, mahrem yer, rahatlama | Somut yarık ve cinsel mahremiyet karşılanır; kökün bütüncül anlam örgüsü parçalanır. | Güçlü |
| Fransızca | Fissure, brèche, parties génitales, soulagement | Çatlak, gedik, cinsel organlar, ferahlama | Fiziksel aralık ve rahatlama ayrı kelimelerle ifade edilir; kökün türetim birliği verilemez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فُرُوجٍ | Kozmik yarıntı, kusur, çatlak ve gedik | Gökyüzünün nizamında hiçbir çatlak, açıklık ve eksiklik bulunmadığını bildiren bağlam; Kâf [50:6](https://lisan.digital/tr/ayet/50:6.md) |
| فُرِجَتْ | Kozmik yarılma, nizamın çözülmesi | Kıyamet günü göğün yarılarak kapılar ve gedikler halinde açılması bağlamı; Mürselât [77:9](https://lisan.digital/tr/ayet/77:9.md) |
| فَرْجَهَا | Bedenî mahremiyet, iffet ve korunması gereken sınır | Hz. Meryem’in iffetini, beden sınırlarını her türlü gayrimeşru temasa karşı koruması bağlamı; Enbiyâ [21:91](https://lisan.digital/tr/ayet/21:91.md), Tahrîm [66:12](https://lisan.digital/tr/ayet/66:12.md) |
| فُرُوجَهُمْ / فُرُوجَهُنَّ / لِفُرُوجِهِمْ | İffet, cinsel sınırların korunması, meşruiyet dairesi | Mümin kadın ve erkeklerin mahremiyetlerini ve meşru sınırlarını zinadan muhafaza etmeleri bağlamı; Mü’minûn [23:5](https://lisan.digital/tr/ayet/23:5.md), Nûr [24:30](https://lisan.digital/tr/ayet/24:30.md), Nûr [24:31](https://lisan.digital/tr/ayet/24:31.md), Ahzâb [33:35](https://lisan.digital/tr/ayet/33:35.md), Meâric [70:29](https://lisan.digital/tr/ayet/70:29.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmik düzen ve yaratılış kusursuzluğu | Gökte hiçbir çatlak ve gedik bulunmaması üzerinden ilahi kudretin ve nizamın yetkinliğinin ispatı | Nizamda kusursuzluk, gediksizlik |
| Fıkıh | İffet, nikâh, zina ve avret sınırları | حفظ الفرج emri üzerinden cinsel ilişkinin yalnızca nikâh dairesine has kılınması, avretin örtülmesi | Hukuki ve ahlaki sınırın korunması |
| Tefsir | فرج kelimesinin somut yarıktan edep yerine kinaye kılınması | Kelimenin aslen iki bacak arasındaki boşluk iken edep yerine kinaye yapılması ve göğün yarılması tasviri | Kinaye ve lafzi genişleme |
| Hadis | Sıkıntıdan kurtuluş ve iffetin korunması | انتظار الفرج rivayetlerinde kederin yarılıp dağılması; iki bacak arasını koruyana cennet vaadi | Ferahlama ve uzuv ahlakı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki bütünlük ve iffet | Korunan sınır | Yozlaşmayı ve haramı engelleme | Kişinin mahrem sınırlarını meşru olmayan her türlü nüfuza karşı koruması | Kesin |
| İlmi | Doğrulama ve kozmolojik nizam | Boşluksuz yapı | Tutarlılık ve eksiksizlik göstergesi | Evrende veya kuramsal bir yapıda gedik ve çelişki bulunmaması | Güçlü |
| Siyasi | Sınır güvenliği ve askeri istihkâm | Savunma gediği | Düşman sızmasını önleme | Devletin veya toplumun savunmasındaki zafiyet noktalarının tahkim edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak güvenliği ve bütçe dengesi | Bütçe açığı ve kaçak | Kaynak kaybını durdurma | İktisadi yapıda sermaye ve gelir kaçaklarına yol açan açıkların kapatılması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süreklilik ve topolojik açıklık (delik/yırtık) | Bir manifold veya yüzeyde sürekliliği bozan boşluk, delik veya sınır açıklığı; süreksizlik noktası | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sınır muhafazası ve güvenlik açığı | Bir toplumsal yapıda, kurumda veya ahlaki düzende sınırların gevşemesiyle beliren sızma ve çöküş gediği | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca cinsel anatomiye veya dar ahlakçı bir utanç nesnesine indirgeyerek okumak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kozmik mimarideki çatlak ve yarıklardan ferdi iffete, toplumsal sınır güvenliğinden sıkıntıların çözülüşüne uzanan bütüncül sınır muhafazası ekseni |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Göğün yarılması ve nizamın kusursuzluğu ayetlerini lafzi ve kavramsal bağlamından koparmak; iffeti sadece fiziksel bir yasak sanıp bir varoluşsal sınır muhafazası olduğunu görememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem kozmik düzeni (göğün gediksizliği) hem de beşerî ahlakı (mahremiyetin korunması) aynı koruma ve sınır kavramı üzerinden birleştirdiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gökyüzünün kusursuzluğunu ve kıyametteki yarılmasını anlatan kevni ayetler ile müminlerin ve Hz. Meryem'in iffetini konu edinen ahlak ve ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | فرج kelimesinin kaba bir anatomik terim olduğu yanılgısını düzeltir; kelimenin aslen korunmaya ve teftişe muhtaç zafiyetli sınır aralığı anlamına geldiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki sınır veya nesne arasında meydana gelen açıklık, aralık, gedik ve çatlak.
- Soyut anlam: Korunması gereken bir sınırın ihlale açık hale gelmesi veya daralmış bir yapının açılarak ferahlığa kavuşması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin sınır bütünlüğünün korunması, açık gediklerin muhafaza altına alınması ve sızmalara karşı tahkim edilmesi.
- LaTeX modeli: $$S \cap \partial \Omega = \emptyset \implies \mu(\Omega \setminus F) = \max$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ korunması gereken kapalı varlık alanını, $\partial \Omega$ bu alanın sınır hattını, $S$ dış müdahale ve sızma kümesini, $F$ ise sınırda beliren gedik ve açıklıkları temsil eder. Sınır gediğinin bulunmaması veya meşruiyet dışı etkilere karşı kapatılması ($S \cap \partial \Omega = \emptyset$), sistemin iç bütünlüğünün ve mahremiyetinin azami düzeyde muhafaza edildiğini gösterir. Gökteki فُرُوج yokluğu kozmolojik sürekliliği, ferdin فَرْج muhafazası ise ahlaki ve ontolojik sınır bütünlüğünü matematiksel olarak dengeler.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/21:91.md) — فَرْجَهَا

وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ

Meal (IK): Mahrem yerini koruyana da ruhumuzdan üflemiş; onu da, oğlunu da alemler için bir ayet kılmıştık.

### [Müminun 23:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/23:5.md) — لِفُرُوجِهِمْ

وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ

Meal (IK): Ki onlar; ırzlarını korurlar.

### [Nur 24:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/24:30.md) — فُرُوجَهُمْ

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Mü’min erkeklere söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu, kendileri için daha temizdir. Allah yaptıklarından şüphesiz haberdardır.

### [Nur 24:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/24:31.md) — فُرُوجَهُنَّ

وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Mü’min kadınlara da söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler. Başörtülerini yakalarının üstüne salsınlar. Zinetlerini; kocaları veye babaları veya kocalarının babaları veya oğulları veya kocalarının oğulları veya kardeşleri veya erkek kardeşlerinin oğulları veya kızkardeşlerinin oğulları veya kadınları veya cariyeleri veya erkekliği kalmamış hizmetçileri, yahut kadınların mahrem yerlerini henüz anlamayan çocuklardan başkasına göster mesinler. Gizledikleri zinetlerinin bilinmesi için de ayaklarını vurmasınlar. Ey mü’minler; hepiniz Allah’a tevbe edin ki felaha eresiniz.

### [Ahzab 33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/33:35.md) — فُرُوجَهُمْ

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Doğrusu müslüman erkeklerle, müslüman kadınlar; mü’min erkeklerle, mü’ min kadınlar; taata devam eden erkeklerle, taata devam eden kadınlar; sadık erkeklerle, sadık kadınlar; sabreden erkeklerle, sabreden kadınlar; huşu’ eden erkeklerle, huşu’eden kadınlar; sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınlar; oruç tutan erkeklerle, oruç tutan kadınlar; iffetlerini koruyan erkeklerle, iffetlerini koruyan kadınlar; Allah’ı çokça zikreden erkeklerle, çokça zikreden kadınlar; işte onlar için, Allah; mağfiret ve büyük bir mükafat hazırlamıştır.

### [Kaf 50:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/50:6.md) — فُرُوجٍ

أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ

Meal (IK): Üstlerindeki göğe hiç bakmazlar mı? Onu nasıl bina etmiş ve nasıl donatmışız? Onda hiç bir çatlak da yoktur.

### [Tahrim 66:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/66:12.md) — فَرْجَهَا

وَمَرْيَمَ ابْنَةَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ

Meal (IK): Mahrem yerini korumuş olan İmran kızı Meryem’i de. Ona ruhumuzdan üflemiştik de Rabbının sözlerini ve kitablarını tasdik etmişti. Ve o, gönülden itaat edenlerdendi.

### [Mearic 70:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/70:29.md) — لِفُرُوجِهِمْ

وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ

Meal (IK): Ve onlar ki; mahrem yerlerini korurlar.

### [Mürselat 77:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/ayet/77:9.md) — فُرِجَتْ

وَإِذَا السَّمَاءُ فُرِجَتْ

Meal (IK): Gök yarıldığı vakit,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ferc.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والرّاء والفاء معهما
ج ر ف، ر ج ف، ف ر ج، ف ج ر، ج ف ر مستعملات
جرف:
الجَرفُ: اجتِرافُكَ الشيء عن وجهِ الأرضِ، حتى يقال: كانت المرأة ذات لِثَةٍ فاجترفها الطَّبيبُ أي استحاها عن الإنسان وقطعها.
والطَّعون الجارف نزل بأهل العراق وجَرفهم تَجريفاً فسمِّي جارِفاً.
والجارفُ: شؤمٌ أو بَلِيَّةٌ تَجترفُ مالَ القومِ.
ورجلٌ مُجَرَّفٌ: جَرَّفَه الدَّهرُ أي اجتاح مالَه فأفقره، قال:
.... مِمَّن جَرَّفَ الدهر مِختَل
ورجلٌ جُرافٌ: أكولٌ جداً.
ورجلٌ جُرافٌ أيضاً أي كثيرُ المُجامعِة، نشيطّ لذلك، قال:
والمنقريُّ جُرافٌ غير عِنينِ
وجُرفُ الوادي ونحوه من أسنادِ المَسايلِ إذا دَخلَ في أصله فاجترفه فصار كالدَّجل وأشرف أعلاه، فإذا انصدع فهو هارٍ، وقد جَرَّف السَّيل أسناده أي أقبالَه، وهو ما قابَلَك من الأرض.
رجف:
رَجَفَ الشيءُ يَرجُفُ رَجفاً ورَجَفاناً كرجَفان البعير تحت الرَّجلِ، وكما ترجف الشَّجرةُ إذا رجَّفتها الرِّيحُ، وكما تَرجفُ الأسنان إذا نُفِضَت أصولها ونحوه رَجَفَتِ الأرض تزلزلت.
ورَجَفَ القوم: تهيِّأوا للحرب.
وأرجَفُوا: خاضوا في الأخبار السَّيِّئةِ من الفِتنةِ ونحوها.
والرَّجفةُ: كلُّ عذابٍ أُنزل قوماً فهو رَجفةٌ وصيحةٌ وصاعقةٌ.
والرَّعدُ يرجفُ رَجفاً ورَجيفاً، وهو تردُّدُ هديه في السَّماء.
فرج:
المُفرجُ: القتيلُ لا يُرى من قَتَله.
والفَرَجُ: ذهاب الغَمِّ، وفّرَّجَه الله تفريجاً فانفرج، قال:
يا فارجَ الكربِ مُسدولاً عساكرهُ		كما يُفرِّجُ غمَّ الظُّلمة الفَـلَـقُ
والفَرجُ: اسم يجمع سوءاتِ الرِّجال والنَّساءِ والقبلان وما حوليهما، كلُّه فرجٌ، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخلقِِ.
وكلُّ فَرجةٍ بين شيئين فهو فرجٌ، قال:
إلا كُميتاً كالقناةِ وَضابئاً		بالفَرجِ بين لبانِه ويديهِ
جَعَلَ ما بين يديه قَرجاً.
وكذلك فروج الجبال والثُّغور.
وفَرّوجَةُ الدَّجاجِ، وجمعها فَراريجُ.
والفَريجُ: الباردُ، هُذلِيةٌ.
والفَرّوجُ: قُباءً مشقوق من خلفٍ.
ورجلٌ أفرجٌ، وامرأة فرجاءُ أي عظيم الأليتين.
جفر:
الجَفر والجِفرة من أولاد الشّاءِ ما قد استجفَرَ أي صار له بطنٌ وسَعَةٌ جَوفٍ وأقبل على الأكل.
وهو المتكرشُ من الناس، واستجفر الصَّبيُّ: عظُمَ بطنه وأكل.
وأجفر جنبه فهو مُجفرُ الجنبين من كلِّ شيءٍ.
وجُفرةُ الجنب: باطنُ المُجرئِشِّ.
والجُفرةُ: حُفرةٌ واسعةٌ مُستديرةٌ في الأرض.
والجَفيرُ: شبه الكِنانِة إلا أنّه أوسع، يجعل في نشّابٌ كثيرٌ.
وجُفورُ الفحلِ: فُتورُه وانقطاع مائه من كثيرة الضِّرابِ، وكل فَحلٍ يجفرُ ماؤه أي ينقطعُ.
ورجل مُجفِرٌ، قد أجفَرَ أي تغيرت ريحُ جَسدِه.
قال زائدة: أجفر الرجلُ إذا كان ببلدِ ثم فُقِدَ فلا يُحَسُّ به، وأجفرنا فلانٌ أي جَفانا وحُبِسَ عَنّا.
فجر:
الفَجرُ: ضوءُ الصباحِ، والفَجرُ: الصُّبحُ.
والفجرُ: المعروفُ، وما أكثر فجرَه أي معروفه.
والفَجر: تفجيرُكَ الماءَ.
والمَفجَرُ: الموضع الذي يَنفَجِرُ منه الماءُ.
وانفجرَ عليهم القومُ وانفجرت عليهم الدَّواهي إذا جاءهم الكثيرُ منها بغيةً.
والفُجُورُ: الرِّيبةُ، والكذبُ من الفُجُورِ.
وقد ركب فلانٌ فَجرَةً وفَجارِ اسم للفَجرة ولا يجريان إذا فَجَرَ وكذب، قال:
فحملت برَّةً واحتملت فحار
والفِجارُ من وقعات العرب بعُكاظٍ تفاخروا فيها فاحتربوا واستحلُّوا كلَّ حرمةٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**الرّاء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ج ر ف**، **ر ج ف**، **ف ر ج**، **ف ج ر**، **ج ف ر** kullanımdadırlar.

**جرف**:
**الجَرفُ**: senin şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; ta ki şöyle denilinceye kadar: kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu kazıyıp aldı; yani onu insandan gizledi ve onu kesti.
Ve **الطَّعون الجارف** Irak ehline indi ve onları **تَجريفاً** kazıyıp aldı; bu yüzden **جارِفاً** diye adlandırıldı.
Ve **الجارفُ**: bir uğursuzluk yahut bir belâdır ki kavmin malını kazıyıp alır.
Ve bir adam **مُجَرَّفٌ**: ona zaman kazıyıp aldı; yani malını silip süpürdü de onu fakirleştirdi; dedi ki:
.... zamanın kazıyıp aldığı kimselerden, **مِختَل**
Ve bir adam **جُرافٌ**: çok yiyicidir.
Ve bir adam **جُرافٌ** da: yani çok cinsel birleşmesi olan, buna etkin; dedi ki:
**والمنقريُّ** **جُرافٌ** **غير عِنينِ**
Ve vadi ve benzerinin **جُرفُ**’u, sel yataklarının yamaçlarından; köküne girip onu kazıyıp aldığı zaman, çamur gibi olur ve üstü yükselir; yarıldığı zaman ise o, çökmeye yüz tutandır; ve sel onun yamaçlarını **جَرَّف** etti; yani onun ön taraflarını; o da yerden sana karşı olan kısımdır.

**رجف**:
Şey **رَجَفَ** eder, **يَرجُفُ** **رَجفاً** ve **رَجَفاناً**; devenin ayak altında titremesi gibi; ve rüzgâr onu titrettiğinde ağacın titremesi gibi; ve dişlerin, kökleri sarsıldığında titremesi gibi; ve benzeri: yer **رَجَفَتِ**; sarsıldı.
Ve kavim **رَجَفَ**: savaşa hazırlandılar.
Ve **أرجَفُوا**: fitne ve benzeri kötü haberler hakkında daldılar.
Ve **الرَّجفةُ**: bir kavme indirilen her azap, o bir **رَجفةٌ** ve bir **صيحةٌ** ve bir **صاعقةٌ**dır.
Ve gök gürültüsü **رَجفاً** ve **رَجيفاً** titrer; o, onun sesinin gökte gidip gelmesidir.

**فرج**:
**المُفرجُ**: öldürülmüş kimsedir; onu kimin öldürdüğü görülmez.
Ve **الفَرَجُ**: kederin gitmesidir; Allah onu **تفريجاً** ferahlattı da o ferahladı; dedi ki:
Ey kederi gideren; orduları salıverilmişken;		karanlığın kederini **الفَـلَـقُ** nasıl giderirse
Ve **الفَرجُ**: erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön uzvu ve onların çevresini toplayan bir addır; hepsi **فرجٌ**dür; ve aynı şekilde binek hayvanlarından ve benzerlerinden mahlûkatta da.
Ve iki şey arasındaki her **فَرجةٍ** o bir **فرجٌ**dür; dedi ki:
Ancak mızrak gibi doru bir at ve bir **وَضابئاً**		**بالفَرجِ** onun göğsü ile elleri arasındaki aralıkta
Onun elleri arasındakini **قَرجاً** kıldı.
Ve aynı şekilde dağların ve geçitlerin **فروج**’u.
Ve tavuğun **فَرّوجَةُ**’si; çoğulu **فَراريجُ**’dir.
Ve **الفَريجُ**: soğuk olan; Hüzeyl lehçesidir.
Ve **الفَرّوجُ**: arkadan yarık bir **قُباءً**dır.
Ve bir adam **أفرجٌ**, ve bir kadın **فرجاءُ**: yani iki kalçası büyük.

**جفر**:
**الجَفر** ve **الجِفرة** koyun yavrularındandır; **استجفَرَ** etmiş olan; yani karnı ve iç boşluğu genişliği oldu ve yemeye yöneldi.
Ve o, insanlardan göbeklenmiş olandır; ve çocuk **استجفر** etti: karnı büyüdü ve yedi.
Ve onun yanı **أجفر** etti; o, her şeyden iki yanı **مُجفرُ** olandır.
Ve yanın **جُفرةُ**’si: **المُجرئِشِّ**’in iç tarafıdır.
Ve **الجُفرةُ**: yerde geniş, yuvarlak bir çukurdur.
Ve **الجَفيرُ**: sadağa benzer; ancak o daha geniştir; içine çok **نشّابٌ** konur.
Ve aygırın **جُفورُ**’u: çok çiftleşmeden dolayı gevşemesi ve suyunun kesilmesidir; ve her aygır, suyu **يجفرُ** eder; yani kesilir.
Ve bir adam **مُجفِرٌ**, **أجفَرَ** etmiş; yani bedeninin kokusu değişti.
Zâide dedi: adam **أجفر** eder; bir beldede iken sonra kaybolursa, kendisinden bir iz duyulmaz; ve falan bize **أجفرنا** etti; yani bize karşı kabalaştı ve bizden alıkonuldu.

**فجر**:
**الفَجرُ**: sabahın ışığıdır; ve **الفَجرُ**: sabah vaktidir.
Ve **الفجرُ**: iyiliktir; onun **فجرَه**’i, yani iyiliği ne çoktur.
Ve **الفَجر**: senin suyu yarıp akıtmandır.
Ve **المَفجَرُ**: suyun ondan fışkırdığı yerdir.
Ve kavim onların üzerine **انفجرَ** etti; ve belâlar onların üzerine **انفجرت** etti; onlardan çok olanı ansızın kendilerine geldiği zaman.
Ve **الفُجُورُ**: şüphedir; ve yalan, **الفُجُورِ**dandır.
Ve falan bir **فَجرَةً** bindi; ve **فَجارِ** fâsıklar için bir addır; ve **فَجَرَ** edip yalan söylediğinde ikisi de çekimlenmez; dedi ki:
Böylece **برَّةً** taşıdı ve **فحار** taşıdı
Ve **الفِجارُ**, Ukâz’da Arapların çarpışmalarındandır; onda övündüler de savaştılar ve her dokunulmazlığı helâl saydılar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَرَج من الغمّ بالتحريك، تقول: فرَّج الله غَمَّك تفريجاً، وكذلك فَرَجَ الله عنك غمَّك يَفْرِج بالكسر. والفَرْج: العَوْرة. والفَرْج: الثَغر وموضع المخافة. والفَرَج بالتحريك، في قول أبي ذؤيب:
وللشَرِّ بعد القارِعاتِ فُروج
أي تفرُّج وانكشاف. والفرْج ساكنٌ في قول امرؤ القيس:
لها ذَنَبٌ مثلُ ذيلِ العروسِ		تَسُدُّ بها فَرْجَها من دُبُـرْ
ما بين رجلي الفرس. والفَرْجَةُ: التَفَضِّي من الهم. وقال أمية ابن أبي الصلت:
ربَّما تكرهُ النفوسُ من الأمْر له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العِقالِ
والفُرْجَةُ بالضم: فُرجَةُ الحائط وما أشبهه. يقال: بينهما فُرْجَةٌ، أي انْفِراج. والفِرْج: الذي لا يكتم السرّ، وكذلك الفُرُجُ. والفُرُجُ أيضاً: القوس البائنة عن الوتر، وكذلك الفارج والفَريج. ويقال: رجل أفْرَجٌ بيِّن الفَرَج، للذي لا تلتقي أليتاه لعظمهما. وأكثر ما يكون ذلك في الحبشة. والمرأة فَرْجاءُ. وفَرِج الرجل بالكسر فَرَجاً فهو فَرِجٌ، أي لا يزال ينكشف فَرْجُهُ. ويقال: أفْرَجَ الناس عن طريقه، أي انكشفوا. والفَرُّوجَةُ: واحدة الفراريج. يقال: دجاجة مُفْرِجٌ، أي ذات فَراريج. والفَرُّوج بفتح الفاء: القَباءُ، وفَرْخُ الدجاجة.

##### Türkçe

**الفَرَج**: gamdan kurtuluş; harekeli (fetha ile). Şöyle dersin: “Allah gamını giderdi” (**فرَّج الله غَمَّك**) “gideriş olarak” (**تفريجاً**); yine “Allah senden gamını giderdi” (**فَرَجَ الله عنك غمَّك**) “kesre ile” (**يَفْرِج**).

**الفَرْج**: avret yeri.

**الفَرْج**: gedik ve korku yeri.

**الفَرَج** harekeli (fetha ile), Ebû Züeyb’in sözü içinde:
وللشَرِّ بعد القارِعاتِ فُروج
Yani: açılma ve ortaya çıkma.

**الفرْج** sâkin (cezmli), İmru’ul-Kays’ın sözü içinde:
لها ذَنَبٌ مثلُ ذيلِ العروسِ		تَسُدُّ بها فَرْجَها من دُبُـرْ
Atın iki bacağı arasındaki (yer).

**الفَرْجَةُ**: kederden açılma.

Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
ربَّما تكرهُ النفوسُ من الأمْر له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العِقالِ

**الفُرْجَةُ** (damme ile): duvarın gediği ve benzeri. Denir ki: “İkisi arasında bir **فُرْجَةٌ** vardır”, yani bir açılma (**انْفِراج**).

**الفِرْج**: sırrı gizlemeyen; yine **الفُرُجُ** de böyledir.

**الفُرُجُ** ayrıca: kirişten ayrılmış yay; yine **الفارج** ve **الفَريج** de (böyledir).

Ve denir ki: “Açık **أفْرَجٌ** bir adam, belirgin **الفَرَج** sahibi”, yani kalçaları büyüklüklerinden dolayı birbirine kavuşmayan kimse için. Bunun çoğu Habeş’te olur. Kadın ise **فَرْجاءُ**dur.

Ve adam kesre ile **فَرِج** oldu; **فَرَجاً** (oldu); o hâlde o **فَرِجٌ**dir; yani **فَرْجُهُ** durmadan açığa çıkar.

Ve denir ki: “İnsanlar onun yolundan **أفْرَجَ** ettiler”, yani açıldılar.

**الفَرُّوجَةُ**: **الفراريج**in bir tanesi. Denir ki: “**مُفْرِجٌ** bir tavuk”, yani **فَراريج** sahibi.

**الفَرُّوج** (fâ’nın fethasıyla): **القَباءُ**; ve tavuğun yavrusu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر ف
جرف ، جفر ، رجف ، رفج ، فجر ، فرج : مستعملات .
جرف : قال اللَّيْثُ : الجَرْفُ ، اجْتِرَافُك الشَّيءَ عن وَجْهِ الأرض ، حتى يقال : كانت الْمرْأَةُ ذات لِثَةٍ فاجْتَرَفَها الطَّبيب ، أي اسْتَحاها عن الأسْنَانِ قَطْعاً .
قال : والطَّاعون الجارِفُ نزل بأَهْلِ العِراق ذَرِيعاً ، فَسُمِّيَ جَارِفاً .
قال : والجارِفُ شُؤْمٌ أو بَلِيَّةٌ يجتَرِفُ مَالَ الْقَوْم ، ورَجُلٌ مُجَرَّفٌ قد جَرَّفَهُ الدَّهرُ أي اجْتاح ماله وأَفْقَره .
وَرَجُلٌ جَرَّافٌ : وهو الأكُولُ لا يُبْقِي شَيْئاً .
وجُرْف الْوادي ونحوه من أَسْنادِ المسايِل إذَا نَجَخَ الماءُ في أَصْلِه فاحْتَفَره فصار كالدَّحْل وَأَشرَفَ أَعْلاه ، فإذا انْصَدَعَ أَعْلاه ، فهو هارٍ ، وقد جَرَّف السيلُ أَسنادَه . وقال الله : ( أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) ( التوبة : 109 ) .
وقال أبو خَيْرَة : الجُرْفُ عُرْضُ الْجَبَلِ الأمْلَس .
وقال شَمِر . يقال : جُرْفٌ وَأَجْرَافٌ وَجُرْفَة وهي الْمَهَواه .
ثعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : أَجْرَفَ الرَّجل إذا رَعَى إبِلَه في الجَرْفِ ، وهو الخِصْبُ والْكَلأُ المزْدَجُّ المُلتَفّ ؛ وأَنشد :
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل
والإبِل تَسْمَنُ سِمَناً مُكْتَنِزاً ؛ يعني على الحِبّة ، وهو ما تَناثَر من حُبوب البقول واجْتمعَ معها وَرَقُ يَبِيسِ البقل فَتَسْمَن الإبِلُ عليها .
وأَجْرَفَ الرجلُ ، إذا أَصَابه سَيْلٌ جُرافٌ .
أبو عبيد : الجُرفَةُ من سِماتِ الإبل ، أَنْ تُقْطَع جِلدةٌ من فَخِذِ البعير من غير بَيْنونَةٍ ثم تُجْمَع ، ومِثلُها في الأنْفِ القُرْمَة .
وقال بعضهم : الجَوْرَفُ : الظَّلِيمُ ؛ وأنشد لكعب بن زهير الْمُزَنيّ :
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا
قلت : هذا تَصْحيف . والصواب ما رواه أَبو العباس عن ابن الأعرابيّ أَنه قال : الجَوْرَق بالْقافِ : الظليم .
قال : ومن قاله بالفاء فقد صَحَّف .
أبو تراب عن اللِّحيانيّ : رجل مُجَارَفٌ : وَمُحَارَفٌ ، وهو الذي لا يَكْسِبُ خيراً .
ثعلب عن الأعرابيّ قال : الْجَرْف : المالُ الكثيرِ من الصَّامِت والنَّاطق .
قال ابنُ السِّكّيت : الْجُرافُ : مِكْيال ضَخْم ، قال : وقوله ، الْجُرافُ الأكْبَرُ ، يقول : كانِ لهم من الهوان مِكْيالٌ وَافٍ . وَسَيْلٌ جُرافٌ : يَجْرُف كلَّ شَيء .
رجف : قال اللَّيث : رَجَفَ الشيءُ يَرْجُفُ رَجْفاً وَرَجَفَاناً ، كَرَجَفَانِ البَعير تحت الرَّحْل ، وكما ترجُفُ الشَّجرة إذا رَجَّفَتْهَا الريح ، وكما يَرْجُف السِّنُّ إذا نَفَضَ أَصْلُهَا ، ونحو ذلك رَجْفٌ كلّه . وَرَجَفَت الأرْضُ إذا تَزَلْزَلَت ، وَرَجَفَ الْقَوْم ، إذا تَهَيَّئُوا للحرب .
وقال الله : ( أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) ( النازعات : 6 ، 7 ) .
قال الفرّاء : هِيَ النَّفْخَةُ الأولى ، تَتْبَعُها الرَّادفة ، وهي النَّفْخة الثانية .
وقال أبو إسحاق : الرَّاجِفَةُ الأرْض تَرْجُفُ تَتَحَرك حركةً شديدة .
وقال مجاهد : الرَّاجِفة : الزَّلْزَلة .
وقال اللَّيث : الرَّجْفَةُ في القرآن : كلُّ عَذَابٍ أَخَذَ قوماً فهو رَجْفَةٌ وَصَيْحَةٌ . وصَاعِقَة .
والرّجْف : يرجُف رَجْفاً وَرَجِيفاً ، وذلك تَرَدُّدُ هَدْهَدَتِهِ في السحاب .
وقال غيره : الرَّجْفَةُ الزَّلزَلَة معها الخَسْف .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أَرْجَفَ الْبَلَدُ : إِذا تَزَلْزَل ، وقد رَجَفَت الأرْض وأَرْجَفت وأُرْجِفَتْ .
وقال غيره : الرَّجَّافُ : البحر اسمٌ له ، ومنه قوله :
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف
الليث : أَرْجَفَ القومُ ، إذا خاضوا في الأخْبار السَّيئة ، وذِكْرِ الفِتَن .
قال الله جلّ وعَزَّ : ( قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ ) ( الأحزاب : 60 ) وهم الذين يُولِّدون الأخْبارَ الكاذِبة ، التي يكونُ معها اضْطرابٌ في النّاس .
وقال ابنُ الأعْرابي : رَجَفَت الأرْض ، إذا تَزَلْزَلَتْ .
فرج : رُوِيَ في الحديث : ( ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج ) .
قال أبو عُبيد : قال جابِرٌ الجُعْفيّ : الْمُفْرَجُ الرجل يكون في الْقوم من غَيْرهم ، فحقٌّ عليهم أن يَعْقِلُوا عنه .
قال : وَسَمِعْت مُحمد بنَ الحسن يقول : هُوَ يُرْوَى بالْحاءِ والْجيم ، فمن قال مُفرَجٌ فهو الْقَتِيلُ بأَرْضٍ فَلاةٍ ، ولا يكون عِنْد قَرْية يقول : فهو يُودَى من بَيْتِ المال ولا يُبْطَلُ دمه .
ومن قال : مُفْرَح : فهو الذي أَثْقَلة الدَّين .
وقال أَبو عُبيد : قال أَبو عُبيدة : المُفْرَجُ أن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالِي أَحداً ، فإِذا جَنى جِنايَةً ، كانت جِنايَتُهُ على بيت المال ؛ لأنه لا عاقِلَة له ، فهو مُفْرَجٌ بالجيم .
وقال بعضهم : هو الَّذي لا دِيوَانَ له .
وأَخْبرني المُنْذِرِيّ عن ثعلب أنّه قال : المُفرَحُ : المُثْقَلُ بالدين . والمُفْرَجُ : الذي لا عَشيرةَ له . قال : وقال ابنُ الأعْرابيّ : المُفْرَحُ : الذي لا مَالَ له . والمُفْرَجُ : الَّذي لا عَشِيرَةَ له .
وقال الليث : الْفَرَجُ : ذَهَابُ الْغَمّ ، وانكِشاف الكَرْب ، يقال : فَرَجَه الله فانْفَرج ، وفَرَّجَهُ تَفْرِيجاً .
وأَنْشد :
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ
قال : والْفَرْجُ اسم يَجْمع سَوْءات الرّجال والنساءِ والقُبْلانِ وما حَواليهما ، كُلُّه فَرْج ، وكذلك من الدّواب ونحوها من الخَلْق .
وكُلُّ فُرْجَةً بين شَيْئين فهو فَرْج ؛ كقوله :
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ
جعل ما بين يديه فَرْجاً . وكذلك قول امرىء القَيس :
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ
أراد ما بين فَخِذيها ورِجْليها .
والفَرْجُ : الثَّغْرُ المخُوف ، وجمعه فُروج ، سُمِّي فرْجاً ؛ لأنَّه غيرُ مَسْدود .
وفَرُّوجَةُ الدَّجاجة تُجمع فَراريج .
وفي الحديث أن النّبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) صَلَّى وَعَلَيْه فَرُّوجٌ من حَرير .
قال أبو عُبَيد : هو الْقَباءُ الذي فيه شَقٌّ من خَلْفِه .
أبو عُبَيد عن الفراء : رَجُلٌ أَفْرَجٌ ، وامْرأة فَرْجاء : العظيمة الأليتين لا يَلْتقيان ، وهذا من الحبش .
قال : وقال الكسائيّ : الفُرُجُ بضم الفاء والراءِ : الذي لا يَكْتُمُ السِّرّ ، والْفِرْجُ مِثْله .
قال : والْفِرَجُ : الذي لا يزال يَنْكَشِف فَرْجُه .
وقال الهُذَلِيّ يصف دُرَّة :
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ
معناه : أنه كُشِفَ عن الدُّرة غطاؤُها لِيَراها النّاس .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : فَتحاتُ الأصابع يُقال لها التَّفاريجُ والحُلْفُقْ .
وقال النَّضْر : فَرْجُ الوادي : ما بَين عُدْوَتَيْه ، وهو بَطْنه . وفَرْجُ الطَّريق : مَتْنُه وفُوَّهَتُه . وفَرْج الجَبل : فَجُّه .
وقال القَطاميّ :
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ
أراد وزِمامُ كُلِّ مُفَرَّج وهو الوَسَاع .
ويقال : المُفَرَّجُ : الذي بان مِرْفقُهُ عن إِبطِهِ .
ويُقال : أَفْرجَ القومُ عن قَتيل ، إِذا انْكَشفوا ، وأَفْرَجَ فلانٌ عن مكان كذا وكذا ، إِذا أخَلَّ به وتَركه .
ويُقال : ما لهذا الْغمّ من فُرْجَة ولا فَرْجَةٍ ولا فِرْجَة ، وأَخْبرني المُنذريّ . عن ابن اليَزيديّ ، عن أبي ناجِية ، عن ابن الأَعْرابيّ أَنَّه أَنْشد :
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ
قال : يقال فُرْجَةْ وفَرْجَةٌ فُرْجَةٌ اسم ، وفَرْجَةٌ مصدر ، وفُروجُ الأرض نَواحيها .
اللِّحيانيّ : قَوْسٌ فَرِيجٌ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، وهي الفارِجُ أيضاً .
وقال الأَصْمَعِيّ : هي الفارِجُ والفُرُج ، ورواه أبو عُبيدِ عنه .
ويقال : رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا ، وأَفْلَجُ الثَّنايا ، بمعنًى واحد .
ابن السِّكّيت : قال الأصمعيّ : الفَرَجانُ : خُراسانُ وسِجِسْتَان ، وأَنْشد قول الغُدانِيّ :
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري
أبو زيد : يقال للمُشْط : النَّحِيتُ ، والمُضَرِّجُ والمِرْجَلُ ، وأنشد أحمد بن يحيى لبعضهم :
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج
أراد بالْخِيس لَحْيَتَه ، يَصِفُ رجلاً كان شاهِدَ زُور .
وقال أحمدُ بن عُبَيد : قال أبو زيد :
العرب تقول : جرت الدابةُ مَلأى فُروجُها ، وفُرُوجُها : ما بين قَوائِمها ، فالفروج : رَفْعٌ بمَلأَى .
ويقال في المذَكَّر : جَرَى الفَرسُ بملأَى فُروجه وهي ما بين قَوائمه ، أي من شِدَّة إِسْراعه في الجري امْتَلأ ما بين قوائمه بالغُبار والتُّراب .
والعرب تُسَمِّي ما بين القوائم خَوَاء ، وكذلك كل فُرْجَةٍ بين شَيئين .
وقال أحمد بن يحيى : الفَارِج : النَّاقَة التي انْفَرَجت عن الولادة ، فهي تُبْغِضُ الفَحْلَ وتَكْرَه قُرْبَه .
جفر : في حَديثِ عُمرَ أنَّه قَضَى في اليَرْبوع إذا قَتَله المحْرِمُ بجِفْرَة .
أبو عبيد عن أَبي زَيْد قال : إذا بَلغت أولادُ المِعْزَى أربعةَ أَشهر ، وفُصِلَت عن أُمهاتها فهي الجفار ، واحِدها جَفْر ، والأنْثى جَفْرَة .
وقال ابن الأعرابيّ : الجَفْرُ : الحَمَلُ الصغير ، والجَدْيُ بعد ما يُفْطَم ابن سِتّة أَشْهر . قال : والغُلام جَفْر .
وقال ابن شُمَيل : الجَفْرة : العَناقُ التي شَبِعت من الْبَقل والشَّجر ، واسْتَغْنت عن أمها ، وقد تجفَّرَت واسْتَجْفَرت : أي عَظُمت وسَمِنَت .
ويقال : قد تَراغَب هذا واستَجْفَر .
قال : ويقال : أُجفِرَ بَطْنُه ، واستَجْفَرَ بطنُه ، أي عَظُم .
حكى ذلك كلّه عنهم شِمرٌ في كِتابه ، وقال :
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ
وقال غيره : جُفْرَة كلِّ شيء وَسَطه ومُعْظمه .
أبو عبيد ، عن أَبي زيد : الجَفْرُ : البِئْر ليست بمَطْوِيَّة .
وقال غيره : الجُفْرةُ : حُفْرةٌ واسِعة من الأرض مُستديرة .
أبو عبيد ، عن الأَحْمر : الجَفيرُ والْجَشِيرُ معاً : الكِنانة وهي الجَعْبة .
وقال الليث : الجَفير شِبْه الكِنانة إلاّ أنَّه أَوْسع ، يُجْعَلُ فيه نُشَّابٌ كَثير .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ ) .
أبو عبيد : يَعْني مَقْطَعَةٌ للنكاح ، ونَقْصٌ للماء .
ويقال للبعير إذا أكْثَر الضِّرابَ حتى يَنْقَطع قد جَفَرَ يجْفُر جفوراً ، فهو جافر .
وقال ذو الرّمة في ذلك :
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ
وقال الليث : رجل مُجْفِر .
وقد أَجفَرَ إذا تَغَيَّرت رائحةُ جَسَدِه .
أبو عبيد ، عن الفَراء : كُنْتُ آتِيكم ، فقد
أجْفَرْتكم ، أي تركتُ زِيارتكم وقَطَعتها .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي لا عَقْل له : إنَّهُ لَمُنْهدِمُ الجال ، ومُنْهدِم الجَفْر .
وقال ابن الأعرابيّ : الْجُفَرِيُّ والكُفَرِي : وِعاءُ الطَّلْع . وإبلٌ جِفارٌ ، إذا كانت غِزَاراً ، شُبِّهت بِجِفَار الرَّكايا .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أجْفَرَ الرجل ، وجَفَر وجَفَّر : إذا انْقَطع عن الجِماع ، وكذلك اجتَفَرَ ، وإذا ذَلَّ قيل : اجْتَفَر .
رفج : قال الليث : الرُّفوجُ : أصْلُ كَرَبِ النَّخل ؛ ولا أدري : أَعربِيٌ أمْ دَخيل .
فجر : قال الليث : الفَجْرُ : ضَوْءُ الصُّبح ، وقد انْفَجر الصُّبح .
ويقال للصُّبْح المُستطير فَجْرٌ ، وهو الصَّادق . والمستطيل الكاذِب يقال له : فجر أيضاً .
وأما الصبح فلا يكونُ إلا الصَّادق .
والفَجْرُ : تفجيرُك الماء . والمَفْجَرُ : الْموْضعُ الذي يَفْجَرُ مِنه .
ويقال : انْفجَرت عليهم الدّواهي ، إذا جاءهم الكثيرُ منها بَغْتَه ، وأيّام الفِجار : أَيّام وقائع كانت بعُكاظ ، تفاخروا فيها فاجْتَربوا واستَحَلُّوا الحُرُمات .
والفجور : الرِّيبة والكَذِب من الفُجور . وقد رَكِبَ فلانٌ فَجْرةً وفَجار لا يَجْرِيان إذا فَجَرَ وكَذب ، وقال النّابغة :
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ
أبو عبيد : الفَجَرُ الجُودُ الْواسعُ ، والكرم .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أفْجر الرجل ، إذا جاء بالْفَجَرِ ، وهو المال الكثير ، وأَفْجرَ إذا كَذَب ، وأفجر إذا عَصَى بِفَرْجِه ، وأُفجر إذا كَفَر ، ومثلُه فَجَرَ وفَجَّرَ .
قال وقوله : ونَتْرُك من يَفْجُرُك ، أي من يَعْصيك ، ومَنْ يُخَالفك .
وقال رجلٌ لعمر وقد اسْتأذنه في الجِهاد فمنَعَه لضَعْف بَدَنه ، فقال : إن أطْلَقْتَني وإلاّ فَجَرْتُك ، أي عَصَيْتُك .
وأفْجَرَ : مال مِنْ حَقَ إلى بَاطِل . وأفجَرَ يَنْبوعاً من ماء ، أي أخْرجه .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابيّ : الفَجور والفَاجِر : المخطِىء ، والفُجورُ خِلاف البِرّ ، والفاجِرُ المائِلُ ، والسَّاقطُ على الطَّريق . وفَجَر أي كَذَب ، وأنشد :
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ
أي لا يَفْجُرُ أمْر الله ، أي لا يَميلُ عنه ولا يَتْركه .
وقال شِمر : قال الْهوازِنيّ : الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أن يَسْمَعه من أحد ، أو يَتَعَلَّمه ، وأنشد :
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل
وقال الفراء في قول الله جَلَّ وعَز : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . حدَّثني قيسٌ ، عن ابن حُصَيْن ، عن سعيد بن جُبَيْر قال : تقول : سوف أَتُوبُ ، سوف أتوب .
قال : وقال الكَلْبِيّ : يُكْثِرُ الذُّنوبَ ، ويُؤَخِّرُ التَّوْبة .
وقال أبو إسحاق : معناه أنه يُسَوِّفُ بالتَّوبة ، ويُقَدِّمُ الأعمالَ السَّيِّئة . قال : ويجوزُ والله أعلم أنَّه يكْفُر بما قُدَّامَه من البعث .
وقال المؤرَّج : فَجر إذا رَكِبَ رَأْسَه ، فمضَى غيرَ مُكْتَرثٍ . قال : وقوله : ( الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ ( ، ليمْضيَ راكباً رأسه . قال : وفَجرَ أخْطأَ في الجواب . وفجر من مرضه ، إذا بَرَأَ . وفَجرَ ، إذا كلَّ بَصَرُه .
وقال ابن شُميْل : الفُجورُ رُكوب ما لا يَحِلّ . وحَلَفَ فلان على فَجْرة ، واشْتَمَلَ على فجرة ، أي رَكِبَ أمْراً قبيحاً من يمين كاذِبة ، أوْ زِنًى ، أوكَذِب .
قلت : والفَجْرُ أصلهُ الشَّقّ ، ومنه أُخِذَ فجرُ السِّكْر ، وهو بَثْقُه . وسُمِّيَ الفَجْر فجراً لانفِجَارِه ، وهو انْصِداعُ الظُّلمة عن نور الصُّبْح .
والفجورُ أصْلُه الميْلُ عن القَصْد .
قال لَبيد :
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر
والكاذبُ فاجِر ، والمكَذَّبُ بالحق فاجِر ، والكافِرُ فاجِر ، لميْلِهم عن الصِّدْق والقَصْد .
وقول الأعرابيّ لعُمَر :
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ
أي مالَ عن الحق .
وقيل في قول الله : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . أي : ليُكَذِّب بما أَمامه من البعْث ، والحِساب والجَزاء ، والله أعْلم .

##### Türkçe

**ج ر ف**
**جرف** ، **جفر** ، **رجف** ، **رفج** ، **فجر** ، **فرج** : kullanılagelenlerdir.

**جرف** : el-Leys dedi ki: **الجَرْفُ**; senin bir şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; ta ki şöyle denilinceye kadar: kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجْتَرَفَها**; yani onu dişlerden kesip ayırarak kökünden söküp aldı.

Dedi ki: **الطَّاعون الجارِفُ** Irak halkına hızlıca indi; bu yüzden **جَارِفاً** diye adlandırıldı.

Dedi ki: **الجارِفُ** uğursuzluk yahut belâdır; kavmin malını **يجتَرِفُ** (kazıyıp alır). Ve **رَجُلٌ مُجَرَّفٌ**: onu zaman **جَرَّفَهُ**; yani malını silip süpürdü ve onu fakirleştirdi.

Ve **رَجُلٌ جَرَّافٌ**: o, oburdur; hiçbir şeyi bırakmaz.

Ve **جُرْف** vadinin ve benzerinin, sel yataklarının yamaçlarından olanı: su onun dibinde oyulup kazınca, onu kazıp boşalttığında, mağara gibi olur ve üstü yükselir; üstü yarılınca da o **هارٍ** (çökmek üzere)dir. Sel onun yamaçlarını **جَرَّف** etti. Allah dedi ki: ( **أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ** ) (Tevbe: 109).

Ebû Hayra dedi ki: **الجُرْفُ**; pürüzsüz dağın yan yüzüdür.

Şemir dedi. Denilir ki: **جُرْفٌ** ve **أَجْرَافٌ** ve **جُرْفَة**; o, uçurumdur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أَجْرَفَ** eder; develerini **الجَرْفِ**’te otlattığında; o, bereket ve birbirine girmiş, sarmaş dolaş otlaktır; ve şu beyti okudu:
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل
Ve develer dolgun bir semizlikle semirir; yani **الحِبّة** üzerinde; o da baklagillerin tanelerinden saçılıp dökülen ve onlarla birlikte kuru bakla yaprağının toplandığı şeydir; develer onunla semirir.

Ve adam **أَجْرَفَ** eder; ona **سَيْلٌ جُرافٌ** isabet ettiğinde.

Ebû Ubeyd: **الجُرفَةُ** develerin damgalarındandır: devenin uyluğundan, koparıp ayırmaksızın bir deri parçasının kesilmesi, sonra bir araya getirilmesidir; bunun benzeri burunda **القُرْمَة**’dir.

Bazıları dedi ki: **الجَوْرَفُ**: devekuşudur; Ka‘b b. Züheyr el-Müzenî için okundu:
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا

Dedim ki: bu bir tashiftir. Doğrusu, Ebû’l-Abbâs’ın İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğidir: o dedi ki: **الجَوْرَق** **بالْقافِ**: devekuşudur.

Dedi ki: onu **بالفاء** ile söyleyen tashif etmiştir.

Ebû Turâb, el-Lihyânî’den: **رجل مُجَارَفٌ**: ve **مُحَارَفٌ**; o, hayır kazanamayan kimsedir.

Sa‘leb, el-A‘râbî’den dedi ki: **الْجَرْف**; suskun ve konuşan (mal)dan çok maldır.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الْجُرافُ**; büyük bir ölçek kabıdır. Dedi ki: ve onun sözü **الْجُرافُ الأكْبَرُ**; der ki: onlara zillet(ten) tam bir ölçek vardı. Ve **سَيْلٌ جُرافٌ**: her şeyi **يَجْرُف** eder.

**رجف** : el-Leys dedi ki: **رَجَفَ** şey **يَرْجُفُ** **رَجْفاً** ve **وَرَجَفَاناً**; devenin semer altında titremesi gibi; rüzgâr onu salladığında ağacın titremesi gibi; dişin kökü sarsıldığında dişin titremesi gibi; ve bunun benzeri: bunun hepsi **رَجْفٌ**’tur. Ve yer **رَجَفَت**; sarsıldığında. Ve kavim **رَجَفَ** eder; savaşa hazırlandıklarında.

Allah dedi ki: ( **أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ** ) (Nâzi‘ât: 6, 7).

el-Ferrâ dedi ki: o, birinci üfürüştür; onu **الرَّادفة** takip eder; o da ikinci üfürüştür.

Ebû İshâk dedi ki: **الرَّاجِفَةُ**; yerin şiddetli bir hareketle titremesidir.

Mücâhid dedi ki: **الرَّاجِفة**: zelzeledir.

el-Leys dedi ki: Kur’an’da **الرَّجْفَةُ**: bir kavmi yakalayan her azap, **رَجْفَةٌ** ve **صَيْحَةٌ** ve **صَاعِقَة**’dır.

Ve **الرّجْف**: **يرجُف** **رَجْفاً** ve **وَرَجِيفاً**; bu, bulutlarda onun (şeyin) sarsıntılı titreyişinin tekrarıdır.

Başkası dedi ki: **الرَّجْفَةُ**; onunla birlikte yerin çökmesi bulunan zelzeledir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَرْجَفَ الْبَلَدُ**: sarsıldığında; yer **رَجَفَت** ve **أَرْجَفت** ve **أُرْجِفَتْ**.

Başkası dedi ki: **الرَّجَّافُ**; denizdir, onun bir adıdır; ondan şu sözü:
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف

el-Leys: kavim **أَرْجَفَ** eder; kötü haberler ve fitnelerin zikri içinde daldıklarında.

Allah azze ve celle dedi ki: ( **قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ** ) (Ahzâb: 60); onlar, insanlarda onunla birlikte bir çalkantı bulunan yalan haberleri üretenlerdir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yer **رَجَفَت**; sarsıldığında.

**فرج** : hadiste rivayet edildi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج** ).

Ebû Ubeyd dedi ki: Câbir el-Cu‘fî dedi ki: **الْمُفْرَجُ**; kavim içinde onlardan olmayan bir adamdır; onun adına diyet ödemeleri onlara bir haktır.

Dedi ki: Muhammed b. el-Hasen’i şöyle derken işittim: o, **بالحاءِ والْجيم** ile rivayet edilir; kim **مُفرَجٌ** derse, o, ıssız bir yerde öldürülmüş kimsedir; bir köy yanında olmaz; der ki: onun diyeti beytülmâlden ödenir ve kanı boşa gitmez.

Kim **مُفْرَح** derse: o, borcun ağırlaştırdığı kimsedir.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Ubeyde dedi ki: **المُفْرَجُ**; adamın Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlerse, suçu beytülmâl üzerinedir; çünkü onun **عاقِلَة**’si yoktur; o, **بالجيم** ile **مُفْرَجٌ**’dir.

Bazıları dedi ki: o, divanı olmayan kimsedir.

el-Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi: o dedi ki: **المُفرَحُ**: borçla ağırlaşmış olandır. Ve **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan kimsedir. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المُفْرَحُ**: malı olmayan kimsedir. Ve **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan kimsedir.

el-Leys dedi ki: **الْفَرَجُ**; gamın gitmesi ve sıkıntının açılmasıdır; denilir ki: Allah onu **فَرَجَه** etti de o **انْفَرج** etti; ve onu **فَرَّجَهُ** **تَفْرِيجاً**.

Ve şu beyti okudu:
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ

Dedi ki: **الْفَرْجُ**; erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön tarafı ve onların çevresini toplayan bir addır; hepsi **فَرْج**’dir; aynı şekilde hayvanlardan ve benzeri yaratıklardan olanlarda da.

Ve iki şey arasındaki her **فُرْجَةً** o, **فَرْج**’dir; şu sözü gibi:
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ
Onun iki eli arasını **فَرْجاً** kıldı. Aynı şekilde İmruü’l-Kays’ın sözü:
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ
Onunla, uylukları ve bacakları arasını kastetti.

Ve **الفَرْجُ**: korkulan sınır geçididir; çoğulu **فُروج**; **فرْجاً** diye adlandırıldı; çünkü o kapalı değildir.

Ve tavuğun **فَرُّوجَةُ**’si; **فَراريج** diye çoğul yapılır.

Hadiste: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) ipekten bir **فَرُّوجٌ** üzerinde namaz kıldığı (rivayet edilmiştir).

Ebû Ubeyd dedi ki: o, arkasında bir yarık bulunan **الْقَباءُ**’dır.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **رَجُلٌ أَفْرَجٌ** ve **امْرأة فَرْجاء**: kalçaları büyük olup birbirine değmeyen; bu Habeşçedendir.

Dedi ki: el-Kisâî dedi ki: **الفُرُجُ** (fâ ve râ’nın dammesiyle): sırrı gizlemeyen kimsedir; **الْفِرْجُ** de onun gibidir.

Dedi ki: **والْفِرَجُ**: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkan kimsedir.

el-Hüzelî bir inciyi vasfederek dedi ki:
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ
Manası: insanların görmesi için incinin örtüsü açılmıştır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: parmakların aralıklarına **التَّفاريجُ** ve **الحُلْفُقْ** denilir.

en-Nadr dedi ki: **فَرْجُ الوادي**: iki yakası arasındaki şeydir; o, onun içidir. Ve **فَرْجُ الطَّريق**: onun sırtı ve ağzıdır. Ve **فَرْج الجَبل**: onun geçididir.

el-Katamî dedi ki:
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ
Her **مُفَرَّج**’in yularını kastetti; o da **الوَسَاع**’dır.

Ve denilir ki: **المُفَرَّجُ**; dirseği koltuk altından ayrılmış olandır.

Ve denilir ki: kavim bir ölüden **أَفْرجَ** etti; açılıp dağıldıklarında. Ve falan kimse şu şu yerden **أَفْرَجَ** etti; onu boşlayıp terk ettiğinde.

Ve denilir ki: bu gamın ne **فُرْجَة**’si vardır ne **فَرْجَةٍ** ne **فِرْجَة**. el-Münzirî bana haber verdi: İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Nâciye’den, İbnü’l-A‘râbî’den: o şu beyti okudu:
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ
Dedi ki: **فُرْجَةْ** ve **فَرْجَةٌ** denilir; **فُرْجَةٌ** isimdir, **فَرْجَةٌ** mastardır. Ve **فُروجُ الأرض**: onun taraflarıdır.

el-Lihyânî: **قَوْسٌ فَرِيجٌ**; kirişi gövdesinden ayrıldığında; o, **الفارِجُ** de olur.

el-Asma‘î dedi ki: o, **الفارِجُ** ve **الفُرُج**’dur; Ebû Ubeyd onu ondan rivayet etti.

Ve denilir ki: **رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا** ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**; tek manadadır.

İbnü’s-Sikkît: el-Asma‘î dedi ki: **الفَرَجانُ**: Horasan ve Sicistân’dır; el-Gudânî’nin sözünü okudu:
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري

Ebû Zeyd: tarağa **النَّحِيتُ** denilir; ve **المُضَرِّجُ** ve **المِرْجَلُ**; Ahmed b. Yahyâ bazıları için okudu:
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج
**الْخِيس** ile sakalını kastetti; yalancı şahit olan bir adamı vasfeder.

Ahmed b. Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi ki: Araplar der ki: binek hayvanı, **مَلأى فُروجُها** olarak koştu; ve **فُرُوجُها**: ayakları arasındaki şeydir; **الفروج**: **بمَلأَى** ile merfûdur.

Ve müzekkerde denilir: at, **بملأَى فُروجه** ile koştu; o, ayakları arasındaki şeydir; yani koşmadaki şiddetli süratinden dolayı ayakları arasındaki yer toz ve toprakla doldu.

Araplar ayaklar arasındaki şeye **خَوَاء** adını verir; aynı şekilde iki şey arasındaki her **فُرْجَةٍ**.

Ahmed b. Yahyâ dedi ki: **الفَارِج**; doğumdan ayrılmış deve dişisidir; o yüzden erkek deveyi sevmez ve ona yaklaşmayı kerih görür.

**جفر** : Ömer’in hadîsinde: ihramlı kimse **اليَرْبوع**’u öldürdüğünde **بجِفْرَة** ile hükmettiği (rivayet edilmiştir).

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi ki: keçinin yavruları dört aya ulaştığında ve annelerinden ayrıldığında, onlar **الجفار**’dır; tekili **جَفْر**; dişisi **جَفْرَة**.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجَفْرُ**; küçük kuzudur; ve altı ay(ı) geçip sütten kesildikten sonra oğlaktır. Dedi ki: oğlan da **جَفْر**’dır.

İbn Şümeyl dedi ki: **الجَفْرة**; ot ve ağaçtan doyup annesine ihtiyaç duymayan dişi oğlaktır; **تجفَّرَت** ve **اسْتَجْفَرت**; yani büyüdü ve semirdi.

Ve denilir ki: bu **تَراغَب** etti ve **استَجْفَر**.

Dedi ki: denilir ki: karnı **أُجفِرَ** edildi ve karnı **استَجْفَرَ**; yani büyüdü.

Bunların hepsini Şemir kitabında onlardan nakletti ve dedi ki:
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ

Başkası dedi ki: her şeyin **جُفْرَة**’si; onun ortası ve en büyük kısmıdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الجَفْرُ**; örülmemiş kuyu.

Başkası dedi ki: **الجُفْرةُ**; yerden geniş, yuvarlak bir çukurdur.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الجَفيرُ** ve **الْجَشِيرُ** birlikte: sadak; o da **الجَعْبة**’dir.

el-Leys dedi ki: **الجَفير**; sadaka benzer; ancak daha geniştir; içine çok ok konur.

Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( **صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ** ).

Ebû Ubeyd: yani cinsel ilişkiye engel olan ve suyu azaltan (şey)dir.

Ve deveye, çiftleşmeyi çok yapıp kesilinceye kadar sürdürdüğünde: **قد جَفَرَ** **يجْفُر** **جفوراً** denilir; o, **جافر**’dir.

Zü’r-Rumme bunun hakkında dedi ki:
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ

el-Leys dedi ki: **رجل مُجْفِر**.

Ve **أَجفَرَ** eder; bedeninin kokusu değiştiğinde.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: “Size gelirdim; artık sizi **أجْفَرْتكم** ettim”; yani ziyaretinizi bıraktım ve kestim.

Başkası dedi ki: aklı olmayan adama denilir ki: o, mutlaka **مُنْهدِمُ الجال** ve **مُنْهدِم الجَفْر**’dür.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْجُفَرِيُّ** ve **الكُفَرِي**: hurma tomurcuğu kabıdır. Ve **إبلٌ جِفارٌ**; bol sütlü olduklarında; kuyu kovalarına (**جِفَار الرَّكايا**) benzetildi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أجْفَرَ** eder, ve **جَفَر** eder ve **جَفَّر** eder; cinsel ilişkiden kesildiğinde; aynı şekilde **اجتَفَرَ**; ve zelil olduğunda **اجْتَفَر** denilir.

**رفج** : el-Leys dedi ki: **الرُّفوجُ**; hurma ağacının lifli saplarının dibidir; bilmem: Arapça mıdır yoksa yabancı mıdır.

**فجر** : el-Leys dedi ki: **الفَجْرُ**; sabahın ışığıdır; sabah **انْفَجر** etmiştir.

Ve yayılan sabaha **فَجْرٌ** denilir; o, doğru olandır. Uzayıp giden yalancı olana da **فجر** denilir.

Sabah ise ancak doğru olur.

Ve **الفَجْرُ**: suyu fışkırtmandır. Ve **المَفْجَرُ**: ondan fışkırdığı yerdir.

Ve denilir ki: üzerlerine belâlar **انْفجَرت**; onlara ondan çokça şey ansızın geldiğinde. Ve **أَيّام الفِجار**: Ukâz’da olan çarpışma günleridir; onda övünüşüp birbirlerine saldırdılar ve haramları helâl saydılar.

Ve **الفجور**: şüphe ve yalandır; **الفُجور**’dan. Falan kimse **فَجْرةً** ve **فَجار** biner; **فَجَرَ** edip yalan söylediğinde ikisi yürür (kullanılır). Nâbiga dedi ki:
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ

Ebû Ubeyd: **الفَجَرُ**; geniş cömertlik ve keremdir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أفْجر** eder; **بالْفَجَرِ** ile geldiğinde; o, çok maldır. Ve **أَفْجرَ** eder; yalan söylediğinde. Ve **أفجر** eder; **بِفَرْجِه** ile isyan ettiğinde. Ve **أُفجر** edilir; kâfir olduğunda. Bunun benzeri **فَجَرَ** ve **فَجَّرَ**’dir.

Dedi ki: ve onun sözü: **ونَتْرُك من يَفْجُرُك**; yani sana isyan edeni ve sana muhalefet edeni.

Bir adam Ömer’e cihada izin istemişti; bedeninin zayıflığından dolayı onu men etti; adam dedi ki: “Beni salıverirsen; yoksa seni **فَجَرْتُك** ederim”; yani sana isyan ederim.

Ve **أفْجَرَ**: haktan bâtıla meyletti. Ve **أفجَرَ** bir su kaynağını; yani onu çıkardı.

Şemir dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الفَجور** ve **الفَاجِر**: hata eden kimsedir. Ve **الفُجورُ**; **البِرّ**’in zıddıdır. Ve **الفاجِرُ**; meyleden ve yola düşüp kalan kimsedir. Ve **فَجَر**; yani yalan söyledi. Ve şu beyti okudu:
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ
Yani Allah’ın emrini **يَفْجُرُ** etmez; yani ondan sapmaz ve onu terk etmez.

Şemir dedi ki: el-Hevâzinî dedi ki: sözde **الافْتِجارُ**; onu, birinden işitmeden yahut öğrenmeden delip geçerek söylemektir. Ve şu beyti okudu:
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل

el-Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (Kıyâme: 5). Bana Kays anlattı; İbn Husayn’dan; Sa‘îd b. Cübeyr’den: der ki: “Tevbe edeceğim, tevbe edeceğim.”

Dedi ki: el-Kelbî dedi ki: günahları çoğaltır ve tevbe etmeyi geciktirir.

Ebû İshâk dedi ki: manası: tevbe ile oyalanır ve kötü işleri öne alır. Dedi ki: ve caizdir—Allah daha iyi bilir—ki o, önündeki dirilişi inkâr eder.

el-Muerric dedi ki: **فَجر**; başını dikine binip, aldırmadan yürüdüğünde. Dedi ki: ve onun sözü: ( **الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ** ); başını dikine binerek yürüsün diye. Dedi ki: ve **فَجرَ**; cevapta hata etti. Ve **فجر**; hastalığından, iyileştiğinde. Ve **فَجرَ**; gözü yorulduğunda.

İbn Şümeyl dedi ki: **الفُجورُ**; helâl olmayan şeye binmektir. Falan kimse **فَجْرة** üzerine yemin etti; ve **فجرة** üzerine büründü; yani yalan yemin, yahut zina, yahut yalan gibi çirkin bir işe bindi.

Dedim ki: **الفَجْرُ**’ün aslı yarıktır; ondan **فجرُ السِّكْر** alınmıştır; o, onun yarılmasıdır. Ve **الفَجْر**; onun **انفِجَارِه** sebebiyle **فجراً** diye adlandırıldı; o, karanlığın sabah nurundan yarılıp ayrılmasıdır.

Ve **الفجورُ**’un aslı, doğrultudan sapmadır.

Lebîd dedi ki:
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر

Yalancı **فاجِر**’dir; hak ile yalanlanan **فاجِر**’dir; kâfir **فاجِر**’dir; doğruluktan ve doğrultudan sapmaları sebebiyle.

Bedevînin Ömer’e sözü:
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ
Yani haktan saptı.

Ve Allah’ın sözü hakkında denildi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (Kıyâme: 5); yani önündeki dirilişi, hesabı ve cezayı yalanlasın diye; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والراء وما يثلثهما**)

(**فرز**) **الفاء والراء والزاء**; bir aslî köktür; bir şeyin başkasından ayırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ الشيءَ فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فَِرْزة**([1]).

(**فرس**) **الفاء والراء والسين**; bir aslî köktür; şeyin üzerine basmaya ve onu ezmeye delâlet eder. Derler: **فَرَسَ عنقَه**; onu ezdiği vakit. Bu, kesilmiş hayvandan boynun ezilmesindendir([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ الأسدُ فريستَه**. **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve ona basması sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o **حسَنُ الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]). باب’dandır: **التفرُّس** bir şeyde; onda bakışı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء والراء والشين**; sahih bir asıldır; şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه**. **الفَرْش** masdardır. **الفَرْش**: döşenmiş olan da. باب’ın diğer kelimelerinin tamamı bu mânaya döner. Denir: **تفرَّشَ الطائرُ**; yere yaklaştığı ve kanadıyla çırptığı vakit. Ve bundan hadîs: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرةُ** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında der ki:

فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])

Ve bundan: **الفَرْش** en‘âmdan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, üzerine basılandır; lâkin kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyet ve libâsta ortak oldular. Cerîr dedi:

باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])

Ve derler: **أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه**; onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği vakit. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) rivayet etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**a benzetti. Bir kavim dedi: o, suyun yüzünde, çekilmesinden az önceki sudur; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekilip kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.

Ve باب’dandır: **افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه**. Ve derler: **افتَرَشَ الرّجُل لسانَه**; dilediği gibi konuştuğu vakit. **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince yollar. **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. **الفَرْش**: geniş boşluk.

İbn Düreyd dedi: “**فلانٌ كريم المَفَارش**; soylu kadınlarla evlendiği vakit.” **وجملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]); düz olduğu vakit. Ve derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne kadar az vazgeçti. Dedi:

*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *

Bu kelime باب kıyasından uzaklaşır; ben onu ibdâl باب’ından sanıyorum; sanki **أفْرج**. **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**si. **الفَرَاش**: uçan şu şey; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldan şâz olanlardandır: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.

(**فرص**) **الفاء والراء والصاد**; sahih bir asıldır; bir şeyden bir şeyi koparıp ayırmaya delâlet eder. Bundan: **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, **فَرَصت الشّيءَ**dendir; yani onu kestim. Bu sebeple gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:

وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])

Sonra **النُّهزة**ye **فرصة** denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şey koparıp ayırmaktır.

Ve باب’dandır: **الفريصة**: yanın ortasında kürek kemiğinin oynak yerindeki et. Ve denir: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu da باب’dandır; sanki **فُرِص**; yani şeyden ayrıştırıldı.

Ve باب’dandır: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**dendir; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp ayırır. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri vakittir; sanki her bir içiş ondan **مُفتَرَصة**dır; yani koparılıp ayrılmıştır. **الفُرصة**: içiş, nöbet. **الفريص**: sana bu **الفُرصة**yi nöbetleşe veren.

(**فرض**) **الفاء والراء والضاد**; sahih bir asıldır; bir şeyde, bir yarma yahut başka bir şeyden bir tesire delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarma. Denir: **فَرَضْتُ الخشبةَ**. Yayın **سِيَة**sinde, kirişin düştüğü yerdeki yarma **فَرْض**tur. **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki delik. **المِفْرض**: onunla yarılan demir.

Ve باب’dandır: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un اشتقاقı; ona bu ad verildi; çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.

Ve باب’dandır **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele/iniş yeridir; ona bu ad, şeydeki yarmaya benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında bir yarma gibidir. **الفَرْض**: kalkan; ona bu ad verildi; çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Dedi:

أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])

Ve باب’dandır: hâkimin, eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona bu ad verildi; çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Ve derler: **الفَرض**; karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şeydir; **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:

وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])

Bu asıldan şâz olanlardandır: **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. **الفَرْض**: hurmadan bir cins. Dedi:

إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])

**الفِرْياضُ**: geniş olan.

(**فرط**) **الفاء والراء والطاء**; sahih bir asıldır; bir şeyi yerinden kaldırmaya ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **فرَّطت عنه ما كرِهَه**; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:

[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]

Bu asıldır; sonra denir: **أفْرَطَ**; işte haddi aştığı vakit. Derler: **إيَّاك والفَرَْط**; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden kaldırmış olur. Kezâ **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.

Ve باب’dandır: **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Falan **فِراطاً** konuştu; sözün sürçmeleri ondan öne geçtiği vakit. Bu kelâmdandır: **أفرَطَ في الأمر**: acele etti. **وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ**: onu acele getirdi. **وفرّطتُ عنه**([16]) şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. **وفَرَس فُرُط**: atları geçer. **والماء الفِراط**: canlılardan hiç kimsenin kendisine önce varmadığı su. Ve **الفُرُط** at hakkında dedi:

* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *

**وفُرَّاط القَطا**: vadiye doğru önden gidenleri. **وفُرَّاط القوم**: onların önden gidenleri. Dedi:

فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])

Ve derler: **أفْرَطت القربةَ**: onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. **وغديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. **وأفرطتُ القومَ**: onları geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın vakit. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geriye bırakılanlar.

Ve derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط** gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânası, zamandan **مَا فَرَط** edendir. **والفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. **وأَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ondan **الفَرَط**: yeryüzünün alâmetlerinden, onunla yol bulunulan alâmet; çoğulu **أفراط**. Şair([20]) şu sözüyle onu murad etti:

أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])

Ve denir: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.

(**فرع**) **الفاء والراء والعين**; sahih bir asıldır; yücelik, yükselme, ululuk ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan: **الفَرْعُ**; o, şeyin en üstüdür. **الفَرْع**: **فَرعْتُ الشيء فَرعاً** masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim vakit. Ve denir: **أفرَعَ بنو فلانٍ**; insanların ilkinde otlak aradıkları vakit. **والفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. **والأفرع**: saçça tam adam; ve **فَرِع** olmuştur.

İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: çok saçlı. Ve erkeğe, büyük perçemli olduğu vakit **أفرع** demezler; ancak **رجلٌ [أفرعُ]**([23]) derler; kelin zıddı. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.

Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) **الكتف**: yani omzu çıkık; ve denir: geniş omuzlu.

Ve باب’dandır: **افتَرَعت البكر**: onun bekâretini bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım([25]); böylece haberini bildim. **وفَرْعَة الطَّريق** ve **فارعته**: ondan yükselen yer. **وتفرَّعْتُ بني فلانٍ**: onların kadınlarının hanımefendisiyle evlendim. **وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف**: ona üstün geldim. **وفَرَعتُ الجبلَ**: zirvesine vardım.

Bu kıyasa yakın olup aynısı olmayanlardandır: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.

Ondan şâz olanlardandır: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın bu adla adlandırıldı.

Yine şâz olanlardandır: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir **سَقْب** derisine yönelinir, başka bir **سَقب**a giydirilirdi; boğazlanan veya ölenin annesi onu benimseyip acısın diye; Evs’in şiirinde:

وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])

Ama onların sözü: **أفرَعْتُ في الوادِي**: indim; bu, ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “**لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً**.” Der ki: birimiz inen, diğeri çıkan.

(**فرغ**) **الفاء والراء والغين**; sahih bir asıldır; boşluğa [ve genişliğe] delâlet eder. Bundan: **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ فَراغاً وفُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Ve باب’dandır: **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü ağız. **وأفرَغْتُ الماءَ**: onu döktüm. **وافترغْتُ**: suyu kendinin üzerine döktüğün vakit. Kanı **فَِرْغاً** gitti; yani boşa, onunla talep olunmadı. **وفَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; ona bu ad verildi; çünkü sanki her şeyden boş gibidir; böylece koşması ve yürüyüşü hafifledi. **وضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. **وحَلْقةٌ مُفْرَغَة**: çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. **وطريق فريغ**: geniş. Dedi:

فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])

Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani kastederiz; denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.

(**فرق**) **الفاء والراء والقاف**; sahih bir aslî köktür; iki şey arasında ayırmaya ve uzaklaştırmaya([31]) delâlet eder. Bundan: **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه فَرَقاً**. **والفِرْق**: koyundan sürü. **والفِرق**: şeyden yarılıp ayrılan parça; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].

Ve باب’dandır: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki büyük sürüden ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:

وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])

Ve باب’dandır: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak onun kendisinden ayrılması sebebiyledir. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. **وناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.

**والفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. **والفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayırım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: çünkü karanlık ondan ayrışır. **والأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Atlarda **الفَرَق**: iki sağrısından birinin ötekinden daha yüksek olması. Koçlarda **الفَرَق**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. **والفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısı ağrısından dolayı yerde başıboş gider de, nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارق** ve **فُرَّق**. Ona bu ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Buluttan bir bulut parçası buluttan ayrılıp tek kalınca bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. İnsanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları fasleden. **وفَرَقُ الصُّبْحِ** ile **فَلَقُه** birdir.

Bu باب’dan şâz olanlardandır: **الفَرَْق**: ölçeklerden bir ölçek; fâ’sı fethalı, sâkin. Kuteybî dedi: o, râ’sı fethalı **الفَرَق**tır; hadîste gelen odur: “Ondan **الفَرَق** sarhoş ederse, ondan avuç dolusu haramdır”; ve denir: on altı rıtl’dır. Hıdâş b. Züheyr’e ait olarak okudu:

يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])

**والفَرِيقة**: çörekotuyla pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. **والفَروقة**: iki böbreğin iç yağı. Dedi:

* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *

**والفَروق**: bir yer adı; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**فرك**) **الفاء والراء والكاف**; bir asıldır; şeyde gevşekliğe ve onu büküp ovmaya delâlet eder. Bundan: **فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً**; bu, şeyi büküp ovmandır; ta ki **ينفَرِك** edinceye kadar. **وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.

Ve باب’dandır: **فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه**; ona buğzettiği vakit. Dedi:

* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *

**ورجلٌ مفرَّك**: kadınların buğzettiği; ona **فِرْك** denildi; çünkü o, ondan kıvrılır ve bükülür. **والانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ صاحبي**”, “**تاركته**” gibi; bu ibdâl باب’ındandır.

(**فرم**) **الفاء والراء والميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o **الاستفرام**dır. Derler: o, kadının, [peştemalinin altındakini([39])] daraltacağı bir şeyi doldurmasıdır([38]). Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama râciz([42])in sözü:

* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *

O, bununla atları murad eder. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların **فُرُوج**larına girer; böylece çakılı **الفَرْمة**ye benzetti. **والفَرَماء**: bir yer([43]).

(**فره**) **الفاء والراء والهاء**; bir kelimedir; azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan: **الفارِه**; şeyde mahir olan. **والفَرِه**: azgın. **والفارهة**: şarkıcı cariye. **وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ**: **الفُرْه** doğurur olduğu vakit.

(**فري**) **الفاء والراء والحرف المعتلّ**; باب’ın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olanlar ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği vakit. **وأفريتُه**: onu bozmak için kestiğin vakit([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:

ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])

Ve باب’dandır: **فلانٌ يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler yaptığı vakit; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:

* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *

Yani onda sözü çoğaltır ve onu büyütürdün. Ve denir: **فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه**; onu uydurduğu vakit. **وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون**: pınarlarla yarılıp fışkırdı. **والفَرَى**: korkak([47]); ona bu ad verildi; çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi; yani kesildi. **والفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibi; o da acayiptir. **والفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ يَفْرَى فرَىً**. Şair([48]) dedi:

وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])

Ve باب’dandır: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ancak o, başka bir kıyastandır; o da örtmedir; bu sebeple **فَرْوةُ الرّأس** adlandırıldı; o, onun derisidir. Ondan **الفَرْوة**: zenginlik ve servet. **والفَروةُ**: kuruduğu vakit bir araya toplanmış her bitki. Hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, باب iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.

Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o **الفَرَأ**dır: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:

* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *

(**فرت**) **الفاء والراء والتاء**; tek bir kelimedir; o **الماء الفُراتُ**tır; o, tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.

(**فرث**) **الفاء والراء والثاء**; bir aslî köktür; ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ كَبِدَه**; onu ufaladı. **والفَرْث**: işkembede olan şey. Ve istiâre mânasında denir: **أفْرَثَ فلانٌ أصحابه**; onlarla koştuğu ve onları belâya attığı vakit.

(**فرج**) **الفاء والراء والجيم**; sahih bir asıldır; şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan: duvarda ve başkasında **الفُرجة**; yarık. Denir: **فَرَجْته وفرَّجته**. Ve derler: **الفَرْجة**: bir kederden veya gamdan sıyrılmadır. Kıyas birdir; lâkin onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:

ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])

**والفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:

لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])

**والفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır geçitleri; onlara **فُرُوجاً** denildi; çünkü teftişe ve korumaya muhtaçtır. Ve denir: İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Korku yeri olan her yer **فَرْج**dir. **وقوسٌ فُرُجٌ**: **سِيَة**si yarıldığı vakit. Dediler: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. **وامرأةٌ فَرْجاء**. Ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. **والفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. **والفَرُّوج**: **القَبَاء**; onda bulunan açıklık sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldan şâz olanlardandır: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülendir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadîste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; cîm ile.

(**فرح**) **الفاء والراء والحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.

Birincisi **الفَرَح**tır; denir: **فَرِحَ يَفرَح فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. **والمِفراح**: **المِحْزان**ın zıddı.

Diğer asıl ise **الإفراح**tır; o, ağırlaştırmadır. Onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:

إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])

(**فرخ**) **الفاء والراء والخاء**; tek bir kelimedir; ona kıyas edilir. **فالفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir: **أفرَخَ الطَّائر**. Kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. **وليُفْرِخ رُوعك**; dediler: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve derler: **أفرَخَ الأمر**: karışıklıktan sonra açığa çıktı. **والفُرَيْخ**: câhiliyede bir şarkıcı köle; ok uçları veya oklar ona nisbet edilir. Dedi:

* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *

(**فرد**) **الفاء والراء والدال**; sahih bir asıldır; birliğe delâlet eder. Bundan: **الفَرْد**; o, tek olandır. **والفارد والفَرْد**: yalnız kalan öküz. **وظبيةٌ فاردٌ**: sürüden koptu; keza **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrıldı. **وأفراد النجوم**: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. **والفريد**: inci; dizildiği ve arası başkasıyla ayrıldığı vakit. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفرج والفرجة: الشق بين الشيئين كفرجة الحائط، والفرج: ما بين الرجلين، وكني به عن السوأة، وكثر حتى صار كالصريح فيه. قال تعالى: ﴿والتي أحصنت فرجها﴾ [الأنبياء/91]، ﴿لفروجهم حافظون﴾ [المؤمنون/5]، ﴿ويحفظن فروجهن﴾ [النور/31]، واستعير الفرج للثغر وكل موضع مخافة. وقيل: الفرجان في الإسلام: الترك والسودان (انظر: جنى الجنتين ص 86؛ والمجمل 3/917)، وقوله: ﴿وما لها من فروج﴾ [ق/6]، أي: شقوق وفتوق، قال: ﴿وإذا السماء فرجت﴾ [المرسلات/9]، أي: انشقت، والفرج: انكشاف الغم. يقال: فرج الله عنك، وقوس فرج: انفرجت سيتاها، ورجل فرج: لا يكتم سره، وفرج: لا يزال ينكشف فرجه (انظر: المجمل 3/920)، وفراريج الدجاج لانفراج البيض عنها، ودجاجة مفرج: ذات فراريج، والمفرج: القتيل الذي انكشف عنه القوم فلا يدرى من قتله.

##### Türkçe

- **الفرج** ve **الفرجة**: iki şey arasındaki yarık; duvarın yarığı gibi. Ve **الفرج**: iki bacak arasıdır; onunla **السوأة** hakkında kinayede bulunulmuştur; çoğaldı, nihayet onda sarih gibi oldu. Yüce Allah dedi ki: ﴿والتي أحصنت **فرجها**﴾ [الأنبياء/91]، ﴿ل**فروجهم** حافظون﴾ [المؤمنون/5]، ﴿ويحفظن **فروجهن**﴾ [النور/31]. Ve **الفرج**, **الثغر** için ve korku yeri olan her mevki için ödünç alınmıştır. Ve denildi: İslâm’da iki **الفرج**: **الترك** ve **السودان**’dır (bak: جنى الجنتين s. 86؛ ve المجمل 3/917). Ve onun sözü: ﴿وما لها من **فروج**﴾ [ق/6]، yani: yarıklar ve gedikler. Dedi ki: ﴿وإذا السماء **فرجت**﴾ [المرسلات/9]، yani: yarıldı. Ve **الفرج**: gamın açılmasıdır. Denilir: **فرج الله عنك**. Ve **قوس فرج**: iki ucu açıldı. Ve **رجل فرج**: sırrını gizlemez. Ve **فرج**: **فرجه** açığa çıkmayı sürdürür (bak: المجمل 3/920). Ve **فراريج الدجاج**: yumurtanın ondan açılması sebebiyle. Ve **دجاجة مفرج**: **فراريج** sahibi. Ve **المفرج**: kavmin kendisinden açılıp uzaklaştığı öldürülmüş kimsedir; onu kimin öldürdüğü bilinmez.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر ج
لكلّ غمّ فَرْجَةٌ أي كشفة‏.‏
قال‏:‏ ربما تكره النفوس من الأم - ر له فرجة كحلّ العقال يقال‏:‏ فرّج الله غمّه فانفرج والله فارج الغموم‏.‏
قال‏:‏ يا فارج الكرب مسدولاً عساكره كما يفرّج غم الظلمة الفلق وفرج الباب‏:‏ فتحه‏.‏
وأنشد سيبويه‏:‏ الفارجي باب الأمير المبهم ومكان فرج‏:‏ فيه تفرّج‏.‏
وملأ فروج دابته إذا أحضره وهو ما بين قوائمه‏.‏
وكلّ فرجة بين شيئين فهو فرج‏.‏
قال الأخطل‏:‏ إذا طعنت ريح الصبا في فروجه تحلّب ريّان الأسافل أنجل واسع مخرج الماء‏.‏
وقال آخر‏:‏ كأن هزيز الريح بين فروجه أحاديث جنّ زرن جنّا بجبيهما وهو مكان تنسب إليه الجنّ بناحية الغور‏.‏
والريح تعصف بين فروج الجبال‏.‏
والكرم في أثناء حلته وفروج درعه‏.‏
وخضت إليه فروح الظلام قال الفرزدق‏:‏ نخوض فروجه حتى أتينا على بعد المناخ من المزار وفلان يسدّ به الفرج أي يحمى به الثغر‏.‏
وأمّر على الفرجين وهما السند وخراسان‏.‏
وأفرج القوم عن قتيل‏.‏
وتسابقا فأفرج الغبار عن سابق وسكيت كما يقال‏:‏ أجلى‏.‏
وما لهذا الأمر مفارج ولا مطالع أي مخارج‏.‏
وجاء رجل ففرّج بيني وبين فلان فأوسعنا له‏.‏
ولا تفش سرك إليه فإنه فرجٌ‏:‏ لا يكتم سراً‏.‏
ولا تنظر إليه فإنه فرجٌ أي لا يزال يبدو فرجه‏.‏
ودجاجة مفرجة‏:‏ ذات فراريج‏.‏
وبيضة مفرجة ومفرخة من الفرّوج والفرخ‏.‏
وجاؤا وعليهم فراريج وهي الأقبية المشقوقة من وراء‏.‏
وعن عقبة بن عامر‏:‏ صلّى بنا رسول الله صلى الله عليه وسلم وعليه فرّوج من حرير‏.‏

##### Türkçe

ف ر ج
Her gam için bir **فَرْجَةٌ** vardır; yani bir açılma.
Dedi ki: Nefisler bazen bir işten hoşlanmaz; onda bir **فرجة** vardır; (tıpkı) **العقال**’ın çözülmesi gibi. Denilir ki: Allah onun gamını **فرّج** etti de o da **انفرج** etti; Allah gamların **فارج**’ıdır.
Dedi ki: “Ey kederi gideren; orduları salıverilmiş (iken); tıpkı **الفلق**’ın karanlığın gamını gidermesi gibi.” Ve kapının **فرج**’i: onu açmasıdır.
Sîbeveyh şöyle inşad etti: “**الفارجي**: emîrin kapısı; kapalı (olan).” Ve **فرج** yeri: onda açılma olur.
Ve binitinin **فروج**’unu doldurdu; onu (yanına) getirdiği zaman; o, ayakları arasındaki yerdir.
İki şey arasındaki her **فرجة** o, **فرج**’dir.
Ahtal dedi ki: “Sabâ rüzgârı onun **فروجه**’una sapladığında, aşağıların suya kanmışı (olan) **أنجل** (şöyle) sağılır: suyun çıkış yeri geniştir.”
Bir başkası dedi ki: “Rüzgârın uğultusu onun **فروجه**’u arasında sanki, **جبيهما**’da cinlerin konuşmalarıdır; (onlar) **جنّا**’yı ziyaret ettiler.” O, cinlerin kendisine nisbet edildiği bir yerdir; **الغور** tarafında.
Rüzgâr dağların **فروج**’u arasında şiddetle eser.
Ve asmanın (üzüm kütüğünün) onun hüllesinin arasında ve zırhının **فروج**’unda (olması).
Ve ona karanlığın **فروح**’una daldım. Ferazdak dedi ki: “Onun **فروجه**’una dalarız; nihayet konak yerinin uzaklığında mezara geldik.” Ve falan, onunla **الفرج**’i kapatır; yani onunla sınır kalesini korur.
Ve iki **فرج** üzerine emir yaptı; onlar **السند** ve Horasan’dır.
Ve kavim bir ölüden **أفرج** etti.
Ve ikisi yarıştı; derken toz bir önden gideni ortaya çıkardı: **أفرج**; Sükayt (bunu) “**أجلى**” denildiği gibi (söyler).
Ve bu iş için **مفارج** yoktur ve **مطالع** yoktur; yani çıkışlar yoktur.
Ve bir adam geldi de benimle falan arasını **فرّج** etti; biz de ona genişlik verdik.
Ve sırrını ona yayma; çünkü o bir **فرجٌ**’dir: bir sırrı gizlemez.
Ve ona bakma; çünkü o bir **فرجٌ**’dir; yani onun **فرجه**’i durmadan görünür.
Ve **مفرجة** bir tavuk: **فراريج** sahibi.
Ve **مفرجة** ve **مفرخة** bir yumurta; **الفرّوج** ve **الفرخ**’tan.
Ve geldiler; üzerlerinde **فراريج** vardı; onlar arkadan yarılmış **الأقبية**’dir.
Ukbe b. Âmir’den: Resûlullah صلى الله عليه وسلم bize namaz kıldırdı; üzerinde ipekten bir **فرّوج** vardı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَرْجُ: الخَلَلُ بين الشيئين، والجمع فُرُوجٌ، لا يكسَّر على غير ذلك؛ قال أَبو ذؤيب يصف الثور:
فانْصاعَ مِنْ فَزَعٍ، وسَدَّ فُرُوجَهُ،
غُبْرٌ ضَوارٍ، وافِيانِ وأَجْدَعُ
فُروجه: ما بين قوائمه. سَدَّ فُرُوجَه أَي مَلأَ قوائمه عَدْواً كأَن العَدْوَ سَدَّ فُروجَه ومَلأَها. وافيان: صحيحان. وأَجْدَع: مقطوع الأُذُن. والفُرْجَة والفَرْجَة: كالفَرْج؛ وقيل: الفُرْجَة الخَصاصَة بين الشيئين. ابن الأَعرابي: فَتَحات الأَصابع يقال لها التَّفارِيجُ، واحدها تِفْراجٌ
(* قوله «واحدها تفراج» عبارة القاموس جمع تفرجة كزبرجة.)، وخُرُوق الدَّرابِزِينِ يقال لها التَّفارِيجُ والحُلْفُق. النضر: فَرْجُ الوادي ما بين عُدْوَتَيْهِ، وهو بطْنُه، وفَرْجُ الطريق منه وفُوْهَتُه. وفَرْج الجبَل: فَجُّه؛ قال:
مُتَوَسِّدِين زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ،
ومُفَرَّجٍ، عَرِقِ المَقَذِّ، مُنَوَّقِ
وهو الوَساعُ المُفَرَّجُ الذي بان مِرْفَقُه عن إِبطِه. والفُرْجَة، بالضم: فُرْجَة الحائط وما أَشبهه، يقال: بينهما فُرْجَة أَي انْفِراج. وفي حديث صلاة الجماعة: ولا تَذَرُوا فُرُجات الشيطان؛ جمع فُرْجَة، وهو الخَلَلُ الذي يكون بين المُصَلِّينَ في الصُّفُوف، فأَضافها إِلى الشيطان تَفظِيعاً لشأْنها، وحَمْلاً على الاحتراز منها؛ وفي رواية: فُرُجَ الشيطان، جمع فُرْجَة كَظُلْمَة وظُلَم. والفَرْجَة: الرَّاحة من حُزْن أَو مَرَض؛ قال أُمية بن أَبي الصلت:
لا تَضِيقَنَّ في الأُمور، فقد تُكْـ
ـشَفُ غَمَّاؤُها بغير احْتِيالِ
رُبَّما تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْـ
ـرِ له فَرْجَةٌ، كَحَلِّ العِقالِ
ابن الأَعرابي: فُرْجَة اسم، وفَرْجَةٌ مصدر.
والفَرْجَة: التَّفَصِّي من الهَمِّ؛ وقيل: الفَرْجَة في الأَمر؛ والفُرْجَة، بالضم، في الجدار والباب، والمعنَيان مُتَقارِبان؛ وقد فَرَج له يَفْرِج فَرْجاً وفَرْجَة. التهذيب: ويقال ما لهذا الغَمِّ من فَرْجَة ولا فُرْجَة ولا فِرْجَة. الجوهري: الفَرَجُ من الغم، بالتحريك. يقال: فَرَّجَ الله غَمَّك تَفْريجاً، وكذلك فَرَجَ الله عنك غمَّك يَفْرِج، بالكسر. وفي حديث عبد الله ابن جعفر: ذَكَرَتْ أُمُّنا يُتْمَنا وجَعَلَتْ تُفْرَحُ له؛ قال أَبو موسى: هكذا وجدته بالحاء المهملة، قال: وقد أَضرب الطبراني عن هذه اللفظة فتركها من الحديث، قال: فإِن كانت بالحاء، فهو من أَفرَحَه إِذا غَمَّه وأَزال عنه الفَرَحَ، وأَفْرَحَه الدَّيْن إِذا أَثْقَله، وإِن كانت بالجيم، فهو من المُفْرَجِ الذي لا عَشِيرة له، فكأَنَّ أُمَّهُم أَرادتْ أَن أَباهم تُوُفِّيَ ولا عشيرة لهم، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: أَتَخافِينَ العَيْلة وأَنا وَلِيُّهُم؟ والفَرْجُ: الثَّغْرُ المَخُوف، وهو موضع المخافة؛ قال:
فَغَدَت، كِلا الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَولى المَخافة: خَلْفُها وأَمامُها
وجمعه فُرُوج، سُمِّي فَرْجاً لأَنه غير مَسْدُود. وفي حديث عُمَر: قَدِمَ رجل من بعض الفُرُوجِ؛ يعني الثُّغُور، واحدها فَرْج. أَبو عبيدة: الفَرْجانِ السِّنْد وخُراسانُ، وقال الأَصمعي: سِجِسْتانُ وخُراسانُ؛ وأَنشد قول الهذلي:
على أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كانَ مُؤَمَّرِي
وفي عهد الحجَّاج: اسْتَعْمَلْتُك على الفَرْجَين والمِصْرَينِ؛ الفَرْجانِ: خُراسانُ وسِجِسْتانُ، والمِصْرانِ: الكُوفة والبَِصْرَة. والفَرْجُ: العَوْرَة. والفَرْجُ: شِوارُ الرجل والمرأَة، والجمع فُرُوج. والفَرْجُ: اسم لجمع سَوآت الرجال والنساء والفِتْيان وما حَوالَيْها، كله فَرْج، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخَلْق. وفي التنزيل: والحافِظِين فُرُوجَهُم والحافِظات؛ وفيه: والذين هم لِفُرُوجِهِم حافِظون إِلا على أَزواجِهم؛ قال الفراء: أَراد على فُروجِهِم يُحافِظون، فجعل اللام بمعنى على، واستثنى الثانية منها، فقال: إِلا على أَزواجِهم. قال ابن سيده: هذه حكاية ثعلب عنه قال: وقال مرة: على مِن قوله: إِلا على أَزواجِهم؛ من صِلةِ مَلُومِينَ، ولو جعل اللام بمنزلة الأَول لكان أَجود. ورجل فَرِجٌ: لا يزال ينكشِف فَرْجُه. وفَرِجَ، بالكسر، فَرَجاً. وفي حديث الزبير: أَنه كان أَجْلَعَ فَرِجاً؛ الفَرِجُ: الذي يَبْدو فَرْجُه إِذا جَلَس، وينكَشِف.
والفَرْجُ: ما بين اليَدَيْن والرجلين. وجَرَتِ الدَّابة مِلْءَ فُرُوجِها، وهو ما بين القوائم، واحدها فَرْج؛ قال:
وأَنت إِذا اسْتَدْبَرْتَهُ، سَدَّ فَرْجَه
بِضافٍ فُوَيْقَ الأَرْض، ليْسَ بأَعْزَلِ
وقول الشاعر:
شُعَبُ العِلافِيَّات بَيْنَ فُرُوجِهِمْ،
والمُحْصَناتُ عَوازِبُ الأَطْهارِ
العِلافِيَّاتُ، رِحالٌ منسوبة إِلى عِلافٍ، رجل من قُضاعةَ. والفُرُوج جمع فَرْج، وهو ما بين الرِّجلين، يريد أَنهم آثَرُوا الغَزْوَ على أَطهار نسائهم؛ وكلُّ فُرْجَةٍ بين شيئين، فهو فَرْجٌ كله، كقوله: إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابِئاً،
بالفَرْجِ بَيْنَ لَبانِه ويَدِهْ
جعل ما بين يديه فَرْجاً؛ وقال امرؤُ القيس:
لها ذَنَبٌ مِثلُ ذَيْلِ العَروسِ،
تَسُدُّ به فَرْجَها مِن دُبُرْ
أَراد ما بين فَخِذَي الفَرَسِ ورِجْلَيْها. وفي حديث أَبي جعفر الأَنصاري: فَمَلأْتُ ما بين فُروجي، جمع فَرْجٍ، وهو ما بين الرجلين. يقال للفرس: مَلأَ فَرْجَه وفُرُوجَه إِذا عَدا وأَسْرَع به. وسُمِّي فَرْجُ المرأَة والرجل فَرْجاً لأَنه بين الرِّجْلين. وفُروجُ الأَرض: نواحِيها.وباب مَفْرُوجٌ: مُفَتَّجٌ.
ورجلٌ أَفْرَجُ الثَّنايا وأَفْلَجُ الثَّنايا، بمعنى واحد. والأَفْرَجُ: العظيم الأَلْيَتَيْنِ لا تَكادان تَلْتقيان، وهذا في الحَبَشِ. رجل أَفْرَجُ وامرأَة فَرْجاءُ بَيِّنا الفَرَج؛ وقد فَرِجَ فَرَجاً. والمُفَرَّجُ كالأَفْرَجِ.
والفُرُجُ والفِرْجُ، بالكسر: الذي لا يَكْتُمُ السِّرَّ؛ قال ابن سيده: وأُرى الفُرُجَ، بضم الفاءِ والراء، والفِرْجَ لُغَتَيْن؛ عن كراع. وقَوْسٌ فُرُجٌ وفارِجٌ وفَرِيجٌ: مُنَفَّجَةُ السِّيَتَيْنِ، وقيل: هي النَّاتِئَة عن الوَتَرِ، وقيل: هي التي بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها. والفَرَجُ: انْكِشافُ الكَرْب وذهابُ الغَمِّ. وقد فَرَجَ الله عنه وفَرَّجَ فانْفَرَجَ وتَفَرَّجَ. ويقال: فَرَجَه الله وفَرَّجه؛ قال الشاعر:يا فارِجَ الهَمِّ وكشَّاف الكُرَبْ
وقول أَبي ذؤَيب:
فإِني صَبَرْتُ النَّفْسَ بَعْدَ ابنِ عَنْبَسٍ،
وقد لَجَّ، مِنْ ماءِ الشُّؤُونِ، لَجُوجُ
لِيُحْسَبَ جَلْداً، أَو لِيُخْبَرَ شامِتٌ،
وللشَّرِّ، بَعْدَ القارِعاتِ، فُرُوجُ
يقول: إِني صَبَرْتُ على رُزْئي بابن عَنْبَسٍ لأُحْسَبَ جَلْداً أَو لِيُخْبَر شامتٌ بتَجَلُّدي فينكسر عَني؛ ويجوز أَن يكون قوله فُرُوجٌ، جمع فَرْجة على فُروج كَصَخْرةٍ وصُخُور، ويجوز أَن يكون مصدراً لفَرَجَ يَفْرِجُ أَي تَفَرُّجٌ وانكشاف.
أَبو زيد: يقال لِلْمُشْطِ النحِيتُ والمُفَرَّجُ والمِرْجَلُ؛ وأَنشد ثعلب لبعضهم يصف رجلاً شاهد الزور:
فَاتَهُ المَجْدُ والعَلاءُ، فأَضْحَى
يَنْقُصُ الحَيْسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّج
(* قوله «ينقص الحيس» كذا في الأصل، ومثله في شرح القاموس.) التهذيب: في حديث عَقِيلٍ: أَدْرِكُوا القومَ على فَرْجَتِهم أَي على هَزيمَتِهم، قال: ويُرْوى بالقاف والحاءِ. والفَريجُ: الظَّاهِرُ البارِزُ المُنْكَشِفُ، وكذلك الأُنثى؛ قال أَبو ذؤَيب يصف دُرَّةً: بكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُريدُ نَماءَها،
لِيُبْرِزَها للبَيْعِ، فَهْيَ فَريجُ
كَشَفَ عن هذه الدُّرَّة غِطاءَها لِيَراها الناس.
ورجل نِفْرِجٌ ونِفْرِجَةٌ ونِفْراجٌ ونِفْرِجاءُ، ممدود: ينكشف عند الحرب. ونِفْرِجٌ ونِفْرِجةٌ، وتِفْرِجٌ وتِفْرِجَةٌ: ضعيف جَبانٌ؛ أَنشد ثعلب:
تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَلِيلُ النَّيْلِ،
يُلْقَى عَليه نِيدُِلانُ اللَّيْلِ
أَو أَنشد:
تِفْرِجَةُ القَلْبِ بَخِيلٌ بالنَّيل،
يُلْقى عليه النِّيدُِلانُ بالليل
ويروى نِفْرِجةٌ. والنِّفْرِجُ: القَصَّارُ. وامرأَة فُرُجٌ: مُتَفَضِّلَةٌ في ثوبٍ، يُمانِيةٌ، كما تقول: أَهل نَجْد فُضُلٌ. ومَرَةٌ فَريجٌ: قد أَعْيَتْ من الولادة. وناقَةٌ فَريجٌ: كالَّة، شُبِّهَتْ بالمرأَة التي قد أَعيت من الولادة؛ قال ابن سيده: هذا قول كراع، وقال مرّة: الفَريجُ من الإِبل الذي قد أَعْيا وأَزْحَفَ. ونعجة فَريجٌ إِذا ولَدت فانفَرَج وَرِكاها؛ أَنشده أَبو عمرو مستشهداً به على مخخ: أَمْسى حَبيبٌ كالفَريجِ رائِخا
والمُفرَجُ: الحَمِيلُ الذي لا وَلَدَ له، وقيل: الذي لا عشيرة له؛ عن ابن الأَعرابي. والمُفْرَجُ: القَتِيل يُوجَد في فَلاةٍ من الأَرض. وفي الحديث: العَقْلُ على المسلمين عامَّةً؛ وفي الحديث: لا يُتْرَك في الإِسلام مُفْرَجٌ؛ يقول: إِن وُجِدَ قَتِيلٌ لا يُعرف قاتله وُدِيَ من بيت مال الإِسلام ولم يُترك، ويروى بالحاءِ وسيذكر في موضعه. وكان الأَصمعي يقول: هو مُفْرَحٌ، بالحاءِ، ويُنْكِر قولَهم مُفْرَجٌ، بالجيم؛ وروى أَبو عبيد عن جابر الجعْفِيّ: أَنه هو الرجل الذي يكون في القوم من غيرهم فحقَّ عليهم أَن يَعْقِلوا عنه؛ قال: وسمعت محمد بن الحسن يقول: يروى بالجيم والحاءِ، فمن قال مُفْرَج، بالجيم، فهو القتيل يُوجَد بأَرض فَلاة، ولا يكون عنده قَرْيةٌ، فهو يُودى من بيت المال ولا يَبْطُلُ دَمُه، وقيل: هو الرجل يكون في القوم من غيرهم فيلزمهم أَن يَعْقِلوا عنه، وقيل: هو المثقل بحق دية أَو فِداءٍ أَو غُرم. والمَفْروجُ: الذي أَثقله الدين (* قوله
«والمفروج الذي أَثقله الدين» مقتضى ذكره هنا أَنه بالجيم. قال في شرح القاموس: وصوابه بالحاء، وتقدم للمصنف في هذه المادة في شرح حديث عبد الله بن جعفر ما يؤخذ منه ذلك. وكذا يؤخذ من القاموس في مادة فرج.). وقال أَبو عبيدة: المُفْرَج أَن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالي أَحداً، فإِذا جنى جناية كانت جِنايَتُه على بَيْت المال لأَنه لا عاقِلة له؛ وقال بعضهم: هو الذي لا دِيوانَ له. ابن الأَعرابي: المُفْرَج الذي لا مال له، والمُفْرَج الذي لا عشيرة له.
ويقال: أَفْرَجَ القومُ عن قَتِيلٍ إِذا انْكَشَفُوا، وأَفْرَجَ فلان عن مكان كذا وكذا إِذا حلَّ به وتركه، وأَفْرَجَ الناس عن طريقه أَي انْكَشَفُوا. وفَرَجَ فاهُ: فَتَحَهُ للموْتِ؛ قال ساعدة بن جؤَية: صِفْرِ المَباءَة ذِي هَِرْسَيْنِ مُنْعَجِفٍ،
إِذا نَظَرْتَ إِلَيْه قُلْتَ: قد فَرَجا
والفَرُّوجُ: الفَتِيُّ من ولد الدُّجاج، والضم فيه لغة، رواه اللحياني. وفَرُّوجة الدُّجاجةِ تجمع فَراريجَ، يقال: دُجاجة مُفْرِجٌ أَي ذات فَراريجَ. والفَرُّوجُ، بفتح الفاءِ: القَباءُ، وقيل: الفَرُّوج قَباءٌ فيه شَقٌّ من خَلْفِه. وفي الحديث: صلى بنا النبي، صلى الله عليه وسلم، ويعليه فَرُّوجٌ من حَريرٍ. وفَرُّوج: لَقَبُ إِبراهيم بن حَوْرانَ؛ قال بعض الشعراءِ يَهْجُوه:
يُعَرِّضُ فَرُّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه،
كما عُرِّضَتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ
لَحى اللهُ فَرُّوجاً، وخَرَّبَ دارَه
وأَخْزى بني حَوْرانَ خِزْيَ حَمِير
وفَرَجٌ وفرَّاجٌ ومُفَرِّجٌ أَسماء. وبنو مُفْرِجٍ: بطن.

##### Türkçe

**الفَرْجُ**: iki şey arasındaki gedik/boşluk; çoğulu **فُرُوجٌ**dur; bunun dışında başka bir kalıpta çoğul yapılmaz. Ebû Züeyb, öküzü vasfederken dedi ki:

فانْصاعَ مِنْ فَزَعٍ، وسَدَّ فُرُوجَهُ،
غُبْرٌ ضَوارٍ، وافِيانِ وأَجْدَعُ

Onun **فُروجه**’u: ayakları arasındaki şeydir. **سَدَّ فُرُوجَه** yani koşmakla ayaklarını doldurdu; sanki koşu onun **فُروجَه**’unu kapattı ve doldurdu. **وافيان**: ikisi de sağlam. **أَجْدَع**: kulağı kesik.

**الفُرْجَة** ve **الفَرْجَة**: **الفَرْج** gibidir; denildi ki: **الفُرْجَة** iki şey arasındaki açıklık/boşluktur. İbnü’l-A‘râbî: parmakların yarıklarına **التَّفارِيجُ** denir; tekili **تِفْراجٌ**dur
(* قوله «واحدها تفراج» عبارة القاموس جمع تفرجة كزبرجة.)، ve **الدَّرابِزِينِ**’in deliklerine **التَّفارِيجُ** ve **الحُلْفُق** denir. en-Nadr: vadinin **فَرْجُ**’u iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır; yolun **فَرْجُ**’u da ondandır ve onun ağzıdır. Dağın **فَرْجُ**’u: onun geçididir; dedi ki:

مُتَوَسِّدِين زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ،
ومُفَرَّجٍ، عَرِقِ المَقَذِّ، مُنَوَّقِ

O, dirseği koltuk altından ayrılmış olan geniş, **المُفَرَّجُ** (açık) olandır. **الفُرْجَة** (ötre ile): duvarın ve benzerinin **فُرْجَة**’sidir; “aralarında **فُرْجَة** var” denir, yani bir açılma/ayrılma vardır. Cemaat namazı hadîsinde: “Şeytanın **فُرُجات**’ını bırakmayın”; **فُرْجَة**’nin çoğuludur; o, saflarda namaz kılanlar arasında bulunan gediktir; onun işini büyütmek ve ondan sakınmaya sevk etmek için onu şeytana izafe etti. Bir rivayette: **فُرُجَ الشيطان**; **فُرْجَة**’nin çoğulu, **ظُلْمَة** ve **ظُلَم** gibi.

**الفَرْجَة**: hüzünden veya hastalıktan rahatlama; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:

لا تَضِيقَنَّ في الأُمور، فقد تُكْـ
ـشَفُ غَمَّاؤُها بغير احْتِيالِ
رُبَّما تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْـ
ـرِ له فَرْجَةٌ، كَحَلِّ العِقالِ

İbnü’l-A‘râbî: **فُرْجَة** isimdir, **فَرْجَةٌ** mastardır.
**الفَرْجَة**: gamdan sıyrılma; denildi ki: işte **الفَرْجَة**; **الفُرْجَة** (ötre ile) duvarda ve kapıdadır; iki mânâ birbirine yakındır. Ve ona **فَرَج** oldu: **يَفْرِج** **فَرْجاً** ve **فَرْجَة**. **التهذيب**: “Bu gamın ne **فَرْجَة**’si vardır ne **فُرْجَة**’si ne de **فِرْجَة**’si” denir. el-Cevherî: **الفَرَجُ** gamdan (harekeli). “Allah gamını **فَرَّجَ** etsin” denir, **تَفْريجاً**; yine “Allah senden gamını giderdi” denir: **فَرَجَ** Allah senden gamını, **يَفْرِج** (kesre ile). Abdullah b. Ca‘fer hadîsinde: “Annemiz yetimliğimizi andı ve onun için **تُفْرَحُ** etmeye başladı”; Ebû Mûsâ dedi ki: onu **الحاء**’lı (noktasız) olarak böyle buldum; dedi ki: Taberânî bu lafzı atlayıp hadîsten bıraktı; dedi ki: eğer **الحاء** ile ise, bu **أَفرَحَه**’dendir; onu gamlandırdı ve ondan **الفَرَحَ**’ı giderdi; borç onu **أَفْرَحَه** eder, yani onu ağırlaştırır. Eğer **الجيم** ile ise, bu, aşireti olmayan **المُفْرَجِ**’dendir; sanki anneleri, babalarının vefat ettiğini ve kendilerinin aşireti olmadığını kastetti; bunun üzerine Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Yoksulluktan mı korkuyorsun, ben onların velîsi iken?” **الفَرْجُ**: korkulan sınır/gedik (**الثَّغْرُ المَخُوف**); o, korku yeridir; dedi ki:

فَغَدَت، كِلا الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَولى المَخافة: خَلْفُها وأَمامُها

Çoğulu **فُرُوج**’dur; kapalı olmadığı için **فَرْجاً** diye adlandırıldı. Ömer hadîsinde: “Bazı **الفُرُوجِ**’dan bir adam geldi”; yani sınır bölgeleri; tekili **فَرْج**’dir. Ebû Ubeyde: **الفَرْجانِ** Sind ve Horasan’dır; el-Asma‘î dedi ki: Sicistân ve Horasan’dır; Hüzeylî’nin sözünü okudu:

على أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كانَ مُؤَمَّرِي

Haccâc devrinde: “Seni **الفَرْجَين** ve **المِصْرَين** üzerine görevlendirdim”; **الفَرْجانِ**: Horasan ve Sicistân; **المِصْرانِ**: Kûfe ve Basra.

**الفَرْجُ**: avret. **الفَرْجُ**: erkeğin ve kadının edep yeri; çoğulu **فُرُوج**. **الفَرْجُ**: erkeklerin, kadınların ve oğlanların avret yerlerinin ve çevresinin topluluğuna isimdir; hepsi **فَرْج**’dir; aynı şekilde hayvanlardan ve benzerlerinden yaratılmışlarda da. Tenzîlde: **والحافِظِين فُرُوجَهُم والحافِظات**; onda: **والذين هم لِفُرُوجِهِم حافِظون إِلا على أَزواجِهم**; el-Ferrâ dedi ki: “**على فُروجِهِم يُحافِظون**”u kastetti; **اللام**’ı **على** mânâsında kıldı; sonra ikincisini ondan istisna etti ve dedi ki: **إِلا على أَزواجِهم**. İbn Sîde dedi ki: Bu, Sa‘leb’in ondan naklidir; dedi ki: bir defa da şöyle dedi: **إِلا على أَزواجِهم** sözündeki **على**, **مَلُومِينَ**’in sılasındandır; eğer **اللام**’ı ilkinin menzilesinde kılsa daha iyi olurdu.

**فَرِجٌ** adam: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkar. Ve **فَرِجَ** (kesre ile) **فَرَجاً**. Zübeyr hadîsinde: onun **أَجْلَعَ فَرِجاً** olduğu; **الفَرِجُ**: oturduğunda **فَرْجُه** görünen ve açılan kimsedir.

**الفَرْجُ**: iki el ile iki ayak arasındaki şey. Binek, **مِلْءَ فُرُوجِها** koştu; o, ayaklar arasındaki şeydir; tekili **فَرْج**; dedi ki:

وأَنت إِذا اسْتَدْبَرْتَهُ، سَدَّ فَرْجَه
بِضافٍ فُوَيْقَ الأَرْض، ليْسَ بأَعْزَلِ

Şairin sözü:

شُعَبُ العِلافِيَّات بَيْنَ فُرُوجِهِمْ،
والمُحْصَناتُ عَوازِبُ الأَطْهارِ

**العِلافِيَّاتُ**: **عِلافٍ**’a nispet edilen eyerlerdir; o, Kudâa’dan bir adamdır. **الفُرُوج**: **فَرْج**’in çoğuludur; o, iki bacak arasındaki şeydir; onların, kadınlarının **أَطهار**’ı üzerine gazveyi tercih ettiklerini kasteder. İki şey arasındaki her **فُرْجَة** bütünüyle **فَرْج**’dir; şu sözü gibi:

إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابِئاً،
بالفَرْجِ بَيْنَ لَبانِه ويَدِهْ

Onun iki eli arasındakini **فَرْجاً** kıldı. İmruü’l-Kays dedi ki:

لها ذَنَبٌ مِثلُ ذَيْلِ العَروسِ،
تَسُدُّ به فَرْجَها مِن دُبُرْ

Atın uylukları ile iki ayağı arasındaki şeyi kastetti. Ebû Ca‘fer el-Ensârî hadîsinde: “**ما بين فُروجي**’mi doldurdum”; **فَرْجٍ**’in çoğuludur; o, iki bacak arasındaki şeydir. Ata “**مَلأَ فَرْجَه** ve **فُرُوجَه**” denir; koştuğu ve onunla hızlandığı zaman. Kadının ve erkeğin **فَرْجُ**’u, iki bacak arasında olduğu için **فَرْجاً** diye adlandırıldı. **فُروجُ الأَرض**: onun tarafları. **باب مَفْرُوجٌ**: açılmış.

**أَفْرَجُ الثَّنايا** adam ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**: tek mânâdadır.
**الأَفْرَجُ**: iki kalçası büyük olup neredeyse birbirine değmeyen; bu Habeşlilerde olur. **أَفْرَجُ** adam ve **فَرْجاءُ** kadın: açık **الفَرَج** sahibi; ve **فَرِجَ** **فَرَجاً**.
**المُفَرَّجُ** da **الأَفْرَجِ** gibidir.

**الفُرُجُ** ve **الفِرْجُ** (kesre ile): sırrı gizlemeyen kimse; İbn Sîde dedi ki: **الفُرُجَ** (fâ ve râ ötreli) ile **الفِرْجَ**’in iki lehçe olduğunu görüyorum; Kurâ‘dan.

**قَوْسٌ فُرُجٌ** ve **فارِجٌ** ve **فَرِيجٌ**: iki ucu açılmış yay; denildi ki: o, kirişten dışarı taşan; denildi ki: kirişi, gövdesinden ayrılmış olan.

**الفَرَجُ**: sıkıntının açılması ve gamın gitmesi. Allah ondan giderdi; ve **فَرَّجَ** etti, böylece **انْفَرَجَ** ve **تَفَرَّجَ**. “Allah onu **فَرَجَه** etti ve **فَرَّجه** etti” denir; şair dedi ki:يا فارِجَ الهَمِّ وكشَّاف الكُرَبْ

Ebû Züeyb’in sözü:

فإِني صَبَرْتُ النَّفْسَ بَعْدَ ابنِ عَنْبَسٍ،
وقد لَجَّ، مِنْ ماءِ الشُّؤُونِ, لَجُوجُ
لِيُحْسَبَ جَلْداً، أَو لِيُخْبَرَ شامِتٌ،
وللشَّرِّ، بَعْدَ القارِعاتِ، فُرُوجُ

Der ki: İbn ‘Anbes ile musibetimden sonra kendimi sabra alıştırdım ki dayanıklı sanılayım yahut bir sevinçli (şâmit) benim metanetimi bilsin de benden kırılıp gitsin; ve **فُرُوجٌ** sözü, **فَرْجة**’nin **فُروج** üzerine çoğulu olabilir, **صَخْرةٍ** ve **صُخُور** gibi; ve **فَرَجَ يَفْرِجُ**’in mastarı da olabilir, yani bir açılma ve ortaya çıkma.

Ebû Zeyd: tarağa **النحِيتُ** ve **المُفَرَّجُ** ve **المِرْجَلُ** denir; Sa‘leb, yalancı şahit bir adamı vasfeden birinin şu beytini okudu:

فَاتَهُ المَجْدُ والعَلاءُ، فأَضْحَى
يَنْقُصُ الحَيْسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّج

(* قوله «ينقص الحيس» كذا في الأصل، ومثله في شرح القاموس.)

**التهذيب**: ‘Akîl hadîsinde: “Kavme **فَرْجَتِهم** üzere yetişin” yani bozgunları üzere; dedi ki: **القاف** ve **الحاءِ** ile de rivayet edilir. **الفَريجُ**: görünen, belirgin, açığa çıkmış; dişisi de böyledir. Ebû Züeyb, bir inciyi vasfederken dedi ki:

بكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُريدُ نَماءَها،
لِيُبْرِزَها للبَيْعِ، فَهْيَ فَريجُ

Bu inciyi, insanlar görsün diye örtüsünü açtı.

**نِفْرِجٌ** adam ve **نِفْرِجَةٌ** ve **نِفْراجٌ** ve **نِفْرِجاءُ** (uzatmalı): savaşta açığa çıkar. Ve **نِفْرِجٌ** ve **نِفْرِجةٌ**, ve **تِفْرِجٌ** ve **تِفْرِجَةٌ**: zayıf, korkak; Sa‘leb okudu:

تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَلِيلُ النَّيْلِ،
يُلْقَى عَليه نِيدُِلانُ اللَّيْلِ

yahut okudu:

تِفْرِجَةُ القَلْبِ بَخِيلٌ بالنَّيل،
يُلْقى عليه النِّيدُِلانُ بالليل

**نِفْرِجةٌ** diye de rivayet edilir. **النِّفْرِجُ**: dokumacı/çuhacı. **فُرُجٌ** kadın: elbisede bol/gevşek giyinen; Yemenli; “Necd ehli **فُضُلٌ**” dediğin gibi. **مَرَةٌ فَريجٌ**: doğumdan yorulmuş. **ناقَةٌ فَريجٌ**: bitkin; doğumdan yorulmuş kadına benzetildi; İbn Sîde dedi ki: bu, Kurâ‘ın sözüdür; bir defa da dedi ki: develerden **الفَريجُ**, yorulmuş ve sürünür hâle gelmiş olandır. **نعجة فَريجٌ**: doğurduğunda iki kalçası açılan; Ebû ‘Amr, **مخخ** üzerine delil getirerek onu okudu:

أَمْسى حَبيبٌ كالفَريجِ رائِخا

**المُفرَجُ**: çocuğu olmayan **الحَمِيلُ**; denildi ki: aşireti olmayan; İbnü’l-A‘râbî’den. **المُفْرَجُ**: arazinin ıssızında bulunan öldürülmüş kimse. Hadîste: “**العَقْلُ** Müslümanların geneli üzerinedir”; ve hadîste: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; der ki: katili bilinmeyen bir maktul bulunursa, İslâm beytülmâlinden diyeti ödenir ve bırakılmaz; **الحاءِ** ile de rivayet edilir ve yerinde zikredilecektir. el-Asma‘î derdi ki: o **مُفْرَحٌ**’tır, **الحاءِ** ile; ve onların **مُفْرَجٌ** ( **الجيم** ile) sözünü inkâr ederdi. Ebû Ubeyd, Câbir el-Cu‘fî’den rivayet etti: o, kavim içinde onlardan olmayan bir adamdır; bu yüzden onun adına diyet ödemek onlara hak olur. Dedi ki: Muhammed b. el-Hasen’i şöyle derken işittim: **الجيم** ve **الحاءِ** ile rivayet edilir; kim **مُفْرَج** derse (**الجيم** ile), o, ıssız arazide bulunan maktuldür; yanında bir köy bulunmaz; beytülmâlden diyeti ödenir ve kanı boşa gitmez. Denildi ki: o, kavim içinde onlardan olmayan adamdır; onlara onun adına diyet ödemek gerekir. Denildi ki: o, diyet yahut fidye yahut borç yüküyle ağırlaşmış kimsedir. **المَفْروجُ**: borcun ağırlaştırdığı kimse
(* قوله «والمفروج الذي أَثقله الدين» مقتضى ذكره هنا أَنه بالجيم. قال في شرح القاموس: وصوابه بالحاء، وتقدم للمصنف في هذه المادة في شرح حديث عبد الله بن جعفر ما يؤخذ منه ذلك. وكذا يؤخذ من القاموس في مادة فرج.).

Ebû Ubeyde dedi ki: **المُفْرَج**: adamın Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlerse suçu beytülmâl üzerinedir; çünkü onun **عاقِلة**’si yoktur. Bazıları dedi ki: o, divanı olmayan kimsedir. İbnü’l-A‘râbî: **المُفْرَج** malı olmayan kimsedir; ve **المُفْرَج** aşireti olmayan kimsedir.

Denir ki: kavim bir maktulden **أَفْرَجَ** ettiğinde, yani dağılıp açıldıklarında; falan, şöyle şöyle bir yerden **أَفْرَجَ** ettiğinde, yani oraya konup sonra onu terk ettiğinde; insanlar yolundan **أَفْرَجَ** etti, yani çekilip açıldılar. **فَرَجَ فاهُ**: onu ölüme açtı; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:

صِفْرِ المَباءَة ذِي هَِرْسَيْنِ مُنْعَجِفٍ،
إِذا نَظَرْتَ إِلَيْه قُلْتَ: قد فَرَجا

**الفَرُّوجُ**: tavuğun yavrusundan genç olan; ondaki ötre bir lehçedir; el-Lihyânî rivayet etti. Tavuğun **فَرُّوجة**’si **فَراريجَ** olarak toplanır; **دُجاجة مُفْرِجٌ** denir, yani **فَراريجَ** sahibi. **الفَرُّوجُ** (fâ fethalı): **القَباءُ**; denildi ki: **الفَرُّوج** arkası yarık bir **قَباءٌ**dur. Hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, bize namaz kıldırdı; üzerinde ipekten bir **فَرُّوجٌ** vardı. **فَرُّوج**: İbrâhîm b. Havrân’ın lakabıdır; bazı şairler onu hicvederek dedi ki:

يُعَرِّضُ فَرُّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه،
كما عُرِّضَتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ
لَحى اللهُ فَرُّوجاً، وخَرَّبَ دارَه
وأَخْزى بني حَوْرانَ خِزْيَ حَمِير

**فَرَجٌ** ve **فرَّاجٌ** ve **مُفَرِّجٌ** isimlerdir. **بنو مُفْرِجٍ**: bir koldur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف رج * * الفَرَجُ * من الغم تقول * فَرَّجَ * الله غمه * تَفْرِيجاً * و * فَرَجَهُ * أيضا من باب ضرب و * الفَرْجَةُ * بالفتح التفصي من الهم قال الشاعر % ربما تكره النفوس من الأمر % له فرجة كحل العقال % و * الفُرْجَةُ * بالضم فرجة الحائط وما أشبهه يقال بينهما فُرْجه أي انفراج وفي الحديث ﴿لا يترك في الإسلام * مُفْرَجٌ *﴾ قال الاسمعي هو بالحاء وأنكر الجيم وقال أبو عبيد قال محمد بن الحسن يروى بالجيم والحاء ومعناه بالجيم القتيل يوجد بأرض فلاة لا عند قرية يقول يودى من بيت المال وقال أبو عبيدة هو الذي لا يوالي أحدا فإذا جنى جناية كانت في بيت المال لأنه لا عاقلة له و * الفَرُّوجَةُ * بالفتح واحدة * الفراريجِ * ودجاجة * مُفْرِجٌ * ذات فراريج

##### Türkçe

* ف رج * * **الفَرَجُ** * gamdan (kurtuluş); dersin ki: * **فَرَّجَ** * Allah onun gamını * **تَفْرِيجاً** * (giderdi); ve * **فَرَجَهُ** * da, ضرب babındandır. Ve * **الفَرْجَةُ** * (fetha ile) kederden sıyrılmadır. Şair dedi ki:
% Belki nefisler bir işten hoşlanmaz % onda, bağın çözülmesi gibi bir **فرجة** vardır %
ve * **الفُرْجَةُ** * (damme ile) duvarın ve benzerinin aralığıdır; “ikisi arasında **فُرْجه** vardır” denir; yani bir açılma. Ve hadiste: { İslâm’da * **مُفْرَجٌ** * bırakılmaz } el-Asma‘î dedi ki: o, **بالحاء** iledir; **الجيم**’i inkâr etti. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Muhammed b. el-Hasen dedi: **بالجيم** ve **الحاء** ile rivayet olunur; ve **بالجيم** ile mânâsı: bir kır arazisinde, bir köy yanında olmaksızın bulunan öldürülmüş kimsedir; der ki: Beytülmâl’den diyeti ödenir. Ebû ‘Ubeyde dedi ki: o, kimseyle velâyet bağı kurmayan kimsedir; bir suç işlerse, Beytülmâl’dedir; çünkü onun için bir **عاقلة** yoktur. Ve * **الفَرُّوجَةُ** * (fetha ile), * **الفراريجِ** *’in bir tanesidir; ve * **دجاجة** * (tavuk). * **مُفْرِجٌ** *: **فراريج** sahibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فرج الله الغم  ، من باب ضرب،  يفرجه  بالكسر  : كشفه، كفرجه  مشددا، فانفرج وتفرج. قال الشاعر:
  يا فارج الهم وكشاف الكرب

  والفرج من الغم، بالتحريك، يقال: فرج الله غمك تفريجا.  والفرج: العورة  ، فهو اسم لجميع سوآت الرجال والنساء والفتيان وما حواليها، كله فرج، وكذلك من الدواب ونحوها. وفي اللسان: الفرج: ما بين اليدين والرجلين. وفي المغرب: الفرج: قبل الرجل والمرأة، باتفاق أهل اللغة. وقول الفقهاء: القبل والدبر كلاهما فرج يعني في الحكم. وفي المصباح: الفرج من الإنسان يطلق على القبل والدبر، لأن كل واحد منفرج أي منفتح، وأكثر استعماله في العرف في القبل. فلان تسد به الفروج: جمع الفرج، وهو  الثغر  المخوف، هو  موضع المخافة  . قال:
  فغدت كلا الفرجين تحسب أنه                      مولى المخافة خلفها وأمامها سمي فرجا لأنه غير مسدود. و  في حديث عمر   قدم رجل من بعض الفروج  ، يعني الثغور. الفرج:  ما بين رجلي الفرس  ، وقال امرؤ القيس:
  لها ذنب مثل ذيل العروس                      تسد به فرجها من دبـر أراد ما بين فخذي الفرس ورجليها. وسمي فرج المرأة والرجل فرجا لأنه بين الرجلين. الفرج:  كورة بالموصل  . الفرج:  طريق عند أضاخ  كغراب. أمر علن الفرجين. وفي عهد الحجاج:  استعملتك على الفرجين والمصرين   الفرجان: خراسان وسجستان  ، ولمصران: الكوفة والبصرة: قاله الأصمعي. وأنشد قول الهذلي:
  على أحد الفرجين كان مؤمري ومثله في النهاية. وهو قول أبي الطيب اللغوي وغيره.  أو  المراد بالفرجين خراسان  والسند  ؛ وهو قول أبي عبيدة. وقد أوردهما في الصحاح. الفرجان:  الفرج  كالجحران له ذكر في حديث عائشة رضي الله عنها. لا تفش سرك إليه فإنه فرج،  بضمتين  ، هو  الذي لا يكتم سرا، ويكسر  : الأول، عن ابن سيده. وحكى اللغتين كراع. الفرج:  القوس البائنة عن الوتر  وهو المنفجة السيتين. وقيل هي التي بان وترها عن كبدها،  كالفارج والفريج  ، وقد تقدمت الإشارة إليه. الفرج:  المرأة تكون في ثوب واحد  . وفي اللسان: امرأة فرج: متفضلة في ثوب، يمانية، كما يقول أهل نجد: فضل. الفرج  بالضم: د، بفارس، منه الحسن بن علي المحدث  وأبو بكر عبد الله بن إبراهيم بن محمد ابن جنكويه، شيخ صالح ورع، عن أبي طالب حمزة بن الحسين الصوفي، وعنه أبو القاسم هبة الله بن عبد الوارث الشيرازي، سمع منه بفرج وأثنى عليه.  والفرجة، مثلثة: التفصي  ، أي الخلاص  من الهم  . والفرجة، بالفتح: الراحة من خزن أو مرض. قال أمية بن أبي الصلت:
  لا تضيقن في الأمور فقد تك                      شف غماؤها بغير احتـيال
  ربما تكره النفوس مـن الأم                      ر له فرجة كحل العقـال

  قال ابن الأعرابي: فرجة اسم، وفرجة مصدر قيل: الفرجة في الأمر، و  فرجة الحائط  والباب  بالضم  ، والمعنيان متقاربان. وقد فرج له يفرج فرجا وفرجة. والمصنف أخذ التثليث من التهذيب، فإن نصه: ويقال: ما لهذا الغم من فرجة ولا فرجة ولا فرجة.  والأفرج: الذي لا  تكاد  تلتقي أليتاه لعظمهما  ، وهذا في الحبش. رجل أفرج، وامرأة فرجاء بينا الفرج. يقال: لا تنظر إليه فإنه فرج. الفرج والأفرج:  الذي لا يزال ينكشف فرجه  إذا جلس ويتكشف. فرج بالكسر فرجا، و  الاسم الفرج، محركة  . وفي حديث الزبير:  إنه كان أجلع فرجا  .  والمفرج، بكسر الراء: الدجاجة ذات فراريج. و  المفرج أيضا:  من كان حسن الرمي فيصبح  يوما  وقد  أفرج، أي  تغير رميه  .  وبنو مفرج  كمحسن:  قبيلة  من طيئ.  وبفتحها  وفي بعض النسخ: وكمكرم  : القتيل يوجد في فلاة  من الأرض  بعيدة من القرى  ، كذا عن ابن الأعرابي، أي فهو يودى من بيت المال ولا يبطل دمه قال أبو عبيدة: المفرج: هو  الذي يسلم ولا يوالي أحدا، أي إذا جنى  جناية  كان  ، أي كانت جنايته  على بيت المال، لأنه لا عاقلة له. ومنه  الحديث   لا يترك في الإسلام مفرج   يعني إن وجد قتيل لا يعرف قاتله ودي من بيت مال الإسلام ولا يترك. ويروى بالحاء. وسيذكر في موضعه. وكان الأصمعي يقول: هو مفرح، بالحاء، وينكر قولهم: مفرج، بالجيم وروى أبو عبيد عن جابر الجعفي أنه هو الرجل يكون في القوم من غيرهم فحق عليهم أن يعقلوا عنه. قال: وسمعت محمد بن الحسن يقول: يروى بالجيم والحاء. وقيل: هو المثقل بحق دية أو فداء أو غرم. عن أبي زيد: المفرج  كمحمد  -وكذا المرجل والنحيت كل ذلك-  : المشط  . وأنشد ثعلب لبعضهم يصف رجلا شاهد زور:
  فاته المجد والعلاء فأضحـى                      يفتق الخيس بالنحيت المفرج المفرج أيضا:  من بان مرفقه عن إبطه  ، قال الشاعر:
  متوسدين زمام كل نجـيبة                      ومفرج عرق المقذ منوق  والفروج، كصبور: القوس التي انفرجت سيتاها  وانفجت. الفروج  كتنور: قميص الصغير. و  قيل: هو  قباء  فيه  شق من خلفه  . و  صلى بنا النبي صلى الله عليه وسلم وعليه فروج من حرير  ، والجمع الفراريج. الفروج:  فرخ الدجاج  ، وهو الفتي منه،  ويضم، كسبوح  ، لغة فيه، رواه اللحياني.  وتفاريج القباء والدرابزين: شقوقهما  وخروقهما، وهي الحلفق، واحدها تفراج. التفاريج  من الأصابع: فتحاتها  ، عن ابن الأعرابي  جمع تفرجة  ، بكسر الأول والثالث، وفي اللسان أنه جمع تفراج.  ورجل تفرجة  ، بالضبط المتقدم،  وتفراجة  ، بزيادة الألف والهاء، وحكاهما أبو حيان في شرح التسهيل،  ونفراجاء  مكسورا،  وهذه  أي الأخيرة  بالنون  بدل التاء، والذي في اللسان والتهذيب: رجل نفرج ونفرجة ونفراج ونفرجاء، كل ذلك بالنون: ينكشف عند الحرب. ونفرج ونفرجة وتفرج وتفرجة:  جبان ضعيف  . أنشد ثعلب:
  تفرجة القلب قليل النيل
  يلقى عليه نيدلان الليل  وأفرجوا عن الطريق، و  أفرج القوم عن  القتيل  ، إذا  انكشفوا. أفرجوا  عن المكان  ، إذا أخلوا به و  تركوه  .  وفرج تفريجا: هرم  .  والفريج  ، كأمير  : البارد  ، هكذا في نسختنا بالدال، وهو خطأ، والصواب: البارز المنكشف الظاهر، وكذلك الأنثى. قال أبو ذؤيب يصف درة.

  بكفي رقاحي يريد نماءها                      ليبرزها للبيع فهي فريج كشف عن هذه الدرة غطاءها ليراها الناس. الفريج:  الناقة التي وضعت أول بطن حملته  ، وقال كراع: امرأة فريج: قد أعيت من الولادة. وناقة فريج كالة، شبهت بالمرأة التي قد أعيت من الولادة: نقله ابن سيده. وقال مرة: الفريج من الإبل: الذي قد أعيا وأزحف.  وفراوجان  ، بالفتح، ويقال: براوجان،  : ة بمرو  منها أبو عبد الله محمد بن الحسن بن زيد المروزي، روى عنه الحاكم أبو عبد الله وغيره.  ورجل أفرج الثنايا  و  أفلجها  بمعنى واحد.  والفارج: الناقة انفرجت عن الولادة فتبغض الفحل وتكرهه  . أبو جعفر  محمد بن يعقوب  بن الفرج الصوفي السامري  الفرجي محركة  ، منسوب إلى الجد،  زاهد مشهور  ، أنفق الكثير على العلماء والفقراء، وتفقه، وسمع علي ابن المديني وأبا ثور، صحب أبا تراب النخشبي وذا النون المصري، وعنه محمد بن يوسف بن بشر الهروي، ومات بالرملة بعد سبعين ومائتين. ومما يستدرك عليه من هذا الباب: الفرج: الخلل بين شيئين. والجمع فروج، لا يكسر على غير ذلك. والفرجة: الخصاصة بين الشيئين. وعن النضر بن شميل: فرج الوادي: ما بين عدوتيه، وهو بطنه وفرج الطريق منه، وفوهته. وفرج الجبل: فجه. وبينهما فرجة: أي انفراج. وجمع الفرجة فرجات، كظلمات. وفي الحديث:  فرج الشيطان  ، جمع فرجة كظلمة وظلم. والمفرج، كمكرم: الذي لا عشيرة له، قاله أبو موسى. ومكان فرج: فيه تفرج. وجرت الدابة ملء فروجها. وهو ما بين القوائم، يقال للفرس: ملأ فرجه وفروجه: إذا عدا وأسرع به. قال أبو ذؤيب يصف الثور:
  فانصاع من فزع وسد فروجه                      غبر ضوار وافيان وأجـدع أي ملأ قوائمه عدوا كأن العدو سد فروجه وملأها. وافيان، أي صحيحان وأجدع: مقطوع الأذن. وفروج الأرض: نواحيها. وفرج الباب: فتحه. وباب مفروج مفتح. وقول أبي ذؤيب:
  وللشر بعد القارعات فروج يحتمل أن يكون جمع فرجة كصخرة وصخور أو مصدرا لفرج يفرج، أي تفرج وانكشاف. وفي التهذيب: في حديث عقيل  أدركوا القوم على فرجتهم  أي على هزيمتهم. قال: ويروى بالقاف والحاء. والفارجي: إلى باب فارجك محلة ببخارا، منها أبو الأشعث عبد العزيز بن  أبي  الحارث النزاري، عن الحاكم أبي أحمد وغيره، وعنه أبو محمد النخشبي وغيره. وفارج بن مالك بن كعب بن القين: بطن، منهم مالك وعقيل ابنا فارج اللذان جاءا بعمرو بن عدي إلى خاله جذيمة الأبرش. وفرجيان: قرية بسمرقند، منها أبو جعفر محمد بن إبراهيم بن محدث. ونعجة فريج: إذا ولدت فانفرج وركاها. والمفرج: الذي لا ولد له. وقيل الذي لا عشيرة له؛ عن ابن الأعرابي وقيل: الذي لا مال له. والمفروج: الذي أثقله الدين، وصوابه الحاء. وفرج فاه: فتحه للموت. قال ساعدة بن جؤية:
  صفر المباءة ذي هرسين منعجف                      إذا نظرت إليه قلت قد فـرجـا وأفرج الغبار: أجلى. والمفارج: المخارج. وفروج، كتنور: لقب إبراهيم ابن حوران، قال بعض الشعراء يهجوه.

  يعرض فروج بن حوران بنتـه                      كما عرضت للمشترين جـزور
  لحا الله فـروجـا وخـرب داره                      وأخزى بني حوران خزي حمير

  وفرج وفراج ومفرج: أسماء. واستدرك شيخنا: الفيرج لضرب من الأصباغ، عن المحكم، قلت: هكذا في نسختنا، ولعله الفيروزج؛ وسيأتي.
  ف-ر-ب-ج  افرنبج جلد الحمل  ، بالحاء المهملة محركة  : شوي فيبس  ، وهكذا في الصحاح، وفي بعض الأمهات  أعاليه  . قال الشاعر يصف عناقا شواها وأكل منها.

  فآكل من مفرنبج بين جلدها

##### Türkçe

**فرج الله الغم**; **ضرب** babından; onu kesre ile **يفرجه**: onu açtı/ortaya çıkardı; ve şeddeli **كفرجه** gibi; böylece **انفرج** ve **تفرج**. Şair dedi ki:
  Ey **الهم**i gideren ve **الكرب**i açığa çıkaran

**والفرج** **الغم**den, hareke ile (fetha ile), denir: Allah senin gamını **فرج** etti, **تفريجا**. **والفرج**: avret yeridir; o, erkeklerin, kadınların, delikanlıların ve onun çevresindekilerin bütün çirkin yerleri için bir isimdir; hepsi **فرج**tir; aynı şekilde binek hayvanlarından ve benzerlerinden de. **اللسان**’da: **الفرج**: iki el ile iki ayak arasındaki şeydir. **المغرب**’de: **الفرج**: erkek ve kadının önü (cinsel organı), dil ehlinin ittifakıyla. Fakihlerin sözü: ön ve arka ikisi de **فرج**tir; yani hükümde. **المصباح**’da: insanda **الفرج**, ön ve arka için kullanılır; çünkü her biri **منفرج**tir, yani açılmıştır; ve örfte kullanımı daha çok öndedir. Falan, onunla **الفروج** kapatılır: **الفرج**in çoğuludur; o, korkulan sınır geçididir; o, korku yeridir. Dedi ki:
  Böylece iki **الفرج**in her birini, onun arkasında ve önünde korkunun efendisi sanırsın
Ona **فرج** denildi; çünkü kapatılmış değildir. **وفي حديث عمر**: bir adam bazı **الفروج**dan geldi; yani sınır geçitlerinden. **الفرج**: atın iki bacağı arasıdır. İmru’ul-Kays dedi ki:
  Onun kuyruğu gelin eteği gibi; onunla arkasından **فرج**ini kapatır
Atın iki uyluğu ile iki bacağı arasını kastetti. Kadının ve erkeğin **فرج**ine **فرج** denildi; çünkü iki bacak arasındadır. **الفرج**: Musul’da bir **كورة**dir. **الفرج**: **أضاخ** yanında bir yoldur; **غراب** gibi. İki **الفرج**i alenî kılma emri. Haccâc’ın ahdinde: “Seni iki **الفرج** ve iki **المصر** üzerine görevlendirdim.” İki **الفرج**: Horasan ve Sicistan; iki **مصر**: Kûfe ve Basra; bunu Asma‘î söyledi. Hüzeylî’nin sözünü okudu:
  Emrim iki **الفرج**den birinin üzerindeydi
Ve bunun benzeri **النهاية**’dedir. Bu, Ebû’t-Tayyib el-Lugavî’nin ve başkasının sözüdür. Yahut iki **الفرج** ile kastedilen Horasan ve Sind’dir; bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. İkisini **الصحاح**’ta zikretti. **الفرجان**: **الفرج**; iki delik gibi; Âişe رضي الله عنها hadîsinde zikri vardır: “Sırrını ona yayma; çünkü o **فرج**tir”; iki damme ile; o, sır saklamayandır; ve kesre ile de gelir: birincisi; İbn Sîde’den. İki dili Kırâ‘ rivayet etti. **الفرج**: kirişten ayrılmış yaydır; o, iki ucu açılmış olandır. Denildi ki: kirişi göbeğinden ayrılmış olandır; **كالفارج والفريج** gibi; ona işaret daha önce geçti. **الفرج**: tek bir elbise içinde bulunan kadındır. **اللسان**’da: **امرأة فرج**: elbisede bol/ferah olan; Yemenlidir; Necd ehlinin dediği gibi: **فضل**. **الفرج** damme ile: Fars’ta bir beldedir; ondan muhaddis Hasan b. Ali ve Ebû Bekr Abdullah b. İbrâhîm b. Muhammed b. Cenkûye; salih, vera sahibi bir şeyh; Ebû Tâlib Hamza b. el-Hüseyn es-Sûfî’den; ondan da Ebû’l-Kâsım Hibetullah b. Abdülvâris eş-Şîrâzî; ondan **فرج**’de işitti ve onu övdü. **والفرجة**; üçlü hareke ile: **التفصي**; yani gamdan kurtuluş. **والفرجة** fetha ile: kederden veya hastalıktan rahatlık. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
  İşlerde sakın daralma; çünkü onun bulutu hilesiz açılır
  Belki nefisler bir işi kerih görür; onda, bağın çözülmesi gibi bir **فرجة** vardır

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **فرجة** isimdir; **فرجة** masdardır. Denildi ki: işte **الفرجة**; ve duvarın ve kapının **فرجة**si damme ile; iki anlam birbirine yakındır. Ona **فرج** oldu: **يفرج**; **فرجا** ve **فرجة**. Müellif, üçlemeyi **التهذيب**’den aldı; çünkü onun nassı: “Bu gamın ne **فرجة**si vardır, ne **فرجة**si, ne **فرجة**si” denir. **والأفرج**: iki kalçası büyüklüklerinden dolayı neredeyse birleşmeyen kimsedir; bu Habeş’te böyledir. **رجل أفرج**; **امرأة فرجاء**; açıkça **الفرج** olan. Denir: Ona bakma; çünkü o **فرج**tir. **الفرج** ve **الأفرج**: oturduğunda **فرج**i sürekli açılan ve açığa çıkan kimsedir. Kesre ile **فرج**: **فرجا**; ve isim **الفرج**tir; harekeli (fetha ile). Zübeyr hadîsinde: “O, **أجلع فرجا** idi.” **والمفرج** râ’sı kesre ile: **فراريج**li tavuk. **والمفرج** ayrıca: atışı güzel olan kimse; sonra bir gün **أفرج** olur; yani atışı değişir. **وبنو مفرج** **محسن** gibi: Tayy’dan bir kabiledir. Ve fethasıyla; bazı nüshalarda: ve **كمكرم** gibi: köylerden uzak bir arazide bulunan öldürülmüş kimse; İbnü’l-A‘râbî’den böyle; yani onun diyeti beytülmâlden ödenir ve kanı boşa gitmez. Ebû Ubeyde dedi ki: **المفرج**: o, kurtulur ve kimseyle velâyet kurmaz; yani bir suç işlediğinde, yani onun suçu beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقلة**si yoktur. Ondan hadîs: “İslâm’da **مفرج** bırakılmaz”; yani bir maktul bulunur da katili bilinmezse, İslâm beytülmâlinden diyeti ödenir ve bırakılmaz. Hâ ile de rivayet edilir. Yerinde zikredilecektir. Asma‘î derdi ki: o **مفرح**tır, hâ ile; ve onların **مفرج** demesini, cîm ile, inkâr ederdi. Ebû Ubeyd, Câbir el-Cu‘fî’den rivayet etti: o, kavim içinde onlardan olmayan adamdır; onun diyeti onlar üzerine gerekir. Dedi ki: Muhammed b. el-Hasen’i işittim: cîm ile ve hâ ile rivayet edilir. Denildi ki: o, diyet veya fidye veya borç yüküyle ağırlaşmış kimsedir. Ebû Zeyd’den: **المفرج** **كمحمد** gibi —aynı şekilde **المرجل** ve **النحيت**; bunların hepsi—: taraktır. Sa‘leb, birinin şahit-zor bir adamı vasfederek söylediğini okudu:
  Şeref ve yücelik onu geçti; böylece **الخيس**i **النحيت المفرج** ile yarar
**المفرج** ayrıca: dirseği koltuk altından ayrılmış kimsedir. Şair dedi ki:
  Her deveciğin yularını yastık edinmişler; ve **مفرج**; oyulmuş okun siniri seçkin
**والفروج** **صبور** gibi: iki ucu açılmış ve yarılmış yaydır. **الفروج** **تنور** gibi: küçük çocuğun gömleğidir. Denildi ki: o, arkasında yarık bulunan bir **قباء**dır. “Peygamber صلى الله عليه وسلم bize namaz kıldırdı; üzerinde ipekten bir **فروج** vardı”; çoğulu **الفراريج**. **الفروج**: tavuğun yavrusudur; onun genç olanıdır; ve damme ile de gelir; **كسبوح** gibi; onda bir dildir; Lihyânî rivayet etti. **وتفاريج القباء والدرابزين**: ikisinin yarıkları ve delikleridir; o **الحلفق**tır; tekili **تفراج**. **التفاريج** parmaklardan: onların açıklıklarıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; **تفرجة**nin çoğuludur; birinci ve üçüncü harfin kesresiyle. **اللسان**’da onun **تفراج**ın çoğulu olduğu geçer. **ورجل تفرجة**; önceki ضبط ile; ve **تفراجة**; elif ve hâ ziyadesiyle; ikisini Ebû Hayyân **شرح التسهيل**’de nakletti; ve **نفراجاء** kesreli; ve bu, yani sonuncusu, **النون** ile **التاء** yerine. **اللسان** ve **التهذيب**’de olan: **رجل نفرج ونفرجة ونفراج ونفرجاء**; bunların hepsi **النون** iledir: savaşta açığa çıkar. Ve **نفرج ونفرجة وتفرج وتفرجة**: korkak zayıf. Sa‘leb okudu:
  **تفرجة** kalpli, az ganimetli
  Gece karanlıklarının iki **نيدلان**ı ona atılır
Yoldan **أفرجوا**; ve kavim maktulden **أفرج** ettiğinde: açılıp dağıldılar. Mekândan **أفرجوا**: onu boşalttıklarında ve terk ettiklerinde. **وفرج تفريجا**: ihtiyarladı. **والفريج** **كأمير**: soğuk; nüshamızda böyle **بالدال** ile; o hatadır; doğrusu: belirgin, açığa çıkmış, zahir olandır; dişisi de böyledir. Ebû Züeyb, bir inciyi vasfederek dedi ki.

  İki avucumla onu sularım; onun büyümesini isterim; onu satış için ortaya çıkarayım diye; böylece o **فريج**tir
Bu inciyi, insanlar görsün diye onun örtüsünü açtı. **الفريج**: taşıdığı ilk batnı doğuran devedir. Kırâ‘ dedi ki: **امرأة فريج**: doğumdan aciz kalmıştır. **ناقة فريج كالة**: doğumdan aciz kalmış kadına benzetildi; İbn Sîde nakletti. Bir defa da dedi ki: develerden **الفريج**: aciz kalmış ve yere yığılmış olandır. **وفراوجان** fetha ile; ve **براوجان** da denir: Merv’de bir beldedir; ondan Ebû Abdullah Muhammed b. el-Hasen b. Zeyd el-Mervezî; ondan Hâkim Ebû Abdullah ve başkaları rivayet etti. **ورجل أفرج الثنايا** ve **أفلجها**: aynı anlamdadır. **والفارج**: doğumdan açılmış deve; böylece aygırdan nefret eder ve onu kerih görür. Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ya‘kûb b. el-Ferec es-Sûfî es-Sâmirî **الفرجي**; harekeli; dedeye nisbetlidir; meşhur bir zahid; âlimlere ve fakirlere çok harcadı; fıkıh öğrendi; Ali b. el-Medînî ve Ebû Sevr’i dinledi; Ebû Turâb en-Nahşebî ve Zü’n-Nûn el-Mısrî ile sohbet etti; ondan Muhammed b. Yûsuf b. Bişr el-Herevî rivayet etti; ve iki yüz yetmişten sonra Remle’de öldü. Ve bu babdan ona istidrâk edilenler: **الفرج**: iki şey arasındaki gedik. Çoğulu **فروج**; bundan başkasına kırılmaz. **والفرجة**: iki şey arasındaki açıklık. Nadr b. Şümeyl’den: **فرج الوادي**: iki yamacı arasıdır; o, onun karnıdır; ve yoldan **فرج**: onun ağzı ve girişi. Aralarında **فرجة** vardır: yani açılma. **الفرجة**nin çoğulu **فرجات**tır; **ظلمات** gibi. Hadîste: **فرج الشيطان**; **فرجة**nin çoğulu; **ظلمة** ve **ظلم** gibi. **والمفرج** **كمكرم** gibi: aşireti olmayan kimsedir; Ebû Mûsâ söyledi. **ومكان فرج**: onda **تفرج** vardır. Binek hayvanı, **فروج**larının dolusu koştu. O, ayaklar arasındaki şeydir; ata denir: **ملأ فرجه وفروجه**; koştuğunda ve onu hızlandırdığında. Ebû Züeyb, öküzü vasfederek dedi ki:
  Korkudan yöneldi; ve **فروج**larını doldurdu; tozlu, hızlı; iki sağlam ve bir **أجدع**
Yani koşarak ayaklarını doldurdu; sanki koşu onun **فروج**larını kapattı ve doldurdu. **وافيان**: yani ikisi sağlam; **أجدع**: kulağı kesik. **وفروج الأرض**: onun taraflarıdır. **وفرج الباب**: onu açtı. **وباب مفروج**: açılmış. Ebû Züeyb’in sözü:
  Ve kötülüğün, çarpışmalardan sonra **فروج**ları vardır
**فرجة**nin çoğulu olması muhtemeldir; **صخرة** ve **صخور** gibi; yahut **فرج يفرج**in masdarıdır; yani açılma ve ortaya çıkma. **التهذيب**’de: Akîl hadîsinde: “Kavme onların **فرجتهم**i üzerinde yetişin”; yani bozgunları üzerinde. Dedi ki: **بالقاف والحاء** ile de rivayet edilir. **والفارجي**: Buhara’da **باب فارجك** mahallesine nisbetle; ondan Ebû’l-Eş‘as Abdülazîz b. Ebî’l-Hâris en-Nezârî; Hâkim Ebû Ahmed ve başkalarından; ondan Ebû Muhammed en-Nahşebî ve başkaları. **وفارج بن مالك بن كعب بن القين**: bir batındır; onlardan Mâlik ve Akîl, **فارج**in iki oğlu; Amr b. Adî’yi dayısı Cezîme el-Ebraş’a getirenlerdir. **وفرجيان**: Semerkand’da bir köydür; ondan Ebû Ca‘fer Muhammed b. İbrâhîm b. Muhaddis. **ونعجة فريج**: doğurduğunda ve iki kalçası açıldığında. **والمفرج**: çocuğu olmayan kimsedir. Denildi ki: aşireti olmayan; İbnü’l-A‘râbî’den. Denildi ki: malı olmayan. **والمفروج**: borç onu ağırlaştırmış kimsedir; doğrusu hâ iledir. **وفرج فاه**: ölmek için ağzını açtı. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
  Meskeni boş; iki azı dişli; eğri büğrü; ona baktığında “gerçekten **فرجا** etti” dersin
**وأفرج الغبار**: dağıttı/temizledi. **والمفارج**: çıkış yerleridir. **وفروج** **كتنور** gibi: Hûrân oğlu İbrâhîm’in lakabıdır; bazı şairler onu hicvetti:

  **فروج** b. Hûrân kızını arz eder; tıpkı alıcılara bir deve arz edildiği gibi
  Allah **فروج**a lanet etsin; evini harap etsin; ve Hûrân oğullarını Himyer’in rezilliğiyle rezil etsin

**وفرج** ve **فراج** ve **مفرج**: isimlerdir. Şeyhimiz istidrâk etti: **الفيرج** boyalardan bir tür içindir; **المحكم**’den. Dedim: nüshamızda böyledir; belki **الفيروزج**dir; gelecektir.
  **ف-ر-ب-ج**: **افرنبج** kuzu derisi; harekeli, **بالحاء المهملة**: kızartılır da kurur; **الصحاح**’ta böyledir; bazı ana kaynaklarda: onun üst kısımları. Şair, kızarttığı bir oğlağı vasfederek ve ondan yediğini anlatarak dedi ki:

  Onun derisi arasında bir **مفرنبج**den yerim

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَجَ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ
1 فَرَجَ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ ذ , aor. فَرِجَ , inf. n. فَرْجٌ, He made an opening, or intervening space, [or a gap, or beach,] between the two things; or he opened the interstice, or interval, between the two things: (Msb:) [and فَرَجَ الشّىْءَ He opened the thing; and particularly by diduction, or so as to form an intervening space, or a gap, or breach; he unclosed it: and in like manner ↓ فرِّج, inf. n. تَفْرِيجٌ; for ex.,] you say, حَلُوبَتِهِ فَرَّجَ مَا بَيْنَ رِجْلَىْ [He made an opening, or intervening space, between the hind legs of his milch camel; i. e. he parted her hind legs]; (S and O and K in art. فحج, &c.;) and فرّج بَيْنَ أَصَابِعِهِ He made openings, or intervening spaces, between his fingers. (MA.) ― -b2- The saying in the Kur lxxvii. 9 وَاـِذَا السَّمَآءُ فُرِجَتْ means [And when the sky] shall be opened so that it shall become portals: (Ksh:) or shall become cloven, or split, or rent. (Bd and Jel.) ― -b3- And you say, فَرَجَ البَابَ He opened the door. (A, TA.) And فَرَجَ فَاهُ He opened his mouth to die. (TA.) ― -b4- And فَرَجَ القَوْمُ لِلرَّجُلِ, aor. فَرِجَ , inf. n. فَرْجٌ, [and فَرَجَ لَهُ, aor. فَرُجَ , inf. n. فَرْجٌ and فُرْجَةٌ, seems from the context to be mentioned in this sense in the L,] The people, or party, made room, or ample space, for the man, in the place of standing or of sitting. (Msb.) ― -b5- And فَرَجَ, aor. فَرِجَ , (O, Msb, K,) inf. n. فَرْجٌ; (O, Msb;) and ↓ فرّج, (O, Msb, K,) inf. n. تَفْرِيجٌ; (S, O;) signify also He (God) removed, cleared away, or dispelled, grief, or sorrow; syn. كَشَفَهُ. (Msb, K.) You say, ↓ فَرَّجَ اللّٰهُ غَمَّكَ and فَرَجَ اللّٰهُ عَنْكَ غَمَّكَ [May God remove, or clear away, from thee thy grief, or sorrow; and in like manner, suppressing the objective complement but meaning it to be understood, عَنْكَ ↓ فَرَّجَ and فَرَجَ عَنْكَ]. (S.) -A2- See also 7, in two places. -A3- فَرِجَ, [aor. فَرَجَ ,] inf. n. فَرَجٌ, He had his pudendum (فَرْج) constantly uncovered (S, TA) when he sat. (TA.) ― -b2- [And, app., He had buttocks which did not meet, or which scarcely met, by reason of their bigness. (See فَرِجٌ and أَفْرَجُ.)] ― -b3- فَرِجَتْ said of a she-camel: see 4. ― -b4- [Freytag adds, as from the S, another signification of فَرِجَ, “ Liberatus fuit curis, tristitia, laetatus fuit: ” but for this I do not find any authority.]

فرّج
2 فرّج ذ : see the preceding paragraph, first sentence: ― -b2- and again, in the latter half, in three places. -A2- Also, (O, K,) inf. n. تَفْرِيجٌ, (K,) He was, or became, extremely aged, or old and weak. (O, K.) [From فرّج لَحْيَيْهِ, which see expl. voce فَكَّ.]

افرج النَّاسُ عَنْ طَرِيقِهِ
4 افرج النَّاسُ عَنْ طَرِيقِهِ ذ The people cleared themselves away from his road, or path; removed out of his way. (S, O, K. *) And افرجوا عَنِ القَتِيلِ [as also ↓ انفرجوا (occurring thus in the S and Msb and TA in art. جلو)] They cleared themselves away, or removed, from the slain person: (Mgh, O, Msb, K:) implying that it was not known who had killed him. (Msb.) And افرجوا عَنِ المَكَانِ They left, abandoned, or quitted, the place. (O, K.) ― -b2- افرج الغُبَارُ The dust became dispersed. (TA.) ― -b3- And افرج signifies also His shooting, or casting, became altered [for the worse], having been good. (TA.) -A2- افرج الوَلَدُ النَّاقَةَ The young one caused the she-camel to be in the state in which one says of her ↓ فَرِجَتْ, i. e. ↓ اِنْفَرَجَتْ فِى الوِلَادَةِ [app. meaning She became unknit, or loosened, in the joints of the hips in parturition (see explanations of فَرِيجٌ as applied to a ewe and to a woman)], when bringing forth for the first time; whereby she was caused to suffer extreme distress: whence ↓ فَارِجٌ signifies Distressed. (Mgh.)

تفرّج
5 تفرّج ذ : see 7, in two places. ― -b2- [It also signifies He diverted, amused, or cheered, himself; or became diverted, &c.; often followed by عَلَى شَىْءٍ, meaning by viewing a thing, i. e., some rare, or pleasing, object: but thus used, it is app. postclassical. (See also the next paragraph.)]

انفرج
7 انفرج ذ It opened; [and particularly by diduction, or so as to form an intervening space, or a gap, or breach; it gaped; it became unclosed; and so ↓ تَفَرَّجَ; (see exs. in art. فيض, voce أَفَاصَ, in three places;) and it became unknit, or loosened, said of a bone, and of a limb or member, and of a joint; (see فَرِيجٌ, in two places; and see also فَكِكْتَ, and اِنْفَكَّ in three places, and فَكَكٌ;)] syn. انفتح. (Msb in art. فتح; &c. [See also فُرْجَةٌ.]) ― -b2- اِنْفَرَجَتْ سِيَتَاهَا is said of a bow such as is termed ↓ فَرُوجٌ, (O, K, TA,) as also اِنْفَجَّتْ [i. e. انفجّت هِىَ, which shows that the meaning is, Its two curved extremities were such as to have an open space between them and between the intermediate portion and the string]. (TA.) ― -b3- See also 4, second sentence: ― -b4- and the same, last sentence; and فَرِيجٌ, in two places; and فَارِجٌ. ― -b5- [اِنْفَرَجْتُ عَنِ الكَلَامِ occurs in the L, in art. فص, app. meaning I broke off from, or intermitted, speaking.] ― -b6- انفرج said of grief, or sorrow, or anxiety, [and the like,] signifies It was, or became, removed, cleared away, or dispelled; (A, O, TA;) as also ↓ تفرّج; (S, * O, * TA;) and so ↓ فَرَجَ, aor. فَرُجَ , inf. n. فُرُوجٌ. (TA.) Aboo-Dhu-eyb says,
↓ وَلِلشَّرِّ بَعْدَ القَارِعَاتِ فُرُوجُ
meaning [And to evil, after striking and agitating calamities, there is, or shall be,] a removing, clearing away, or dispelling: (S, O, TA:) the last word being the inf. n. of the last of the verbs above mentioned; or it may be a pl. of ↓ فَرْجَةٌ, like as صُخُورٌ is of صَخْرَةٌ. (TA.) ― -b7- Also He was, or became, happy, or cheerful. (KL. [See also 5.])

فَرْجٌ
فَرْجٌ ذ : see فُرْجَةٌ. ― -b2- The space between the hind legs of a horse or mare: (S, O, K:) so in the saying of Imra-el-Keys,
لَهَا ذَنَبٌ مِثْلُ ذَيْلِ العَرُوسِ
تَسُدُّ بِهِ فَرْجَهَا مِنْ دُبُرٌ
[She has a tail like the skirt of the bride, with which she fills up the space between her hind legs, from behind]. (S, O.) And The space between the fore and hind legs of a horse or the like. (L.) [Hence, app.,] one says, مَلَأَ فَرْجَهُ and فُرُوجَهُ, and سدَّ فُرُوجَهُ [in which phrase مَدَّ is erroneously put for سَدَّ in one place in the TA], and جَرَى مِلْءَ فُرُوجِهِ, meaning (assumed tropical:) He (a horse) ran swiftly. (TA.) And مَلَأَ فُرُوجَ فَرَسِهِ (assumed tropical:) He made his horse to run at the utmost rate of the pace termed حُضْر. (TA in art. ملأ.) ― -b3- The pudendum, or pudenda; the part, or parts, of the person, which it is indecent to expose; (S, O, Msb, K, &c.;) applied to the pudenda of men and of women and of youths, with what is around them; and so of horses and the like: (TA:) or the anterior pudendum [i. e. the external portion of the organs of generation] of a man and of a woman, by common consent of the lexicologists; and applied to this and the posterior pudendum [in the conventional language of the law] because both belong to the same [legal] predicament [in certain cases]; (Mgh, Msb;) or because each of them is a place of opening; (Msb;) or because between the legs: (TA:) but in common parlance it is mostly applied to the anterior pudendum: (Msb:) or peculiarly, accord. to some, the anterior pudendum of a woman [i. e. the vulva, or external portion of the organs of generation of a woman: and the vagina]: (MF, TA:) pl. فُرُوجٌ. (Msb.) فُلَانٌ ابْنُ فَرْجِهِ means (assumed tropical:) Such a one is solicitous for his فَرْج. (Er-Rلghib, TA in art. بنى.) ― -b4- And i. q. فَتْقٌ [app. as meaning An open, wide, place]: pl. فُرُوجٌ: (Msb:) which latter also signifies The sides, or lateral parts, quarters, or tracts, of a land. (TA.) And The part between the two sides, i. e. the بَطْن, of a valley: and hence used in relation to a road, as meaning its entrance: and a فَجّ [or wide, or depressed, road,] of a mountain. (ISh, TA.) And A frontier-way of acces to a country; and [particularly such as is] a place of fear; (S, O, K, TA;) so called because not obstructed; (TA;) and so ↓ فُرْجَةٌ, (Msb,) [pl. فُرَجٌ, whence] one says, فُلَانٌ تُسَدُّ بِهِ الفُرَجُ, (A,) or الفُرُوجٌ, which is the pl. of فَرْجٌ, (TA,) meaning [Such a one, by him are obstructed] the frontier-ways of access [to the enemy's country]. (A, TA.)

فُرْجٌ
فُرْجٌ ذ : see فُرُجٌ; the latter in two places.

فِرْجٌ
فِرْجٌ ذ : see فُرُجٌ; the latter in two places.

فَرَجٌ
فَرَجٌ ذ inf. n. of فَرِجَ [q. v.]. (S, TA.) ― -b2- And [app. as such also, or] as a simple subst., The having the pudendum (الفَرْج) constantly uncovered, (K, TA,) when sitting. (TA.) ― -b3- Also a subst. [or quasi-inf. n.] from فَرَجَ الغَمَّ; (Msb;) [as such signifying] The removal, or clearing away, of grief, or sorrow: or freedom from grief, or sorrow: (S, * O, * KL:) or i. q. رَاحَةٌ [i. e. rest, repose, or ease; or cessation of trouble, or inconvenience, and of toil, or fatigue; or freedom therefrom]: (MA:) and ↓ فَرْجَةٌ and ↓ فُرْجَةٌ accord. to ISk, and ↓ فِرْجَةٌ: also accord. to Az, signify the same as فَرَجٌ: (Msb:) one says, مَا لِهٰذَا الغَمِّ مِنْ ↓ فَرْجَةٍ and ↓ فُرْجَةٍ and ↓ فِرْجَةٍ [There is not for this grief any removal, or clearing away]: (T, TA:) and ↓ لِكُلِّ غَمِّ فُرْجَةٌ i. e. كَشْفَةٌ [For every grief there is a removal, clearing away, or dispel-ling]: (A:) or ↓ فَرْجَةٌ, of which فُرُوجٌ may be a pl., (see 7, in two places,) signifies rest from grief, or mourning, or from disease: (TA:) or freedom from difficulty, distress, or straitness; as also ↓ فُرْجَةٌ: (Msb:) or freedom from anxiety; (S, O, K;) as also ↓ فُرْجَةٌ and ↓ فِرْجَةٌ: (O, K:) or ↓ فَرْجَةٌ, with fet-h, is an inf. n. [app. of unity]; and ↓ فُرْجَةٌ, with damm, is a simple subst.: (IAar, Msb:) or ↓ فَرْجَةٌ relates to an affair or event; and ↓ فُرْجَةٌ, [which see expl. below,] to a wall, and a door; but the two [primary] significations are nearly the same: the authority for the three [syn.] forms of the word is taken by the author of the K from the statement in the T, cited above, that one says, مَا لِهٰذَا الغَمِّ مِنْ فَرْجَةٍ and فُرجَةٍ and فِرْجَةٍ. (TA.) ― -b4- [Hence,] أُمُّ الفَرَجِ is a name of The جُوذَابَة [n. un. of جُوذَابٌ: see art. جذب]. (Har p. 227.)

فَرِجٌ
فَرِجٌ ذ (S, O, TA) and ↓ أَفْرَجُ (K, TA) A man whose pudendum (فَرْج) is constantly uncovered (S, O, K, TA) when he sits. (TA.) ― -b2- مَكَانٌ فَرِجٌ A place in which is تَفَرُّج [app. as meaning diversion, amusement, or cheering pastime; such a place as is termed in Pers. تَفَرُّج گَاهْ]. (A, TA.)

فُرُجٌ
فُرُجٌ ذ (S, O, K) and ↓ فِرْجٌ, with kesr, (O,) or ↓ فُرْجٌ, (K,) and ↓ فَارِجٌ and ↓ فَرِيجٌ, (S, O, K,) [like فَرُوجٌ (see 7) and فَجَّآءُ,] A bow wide apart from the string; (S, O, K;) or of which the string is distant from its كَبِد [q. v.]. (TA.) ― -b2- And the first, A woman wearing a single garment; (O, L, K;) of the dial. of El-Yemen; (O, L;) like فُضُلٌ in the dial. of Nejd; (L;) as also ↓ فُرْجٌ. (K.) ― -b3- And, as also ↓ فِرْجٌ, One who will not conceal a secret: (O, K:) and ↓ فُرَجَةٌ a man wont to reveal his secrets. (Ham p. 49.)

فَرْجَةٌ
فَرْجَةٌ ذ : see فَرَجٌ, in five places. ― -b2- It is said in the T, that أَدْرَكُوا القَوْمَ عَلَى فَرْجَتِهِمْ or ↓ فُرْجَتِهِمْ occurs in a trad. as meaning على هزِيمَتِهِمْ [i. e. They overtook the people, or party, in their state of defeat]: but it is also related as with قاف and حآء [app. قَرْحَتِهِمْ]. (TA.)

فُرْجَةٌ
فُرْجَةٌ ذ An opening, or intervening space, [or a gap, or breach,] between two things; (Msb, TA;) as also ↓ فَرْجٌ, (A,) of which the pl. is فُرُوجٌ only; (TA;) [and so ↓ مَفْرَجٌ, lit. a place of opening, occurring in the K in art. ودى, &c.;] and ↓ مُنْفَرَجٌ: (JK and K voce خَلَلٌ, &c.:) the pl. of the first is فُرَجٌ (Msb, TA) and فُرُجَاتٌ: (TA:) and it is also in a wall, (S, Msb, K,) and the like: (S, Msb:) and signifies also an opening, or a space, or room, made by persons for a man entering among them, in a place of standing or of sitting. (Msb.) One says, بَيْنَهُمَا فُرْجَةٌ, meaning انْفِرَاجٌ [i. e. Between them two is an opening, or intervening space, &c.]. (S.) فُرَجُ الشَّيْطَانِ [The Devil's gaps], occurring in a trad., means the gaps, or unoccupied spaces, in the ranks of men praying [in the mosque]. (L.) ― -b2- See also فَرْجٌ, last sentence: ― -b3- and see فَرَجٌ, in seven places: ― -b4- and فَرْجَةٌ.

فِرْجَةٌ
فِرْجَةٌ ذ : see فَرَجٌ, in three places.

فُرَجَةٌ
فُرَجَةٌ ذ : see فُرُجٌ, last sentence.

فَرُوجٌ
فَرُوجٌ ذ , applied to a bow [like فُرُجٌ &c.]: see 7.

فَرِيجٌ
فَرِيجٌ ذ : see فُرُجٌ. ― -b2- Also A ewe whose hips are unknit, or loosened, [in the joints], (وَرِكَاهَا ↓ اِنْفَرَجَ [see 4],) when she brings forth. (TA.) And A woman whose bones are unknit, or loosened, (عِظَامُهَا ↓ اِنْفَرَجَتْ) in consequence of parturition: and hence, as likened thereto, (tropical:) a camel that is fatigued, and drags his feet, or stands still: (Skr, O:) or a woman fatigued in consequence of parturition: and hence, as being likened thereto, (tropical:) a she-camel that is fatigued. (Kr, TA.) And A she-camel that has brought forth her first offspring. (O, K.) [See also فَارِجٌ.] ― -b3- Also, accord. to the K, [and the O as on the authority of Ibn- 'Abbلd,] i. q. بَارِدٌ: but [SM says that] this is a mistake for بَارِزٌ, meaning Uncovered, appearing, or apparent; in which sense it is applied also to a fem. noun: (TA:) it is applied, in a verse of Aboo-Dhu-eyb, to a pearl (دُرَّة), as meaning uncovered, and exposed to view, for sale. (O, TA.)

فَرَّاجٌ
فَرَّاجٌ ذ One who often removes, clears away, or dispels, grief, or anxiety, from those affected therewith; or who does so much. (O.)

فَرُّوجٌ
فَرُّوجٌ ذ The young of the domestic hen; [the chicken, and chickens;] (S, Mgh, O, K; [but the explanation is omitted in one of my copies of the S;]) as also فُرُّوجٌ, (S, O, K,) like سُبُّوحٌ [q. v.], (K,) a dial. var., (S, O, TA,) mentioned by Lh: (TA:) n. un. with ة: (S:) pl. فَرَارِيجُ. (S, Mgh, O.) ― -b2- And hence, app., by a metaphorical application, (Mgh,) it signifies also A [garment of the kind called] قَبَآءِ, (S, Mgh, O, K, [but omitted in one of my copies of the S,]) having a slit in its hinder part: (Mgh, O, K:) or the shirt of a child: (O, K:) [but] the Prophet is related to have prayed in a فرّوج (Mgh, TA) of خَزّ (Mgh) or of silk; (TA;) or he pulled off one that he had put on. (O.)

فَارِجٌ
فَارِجٌ ذ : see فُرُجٌ. ― -b2- Also A she-came that has become unknit, or loosened, [app. in the joints of the hips,] (↓ اِنْفَرَجَتْ [see 4],) in consequence of parturition, and therefore hates the stallion, (O, K,) and dislikes his being near. (O.) [See also فَرِيجٌ.] And see 4, last sentence.

أَفْرَجُ
أَفْرَجُ ذ , in the phrase أَفْرَجُ الثَّنَايَا, i. q. أَفْلَجُ [q. v.]. ― -b2- And A man whose buttocks do not meet, (S, O, K,) or scarcely meet, (TA,) by reason of their bigness: (S, O, K:) fem. فَرْجَآءُ: it is mostly the case among the Abyssinians. (S, O.) ― -b3- See also فَرِجٌ.

تِفْرِجٌ
تِفْرِجٌ ذ , accord. to Akh, A beater and washer and whitener of clothes; syn. قَصَّارٌ. (O.) ― -b2- See also the next paragraph.

تِفْرِجَةٌ
تِفْرِجَةٌ ذ and ↓ تِفْرَاجٌ are sings. of تَفَارِيجٌ, (O,) which signifies, (IAar, O, K,) as pl. of the first, (K,) or of the second, (IAar, O,) The openings [or interstices] of the fingers: (IAar, O, K:) and the apertures, (IAar, O,) or clefts, (K,) of a railing: (IAar, O, K:) and also, (O, K,) accord. to IDrd, as pl. of تِفْرِجَةٌ, (O,) the slits of the [kind of garment called] قَبَآء [and فَرُّوجْ]. (O, K.) -A2- تِفْرِجَةٌ as an epithet, applied to a man, signifies Cowardly and weak; as also ↓ تِفْرَاجَةٌ; (O, K;) and نِفْرَاجَآءُ, with ن, (O, * K,) mentioned by IAmb, as imperfectly decl., and as signifying cowardly; (O;) or so, accord. to the T and L, ↓ تِفْرِجٌ and تِفْرِجَةٌ, and نِفْرِجٌ and نِفْرِجَةٌ: and the last two, and نِفْرَاجٌ and نِفْرِجَآءٌ, all with ن, signify one who becomes defeated, or put to flight, (يَنْكَشِفُ,) on the occasion of war, or battle. (TA.)

تِفْرَاجٌ
تِفْرَاجٌ ذ and تِفْرَاجَةٌ: see the next preceding paragraph.

مَفْرَجٌ
مَفْرَجٌ ذ : see فُرْجَةٌ. [Hence] مَفْرَجُ الغَمِ [The place of opening of the mouth]. (TA in art. شجر.) مَفَارِجُ [is its pl.; and] signifies Places of exit, or egress. (TA.)

مُفْرَجٌ
مُفْرَجٌ ذ , occurring in the saying, in a trad., لَا يُتْرَكُ فِى الاـسْلَامِ مُفْرَجٌ, [meaning that he who is thus termed shall not be left unbefriended among the Muslims,] is variously explained: As used to say that it is with ح; and disapproved of the saying مفرج, with ج: A'Obeyd says, I heard Mohammad Ibn-El-Hasan say, it is related with ح and with ج; and he who says مفرج, with ج, means A slain person found in a desert tract, not by a town or village, [which signification is mentioned in the K,] the fine for whose blood is to be paid from the government-treasury: AO says that it means one who becomes a Muslim and has no alliance of friendship with any one [among the Muslims]; wherefore, if he commits a crime, [such as maiming another, &c.,] the governmenttreasury must make amends for it, because he has no relations or others bound to aid him by paying a bloodwit [or the like]: (S, O: and the like is also said in the Mgh and in the K:) or, accord. to Jلbir El-Joafee, it means a man who is among a people to whom he does not belong; wherefore they are bound to pay for him a bloodwit [or the like]: (O, TA:) or it means one who has no kinsfolk, or near relations: so accord. to IAar: (Mgh, TA:) or one who has no offspring: or one who has no wealth, or property: and it is also said to mean one burdened by the obligation to pay a bloodwit, or a ransom, or a debt that must be discharged: and [in like manner] ↓ مَفْرُوجٌ is said to mean one who is burdened with a debt: but it is correctly with ح [unpointed]; (TA;) [i. e.] such is termed مُفْرَحْ, with ح: (As, Mgh:) and مُفْرَجٌ means one burdened by his family, although he be not in debt. (Az, TA voce مُفْرَحٌ [q. v.].)

مُفْرِجٌ
مُفْرِجٌ ذ One whose shooting, or casting, has become altered [for the worse], having been good. (AA, O, * K.) -A2- And thus, without ة, A hen having chickens. (S, O, K.)

مُفَرَّجٌ
مُفَرَّجٌ ذ A camel (O) whose elbow is distant from his armpit: (O, K:) or wide in step: (O:) or, with ة, a she-camel whose elbows are far from her chest, and whose armpits are [therefore] wide. (Ham p. 783.) ― -b2- And A comb. (O, K.)

مَفْرُوجٌ
مَفْرُوجٌ ذ An opened door. (TA.) ― -b2- See also مُفْرَجٌ, near the end.

مُنْفَرَجٌ
مُنْفَرَجٌ ذ : see فُرْجَةٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَجَ
فَرَجَ I ( n. ac. فَرْج 1 ),
a.  Disclosed; opened.

b.  [ Bain ], Made a space between.

c.  [ 'An or acc. &  'An ], Removed, cleared away, dispelled ( grief ).

d.  [ La ], Made way for.

فَرِجَ
فَرِجَ A ( n. ac. فَرَج 4 ),
a.  Was dispelled, removed; was disclosed.

فَرَّجَ
فَرَّجَ II ,
a.  Opened, widened.

b.  Relieved from ( trouble ).

c.  [ acc. &  'Ala ] [ coll. ], Showed.

أَفْرَجَ
أَفْرَجَ IV
a.  [ 'An ], Removed away from; made clear ( the way ).

b.  Hatched, had chickes.

تَفَرَّجَ
تَفَرَّجَ V ,
a.  Was removed, cleared away, dispelled.

b.  [ 'Ala ] [ coll. ], Saw, viewed ( show ).

c.  [ coll. ], Amused, diverted himself.

اِنْفَرَجَ
اِنْفَرَجَ VII ,
a.  Was opened; was separated.

b.  [ 'An ], Was removed from ( grief ).

c.  Was consoled, relieved.

فَرْج
فَرْج 1 , ( pl. فُرُوْج 27 ),
a.  Rent, split, gap, opening.

b.  Pudenda, organs of geeration; pudendum, vagina.

c.  Frontier-road.

فَرْجَة
فَرْجَة 1t , ( pl. فُرُوْج 27 ),
a.  see 4 .

فِرْج
فِرْج 2 ,
a.  see 10 .

فِرْجَة
فِرْجَة 2t ,
a.  see 4 .

فُرْج
فُرْج 3 ,
a.  see 10 .

فُرْجَة
فُرْجَة 3t , ( pl. فُرَج 9 ),
a.  Opening, space.

b.  see 4 .

c.  [ coll. ], Show, spectacle.

فَرَج
فَرَج 4 ,
a.  Relief, consolation; pleasure.

فَرِج
فَرِج 5 ,
a.  Diverting ( place ).

فُرَجَة
فُرَجَة 9t ,
a.  see 10 (b) .

فُرُج
فُرُج 10 ,
a.  Wide; distended ( bow ).

b.  Blabber.

فَاْرِج
فَاْرِج 21 ,
a.  see 10 (a) &  28 .

فَرِيْج
فَرِيْج 25 ,
a.  see 10 (a) .

b.  Uncovered.

فَرُوْج
فَرُوْج 26 ,
a.  see 10 (a) .

فَرَّاْج
فَرَّاْج 28 ,
a.  Consoler, comforter.

فَرُّوْج
فَرُّوْج 31 ,  فُرُّوْج 32 , ( pl. فَرَاْرِيْجُ 70 ),
a.  Chicke, chick; pullet.

فَرڤجَ
N. P. فَرڤجَ I ,
a.  Open, ajar ( door ).

b.  Consoled, comforted.

فَرَّجَ
N. Ag. فَرَّجَ II ,
a.  see 28 .

فَرَّجَ
N. P. فَرَّجَ II ,
a.  Wide-stepping ( camel ).

b.  Comb.

أَفْرَجَ
N. Ag. أَفْرَجَ IV ,
a.  Brood-hen.

أَفْرَجَ
N. P. أَفْرَجَ IV ,
a.  Slain person ( in a desert ).  N. Ac VII,  see 4 .

تَفْرِجَة
تَفْرِجَة ( pl. تَفَاْرِج 63 ,  تَفَاْرِيْج 64 ),
a.  Interstice, interval.

b.  Weakly.

c.  [ coll. ],  see 3t (c) .

أُمّ الفَرَج
أُمّ الفَرَج
a.  A kind of dish.

زَاوِيَة مُنْفَرِجَة
زَاوِيَة مُنْفَرِجَة
a.  Obtuse angle.

فِرْجَار
فِرْجَار P. ,
a.  Pair of compasses.

##### Türkçe

**فَرَجَ**
**فَرَجَ** I (mastar: **فَرْج** 1),
a. Açığa çıkardı; açtı.

b. [Bain], arasına bir boşluk yaptı.

c. [ 'An veya mef'ûl &  'An ], (kederi) giderdi, temizledi, dağıttı.

d. [ La ], için yol açtı.

**فَرِجَ**
**فَرِجَ** A (mastar: **فَرَج** 4),
a. Dağıldı, giderildi; açığa çıktı.

**فَرَّجَ**
**فَرَّجَ** II,
a. Açtı, genişletti.

b. (sıkıntıdan) ferahlattı.

c. [mef'ûl &  'Ala ] [topl.], gösterdi.

**أَفْرَجَ**
**أَفْرَجَ** IV
a. [ 'An ], -den uzaklaştırdı; (yolu) açık kıldı.

b. Yumurtadan çıkardı, civcivleri oldu.

**تَفَرَّجَ**
**تَفَرَّجَ** V,
a. Giderildi, temizlendi, dağıldı.

b. [ 'Ala ] [topl.], (gösteriyi) gördü, seyretti.

c. [topl.], eğlendi, kendini oyaladı.

**اِنْفَرَجَ**
**اِنْفَرَجَ** VII,
a. Açıldı; ayrıldı.

b. [ 'An ], (kederden) giderildi.

c. Teselli buldu, ferahladı.

**فَرْج**
**فَرْج** 1, (çoğul: **فُرُوْج** 27),
a. Yırtık, yarık, gedik, açıklık.

b. Avret yeri, üreme organları; avret, vajina.

c. Sınır-yolu.

**فَرْجَة**
**فَرْجَة** 1t, (çoğul: **فُرُوْج** 27),
a. bk. 4.

**فِرْج**
**فِرْج** 2,
a. bk. 10.

**فِرْجَة**
**فِرْجَة** 2t,
a. bk. 4.

**فُرْج**
**فُرْج** 3,
a. bk. 10.

**فُرْجَة**
**فُرْجَة** 3t, (çoğul: **فُرَج** 9),
a. Açıklık, boşluk.

b. bk. 4.

c. [topl.], gösteri, seyirlik.

**فَرَج**
**فَرَج** 4,
a. Ferahlık, teselli; haz.

**فَرِج**
**فَرِج** 5,
a. Eğlendirici (yer).

**فُرَجَة**
**فُرَجَة** 9t,
a. bk. 10 (b).

**فُرُج**
**فُرُج** 10,
a. Geniş; gerilmiş (yay).

b. Geveze.

**فَاْرِج**
**فَاْرِج** 21,
a. bk. 10 (a) ve 28.

**فَرِيْج**
**فَرِيْج** 25,
a. bk. 10 (a).

b. Örtüsüz.

**فَرُوْج**
**فَرُوْج** 26,
a. bk. 10 (a).

**فَرَّاْج**
**فَرَّاْج** 28,
a. Teselli eden, avutucu.

**فَرُّوْج**
**فَرُّوْج** 31, **فُرُّوْج** 32, (çoğul: **فَرَاْرِيْجُ** 70),
a. Civciv, civciv; piliç.

**فَرڤجَ**
Ö. İ. **فَرڤجَ** I,
a. Açık, aralık (kapı).

b. Teselli etti, avuttu.

**فَرَّجَ**
İ. F. **فَرَّجَ** II,
a. bk. 28.

**فَرَّجَ**
Ö. İ. **فَرَّجَ** II,
a. Geniş adımlı (deve).

b. Tarak.

**أَفْرَجَ**
İ. F. **أَفْرَجَ** IV,
a. Kuluçka tavuğu.

**أَفْرَجَ**
Ö. İ. **أَفْرَجَ** IV,
a. (çölde) öldürülmüş kişi. İ. M. VII, bk. 4.

**تَفْرِجَة**
**تَفْرِجَة** (çoğul: **تَفَاْرِج** 63, **تَفَاْرِيْج** 64),
a. Aralık, fasıla.

b. Zayıfça.

c. [topl.], bk. 3t (c).

**أُمّ الفَرَج**
**أُمّ الفَرَج**
a. Bir çeşit yemek.

**زَاوِيَة مُنْفَرِجَة**
**زَاوِيَة مُنْفَرِجَة**
a. Geniş açı.

**فِرْجَار**
**فِرْجَار** P.,
a. Pergel çifti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فرج
فَرَجَ - يَفْرِجُ - فَرْج - فُرْوْج
فَرَجَ - يَفْرِجُ + كائن + شيئاً أو في شيء: يفتح ويشق فيه فتحة تؤدي إلى جوفه: يفتح مخرجاً من جوف شيء للخارج
فَرْج : اسم فعل "  فَرَجَ - يَفْرِجُ ": وهو كذلك الفتحة المؤدية إلى جوف شيء، أو التي تفتح مخرجاً من جوف شيء للخارج
وفرج الإناث هو فتحة الولد في نهاية مجرى التناسل عندهن
وفرج الذكور هو فتحة المني في نهاية مجرى التناسل عندهم
فُرُوْج : جمع " فَرْج"
أفْرَجَ - يُفْرِج + كائن + عن كائن: جعله " يَفْرِجُ ": جعل له في نهاية طريقه السد فتحة ومخرجاً: أطلق سراحه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفتح والفرج والشق والشرح وإحداث انفصال وفتحة في جسم الشيء للمرور إلى جوفه "، وهي:
شَقَّ - يَشُقُّ، فَتَحَ - يَفْتَحُ، شَرَحَ - يَشْرَحُ، بَقَرَ - يَبْقُرُ، فَرَجَ - يَفْرِجُ، بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ)
فرجت
 	﴿وإذا السماء فرجت (9)﴾ المرسلات
فرج - فروج
السماء﴿أفلم ينظروا إلى السماء فوقهم كيف بنيناها وزيناها وما لها من فروج (6)﴾ ق ﴿وإذا السماء فرجت (9)﴾ المرسلات

فرج مريم  ﴿والتي أحصنت فرجها فنفخنا فيها من روحنا وجعلناها وابنها آية للعالمين(91)﴾ الأنبياء ﴿ومريم ابنت عمران التي أحصنت فرجها فنفخنا فيه من روحنا وصدقت بكلمات ربها وكتبه وكانت من القانتين(12)﴾ التحريم
فروج رجال	﴿والذين هم لفروجهم حافظون(5)إلا على أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم فإنهم غير ملومين(6)فمن ابتغى وراء ذلك فأولئك هم العادون(7)﴾ المؤمنون ﴿والذين هم لفروجهم حافظون(29)إلا على أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم فإنهم غير ملومين(30)فمن ابتغى وراء ذلك فأولئك هم العادون(31)﴾ المعارج
فروج رجال فروج نساء      	﴿قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم ويحفظوا فروجهم ذلك أزكى لهم إن الله خبير بما يصنعون(30)وقل للمؤمنات يغضضن من أبصارهن ويحفظن فروجهن ولا يبدين زينتهن إلا ما ظهر منها وليضربن بخمرهن على جيوبهن ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن أو آبائهن أو آباء بعولتهن أو أبنائهن أو أبناء بعولتهن أو إخوانهن أو بني إخوانهن أو بني إخوانهن أو بني أخواتهن أو نسائهن أو ما ملكت أيمانهن أو التابعين غير أولي الإربة من الرجال أو الطفل الذين لم يظهروا على عورات النساء ولا يضربن بأرجلهن ليعلم ما يخفين من زينتهن وتوبوا إلى الله جميعا أيها المؤمنون لعلكم تفلحون(31)﴾ النور
   	﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما(35)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [فرج] ف رج :الفَرَجُ من الغم تقول فَرَّجَ الله غمه تَفْرِيجاً و فَرَجَهُ أيضا من باب ضرب و الفَرْجَةُ بالفتح التفصي من الهم قال الشاعر ربما تكره النفوس من الأمر له فرجة كحل العقال و الفُرْجَةُ بالضم فرجة الحائط وما أشبهه يقال بينهما فُرْجه أي انفراج وفي الحديث ﴿لا يترك في الإسلام مُفْرَجٌ﴾ قال الاسمعي هو بالحاء وأنكر الجيم وقال أبو عبيد قال محمد بن الحسن يروى بالجيم والحاء ومعناه بالجيم القتيل يوجد بأرض فلاة لا عند قرية يقول يودى من بيت المال وقال أبو عبيدة هو الذي لا يوالي أحدا فإذا جنى جناية كانت في بيت المال لأنه لا عاقلة له و الفَرُّوجَةُ بالفتح واحدة الفراريجِ ودجاجة مُفْرِجٌ ذات فراريج
الراغب
فرج
- الفرج والفرجة: الشق بين الشيئين كفرجة الحائط، والفرج: ما بين الرجلين، وكني به عن السوأة، وكثر حتى صار كالصريح فيه. قال تعالى: }والتي أحصنت فرجها﴿[الأنبياء/91]،﴾لفروجهم حافظون﴿[المؤمنون/5]،﴾ويحفظن فروجهن﴿[النور/31]، واستعير الفرج للثغر وكل موضع مخافة. وقيل: الفرجان في الإسلام: الترك والسودان (انظر: جنى الجنتين ص 86؛ والمجمل 3/917)، وقوله:﴾وما لها من فروج﴿[ق/6]، أي: شقوق وفتوق، قال:﴾وإذا السماء فرجت{ [المرسلات/9]، أي: انشقت، والفرج: انكشاف الغم. يقال: فرج الله عنك، وقوس فرج: انفرجت سيتاها، ورجل فرج: لا يكتم سره، وفرج: لا يزال ينكشف فرجه (انظر: المجمل 3/920)، وفراريج الدجاج لانفراج البيض عنها، ودجاجة مفرج: ذات فراريج، والمفرج: القتيل الذي انكشف عنه القوم فلا يدرى من قتله.
ملخص اللسان:
1.     فَرَج له  يَفْرِج فَرْجاً وفَرْجَة. الفَرْجُ: الخَلَلُ بين الشيئين، والجمع فُرُوجٌ
2.     فَرْجُ الوادي  ما بين عُدْوَتَيْهِ، وهو بطْنُه،
3.      وفَرْجُ الطريق منه وفُوْهَتُه
4.     والفَرْجَة: التَّفَصِّي من الهَمِّ؛
5.     وقيل: الفَرْجَة في الأَمر؛  والفُرْجَة، بالضم، في الجدار والباب، والمعنَيان مُتَقارِبان؛
6.     وأَفْرَجَ الناس عن طريقه أَي  انْكَشَفُوا.
7.     وفَرَجَ فاهُ: فَتَحَهُ للموْتِ
8.     والفَرْجُ: العَوْرَة. والفَرْجُ: شِوارُ الرجل والمرأَة،
لسان العرب
● -   فرج: الفَرْجُ: الخَلَلُ بين الشيئين، والجمع فُرُوجٌ، لا يكسَّر على  غير ذلك؛ قال أَبو ذؤيب يصف الثور:  فانْصاعَ مِنْ فَزَعٍ، وسَدَّ فُرُوجَهُ،  غُبْرٌ ضَوارٍ، وافِيانِ وأَجْدَعُ  فُروجه: ما بين قوائمه. سَدَّ فُرُوجَه أَي مَلأَ قوائمه عَدْواً كأَن  العَدْوَ سَدَّ فُروجَه ومَلأَها. وافيان: صحيحان. وأَجْدَع: مقطوع  الأُذُن. والفُرْجَة والفَرْجَة: كالفَرْج؛ وقيل: الفُرْجَة الخَصاصَة بين  الشيئين. ابن الأَعرابي: فَتَحات الأَصابع يقال لها التَّفارِيجُ، واحدها  تِفْراجٌ  (* قوله «واحدها تفراج» عبارة القاموس جمع تفرجة كزبرجة.)، وخُرُوق  الدَّرابِزِينِ يقال لها التَّفارِيجُ والحُلْفُق. النضر: فَرْجُ الوادي  ما بين عُدْوَتَيْهِ، وهو بطْنُه، وفَرْجُ الطريق منه وفُوْهَتُه.  وفَرْج الجبَل: فَجُّه؛ قال:  مُتَوَسِّدِين زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ،  ومُفَرَّجٍ، عَرِقِ المَقَذِّ، مُنَوَّقِ  وهو الوَساعُ المُفَرَّجُ الذي بان مِرْفَقُه عن إِبطِه. والفُرْجَة،  بالضم: فُرْجَة الحائط وما أَشبهه، يقال: بينهما فُرْجَة أَي انْفِراج. وفي  حديث صلاة الجماعة: ولا تَذَرُوا فُرُجات الشيطان؛ جمع فُرْجَة، وهو  الخَلَلُ الذي يكون بين المُصَلِّينَ في الصُّفُوف، فأَضافها إِلى الشيطان  تَفظِيعاً لشأْنها، وحَمْلاً على الاحتراز منها؛ وفي رواية: فُرُجَ  الشيطان، جمع فُرْجَة كَظُلْمَة وظُلَم. والفَرْجَة: الرَّاحة من حُزْن أَو  مَرَض؛ قال أُمية بن أَبي الصلت:  لا تَضِيقَنَّ في الأُمور، فقد تُكْـ  ـشَفُ غَمَّاؤُها بغير احْتِيالِ  رُبَّما تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْـ  ـرِ له فَرْجَةٌ، كَحَلِّ العِقالِ  ابن الأَعرابي: فُرْجَة اسم، وفَرْجَةٌ مصدر.  والفَرْجَة: التَّفَصِّي من الهَمِّ؛ وقيل: الفَرْجَة في الأَمر؛  والفُرْجَة، بالضم، في الجدار والباب، والمعنَيان مُتَقارِبان؛ وقد فَرَج له  يَفْرِج فَرْجاً وفَرْجَة. التهذيب: ويقال ما لهذا الغَمِّ من فَرْجَة ولا  فُرْجَة ولا فِرْجَة. الجوهري: الفَرَجُ من الغم، بالتحريك. يقال:  فَرَّجَ الله غَمَّك تَفْريجاً، وكذلك فَرَجَ الله عنك غمَّك يَفْرِج، بالكسر.  وفي حديث عبد الله ابن جعفر: ذَكَرَتْ أُمُّنا يُتْمَنا وجَعَلَتْ  تُفْرَحُ له؛ قال أَبو موسى: هكذا وجدته بالحاء المهملة، قال: وقد أَضرب  الطبراني عن هذه اللفظة فتركها من الحديث، قال: فإِن كانت بالحاء، فهو من  أَفرَحَه إِذا غَمَّه وأَزال عنه الفَرَحَ، وأَفْرَحَه الدَّيْن إِذا  أَثْقَله، وإِن كانت بالجيم، فهو من المُفْرَجِ الذي لا عَشِيرة له، فكأَنَّ  أُمَّهُم أَرادتْ أَن أَباهم تُوُفِّيَ ولا عشيرة لهم، فقال النبي، صلى الله  عليه وسلم: أَتَخافِينَ العَيْلة وأَنا وَلِيُّهُم؟ والفَرْجُ: الثَّغْرُ  المَخُوف، وهو موضع المخافة؛ قال:  فَغَدَت، كِلا الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه  مَولى المَخافة: خَلْفُها وأَمامُها  وجمعه فُرُوج، سُمِّي فَرْجاً لأَنه غير مَسْدُود. وفي حديث عُمَر:  قَدِمَ رجل من بعض الفُرُوجِ؛ يعني الثُّغُور، واحدها فَرْج. أَبو عبيدة:  الفَرْجانِ السِّنْد وخُراسانُ، وقال الأَصمعي: سِجِسْتانُ وخُراسانُ؛  وأَنشد قول الهذلي:  على أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كانَ مُؤَمَّرِي  وفي عهد الحجَّاج: اسْتَعْمَلْتُك على الفَرْجَين والمِصْرَينِ؛  الفَرْجانِ: خُراسانُ وسِجِسْتانُ، والمِصْرانِ: الكُوفة والبَِصْرَة.  والفَرْجُ: العَوْرَة. والفَرْجُ: شِوارُ الرجل والمرأَة، والجمع  فُرُوج. والفَرْجُ: اسم لجمع سَوآت الرجال والنساء والفِتْيان وما حَوالَيْها،  كله فَرْج، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخَلْق. وفي التنزيل:  والحافِظِين فُرُوجَهُم والحافِظات؛ وفيه: والذين هم لِفُرُوجِهِم حافِظون إِلا  على أَزواجِهم؛ قال الفراء: أَراد على فُروجِهِم يُحافِظون، فجعل اللام  بمعنى على، واستثنى الثانية منها، فقال: إِلا على أَزواجِهم. قال ابن  سيده: هذه حكاية ثعلب عنه قال: وقال مرة: على مِن قوله: إِلا على أَزواجِهم؛  من صِلةِ مَلُومِينَ، ولو جعل اللام بمنزلة الأَول لكان أَجود.  ورجل فَرِجٌ: لا يزال ينكشِف فَرْجُه. وفَرِجَ، بالكسر، فَرَجاً. وفي  حديث الزبير: أَنه كان أَجْلَعَ فَرِجاً؛ الفَرِجُ: الذي يَبْدو فَرْجُه  إِذا جَلَس، وينكَشِف.  والفَرْجُ: ما بين اليَدَيْن والرجلين. وجَرَتِ الدَّابة مِلْءَ  فُرُوجِها، وهو ما بين القوائم، واحدها فَرْج؛ قال:  وأَنت إِذا اسْتَدْبَرْتَهُ، سَدَّ فَرْجَه  بِضافٍ فُوَيْقَ الأَرْض، ليْسَ بأَعْزَلِ  وقول الشاعر:  شُعَبُ العِلافِيَّات بَيْنَ فُرُوجِهِمْ،  والمُحْصَناتُ عَوازِبُ الأَطْهارِ  العِلافِيَّاتُ، رِحالٌ منسوبة إِلى عِلافٍ، رجل من قُضاعةَ. والفُرُوج  جمع فَرْج، وهو ما بين الرِّجلين، يريد أَنهم آثَرُوا الغَزْوَ على  أَطهار نسائهم؛ وكلُّ فُرْجَةٍ بين شيئين، فهو فَرْجٌ كله، كقوله:  إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابِئاً،  بالفَرْجِ بَيْنَ لَبانِه ويَدِهْ  جعل ما بين يديه فَرْجاً؛ وقال امرؤُ القيس:  لها ذَنَبٌ مِثلُ ذَيْلِ العَروسِ،  تَسُدُّ به فَرْجَها مِن دُبُرْ  أَراد ما بين فَخِذَي الفَرَسِ ورِجْلَيْها. وفي حديث أَبي جعفر  الأَنصاري: فَمَلأْتُ ما بين فُروجي، جمع فَرْجٍ، وهو ما بين الرجلين. يقال  للفرس: مَلأَ فَرْجَه وفُرُوجَه إِذا عَدا وأَسْرَع به. وسُمِّي فَرْجُ  المرأَة والرجل فَرْجاً لأَنه بين الرِّجْلين. وفُروجُ الأَرض:  نواحِيها.وباب مَفْرُوجٌ: مُفَتَّجٌ.  ورجلٌ أَفْرَجُ الثَّنايا وأَفْلَجُ الثَّنايا، بمعنى واحد.  والأَفْرَجُ: العظيم الأَلْيَتَيْنِ لا تَكادان تَلْتقيان، وهذا في الحَبَشِ. رجل  أَفْرَجُ وامرأَة فَرْجاءُ بَيِّنا الفَرَج؛ وقد فَرِجَ فَرَجاً.  والمُفَرَّجُ كالأَفْرَجِ.  والفُرُجُ والفِرْجُ، بالكسر: الذي لا يَكْتُمُ السِّرَّ؛ قال ابن سيده:  وأُرى الفُرُجَ، بضم الفاءِ والراء، والفِرْجَ لُغَتَيْن؛ عن كراع.  وقَوْسٌ فُرُجٌ وفارِجٌ وفَرِيجٌ: مُنَفَّجَةُ السِّيَتَيْنِ، وقيل: هي  النَّاتِئَة عن الوَتَرِ، وقيل: هي التي بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها.  والفَرَجُ: انْكِشافُ الكَرْب وذهابُ الغَمِّ. وقد فَرَجَ الله عنه  وفَرَّجَ فانْفَرَجَ وتَفَرَّجَ. ويقال: فَرَجَه الله وفَرَّجه؛ قال  الشاعر:يا فارِجَ الهَمِّ وكشَّاف الكُرَبْ  وقول أَبي ذؤَيب:  فإِني صَبَرْتُ النَّفْسَ بَعْدَ ابنِ عَنْبَسٍ،  وقد لَجَّ، مِنْ ماءِ الشُّؤُونِ، لَجُوجُ  لِيُحْسَبَ جَلْداً، أَو لِيُخْبَرَ شامِتٌ،  وللشَّرِّ، بَعْدَ القارِعاتِ، فُرُوجُ  يقول: إِني صَبَرْتُ على رُزْئي بابن عَنْبَسٍ لأُحْسَبَ جَلْداً أَو  لِيُخْبَر شامتٌ بتَجَلُّدي فينكسر عَني؛ ويجوز أَن يكون قوله فُرُوجٌ، جمع  فَرْجة على فُروج كَصَخْرةٍ وصُخُور، ويجوز أَن يكون مصدراً لفَرَجَ  يَفْرِجُ أَي تَفَرُّجٌ وانكشاف.  أَبو زيد: يقال لِلْمُشْطِ النحِيتُ والمُفَرَّجُ والمِرْجَلُ؛ وأَنشد  ثعلب لبعضهم يصف رجلاً شاهد الزور:  فَاتَهُ المَجْدُ والعَلاءُ، فأَضْحَى  يَنْقُصُ الحَيْسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّج  (* قوله «ينقص الحيس» كذا في الأصل، ومثله في شرح القاموس.)  التهذيب: في حديث عَقِيلٍ: أَدْرِكُوا القومَ على فَرْجَتِهم أَي على  هَزيمَتِهم، قال: ويُرْوى بالقاف والحاءِ. والفَريجُ: الظَّاهِرُ البارِزُ  المُنْكَشِفُ، وكذلك الأُنثى؛ قال أَبو ذؤَيب يصف دُرَّةً:  بكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُريدُ نَماءَها،  لِيُبْرِزَها للبَيْعِ، فَهْيَ فَريجُ  كَشَفَ عن هذه الدُّرَّة غِطاءَها لِيَراها الناس.  ورجل نِفْرِجٌ ونِفْرِجَةٌ ونِفْراجٌ ونِفْرِجاءُ، ممدود: ينكشف عند  الحرب. ونِفْرِجٌ ونِفْرِجةٌ، وتِفْرِجٌ وتِفْرِجَةٌ: ضعيف جَبانٌ؛ أَنشد  ثعلب:  تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَلِيلُ النَّيْلِ،  يُلْقَى عَليه نِيدُِلانُ اللَّيْلِ  أَو أَنشد:  تِفْرِجَةُ القَلْبِ بَخِيلٌ بالنَّيل،  يُلْقى عليه النِّيدُِلانُ بالليل  ويروى نِفْرِجةٌ. والنِّفْرِجُ: القَصَّارُ. وامرأَة فُرُجٌ:  مُتَفَضِّلَةٌ في ثوبٍ، يُمانِيةٌ، كما تقول: أَهل نَجْد فُضُلٌ.  ومَرَةٌ فَريجٌ: قد أَعْيَتْ من الولادة. وناقَةٌ فَريجٌ: كالَّة،  شُبِّهَتْ بالمرأَة التي قد أَعيت من الولادة؛ قال ابن سيده: هذا قول كراع،  وقال مرّة: الفَريجُ من الإِبل الذي قد أَعْيا وأَزْحَفَ. ونعجة فَريجٌ  إِذا ولَدت فانفَرَج وَرِكاها؛ أَنشده أَبو عمرو مستشهداً به على مخخ:  أَمْسى حَبيبٌ كالفَريجِ رائِخا  والمُفرَجُ: الحَمِيلُ الذي لا وَلَدَ له، وقيل: الذي لا عشيرة له؛ عن  ابن الأَعرابي. والمُفْرَجُ: القَتِيل يُوجَد في فَلاةٍ من الأَرض. وفي  الحديث: العَقْلُ على المسلمين عامَّةً؛ وفي الحديث: لا يُتْرَك في  الإِسلام مُفْرَجٌ؛ يقول: إِن وُجِدَ قَتِيلٌ لا يُعرف قاتله وُدِيَ من بيت مال  الإِسلام ولم يُترك، ويروى بالحاءِ وسيذكر في موضعه. وكان الأَصمعي يقول:  هو مُفْرَحٌ، بالحاءِ، ويُنْكِر قولَهم مُفْرَجٌ، بالجيم؛ وروى أَبو  عبيد عن جابر الجعْفِيّ: أَنه هو الرجل الذي يكون في القوم من غيرهم فحقَّ  عليهم أَن يَعْقِلوا عنه؛ قال: وسمعت محمد بن الحسن يقول: يروى بالجيم  والحاءِ، فمن قال مُفْرَج، بالجيم، فهو القتيل يُوجَد بأَرض فَلاة، ولا يكون  عنده قَرْيةٌ، فهو يُودى من بيت المال ولا يَبْطُلُ دَمُه، وقيل: هو  الرجل يكون في القوم من غيرهم فيلزمهم أَن يَعْقِلوا عنه، وقيل: هو المثقل  بحق دية أَو فِداءٍ أَو غُرم. والمَفْروجُ: الذي أَثقله الدين  (* قوله  «والمفروج الذي أَثقله الدين» مقتضى ذكره هنا أَنه بالجيم. قال في شرح  القاموس: وصوابه بالحاء، وتقدم للمصنف في هذه المادة في شرح حديث عبد الله بن  جعفر ما يؤخذ منه ذلك. وكذا يؤخذ من القاموس في مادة فرج.).  وقال أَبو عبيدة: المُفْرَج أَن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالي أَحداً،  فإِذا جنى جناية كانت جِنايَتُه على بَيْت المال لأَنه لا عاقِلة له؛ وقال  بعضهم: هو الذي لا دِيوانَ له. ابن الأَعرابي: المُفْرَج الذي لا مال له،  والمُفْرَج الذي لا عشيرة له.  ويقال: أَفْرَجَ القومُ عن قَتِيلٍ إِذا انْكَشَفُوا، وأَفْرَجَ فلان عن  مكان كذا وكذا إِذا حلَّ به وتركه، وأَفْرَجَ الناس عن طريقه أَي  انْكَشَفُوا. وفَرَجَ فاهُ: فَتَحَهُ للموْتِ؛ قال ساعدة بن جؤَية:  صِفْرِ المَباءَة ذِي هَِرْسَيْنِ مُنْعَجِفٍ،  إِذا نَظَرْتَ إِلَيْه قُلْتَ: قد فَرَجا  والفَرُّوجُ: الفَتِيُّ من ولد الدُّجاج، والضم فيه لغة، رواه اللحياني.  وفَرُّوجة الدُّجاجةِ تجمع فَراريجَ، يقال: دُجاجة مُفْرِجٌ أَي ذات  فَراريجَ. والفَرُّوجُ، بفتح الفاءِ: القَباءُ، وقيل: الفَرُّوج قَباءٌ فيه  شَقٌّ من خَلْفِه. وفي الحديث: صلى بنا النبي، صلى الله عليه وسلم،  ويعليه فَرُّوجٌ من حَريرٍ. وفَرُّوج: لَقَبُ إِبراهيم بن حَوْرانَ؛ قال بعض  الشعراءِ يَهْجُوه:  يُعَرِّضُ فَرُّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه،  كما عُرِّضَتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ  لَحى اللهُ فَرُّوجاً، وخَرَّبَ دارَه  وأَخْزى بني حَوْرانَ خِزْيَ حَمِير  وفَرَجٌ وفرَّاجٌ ومُفَرِّجٌ أَسماء. وبنو مُفْرِجٍ: بطن.
مقاييس اللغة:
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
القاموس المحيط:
فَرَجَ اللّهُ الغَمَّ يَفْرِجُه كشَفَه، كفَرَّجَه. والفَرْجُ العَوْرَةُ، والثَّغْرُ، ومَوْضِعُ المَخافَةِ، وما بين رِجْلَي الفَرَسِ، وكُورةٌ بالمُوْصِلِ، وطَريقٌ عندَ أُضاخَ. والفَرْجانِ خُراسانُ وسِجِسْتانُ، أو السِّنْد. والفَرْجُ، وبضمَّتين الذي لا يَكْتُمُ السِّر، ويُكْسَرُ، والقَوْسُ البائِنَةُ عن الوَتَرِ، كالفارجِ والفَريجِ، والمرأةُ تكونُ في ثوبٍ واحد، وبالضم د بفارِسَ، منه الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ المُحَدِّثُ.
والفُرْجَةُ، مُثَلَّثَةً: التَّفَصِّي من الهَمِّ. وفُرْجَةُ الحائِطِ، بالضم. والْأَفْرَجُ: الذي لا تلْتقي أليتَاهُ لِعِظَمِهِما، والذي لا يزالُ يَنْكَشِفُ فَرْجُه والاسمُ: الفَرَجُ، محرَّكَةً. والمُفْرِجُ، بكسر الراءِ: الدَّجاجةُ ذاتُ فَراريجَ، ومن كان حَسَنَ الرَّمْيِ فَيُصْبحُ يوماً وقد تَغَيَّرَ رَمْيُه. وبنو مُفْرِجٍ: قبيلةٌ، وبفتحها: القتيلُ يوجَدُ في فَلاةٍ بعيدةٍ من القُرى، والذي يُسْلِمُ ولا يُوالي أحداً، ومنه: " لا يُتْرَكُ في الْإِسلامِ مُفْرَجٌ " ، أي: إذا جَنى كان على بيت المالِ، لأنه لا عاقِلَةَ له. وكمُحَمَّدٍ: المُشْطُ، ومَنْ بانَ مِرْفَقُهُ عن إبْطِهِ. والفَروجُ: كصَبورٍ: القوسُ التي انْفَرَجَت سِيَتاها. وكتَنُّورٍ: قميصُ الصغير، وقَباءٌ شُقَّ من خَلْفِه، وفَرْخُ الدَّجاجِ، ويُضَمُّ كسُبُّوحٍ. وتَفاريجُ القَباءِ والدَّرابِزينِ: شُقوقُهُما، ومن الْأَصابعِ: فَتَحاتها، جمعُ تِفْرَجَةٍ. ورجُلٌ تِفْرِجَةٌ وتِفْراجَةٌ ونِفْرِجاءُ، وهذه بالنونِ: جَبانٌ ضعيفٌ. وأفْرَجوا عن الطريقِ والقَتيلِ: انْكَشَفوا، وعنِ المكانِ: تركوهُ. وفَرَّجَ تفريجاً: هَرِمَ. والفَريجُ: البارِدُ، والناقةُ التي وضَعَتْ أوَّلَ بَطْنٍ حَمَلَتْهُ. وفَراوَجَانُ: ة بمَرْوَ.
ورجُلٌ أفْرَجُ الثنايا: أفْلَجُها. والفارِجُ: الناقةُ انْفَرَجَتْ عنِ الوِلادَةِ فَتُبْغِضُ الفَحْلَ وتَكْرَهُه. ومحمدُ بنُ يعقوبَ الفَرَجِيُّ محرَّكةً: زاهدٌ مَشهورٌ.
تاج العروس:
فرج
" فَرَجَ الله الغَمَّ " من باب ضَرَبَ " يَفْرِجه " بالكسر " : كشَفَه كَفَرَّجَه " مشدّداً فانْفرَجَ وتَفَرَّجَ . قال الشاعر :
" يا فَارِجَ الهَمِّ وكَشّافَ الكُرَبْ
والفَرَجُ من الغَمّ بالتحريك يقال : فَرَّجَ الله غَمَّك تَفْرِيجاً . " والفَرْجُ : العَوْرَةُ " فهو اسمٌ لجميع سَوْآتِ الرِّجَال والنِّسَاءِ والفِتْيَانِ وما حَوالَيْهَا كُلُّه فَرْجٌ وكذلك من الدَّوابِّ ونحوِها . وفي اللسان : الفَرْجُ : ما بين اليَدَيْنِ والرِّجْلَيْن . وفي المُغْرِب : الفَرْجُ : قُبُلُ الرَّجْلِ والمرأَةِ باتّفاق أَهلِ اللّغَة . وقول الفقهاءِ : القُبُلُ والدُّبُرُ كلاهما فَرْجٌ يَعِني في الحُكْمِ . وفي المصباح : الفَرجُ من الإِنسان يُطْلَق على القُبُلِ والدُّبُر لأَنّ كلّ واحد مُنفرِجٌ أَي مُنْفَتِحٌ وأَكثر استعماله في العُرْف في القُبُل . فُلانٌ تُسَدّ به الفُرُوجُ : جمعُ الفَرْجِ وهو " الثِّغْر " المَخُوفُ هو " مَوْضِعُ المَخَافَةِ " . قال :
فَغَدَتْ كِلا الفَرْجَيْنِ تَحْسَب أَنه ... مَوْلَى المَخَافَةِ خَلْفُهَا وأَمامُها سُمِّيَ فَرْجاً لأَنه غير مَسْدُودٍ . و " في حديث عُمَر " " قَدِمَ رَجُلٌ من بعضِ الفُرُوجِ " يعني الثُّغُورَ . الفَرْجُ : " ما بَيْن رِجْلَيِ الفَرَسِ " وقال امرؤُ القَيْس :
لها ذَنَبٌ مثلُ ذَيْلِ العَرُوسِ ... تَسُدّ به فَرْجَها مِنْ دُبُرْ أَراد ما بين فَخِذَيِ الفَرَسِ ورِجْلَيْهَا . وسَمِّيَ فَرْجُ المَرْأَةِ والرَّجُلِ فَرْجاً لأَنّه بين الرِّجْلَيْنِ . الفَرْجُ : " كُورَةٌ بالمَوْصِل " . الفَرْجُ : " طَريقٌ عند أُضَاخَ " كغُرَاب . أُمِّرَ علَن الفَرْجَيْنِ . وفي عَهْدِ الحَجّاج : " استعْملتُك على الفَرْجَيْن والمِصْرَيْن " " الفَرْجَانِ : خُرَاسَانُ وسِجِسْتَانُ " ولمِصْرَانِ : الكُوفَةُ والبَصْرَةُ : قَالَهُ الأَصمعِيّ . وأَنشدَ قَول الهُذليّ :
" علَى أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كان مُؤَمِّرِي ومثله في النّهَايَة . وهو قولُ أَبي الطَّيّبِ اللّغويّ وغيرِه . " أَو " المراد بالفَرْجَيْن خراسانُ " والسنْدَ " ؛ وهو قولُ أَبي عُبَيْدَةَ . وقد أَوردَهما في الصّحاح . الفَرْجَانُ : " الفَرْجُ " كالجُحْرَانِ له ذِكْرٌ في حديثِ عائشة رضي الله عنها . لا تُفْشِ سِرَّك إِليه فإِنَّه فُرُجٌ " بضَمَّتينِ " هو " الذي لا يَكْتُم سِرّاً ويُكْسَر " : الأَوّلُ عن ابن سيده . وحكى اللُّغَتَيْنِ كُرَاع . الفُرُجُ : " القَوْسُ البائِنةُ عن الوَتَرِ " وهو المُنْفَجَّة السِّيَتَيْن . وقيل هي التي بانَ وَتَرُهَا عن كَبِدَهَا " كالفَارِجِ والفَرِيجِ " وقد تقدّمَت الإِشارةُ إِليه . الفُرُجُ : " المَرْأَةُ تكونُ في ثَوْبٍ واحدٍ " . وفي اللّسَانِ : امرأَةٌ فُرُجٌ : مُتَفَضِّلَةٌ في ثَوْبٍ يَمَانِيَةٌ كما يقولُ أَهلُ نجدٍ : فُضُلٌ . الفُرْجُ " بالضّمِّ : د بفارِسَ منه الحسن بن عليّ المُحَدّث " وأَبو بكرٍ عبدُ الله بنُ إِبراهِيمَ بنِ محمّدِ ابن جَنْكَوَيْه شيخٌ صالحٌ وَرِعٌ عن أَبي طالِبٍ حَمزةَ بن الحُسَيْن الصُّوفيّ وعنه أَبو القَاسم هِبَةُ الله بن عبدِ الوارثِ الشِّيرَازيّ سمع منه بفُرْج وأَثنَى عليه . " والفَرْجَةُ مثلّثَةً : التَّفَصِّي " أَي الخَلاَصُ " من الهَمّ " . والفَرْجَة بالفتح : الرَّاحَةُ من خُزْنٍ أَو مَرَضٍ . قال أُميَّةُ بن أَبي الصَّلْت :
لا تَضِيقَنَّ في الأُمُورِ فَقْد تُكْ ... شَفُ غَمّاؤُهَا بِغَيْرِ احْتِيَالِ
رُبمَا تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْ ... رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العِقالِ
قال ابن الأَعْرَابيّ : فُرْجَةٌ اسمٌ وفَرْجَةٌ مَصْدَرٌ قيل : الفَرْجَةُ في الأَمْرِ و " فُرْجَة الحائطِ " والبابِ " بالضّمّ " والمَعْنَيَانِ متقارِبَانِ . وقد فَرَجَ له يَفْرِجُ فَرْجاً وفَرْجَةً . والمصنِّف أَخذ التثليثَ من التّهذيب فإِن نَصّه : ويُقَال : ما لهذا الغَمِّ من فَرْجَةٍ ولا فُرْجَةٍ ولا فِرْجَةٍ . " والأَفْرَجُ : الّذِي لا " تكاد " تَلْتَقِي أَلْيَتاهُ لعِظَمِهما " وهذا في الحَبَش . رجلٌ أَفْرَجُ وامرأَة فَرْجاءُ بَيِّنَا الفَرَجِ . يقال : لا تَنظُرْ إِليه فإِنه فَرِجٌ . الفَرِجُ والأَفْرَجُ : " الذي لا يَزالُ يَنْكشِف فَرْجُه " إِذا جلسَ ويَتكشَّفُ . فَرِجَ بالكسر فَرَجاً و " الاسم الفَرَجُ مُحَرّكةً " . وفي حديث الزُّبَيْر : " إِنه كَان أَجْلَعَ فَرِجاً " . " والمُفْرِج بكسر الراءِ : الدَّجَاجَةُ ذاتُ فَرَارِيجَ . و " المُفْرِج أَيضاً : " مَنْ كان حَسَنَ الرَّمْيِ فيُصْبِح " يوماً " وقد " أَفْرَجَ أَي " تَغَيَّر رَمْيُه " . " وبنو مُفْرِجٍ " كمُحْسِن : " قبيلةٌ " من طَيِّئٍ . " وبفتحها " وفي بعض النُّسخ : وكمُكْرَمِ " : القَتِيلُ يُوجَد في فُلاَةٍ " من الأَرض " بَعِيدَةٍ من القُرَى " كذا عن ابن الأَعرابيّ أَي فهو يُودَى من بيتِ المالِ ولا يَبْطُلُ دَمُه قال أَبو عبيدةَ : المُفْرَج : هو " الذي يُسلِمُ ولا يُوالِي أَحَداً أَي إِذا جَنَى " جِنَايَةً " كانَ " أَي كانت جِنَايَتُه " عَلَى بَيْتِ المال لأَنه لا عاقِلَةَ له . ومنه " الحديث " " لا يُتْرَك في الإِسلام مُفْرَجٌ " " يعني إِن وُجدَ قَتِيلٌ لا يُعْرَفُ قاتلُه وُدِيَ من بيتِ مالِ الإِسلام ولا يُتْرَكُ . ويُرْوَى بالحَاءِ . وسَيُذْكَرُ في موضعِه . وكان الأَصمعيّ يقول : هو مُفْرَحٌ بالحَاءِ ويُنْكِر قولَهُم : مُفْرَجٌ بالجيم وروى أَبو عُبَيْدٍ عن جابرٍ الجُعْفيّ أَنه هو الرّجُلُ يكون في القَوْمِ من غيرِهم فحُقَّ عَلَيْهِم أَن يَعْقِلُوا عنه . قال : وسمعتُ محمّدَ بنَ الحسنِ يقول : يُرْوَى بالجيم والحَاءِ . وقيل : هو المُثْقَلُ بحَقِّ دِيَةٍ أَو فِدَاءٍ أَو غُرْمٍ . عن أَبي زيد : المُفرَّجُ " كمُحَمَّدٍ " - وكذا المِرْجَلُ والنَّحِيتُ كلّ ذلك - " : المُشْطُ " . وأَنشَدَ ثعلب لبعضهم يَصف رَجُلاً شاهِدَ زُورٍ :
فاتَهُ المجدُ والعَلاءُ فأَضْحَى ... يَفْتُق الخِيسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّجْ المُفَرَّج أَيضاً : " مَنْ بانَ مِرْفَقُهُ عن إِبْطِه " قال الشاعر :
مُتوسِّدينَ زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ ... ومُفَرَّجٍ عَرِقِ المَقَذِّ مُنَوَّقِ " والفَرُوجُ كصَبُورِ : القَوْسُ التي انْفَرَجَتْ سِيتَاهَا " وانْفَجَّت . الفَرُّوج " كَتَنُّورٍ : قَمِيصُ الصّغِيرِ . و " قيلَ : هو " قَبَاءٌ " فيه " شَقٌّ مِن خَلْفِه " . و " صلَّى بنا النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم وعليه فَرَّوجٌ من حَرير " والجمعُ الفَرَارِيجُ . الفَرّوج : " فَرْخ الدَّجَاج " وهو الفَتِيُّ منه " ويُضَمّ كسُبُّوحٍ " لغة فيه رواه اللِّحْيَانيّ . " وتَفَارِيجُ القَبَاءِ والدَّرَابِزِينِ : شُقوقُهما " وخُروقُهما وهي الحُلْفُق واحدُها تِفْرَاجٌ . التَّفَارِيج " من الأَصابعِ : فَتَحَاتُها " عن ابن الأَعْرَابيّ " جمع تِفْرِجَة " بكسر الأَوّل والثالث وفي اللسان أَنه جمع تِفْرَاجٍ . " ورجل تِفْرِجَةٌ " بالضّبط المُتَقدِّم " وتِفْرَاجَةٌ " بزيادة الأَلف والهاءِ وحكاهما أَبو حيّان في شرح التسهيل " ونِفْرَاجاءُ " مكسوراً " وهذه " أَي الأَخيرة " بالنّون " بدل التَّاء والذي في اللسان والتهذيب : رجل نِفْرِجُ ونِفْرِجَةٌ ونِفْرَاج ونِفْرِجَاءُ كلّ ذلك بالنون : يَنْكَشفُ عند الحَرْب . ونِفْرِجُ ونِفْرِجةٌ وتِفْرِجُ وتِفْرِجةٌ : " جَبانٌ ضعيفٌ " . أَنشد ثعلب :
" تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَليلُ النَّيْلِ
" يُلْقَى عليه نِيِدُلاَنُ اللَّيْلِ " وأَفْرَجُوا عن الطّريق و " أَفْرَجَ القَوْمُ عن " القَتيل " إِذا " انكَشَفوا . أَفْرَجُوا " عن المكانِ " إِذا أَخَلُّوا به و " تَرَكُوه " . " وفَرَّجَ تَفْرِيجاً : هَرِمَ " . " والفَرِيج " كأَميرٍ " : البارِدُ " هكذا في نسختنا بالدّال وهو خطأٌ والصواب : البارِزُ المُنْكَشِفُ الظَّاهِر وكذلك الأُنثى . قال أَبو ذُؤَيبٍ يَصِف دُرَّةً
بِكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُرِيدُ نَمَاءَهَا ... لِيُبْرِزَهَا للْبَيْعِ فَهْيَ فَرِيجُ كَشَفَ عن هذه الدُّرَّةِ غِطَاءَها لِيرَاهَا النّاسُ . الفَرِيجُ : " النّاقة الّتي وَضَعَت أَوَّلَ بَطْنٍ حَمَلتْه " وقال كُرَاع : امرأَةٌ فَرِيجٌ : قد أَعْيَتْ من الوِلادةِ . وناقةٌ فَرِيجٌ كالَّةٌ شُبِّهَتْ بالمَرْأَةَ الّتي قد أَعْيَتْ من الوِلادَة : نَقَلَه ابن سيده . وقال مَرَّةً : الفَرِيجُ من الإِبلِ : الذي قد أَعيا وأَزحَفَ . " وفَرَاوَجَانُ " بالفتح ويقال : بَرَاوَجَانُ " : ة بمَرْو " منها أَبو عبد الله محمد بن الحسن بن زيد المَرْوَزيّ رَوَى عنه الحاكِمُ أَبو عبد الله وغيرُه . " ورجُلٌ أَفْرَجُ الثَّنَايا " و " أَفْلَجُها " بمعنىً واحدٍ . " والفارِجَ : الناقَةُ انْفَرَجَتْ عن الوِلادة فتُبغِض الفَحْلَ وتَكْرَهُه " . أَبو جعفر " محمّد بنُ يَعْقُوبَ " بنِ الفَرَجِ الصُّوفيّ السّامُرِّيّ " الفَرَجِيّ مُحَرَّكَةً " منسوبٌ إِلى الجَدّ " زاهِدٌ مشهورٌ " أَنفَقَ الكثيرَ على العلماءِ والفُقَرَاءِ وتَفَقَّه وسَمِعَ علِيَّ ابنَ المَدِينيّ وأَبا ثَوْرٍ صحب أَبا تُرَابٍ النَّخْشَبِيَّ وذا النُّونِ المِصريَّ وعنه محمّدُ بنُ يُوسفَ بنِ بِشْرٍ الهَرَويُّ ومات بالرَّمْلَة بعد سبعين ومائتين . ومما يستدرك عليه من هذا الباب : الفَرْجُ : الخَلَل بين شَيْئينِ . والجمع فُرُوجٌ لا يُكْسَّر على غير ذلك . والفُرْجَة : الخَصَاصَةُ بين الشَّيْئِينِ . وعن النَّضْر بن شُمَيْلٍ : فَرْجُ الوادي : ما بين عُدْوَتَيْه وهو بَطْنُه وفَرْجُ الطَّريقِ منه وفُوَّهَتُه . وفَرْجُ الجَبَل : فَجُّه . وبينهما فُرْجَةٌ : أَي انْفرَاجٌ . وجمعُ الفُرْجَة فُرُجاتٌ كظُلماتٍ . وفي الحديث : " فُرَجُ الشَّيْطَان " جمع فُرْجَةٍ كظُلْمَةٍ وظُلْمٍ . والمُفْرَجُ كمُكْرَمٍ : الذي لا عَشيرَةَ له قاله أَبو موسى . ومكان فَرِجٌ : فيه تَفَرُّجٌ . وجَرَت الدَّابةُ مِلْءَ فُرُوجِهَا . وهو ما بين القَوَائمِ يقال للفَرس : مَلأَ فَرْجَه وفُرُوجَه : إِذا عَدَا وأَسرعَ به . قال أَبو ذؤَيب يصف الثَّور :
فَانْصَاعَ منْ فَزَعٍ وسَدَّ فُرُوجَه ... غُبْرٌ ضَوَارٍ وَافِيَانِ وأَجْدَعُ أَي مَلأَ قَوَائمَه عَدْواً كأَنّ العَدْوَ سَدَّ فُرُوجَه ومَلأَها . وافِيَانِ أَي صَحِيحانِ وأَجْدَعُ : مقْطُوعُ الأُذنِ . وفُرُوجُ الأَرْضِ : نَواحِيها . وفَرَجَ البَابَ : فَتَحَه . وبابٌ مَفْرُوجٌ مُفَتَّحٌ . وقَول أَبي ذُؤَيب :
" وللشَّرِّ بَعْدَ القَارعَات فُرُوجُ يحتمل أَن يكون جمْعَ فَرْجَة كصَخْرةٍ وصُخُورٍ أَو مَصدراً لفَرَجَ يَفْرِجُ أَي تَفَرُّجٌ وانْكشَافٌ . وفي التهذيب : في حديث عَقيلٍ " أَدْرِكوا القَوْمَ على فَرْجَتهم " أَي على هَزيمتهم . قال : ويُرْوَى بالقَاف والحاءِ . والفارِجيّ : إِلى باب فارْجَك مَحلَّة ببُخَارَا منها أَبو الأَشعث عبد العزيز بن " أَبي " الحارث النَّزاريّ عن الحاكم أَبي أَحمد وغيره وعنه أَبو محمَّدٍ النَّخْشَبيّ وغيره . وفارِجُ بنُ مالكِ بنِ كَعْبِ بن القَيْن : بَطْنٌ منهم مالكٌ وعَقيلٌ ابْنَا فارجٍ اللَّذَانِ جَاءَا بعَمْرِو بنِ عَديّ إِلى خَاله جَذيمةَ الأَبْرَشِ . وفَرْجَيَان : قَرْيَةٌ بسَمَرْقَنْدَ منها أَبو جعفَرٍ محمّدُ بنُ إِبراهيمَ بن محدث . ونَعْجَةٌ فَرِيجٌ : إِذا وَلدَتْ فانْفَرَجَ وَرِكَاهَا . والمُفْرَج : الّذي لا وَلَدَ له . وقيل الّذي لا عشيرَةَ له ؛ عن ابن الأَعرَابيّ وقيل : الذي لا مالَ له . والمُفْرُوجُ : الّذي أَثقلَه الدَّيْنُ وصوابه الحاءِ . وفَرَجَ فاه : فَتَحَه للمَوْت . قال ساعدَةُ بنُ جُؤَيّةَ :
صِفْرِ المَبَاءَةِ ذي هَرْسَيْنِ مُنْعَجفٍ ... إِذا نَظَرْتَ إِليه قُلْتَ قد فَرَجَا وأَفْرَجَ الغُبَارُ : أَجْلَى . والمَفَارِجُ : المَخَارجُ . وفَرُّوجٌ كَتَنُّورٍ : لقبُ إِبراهيمَ ابنِ حَوْرانَ قال بعضُ الشُّعَراءِ يهجوه
يُعرِّض فَرّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه ... كما عُرِّضتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ
لَحَا اللهُ فَرُّوجاً وخَرَّب دارَه ... وأَخْزَى بني حَوْرَانَ خِزْيَ حَمِيرِ
وفَرَجٌ وفَرّاجٌ ومُفَرِّجٌ : أَسماءٌ . واستدرك شيخُنا : الفَيْرَجُ لضَرْبٍ من الأَصْباغ عن المحكم قلت : هكذا في نُسختنا ولعلّه الفَيْرُوزَجُ ؛ وسيأْتي

##### Türkçe

فرج
**فَرَجَ - يَفْرِجُ - فَرْج - فُرْوْج**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 11:37 yazar: Administrator
**فَرَجَ - يَفْرِجُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir şeyde: açar ve onda, iç boşluğuna götüren bir delik yaracak şekilde yarar: bir şeyin iç boşluğundan dışarıya bir çıkış açar
**فَرْج**: “**فَرَجَ - يَفْرِجُ**” fiilinin isim-fiilidir: o da, bir şeyin iç boşluğuna götüren deliktir; yahut bir şeyin iç boşluğundan dışarıya bir çıkış açan (delik)tir
Dişilerin **فرج**’i, onlarda üreme yolunun sonunda çocuk (doğum) deliğidir
Erkeklerin **فرج**’i, onlarda üreme yolunun sonunda meni deliğidir
**فُرُوْج**: “**فَرْج**”in çoğuludur
**أفْرَجَ - يُفْرِج** + bir varlık + bir varlıktan: onu “**يَفْرِجُ**” kıldı: yolunun sonunda set (engel) bulunan şeye bir delik ve çıkış kıldı: onu serbest bıraktı
Ve lafız, “açma ve **فرج** ve yarma ve şerh etme ve şeyin cisminin içinde, onun iç boşluğuna geçmek için bir ayrılma ve delik meydana getirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَقَّ - يَشُقُّ**، **فَتَحَ - يَفْتَحُ**، **شَرَحَ - يَشْرَحُ**، **بَقَرَ - يَبْقُرُ**، **فَرَجَ - يَفْرِجُ**، **بَجَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**)
**فرجت**
 	﴿Ve gök **فرجت** edildiği zaman (9)﴾ **المرسلات**
**فرج - فروج**
gök ﴿Üstlerindeki göğe bakmadılar mı: onu nasıl bina ettik ve süsledik; ve onun için **فروج** yoktur (6)﴾ **ق** ﴿Ve gök **فرجت** edildiği zaman (9)﴾ **المرسلات**
Meryem’in **فرج**’i  ﴿Ve o ki **فرج**’ini korudu; biz de ona ruhumuzdan üfledik; ve onu ve oğlunu âlemler için bir âyet kıldık (91)﴾ **الأنبياء** ﴿Ve İmrân kızı Meryem ki **فرج**’ini korudu; biz de ona ruhumuzdan üfledik; ve Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti; ve itaat edenlerden oldu (12)﴾ **التحريم**
Erkeklerin **فروج**’u	﴿Ve onlar ki **فروج**’larını koruyanlardır (5) ancak eşleri yahut sağ ellerinin malik oldukları müstesna; çünkü onlar kınanmış değildirler (6) artık bunun ötesini isteyenler; işte onlar, haddi aşanlardır (7)﴾ **المؤمنون** ﴿Ve onlar ki **فروج**’larını koruyanlardır (29) ancak eşleri yahut sağ ellerinin malik oldukları müstesna; çünkü onlar kınanmış değildirler (30) artık bunun ötesini isteyenler; işte onlar, haddi aşanlardır (31)﴾ **المعارج**
Erkeklerin **فروج**’u kadınların **فروج**’u      	﴿Müminlere de ki: bakışlarından kıs(ın)lar ve **فروج**’larını korusunlar; bu, onlar için daha temizdir; şüphesiz Allah, yaptıklarından haberdardır (30) ve mümin kadınlara da ki: bakışlarından kıs(ın)lar ve **فروج**’larını korusunlar; ve görünen kısmı müstesna ziynetlerini açığa vurmasınlar; ve başörtülerini yakalarının üzerine vursunlar; ve ziynetlerini, kocaları yahut babaları yahut kocalarının babaları yahut oğulları yahut kocalarının oğulları yahut kardeşleri yahut kardeşlerinin oğulları yahut kız kardeşlerinin oğulları yahut kadınları yahut sağ ellerinin malik oldukları yahut erkeklerden şehvet sahibi olmayan tâbiler yahut kadınların avretlerine muttali olmamış çocuk müstesna, açığa vurmasınlar; ve gizledikleri ziynet bilinsin diye ayaklarıyla vurmasınlar; ve ey müminler, hepiniz Allah’a tevbe edin; umulur ki felah bulursunuz (31)﴾ **النور**
   	﴿Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaat eden erkekler ve itaat eden kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, huşû duyan erkekler ve huşû duyan kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, **فروج**’larını koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah’ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar: Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir ecir hazırladı (35)﴾ **الأحزاب**
**مختار الصحاح**
● [**فرج**] **ف رج**: **الفَرَجُ** gamdan (kederden) (kurtuluş)tur; “Allah onun gamını **فَرَّجَ** etti” dersin, **تَفْرِيجاً**; ve onu ayrıca **فَرَجَهُ** (kurtardı), “**ضرب**” bâbındandır. Ve **الفَرْجَةُ** (fetha ile): kederden sıyrılmadır. Şair dedi ki:
belki nefisler bir işten hoşlanmaz; onda bir **فرجة** vardır, bağın çözülmesi gibi
Ve **الفُرْجَةُ** (damme ile): duvarın ve benzerinin aralığıdır; “ikisi arasında **فُرْجه** vardır” denir, yani bir açılma. Ve hadiste: ﴿İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz﴾ dedi. **الاسمعي** dedi: o, **الحاء** iledir; **الجيم**’i inkâr etti. **أبو عبيد** dedi: **محمد بن الحسن** dedi: **الجيم** ile ve **الحاء** ile rivayet olunur; ve **الجيم** ile manası: ıssız bir arazide, bir köy yanında olmaksızın bulunan öldürülmüş kimsedir; der ki: beytülmâlden diyeti ödenir. **أبو عبيدة** dedi: o, kimseyle velâyet bağı kurmayan kimsedir; bir suç işlerse, (diyeti) beytülmâldedir; çünkü onun **عاقلة**’si yoktur. Ve **الفَرُّوجَةُ** (fetha ile): **الفراريجِ**’in bir tanesidir; ve **مُفْرِجٌ** bir tavuk: **فراريج** sahibi (olan)dır.
**الراغب**
**فرج**
- **الفرج** ve **الفرجة**: iki şey arasındaki yarıktır; duvarın aralığı gibi. Ve **الفرج**: iki bacak arasıdır; onunla **السوأة** hakkında kinaye yapıldı; çoğaldı, nihayet onda sarih (ifade) gibi oldu. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve o ki **فرجها**’sını korudu﴾ [**الأنبياء**/91]، ﴿**لفروجهم** حافظون﴾ [**المؤمنون**/5]، ﴿ve **فروجهن**’i korurlar﴾ [**النور**/31]. Ve **الفرج**, sınır (gedik) ve her korku yeri için mecaz yapıldı. Ve denildi ki: İslâm’da iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır (bak: جنى الجنتين s. 86; ve المجمل 3/917). Ve onun sözü: ﴿Ve onun için **فروج** yoktur﴾ [**ق**/6], yani: yarıklar ve gedikler. Dedi ki: ﴿Ve gök **فرجت** edildiği zaman﴾ [**المرسلات**/9], yani: yarıldı. Ve **الفرج**: gamın açılmasıdır. “Allah senden (gamı) **فرج** etti” denir. Ve **قوس فرج**: iki ucu açıldı. Ve **رجل فرج**: sırrını gizlemez. Ve **فرج**: **فرجه**’i durmadan açığa çıkar (bak: المجمل 3/920). Ve tavukların **فراريج**’i, yumurtanın onlardan ayrılıp açılması sebebiyledir. Ve **دجاجة مفرج**: **فراريج** sahibi (olan)dır. Ve **المفرج**: kavmin kendisinden ayrılıp açıldığı, onu kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir.
**ملخص اللسان:**
1.     **فَرَج** ona **يَفْرِج** **فَرْجاً** ve **فَرْجَة**. **الفَرْجُ**: iki şey arasındaki boşluktur; çoğulu **فُرُوجٌ**’dur
2.     **فَرْجُ الوادي**: iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır,
3.      ve yolun **فَرْجُ**’i ondan; ve onun ağzı
4.     ve **الفَرْجَة**: gamdan sıyrılmadır;
5.     ve denildi ki: işte **الفَرْجَة**; ve **الفُرْجَة**, damme ile, duvarda ve kapıda; iki mana birbirine yakındır;
6.     ve insanlar onun yolundan **أَفْرَجَ** etti; yani açılıp çekildiler.
7.     ve **فَرَجَ فاهُ**: onu ölüm için açtı
8.     ve **الفَرْجُ**: avrettir. Ve **الفَرْجُ**: erkeğin ve kadının edevatıdır,
**لسان العرب**

● - **فرج**: **الفَرْجُ**: iki şey arasındaki gedik/boşluk; çoğulu **فُرُوجٌ**dur; bundan başka bir şekilde kırık çoğul yapılmaz. **أَبو ذؤيب** öküzü vasfederek dedi ki:
فانْصاعَ مِنْ فَزَعٍ، وسَدَّ فُرُوجَهُ،
غُبْرٌ ضَوارٍ، وافِيانِ وأَجْدَعُ

Onun **فُروجه**’i: ayakları arasındaki şeydir. **سَدَّ فُرُوجَه** yani koşmakla ayaklarını doldurdu; sanki koşu onun **فُروجَه**’ini kapattı ve onları doldurdu. **وافيان**: sağlam ikisi. **أَجْدَع**: kulağı kesik.

**الفُرْجَة** ve **الفَرْجَة**: **الفَرْج** gibidir; ve denildi ki: **الفُرْجَة** iki şey arasındaki açıklık/boşluktur.

**ابن الأَعرابي**: parmakların yarıklarına **التَّفارِيجُ** denir; onun teki **تِفْراجٌ**dur (* قوله «واحدها تفراج» عبارة القاموس جمع تفرجة كزبرجة.)؛ ve **الدَّرابِزِينِ**’in deliklerine **التَّفارِيجُ** ve **الحُلْفُق** denir.

**النضر**: **فَرْجُ الوادي** iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır; ve ondan **فَرْجُ الطريق** ve onun ağzıdır. Ve **فَرْج الجبَل**: onun geçidi/boğazıdır; dedi ki:
مُتَوَسِّدِين زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ،
ومُفَرَّجٍ، عَرِقِ المَقَذِّ، مُنَوَّقِ

O, koltuk altından dirseği ayrılmış olan geniş **المُفَرَّجُ**dur.

Ve **الفُرْجَة** (ضم ile): duvarın ve benzerinin **فُرْجَة**’si; “aralarında **فُرْجَة** var” denir, yani bir açılma/ayrılma.

Ve cemaat namazı hadîsinde: “**فُرُجات الشيطان**’ı bırakmayın”; **فُرْجَة**’nin çoğuludur; o, saflarda namaz kılanlar arasında bulunan gediktir; onu şeytana nisbet etti, onun işini çirkin göstermek ve ondan sakınmaya sevk etmek için. Bir rivayette: **فُرُجَ الشيطان**; **فُرْجَة**’nin çoğulu, **ظُلْمَة** ve **ظُلَم** gibi.

Ve **الفَرْجَة**: hüzünden yahut hastalıktan rahatlama; **أُمية بن أَبي الصلت** dedi ki:
لا تَضِيقَنَّ في الأُمور، فقد تُكْـ
ـشَفُ غَمَّاؤُها بغير احْتِيالِ
رُبَّما تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْـ
ـرِ له فَرْجَةٌ، كَحَلِّ العِقالِ

**ابن الأَعرابي**: **فُرْجَة** isimdir, **فَرْجَةٌ** mastardır.

Ve **الفَرْجَة**: gamdan sıyrılma; ve denildi ki: işte **الفَرْجَة**; ve **الفُرْجَة** (ضم ile) duvarda ve kapıda; iki mânâ birbirine yakındır. Ve ona **فَرَج** oldu: **يَفْرِج** **فَرْجاً** ve **فَرْجَة**.

**التهذيب**: “Bu gamın ne **فَرْجَة**’si vardır ne **فُرْجَة**’si ne de **فِرْجَة**’si” denir.

**الجوهري**: **الفَرَجُ** gamdan (تحريك ile). “Allah gamını **فَرَّجَ** etsin” denir, **تَفْريجاً**; aynı şekilde “Allah senden gamını giderdi” **فَرَجَ الله عنك غمَّك يَفْرِج** (kesr ile).

Ve **عبد الله ابن جعفر** hadîsinde: “Annemiz yetimliğimizi zikretti ve onun için **تُفْرَحُ** etmeye başladı”; **أَبو موسى** dedi ki: onu böyle, noktasız **الحاء** ile buldum; dedi ki: **الطبراني** bu lafızdan yüz çevirdi de onu hadîsten bıraktı. Dedi ki: eğer **الحاء** ile ise, o, “onu **أَفرَحَه**: onu gamlandırdı ve ondan **الفَرَحَ**’ı giderdi”dendir; ve “borç onu **أَفْرَحَه** etti” yani onu ağırlaştırdı. Eğer **الجيم** ile ise, o, kendisine aşireti olmayan **المُفْرَجِ**dendir; sanki anneleri, babalarının vefat ettiğini ve kendilerinin aşireti olmadığını kastetti; bunun üzerine Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Yoksulluktan mı korkuyorsun, ben onların velîsi iken?”

Ve **الفَرْجُ**: korkulan sınır/gedik (ثغر); o, korku yeridir; dedi ki:
فَغَدَت، كِلا الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَولى المَخافة: خَلْفُها وأَمامُها

Onun çoğulu **فُرُوج**dur; kapalı olmadığı için **فَرْج** diye adlandırıldı.

Ve **عُمَر** hadîsinde: “Bazı **الفُرُوجِ**’dan bir adam geldi”; yani sınır boyları; onun teki **فَرْج**dir.

**أَبو عبيدة**: **الفَرْجانِ** **السِّنْد** ve **خُراسانُ**’dır. **الأَصمعي** dedi ki: **سِجِسْتانُ** ve **خُراسانُ**. Ve **الهذلي**’nin sözünü okudu:
على أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كانَ مُؤَمَّرِي

Ve **الحجَّاج** devrinde: “Seni **الفَرْجَين** ve **المِصْرَين** üzerine görevlendirdim”; **الفَرْجانِ**: **خُراسانُ** ve **سِجِسْتانُ**; **المِصْرانِ**: **الكُوفة** ve **البَِصْرَة**.

Ve **الفَرْجُ**: avret.

Ve **الفَرْجُ**: erkeğin ve kadının edep yeri; çoğulu **فُرُوج**.

Ve **الفَرْجُ**: erkeklerin, kadınların ve oğlanların ayıp yerlerinin ve çevresinin toplamına isimdir; hepsi **فَرْج**dir; aynı şekilde hayvanlardan ve benzerlerinden mahlûkatta da.

Tenzîlde: **والحافِظِين فُرُوجَهُم والحافِظات**; ve onda: **والذين هم لِفُرُوجِهِم حافِظون إِلا على أَزواجِهم**; **الفراء** dedi ki: “**على فُروجِهِم يُحافِظون**”u kastetti; böylece **اللام**’ı **على** mânâsında kıldı; sonra ikincisini ondan istisna etti de “**إِلا على أَزواجِهم**” dedi. **ابن سيده** dedi ki: bu, **ثعلب**’in ondan naklidir; dedi ki: bir defa da şöyle dedi: “**على**”, “**إِلا على أَزواجِهم**” sözünden, **مَلُومِينَ**’in صلة’sindendir; eğer **اللام**’ı ilkinin menzilesinde kılsa idi daha iyi olurdu.

Ve **رجل فَرِجٌ**: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkan. Ve **فَرِجَ** (kesr ile) **فَرَجاً**.

**الزبير** hadîsinde: onun **أَجْلَعَ فَرِجاً** olduğu; **الفَرِجُ**: oturduğu zaman **فَرْجُه** görünen ve açılan kimsedir.

Ve **الفَرْجُ**: iki el ile iki ayak arasındaki şey.

Ve binek, **مِلْءَ فُرُوجِها** koştu; o, ayaklar arasındaki şeydir; onun teki **فَرْج**dir; dedi ki:
وأَنت إِذا اسْتَدْبَرْتَهُ، سَدَّ فَرْجَه
بِضافٍ فُوَيْقَ الأَرْض، ليْسَ بأَعْزَلِ

Şairin sözü:
شُعَبُ العِلافِيَّات بَيْنَ فُرُوجِهِمْ،
والمُحْصَناتُ عَوازِبُ الأَطْهارِ

**العِلافِيَّاتُ**: **عِلافٍ**’a nisbet edilen eyerlerdir; **قُضاعةَ**’dan bir adam. **الفُرُوج** **فَرْج**’in çoğuludur; o, iki bacak arasındaki şeydir; onların, kadınlarının **أَطهار**’ı üzerine gazveyi tercih ettiklerini kasteder.

İki şey arasındaki her **فُرْجَة** ise, o bütünüyle **فَرْج**dir; şu sözü gibi:
إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابِئاً،
بالفَرْجِ بَيْنَ لَبانِه ويَدِهْ

İki eli arasındakini **فَرْجاً** kıldı.

**امرؤُ القيس** dedi ki:
لها ذَنَبٌ مِثلُ ذَيْلِ العَروسِ،
تَسُدُّ به فَرْجَها مِن دُبُرْ

Atın uylukları ile iki bacağı arasındaki şeyi kastetti.

**أَبي جعفر الأَنصاري** hadîsinde: “İki **فُروجي** arasını doldurdum”; **فَرْجٍ**’in çoğuludur; o, iki bacak arasındaki şeydir. Ata “**مَلأَ فَرْجَه** ve **فُرُوجَه**” denir; koştuğu ve onunla hızlandığı zaman. Kadının ve erkeğin **فَرْجُ**’üne **فَرْجاً** denildi; çünkü iki bacak arasındadır.

**فُروجُ الأَرض**: onun tarafları.

**باب مَفْرُوجٌ**: açılmış.

Ve **رجلٌ أَفْرَجُ الثَّنايا** ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**: tek mânâdadır.

Ve **الأَفْرَجُ**: iki kalçası büyük olan; neredeyse birbirine değmez; bu Habeşlilerde olur. **رجل أَفْرَجُ** ve **امرأَة فَرْجاءُ**: açık **الفَرَج** sahibi; ve **فَرِجَ** **فَرَجاً**.

Ve **المُفَرَّجُ** **الأَفْرَجِ** gibidir.

Ve **الفُرُجُ** ve **الفِرْجُ** (kesr ile): sırrı gizlemeyen kimse. **ابن سيده** dedi ki: **الفُرُجَ**’ün (fâ ve râ’nın dammesiyle) ve **الفِرْجَ**’in iki lugat olduğunu görüyorum; **كراع**’dan.

Ve **قَوْسٌ فُرُجٌ** ve **فارِجٌ** ve **فَرِيجٌ**: iki yay kolu açılmış; ve denildi ki: o, kirişten dışarı çıkık olandır; ve denildi ki: kirişi, göbeğinden ayrılmış olandır.

Ve **الفَرَجُ**: sıkıntının açılması ve gamın gitmesi. Allah ona **فَرَجَ** etti; ve **فَرَّجَ** etti; böylece **انْفَرَجَ** ve **تَفَرَّجَ**. Ve “Allah onu **فَرَجَه** etti ve **فَرَّجه** etti” denir; şair dedi ki:
يا فارِجَ الهَمِّ وكشَّاف الكُرَبْ

Ve **أَبي ذؤَيب**’in sözü:
فإِني صَبَرْتُ النَّفْسَ بَعْدَ ابنِ عَنْبَسٍ،
وقد لَجَّ، مِنْ ماءِ الشُّؤُونِ، لَجُوجُ
لِيُحْسَبَ جَلْداً، أَو لِيُخْبَرَ شامِتٌ،
وللشَّرِّ، بَعْدَ القارِعاتِ،

**فُرُوجُ**: “Şöyle der: İbn **عَنْبَسٍ**’in başıma gelen musibetine sabrettim ki dayanıklı sayılabileyim; yahut benim tahammülümü bir kınayıcı haber alsın da benden dolayı kırılsın; ve caizdir ki onun sözü **فُرُوجٌ** olsun; **فَرْجة**’nin **فُروج** üzere çoğulu; tıpkı **صَخْرةٍ** ve **صُخُور** gibi; ve caizdir ki **فَرَجَ يَفْرِجُ**’in masdarı olsun; yani **تَفَرُّجٌ** ve açılma.”

**أَبو زيد**: Tarağa **النحِيتُ** ve **المُفَرَّجُ** ve **المِرْجَلُ** denir; ve **ثعلب** bazılarına ait olarak, yalancı şahit bir adamı vasfederek şu beyti okudu:
فَاتَهُ المَجْدُ والعَلاءُ، فأَضْحَى
يَنْقُصُ الحَيْسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّج
(* “**ينقص الحيس**” sözü asılda böyledir; ve benzeri **شرح القاموس**’tadır.)

**التهذيب**: **عَقِيلٍ** hadîsinde: “Kavme **فَرْجَتِهم** üzere yetişin” yani “hezimetleri üzere”; dedi ki: ve **القاف** ve **الحاءِ** ile de rivayet olunur. Ve **الفَريجُ**: zahir, bariz, açığa çıkmış olandır; dişisi de böyledir; **أَبو ذؤَيب** bir inciyi vasfederek dedi:
بكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُريدُ نَماءَها،
لِيُبْرِزَها للبَيْعِ، فَهْيَ فَريجُ
Bu inciyi, insanlar görsün diye örtüsünü ondan açtı.

Ve bir adam **نِفْرِجٌ** ve **نِفْرِجَةٌ** ve **نِفْراجٌ** ve **نِفْرِجاءُ** (uzatmalı): savaşta açığa çıkar. Ve **نِفْرِجٌ** ve **نِفْرِجةٌ**, ve **تِفْرِجٌ** ve **تِفْرِجَةٌ**: zayıf, korkak; **ثعلب** şu beyti okudu:
تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَلِيلُ النَّيْلِ،
يُلْقَى عَليه نِيدُِلانُ اللَّيْلِ
Yahut şu şekilde okudu:
تِفْرِجَةُ القَلْبِ بَخِيلٌ بالنَّيل،
يُلْقى عليه النِّيدُِلانُ بالليل
Ve **نِفْرِجةٌ** diye de rivayet olunur. Ve **النِّفْرِجُ**: dokumacı. Ve bir kadın **فُرُجٌ**: elbisede bol (geniş) olan; Yemenli; tıpkı “Necd ehli **فُضُلٌ**” demen gibi.

Ve bir dişi eşek **فَريجٌ**: doğumdan yorulmuş. Ve bir deve **فَريجٌ**: bitkin; doğumdan yorulmuş kadına benzetilmiştir; **ابن سيده** dedi ki: bu, **كراع**’ın sözüdür; **مرّة** dedi ki: develerden **الفَريجُ**, yorulmuş ve sürünür hâle gelmiş olandır. Ve bir koyun **فَريجٌ**: doğurduğu zaman kalçaları açılır; **أَبو عمرو** bunu **مخخ** üzerine delil getirerek okudu:
أَمْسى حَبيبٌ كالفَريجِ رائِخا

Ve **المُفرَجُ**: çocuğu olmayan **الحَمِيلُ**; ve denildi ki: aşireti olmayan; **ابن الأَعرابي**’den. Ve **المُفْرَجُ**: yeryüzünün ıssızlığında bulunan öldürülmüş kimse. Ve hadiste: “**العَقْلُ** Müslümanların geneli üzerinedir”; ve hadiste: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; der ki: katili bilinmeyen bir maktul bulunursa, İslâm beytülmâlinden diyeti ödenir ve bırakılmaz; **الحاءِ** ile de rivayet olunur ve yerinde zikredilecektir. **الأَصمعي** şöyle derdi: o **مُفْرَحٌ**’tır, **الحاءِ** ile; ve onların **مُفْرَجٌ** ( **الجيم** ile) sözünü inkâr ederdi; **أَبو عبيد** **جابر الجعْفِيّ**’den rivayet etti: onun, kavim içinde onlardan olmayan bir adam olduğu, bu sebeple onun adına diyet ödemelerinin üzerlerine hak olduğu; dedi ki: ve **محمد بن الحسن**’i şöyle derken işittim: **الجيم** ve **الحاءِ** ile rivayet olunur; kim **مُفْرَج** derse (**الجيم** ile), o, ıssız bir arazide bulunan maktuldür; yanında bir köy bulunmaz; beytülmâlden diyeti ödenir ve kanı boşa gitmez; ve denildi ki: o, kavim içinde onlardan olmayan bir adamdır; onların onun adına diyet ödemeleri gerekir; ve denildi ki: o, diyet yahut fidye yahut borç yüküyle ağırlaşmış kimsedir. Ve **المَفْروجُ**: borcun ağırlaştırdığı kimse
(* “**والمفروج الذي أَثقله الدين**” sözü: burada zikredilmesinin gereği, onun **الجيم** ile olmasıdır. **شرح القاموس**’ta dedi ki: doğrusu **الحاء** iledir; ve musannifin bu maddede **عبد الله بن جعفر** hadisini şerhinde, bunun alındığı şey daha önce geçti. Ve **القاموس**’tan da **فرج** maddesinde alınır.)

Ve **أَبو عبيدة** dedi ki: **المُفْرَج**: adamın Müslüman olması ve kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlerse, onun suçu beytülmâl üzerinedir; çünkü onun **عاقِلة**si yoktur; ve bazıları dedi ki: o, divanı olmayan kimsedir. **ابن الأَعرابي**: **المُفْرَج** malı olmayan kimsedir; ve **المُفْرَج** aşireti olmayan kimsedir.

Ve denir ki: Kavim bir maktulden dolayı **أَفْرَجَ** ettiğinde, yani dağılıp açıldıklarında; ve falan kimse şu şu yerden **أَفْرَجَ** ettiğinde, yani oraya konup onu terk ettiğinde; ve insanlar yolundan **أَفْرَجَ** etti, yani açılıp çekildiler. Ve **فَرَجَ فاهُ**: onu ölüme açtı; **ساعدة بن جؤَية** dedi:
صِفْرِ المَباءَة ذِي هَِرْسَيْنِ مُنْعَجِفٍ،
إِذا نَظَرْتَ إِلَيْه قُلْتَ: قد فَرَجا

Ve **الفَرُّوجُ**: tavuğun yavrusundan genç olan; ondaki zamme bir lehçedir; **اللحياني** rivayet etti. Ve tavuğun **فَرُّوجة**si **فَراريجَ** olarak toplanır; denir ki: **دُجاجة مُفْرِجٌ** yani **فَراريجَ** sahibi. Ve **الفَرُّوجُ** (fâ’sı fethalı): **القَباءُ**; ve denildi ki: **الفَرُّوج** arkası yarık bir **قَباءٌ**dur. Ve hadiste: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, bize namaz kıldırdı; üzerinde ipekten bir **فَرُّوجٌ** vardı. Ve **فَرُّوج**: **إِبراهيم بن حَوْرانَ**’ın lakabıdır; bazı şairler onu hicvederek dedi:
يُعَرِّضُ فَرُّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه،
كما عُرِّضَتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ
لَحى اللهُ فَرُّوجاً، وخَرَّبَ دارَه
وأَخْزى بني حَوْرانَ خِزْيَ حَمِير

Ve **فَرَجٌ** ve **فرَّاجٌ** ve **مُفَرِّجٌ** isimlerdir. Ve **بنو مُفْرِجٍ**: bir koldur.

مقاييس اللغة:
(**فرج**) **الفاء** ve **الراء** ve **الجيم**, şeyde bir açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: duvarda ve başkasında **الفُرجة**; yarık. Denir: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Ve derler: Şüphesiz **الفَرْجة**: bir kederden yahut gamdan sıyrılmadır. Ölçü birdir; lâkin onlar ikisini fetih ile ayırırlar. Dedi:
Belki nefisler bir işten ürker; onda, bağın çözülmesi gibi bir **فَرجة** vardır([52])
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arasıdır. İmru’ul-Kays dedi:
Onun bir kuyruğu vardır, gelin eteği gibi; onunla, arkasından, **فَرجَها**sını kapatır([53])
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki geçitlerdir; ve **فُرُوجاً** diye adlandırıldı, çünkü teftişe ve korumaya muhtaçtır. Ve denir: Şüphesiz İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Ve her korku yeri bir **فَرْج**dir. Ve bir yay **فُرُج**dur; eğer onun iki ucu yarılıp açıldıysa. Dediler: ve **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen kimsedir. Ve bir kadın **فَرْجاء**. Ve ondan **الفُرُج**: sırrı gizlemeyen kimsedir; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** durmadan açığa çıkan kimsedir. Ve **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; ve içindeki **الفُرجة** sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı da nesebi de olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadiste rivayet olundu: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”, **الجيم** ile.

القاموس المحيط:
Allah gamı **فَرَجَ** eder, onu **يَفْرِجُ**: onu açıp giderdi; **فَرَّجَه** gibi. Ve **الفَرْجُ**: avret, ve sınır geçidi, ve korku yeri, ve atın iki bacağı arası, ve Musul’da bir bölge, ve **أُضاخَ** yanında bir yol. Ve **الفَرْجانِ**: Horasan ve Sicistan; yahut Sind. Ve **الفَرْجُ**, iki damme ile: sırrı gizlemeyen; ve kesrelenir; ve kirişten ayrılmış yay; **الفارج** ve **الفَريج** gibi; ve kadın tek bir elbisede olur; ve damme ile: Fars’ta bir yer; ondan **الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ المُحَدِّثُ**.
Ve **الفُرْجَةُ**, üç vecih üzere: gamdan sıyrılma. Ve duvarın **فُرْجَةُ**si, damme ile. Ve **الْأَفْرَجُ**: iki kalçası büyüklüklerinden dolayı birleşmeyen; ve **فَرْجُه** durmadan açığa çıkan; ad: **الفَرَجُ**, harekeli. Ve **المُفْرِجُ**, **الراء**ın kesresiyle: **فَراريج** sahibi tavuk; ve atışı güzel olup da bir gün sabahlayıp atışı değişmiş olan kimse. Ve **بنو مُفْرِجٍ**: bir kabile; ve onun fethiyle: köylerden uzak bir ıssızda bulunmuş ölü; ve İslâm’a girip de kimseyle velâlaşmayan; ve ondan: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; yani: cinayet işlerse Beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقِلَة**si yoktur. Ve **كمُحَمَّدٍ**: tarak; ve dirseği koltuk altından ayrılıp görünen kimse. Ve **الفَروجُ**: **كصَبورٍ** gibi: iki ucu açılmış yay. Ve **كتَنُّورٍ** gibi: küçüğün gömleği; ve arkası yarılmış **قَباء**; ve tavuğun yavrusu; ve **سُبُّوحٍ** gibi dammelenir. Ve **تَفاريجُ القَباءِ** ve korkulukların: ikisinin yarıkları; ve parmaklardan: onların açıklıkları; **تِفْرَجَةٍ**nin çoğulu. Ve bir adam **تِفْرِجَةٌ** ve **تِفْراجَةٌ** ve **نِفْرِجاءُ**; ve bu, **النون** ile: korkak, zayıf. Ve yoldan ve ölüden **أفْرَجوا**: açılıp çekildiler; ve mekândan: onu terk ettiler. Ve **فَرَّجَ** bir **تفريجاً**: ihtiyarladı. Ve **الفَريجُ**: soğuk; ve ilk karın olarak taşıdığı yavruyu doğuran deve. Ve **فَراوَجَانُ**: Merv’de bir yer.
Ve bir adam **أفْرَجُ الثنايا**: onların **أفْلَجُ**u. Ve **الفارِجُ**: doğumdan açılmış deve; böylece aygırdan nefret eder ve onu sevmez. Ve **محمدُ بنُ يعقوبَ الفَرَجِيُّ** harekeli: meşhur bir zâhid.

تاج العروس:
(**فرج**)
“Allah gamı **فَرَجَ** etti” **ضَرَبَ** bâbından; “onu **يَفْرِجه**” kesre ile: onu açıp giderdi; şeddeli “**كَفَرَّجَه**”; böylece **انْفرَجَ** ve **تَفَرَّجَ**. Şair dedi:
“Ey gamı gideren ve sıkıntıları açıp ortaya çıkaran
Ve **الفَرَجُ** gamdan, hareke ile; denir: Allah gamını **فَرَّجَ** etti, **تَفْرِيجاً**.”
Ve **الفَرْجُ**: avret; o, erkeklerin, kadınların, gençlerin bütün çirkin yerlerinin ve çevresinin tamamı için bir isimdir: hepsi **فَرْج**dir; ve binek hayvanlarından ve benzerlerinden de böyledir. **اللسان**’da: **الفَرْجُ**: iki el ile iki bacak arasıdır. **المُغْرِب**’de: **الفَرْجُ**: dil ehlinin ittifakıyla erkeğin ve kadının önü. Fakihlerin sözü: ön ve arka, ikisi de **فَرْج**dir; hükümde demektir. **المصباح**’da: insandan **الفَرجُ**, ön ve arka üzerine ıtlak olunur; çünkü her biri **مُنفرِجٌ**dir, yani **مُنْفَتِحٌ**; ve örfte kullanımı daha çok öndedir. “Falanca ile **الفُرُوجُ** kapatılır”: **الفَرْجِ**in çoğuludur; o, “**الثِّغْر**” korkulan sınırdır; o, “**مَوْضِعُ المَخَافَةِ**”dir. Dedi:
Böylece iki **الفَرْجَيْنِ** sabahladı; sanki o… korkunun velîsi; onun arkası ve önü
**فَرْج** diye adlandırıldı; çünkü kapalı değildir. Ve “Ömer’in hadisi”nde: “Bazı **الفُرُوجِ**dan bir adam geldi”; yani sınır geçitleri. **الفَرْجُ**: “atın iki bacağı arasıdır.” İmru’ul-Kays dedi:
Onun bir kuyruğu vardır, gelin eteği gibi… onunla, arkasından, **فَرْجَها**sını kapatır
Atın iki uyluğu ile iki bacağı arasını kastetti. Ve kadının ve erkeğin **فَرْجُ**u, iki bacak arasında olduğu için **فَرْج** diye adlandırıldı. **الفَرْجُ**: “Musul’da bir bölge.” **الفَرْجُ**: “**أُضَاخَ** yanında bir yol”; **غُرَاب** gibi. **الفَرْجَيْنِ** üzerine emir kılındı. Haccâc’ın ahdinde: “Seni **الفَرْجَيْنِ** ve iki şehre memur ettim.” “**الفَرْجَانِ**: Horasan ve Sicistan”; ve iki şehir: Kûfe ve Basra; bunu **الأَصمعِيّ** söyledi. Ve Hüzeylî’nin sözünü inşad etti:
“Benim emir kılanım iki **الفَرْجَيْنِ**den birinin üzerindeydi”
Ve **النّهَايَة**’de de bunun benzeri. Ve bu, **أَبي الطَّيّبِ اللّغويّ** ve başkasının sözüdür. Yahut “iki **الفَرْجَيْنِ** ile murad Horasan ve Sind’dir”; bu, **أَبي عُبَيْدَةَ**nin sözüdür. Ve ikisini **الصّحاح**’ta zikretti. **الفَرْجَانُ**: “**الفَرْجُ**”, **الجُحْرَانِ** gibi; Âişe رضي الله عنها hadîsinde onun zikri vardır. “Sırrını ona ifşa etme; çünkü o **فُرُجٌ**dur”; iki damme ile; o, “sır gizlemeyen”dir; ve kesrelenir: birincisi İbn Sîde’den. Ve iki lugatı **كُرَاع** nakletti. **الفُرُجُ**: “kirişten ayrılmış yay”; o, iki ucu yarılıp açılmış olandır. Ve denildi: o, kirişi göbeğinden ayrılmış olandır; “**كالفَارِجِ والفَرِيجِ**”; ona işaret daha önce geçti. **الفُرُجُ**: “kadın tek bir elbisede olur.” **اللّسَان**’da: bir kadın **فُرُجٌ**: tek bir Yemen elbisesinde geniş giyinen; Necd ehlinin dediği gibi: **فُضُلٌ**. **الفُرْجُ** “damme ile”: Fars’ta bir yer; ondan “**الحسن بن عليّ المُحَدّث**”; ve “**أَبو بكرٍ عبدُ الله بنُ إِبراهِيمَ بنِ محمّدِ ابن جَنْكَوَيْه**” salih, vera sahibi bir şeyh; “**أَبي طالِبٍ حَمزةَ بن الحُسَيْن الصُّوفيّ**”den; ondan da “**أَبو القَاسم هِبَةُ الله بن عبدِ الوارثِ الشِّيرَازيّ**”; ondan **فُرْج**’da işitti ve onu övdü. “**الفَرْجَةُ** üç vecih üzere: **التَّفَصِّي**”; yani kurtuluş; “gamdan.” Ve **الفَرْجَة** fetih ile: hüzünden yahut hastalıktan rahatlamadır. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
İşlerde sakın daralma; çünkü belki… onun gamlısı, hilesiz açılıp giderilir

Belki nefisler işten hoşlanmaz… onda bir **فَرْجَةٌ** vardır; **العِقالِ**’in çözülmesi gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **فُرْجَةٌ** bir isimdir, **فَرْجَةٌ** ise bir mastardır. Denildi ki: işte **الفَرْجَةُ** ve “**فُرْجَة الحائطِ**” ve kapı “zamme ile”dir; iki mânâ birbirine yakındır. Ve ona **فَرَجَ** eder; **يَفْرِجُ**; **فَرْجاً** ve **فَرْجَةً**. Müellif, üçlü söyleyişi **التّهذيب**’den aldı; çünkü onun metni: “Bu gamın ne **فَرْجَةٌ**’si vardır, ne **فُرْجَةٌ**’si, ne de **فِرْجَةٌ**’si” der. “Ve **الأَفْرَجُ**: iki kalçası büyüklüklerinden dolayı neredeyse birleşmeyen kimsedir”; bu Habeşlilerde olur. **أَفْرَجُ** bir adam ve **فَرْجاءُ** bir kadın; **الفَرَجِ**’i açıkça belli. Denir: Ona bakma; çünkü o **فَرِجٌ**’dir. **الفَرِجُ** ve **الأَفْرَجُ**: “oturduğu zaman **فَرْجُه** açılmaktan geri durmayan” ve açılıp saçılan kimsedir. Kesre ile **فَرِجَ**; **فَرَجاً**; ve “isim **الفَرَجُ** harekeli olarak”. Zübeyr hadîsinde: “O, **أَجْلَعَ** **فَرِجاً** idi.” “Ve **المُفْرِج** râ’sı kesreli olarak: **فَرَارِيجَ** sahibi tavuktur. Ve “**المُفْرِج** ayrıca: “atıcılığı güzel olup bir gün sabahlar” ve “**أَفْرَجَ** etmiş olur; yani “atıcılığı değişmiştir”.” “Ve **بنو مُفْرِجٍ**” **مُحْسِن** gibi: Teyy’den “bir kabile”dir. “Ve fethasıyla”; bazı nüshalarda: ve **مُكْرَم** gibi: “köylerden uzak, yerin bir ıssızlığında bulunan öldürülmüş kimse”dir; İbnü’l-A‘râbî’den böyledir; yani onun diyeti beytülmâlden ödenir ve kanı boşa gitmez. Ebû Ubeyde dedi: **المُفْرَج**: “Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmayan kimsedir; yani bir cinayet işlerse, “yani cinayeti” beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقِلَة**’si yoktur.” Ondandır “hadis”: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; yani katili bilinmeyen bir maktul bulunursa, İslâm beytülmâlinden diyeti ödenir ve bırakılmaz. Hâ ile de rivayet edilir. Yerinde zikredilecektir. Asma‘î derdi ki: O, hâ ile **مُفْرَحٌ**’tır; onların cim ile **مُفْرَجٌ** sözünü inkâr eder. Ebû Ubeyd, Câbir el-Cu‘fî’den rivayet etti: O, kavim içinde başkalarından olan adamdır; onun adına akîle ödemesinin onlara vacip olması gerekir. Dedi: Muhammed b. el-Hasen’i “cim ve hâ ile rivayet edilir” derken işittim. Denildi ki: O, diyet yahut fidye yahut borç yüküyle ağırlaşmış kimsedir. Ebû Zeyd’den: **المُفرَّجُ** “**مُحَمَّدٍ** gibi” – ve aynı şekilde **المِرْجَلُ** ve **النَّحِيتُ**; bunların hepsi –: “tarak”tır. Sa‘leb, birinin şu beytini okudu; yalancı şahit bir adamı vasfeder:

Şeref ve yücelik onu geçti de sabahladı…
**الخِيسَ**’i **النَّحِيتِ المُفَرَّجْ** ile yarıp söküyor.

**المُفَرَّج** ayrıca: “dirseği koltuk altından ayrılıp belirgin olan kimse”dir. Şair dedi:

Her bir seçkin deveyi yularını yastık edinmişler…
Ve **مُفَرَّجٍ**; **عَرِقِ المَقَذِّ** **مُنَوَّقِ**.

Ve **الفَرُوجُ** **صَبُورِ** gibi: “iki ucu ayrılıp açılmış yay”dır; ve yarılıp açılmıştır. **الفَرُّوج** “**تَنُّورٍ** gibi: küçüğün gömleği”dir. Ve “denildi ki: o, “bir **قَبَاءٌ**’dır; “arkasında bir yarık” vardır.” Ve “Peygamber –Allah ona salât ve selâm etsin– bize namaz kıldırdı; üzerinde ipekten bir **فَرَّوجٌ** vardı.” Çoğulu **الفَرَارِيجُ**’dir. **الفَرّوج**: “tavuğun yavrusu”dur; ondan genç olan; “**سُبُّوحٍ** gibi zamme ile de gelir”; onda bir lehçedir; Lihyânî rivayet etti. “Ve **تَفَارِيجُ القَبَاءِ والدَّرَابِزِينِ**: ikisinin yarıkları” ve delikleridir; bunlar **الحُلْفُق**tur; tekili **تِفْرَاجٌ**. **التَّفَارِيج** “parmaklardan: onların açıklıkları”dır; İbnü’l-A‘râbî’den. “Kesre ile birinci ve üçüncü (harf)”; “**تِفْرِجَة**’nin çoğulu”dur; Lisân’da onun **تِفْرَاجٍ**’ın çoğulu olduğu geçer. “Ve bir adam **تِفْرِجَةٌ**” önceki ضبط ile; “ve **تِفْرَاجَةٌ**” elif ve hâ ziyadesiyle; ikisini de Ebû Hayyân, Şerhu’t-Teshîl’de nakletti. “Ve **نِفْرَاجاءُ**” kesreli olarak; “ve bu” yani sonuncusu “nûn ile” tâ yerine. Lisân ve Tehzîb’de olan: **نِفْرِجُ** ve **نِفْرِجَةٌ** ve **نِفْرَاج** ve **نِفْرِجَاءُ**; bunların hepsi nûn iledir: savaşta açılıp ortaya çıkar. Ve **نِفْرِجُ** ve **نِفْرِجةٌ** ve **تِفْرِجُ** ve **تِفْرِجةٌ**: “korkak, zayıf”tır. Sa‘leb okudu:

“**تِفْرِجَةُ القَلْبِ**; elde edişi azdır,
“Üzerine gecenin **نِيِدُلاَنُ**’ı atılır.”

Ve yoldan **أَفْرَجُوا** ettiler; ve “kavim **أَفْرَجَ** etti” “maktulden”; “açılıp dağıldıkları zaman”. **أَفْرَجُوا** “mekândan”; orayı boşalttıkları ve “terk ettikleri zaman”. “Ve **فَرَّجَ** **تَفْرِيجاً**: ihtiyarladı.” “Ve **الفَرِيج** **أَميرٍ** gibi: “soğuk””; nüshamızda böyle, **الدال** ile; bu hatadır; doğrusu: belirgin, açılmış, zahir olandır; dişisi de böyledir. Ebû Züeyb, bir inciyi vasfederek dedi:

İki eliyle, büyümesini isteyen bir sütçünün (eliyle)…
Onu satış için ortaya çıkarsın diye; o da **فَرِيجُ**.

Bu inciyi, insanlar görsün diye örtüsünü açtı. **الفَرِيجُ**: “ilk taşıdığı batnı doğurmuş deve”dir. Kurâ‘ dedi: **فَرِيجٌ** bir kadın: doğumdan yorulup acze düşmüştür. Ve **فَرِيجٌ** bir deve: bitkin; doğumdan acze düşmüş kadına benzetilmiştir; İbn Sîde nakletti. Bir defa da dedi: develerden **الفَرِيجُ**: acze düşüp sürünür hâle gelmiş olandır. “Ve **فَرَاوَجَانُ**” fetha ile; ve denilir: **بَرَاوَجَانُ**: Merv’de bir yer; ondan Ebû Abdillah Muhammed b. el-Hasen b. Zeyd el-Mervezî; Hâkim Ebû Abdillah ve başkaları ondan rivayet etti. “Ve bir adam **أَفْرَجُ الثَّنَايا**” ve “**أَفْلَجُها**”; tek mânâdadır. “Ve **الفارِجَ**: doğumdan ayrılıp açılmış devedir; böylece aygırdan nefret eder ve onu kerih görür.” Ebû Ca‘fer “Muhammed b. Ya‘kûb” b. el-Ferec es-Sûfî es-Sâmurrî “**الفَرَجِيّ** harekeli olarak”: dedeye nisbetlidir; “meşhur bir zâhid”dir; âlimlere ve fakirlere çok harcadı; fıkıh öğrendi; Ali b. el-Medînî ve Ebû Sevr’den işitti; Ebû Turâb en-Nahşebî ve Zünnûn el-Mısrî ile sohbet etti; ondan Muhammed b. Yûsuf b. Bişr el-Herevî (rivayet etti); iki yüz yetmişten sonra Remle’de öldü. Ve bu bâbdan ona istidrâk edilenler: **الفَرْجُ**: iki şey arasındaki gediktir. Çoğulu **فُرُوجٌ**; bunun dışında kırılmaz. **الفُرْجَة**: iki şey arasındaki açıklıktır. Nadr b. Şümeyl’den: **فَرْجُ الوادي**: iki yakası arasıdır; o, onun içidir; ve ondan **فَرْجُ الطَّريقِ** ve onun ağzı. **فَرْجُ الجَبَل**: onun geçididir. Ve ikisi arasında **فُرْجَةٌ**: yani açılma. **الفُرْجَة**’nin çoğulu **فُرُجاتٌ**; **ظُلماتٍ** gibi. Hadiste: “**فُرَجُ الشَّيْطَان**”; **فُرْجَةٍ**’nin çoğulu; **ظُلْمَةٍ** ve **ظُلْمٍ** gibi. **المُفْرَجُ** **مُكْرَمٍ** gibi: aşireti olmayan kimsedir; Ebû Mûsâ söyledi. **فَرِجٌ** bir yer: onda **تَفَرُّجٌ** vardır. Ve binek, **فُرُوجِهَا**’sını dolduracak şekilde koştu. O, ayaklar arasındaki (boşluk)tur. Ata denir: **فَرْجَه**’ini ve **فُرُوجَه**’ini doldurdu; yani onunla koştu ve hızlandı. Ebû Züeyb, öküzü vasfederek dedi:

Korkudan yana kaydı ve **فُرُوجَه**’ini kapattı…
Tozlu, böğüren; ikisi sağlam; ve **أَجْدَعُ**.

Yani ayaklarını koşuyla doldurdu; sanki koşu **فُرُوجَه**’ini kapatmış ve doldurmuştur. **وافِيَانِ**: yani ikisi sağlam. **أَجْدَعُ**: kulağı kesik. **فُرُوجُ الأَرْضِ**: onun taraflarıdır. **فَرَجَ البَابَ**: onu açtı. **مَفْرُوجٌ** bir kapı: açılmıştır. Ebû Züeyb’in sözü:

“Ve şer için, çarpanlardan sonra **فُرُوجُ** vardır”

Şu ihtimali taşır: **فَرْجَة**’nin çoğulu olması; **صَخْرةٍ** ve **صُخُورٍ** gibi; yahut **فَرَجَ يَفْرِجُ**’in mastarı olması; yani açılma ve ortaya çıkma. Tehzîb’de: Akîl hadîsinde: “Kavme **فَرْجَتهم** üzere yetişin”; yani bozgunları üzere. Dedi: **القَاف** ve **الحاءِ** ile de rivayet edilir. **الفارِجيّ**: Buhârâ’da **فارْجَك** kapısına nisbet; oradan Ebû’l-Eş‘as Abdülazîz b. “**أَبي**” el-Hâris en-Nezârî; Hâkim Ebû Ahmed ve başkalarından; ondan Ebû Muhammed en-Nahşebî ve başkaları. Ve Fâric b. Mâlik b. Ka‘b b. el-Kayn: onlardan bir batındır; onlardan Mâlik ve Akîl, **فارجٍ**’in iki oğludur; Amr b. Adî’yi dayısı Cezîme el-Ebraş’a getiren ikisidir. Ve **فَرْجَيَان**: Semerkand’da bir köy; ondan Ebû Ca‘fer Muhammed b. İbrâhîm b. Muhaddis. Ve **فَرِيجٌ** bir koyun: doğurduğunda, iki kalçası açılıp ayrılır. **المُفْرَج**: çocuğu olmayan kimsedir. Denildi ki: aşireti olmayan kimsedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Denildi ki: malı olmayan kimsedir. **المُفْرُوجُ**: borcun ağırlaştırdığı kimsedir; doğrusu **الحاءِ**’dır. **فَرَجَ فاه**: ölmek için ağzını açtı. Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:

Barınaksız; iki ezilmişliği olan; eğrilmiş…
Ona baktığında “açtı” dersin; gerçekten **فَرَجَا**.

Ve **أَفْرَجَ الغُبَارُ**: dağılıp açıldı. **المَفَارِجُ**: çıkışlardır. Ve **فَرُّوجٌ** **تَنُّورٍ** gibi: Havrân oğlu İbrâhîm’in lakabıdır. Bazı şairler onu hicvederek dedi:

**يُعرِّض** **فَرّوجُ بنُ حَوْرانَ** kızını teşhir eder... tıpkı alıcılara bir deve nasıl teşhir edildiyse.

Lanet etsin Allah **فَرُّوجاً**’a ve evini harap etsin... ve **بني حَوْرَانَ**’ı, **حَمِيرِ**’in rezilliği gibi bir rezillikle rezil etsin.

Ve **فَرَجٌ** ve **فَرّاجٌ** ve **مُفَرِّجٌ**: isimlerdir. Ve şeyhimiz ilâve etti: **الفَيْرَجُ** **المحكم**’den (naklen) boyalardan bir tür içindir. Dedim: Bizim nüshamızda böyledir; ve muhtemelen o **الفَيْرُوزَجُ**’dur; ve gelecektir.
