# فرج — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AC/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: فرج

فرج
فَرَجَ - يَفْرِجُ - فَرْج - فُرْوْج
فَرَجَ - يَفْرِجُ + كائن + شيئاً أو في شيء: يفتح ويشق فيه فتحة تؤدي إلى جوفه: يفتح مخرجاً من جوف شيء للخارج
فَرْج : اسم فعل "  فَرَجَ - يَفْرِجُ ": وهو كذلك الفتحة المؤدية إلى جوف شيء، أو التي تفتح مخرجاً من جوف شيء للخارج
وفرج الإناث هو فتحة الولد في نهاية مجرى التناسل عندهن
وفرج الذكور هو فتحة المني في نهاية مجرى التناسل عندهم
فُرُوْج : جمع " فَرْج"
أفْرَجَ - يُفْرِج + كائن + عن كائن: جعله " يَفْرِجُ ": جعل له في نهاية طريقه السد فتحة ومخرجاً: أطلق سراحه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفتح والفرج والشق والشرح وإحداث انفصال وفتحة في جسم الشيء للمرور إلى جوفه "، وهي:
شَقَّ - يَشُقُّ، فَتَحَ - يَفْتَحُ، شَرَحَ - يَشْرَحُ، بَقَرَ - يَبْقُرُ، فَرَجَ - يَفْرِجُ، بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ)
فرجت
 	﴿وإذا السماء فرجت (9)﴾ المرسلات
فرج - فروج
السماء﴿أفلم ينظروا إلى السماء فوقهم كيف بنيناها وزيناها وما لها من فروج (6)﴾ ق ﴿وإذا السماء فرجت (9)﴾ المرسلات

فرج مريم  ﴿والتي أحصنت فرجها فنفخنا فيها من روحنا وجعلناها وابنها آية للعالمين(91)﴾ الأنبياء ﴿ومريم ابنت عمران التي أحصنت فرجها فنفخنا فيه من روحنا وصدقت بكلمات ربها وكتبه وكانت من القانتين(12)﴾ التحريم
فروج رجال	﴿والذين هم لفروجهم حافظون(5)إلا على أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم فإنهم غير ملومين(6)فمن ابتغى وراء ذلك فأولئك هم العادون(7)﴾ المؤمنون ﴿والذين هم لفروجهم حافظون(29)إلا على أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم فإنهم غير ملومين(30)فمن ابتغى وراء ذلك فأولئك هم العادون(31)﴾ المعارج
فروج رجال فروج نساء      	﴿قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم ويحفظوا فروجهم ذلك أزكى لهم إن الله خبير بما يصنعون(30)وقل للمؤمنات يغضضن من أبصارهن ويحفظن فروجهن ولا يبدين زينتهن إلا ما ظهر منها وليضربن بخمرهن على جيوبهن ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن أو آبائهن أو آباء بعولتهن أو أبنائهن أو أبناء بعولتهن أو إخوانهن أو بني إخوانهن أو بني إخوانهن أو بني أخواتهن أو نسائهن أو ما ملكت أيمانهن أو التابعين غير أولي الإربة من الرجال أو الطفل الذين لم يظهروا على عورات النساء ولا يضربن بأرجلهن ليعلم ما يخفين من زينتهن وتوبوا إلى الله جميعا أيها المؤمنون لعلكم تفلحون(31)﴾ النور
   	﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما(35)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [فرج] ف رج :الفَرَجُ من الغم تقول فَرَّجَ الله غمه تَفْرِيجاً و فَرَجَهُ أيضا من باب ضرب و الفَرْجَةُ بالفتح التفصي من الهم قال الشاعر ربما تكره النفوس من الأمر له فرجة كحل العقال و الفُرْجَةُ بالضم فرجة الحائط وما أشبهه يقال بينهما فُرْجه أي انفراج وفي الحديث ﴿لا يترك في الإسلام مُفْرَجٌ﴾ قال الاسمعي هو بالحاء وأنكر الجيم وقال أبو عبيد قال محمد بن الحسن يروى بالجيم والحاء ومعناه بالجيم القتيل يوجد بأرض فلاة لا عند قرية يقول يودى من بيت المال وقال أبو عبيدة هو الذي لا يوالي أحدا فإذا جنى جناية كانت في بيت المال لأنه لا عاقلة له و الفَرُّوجَةُ بالفتح واحدة الفراريجِ ودجاجة مُفْرِجٌ ذات فراريج
الراغب
فرج
- الفرج والفرجة: الشق بين الشيئين كفرجة الحائط، والفرج: ما بين الرجلين، وكني به عن السوأة، وكثر حتى صار كالصريح فيه. قال تعالى: }والتي أحصنت فرجها﴿[الأنبياء/91]،﴾لفروجهم حافظون﴿[المؤمنون/5]،﴾ويحفظن فروجهن﴿[النور/31]، واستعير الفرج للثغر وكل موضع مخافة. وقيل: الفرجان في الإسلام: الترك والسودان (انظر: جنى الجنتين ص 86؛ والمجمل 3/917)، وقوله:﴾وما لها من فروج﴿[ق/6]، أي: شقوق وفتوق، قال:﴾وإذا السماء فرجت{ [المرسلات/9]، أي: انشقت، والفرج: انكشاف الغم. يقال: فرج الله عنك، وقوس فرج: انفرجت سيتاها، ورجل فرج: لا يكتم سره، وفرج: لا يزال ينكشف فرجه (انظر: المجمل 3/920)، وفراريج الدجاج لانفراج البيض عنها، ودجاجة مفرج: ذات فراريج، والمفرج: القتيل الذي انكشف عنه القوم فلا يدرى من قتله.
ملخص اللسان:
1.     فَرَج له  يَفْرِج فَرْجاً وفَرْجَة. الفَرْجُ: الخَلَلُ بين الشيئين، والجمع فُرُوجٌ
2.     فَرْجُ الوادي  ما بين عُدْوَتَيْهِ، وهو بطْنُه،
3.      وفَرْجُ الطريق منه وفُوْهَتُه
4.     والفَرْجَة: التَّفَصِّي من الهَمِّ؛
5.     وقيل: الفَرْجَة في الأَمر؛  والفُرْجَة، بالضم، في الجدار والباب، والمعنَيان مُتَقارِبان؛
6.     وأَفْرَجَ الناس عن طريقه أَي  انْكَشَفُوا.
7.     وفَرَجَ فاهُ: فَتَحَهُ للموْتِ
8.     والفَرْجُ: العَوْرَة. والفَرْجُ: شِوارُ الرجل والمرأَة،
لسان العرب
● -   فرج: الفَرْجُ: الخَلَلُ بين الشيئين، والجمع فُرُوجٌ، لا يكسَّر على  غير ذلك؛ قال أَبو ذؤيب يصف الثور:  فانْصاعَ مِنْ فَزَعٍ، وسَدَّ فُرُوجَهُ،  غُبْرٌ ضَوارٍ، وافِيانِ وأَجْدَعُ  فُروجه: ما بين قوائمه. سَدَّ فُرُوجَه أَي مَلأَ قوائمه عَدْواً كأَن  العَدْوَ سَدَّ فُروجَه ومَلأَها. وافيان: صحيحان. وأَجْدَع: مقطوع  الأُذُن. والفُرْجَة والفَرْجَة: كالفَرْج؛ وقيل: الفُرْجَة الخَصاصَة بين  الشيئين. ابن الأَعرابي: فَتَحات الأَصابع يقال لها التَّفارِيجُ، واحدها  تِفْراجٌ  (* قوله «واحدها تفراج» عبارة القاموس جمع تفرجة كزبرجة.)، وخُرُوق  الدَّرابِزِينِ يقال لها التَّفارِيجُ والحُلْفُق. النضر: فَرْجُ الوادي  ما بين عُدْوَتَيْهِ، وهو بطْنُه، وفَرْجُ الطريق منه وفُوْهَتُه.  وفَرْج الجبَل: فَجُّه؛ قال:  مُتَوَسِّدِين زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ،  ومُفَرَّجٍ، عَرِقِ المَقَذِّ، مُنَوَّقِ  وهو الوَساعُ المُفَرَّجُ الذي بان مِرْفَقُه عن إِبطِه. والفُرْجَة،  بالضم: فُرْجَة الحائط وما أَشبهه، يقال: بينهما فُرْجَة أَي انْفِراج. وفي  حديث صلاة الجماعة: ولا تَذَرُوا فُرُجات الشيطان؛ جمع فُرْجَة، وهو  الخَلَلُ الذي يكون بين المُصَلِّينَ في الصُّفُوف، فأَضافها إِلى الشيطان  تَفظِيعاً لشأْنها، وحَمْلاً على الاحتراز منها؛ وفي رواية: فُرُجَ  الشيطان، جمع فُرْجَة كَظُلْمَة وظُلَم. والفَرْجَة: الرَّاحة من حُزْن أَو  مَرَض؛ قال أُمية بن أَبي الصلت:  لا تَضِيقَنَّ في الأُمور، فقد تُكْـ  ـشَفُ غَمَّاؤُها بغير احْتِيالِ  رُبَّما تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْـ  ـرِ له فَرْجَةٌ، كَحَلِّ العِقالِ  ابن الأَعرابي: فُرْجَة اسم، وفَرْجَةٌ مصدر.  والفَرْجَة: التَّفَصِّي من الهَمِّ؛ وقيل: الفَرْجَة في الأَمر؛  والفُرْجَة، بالضم، في الجدار والباب، والمعنَيان مُتَقارِبان؛ وقد فَرَج له  يَفْرِج فَرْجاً وفَرْجَة. التهذيب: ويقال ما لهذا الغَمِّ من فَرْجَة ولا  فُرْجَة ولا فِرْجَة. الجوهري: الفَرَجُ من الغم، بالتحريك. يقال:  فَرَّجَ الله غَمَّك تَفْريجاً، وكذلك فَرَجَ الله عنك غمَّك يَفْرِج، بالكسر.  وفي حديث عبد الله ابن جعفر: ذَكَرَتْ أُمُّنا يُتْمَنا وجَعَلَتْ  تُفْرَحُ له؛ قال أَبو موسى: هكذا وجدته بالحاء المهملة، قال: وقد أَضرب  الطبراني عن هذه اللفظة فتركها من الحديث، قال: فإِن كانت بالحاء، فهو من  أَفرَحَه إِذا غَمَّه وأَزال عنه الفَرَحَ، وأَفْرَحَه الدَّيْن إِذا  أَثْقَله، وإِن كانت بالجيم، فهو من المُفْرَجِ الذي لا عَشِيرة له، فكأَنَّ  أُمَّهُم أَرادتْ أَن أَباهم تُوُفِّيَ ولا عشيرة لهم، فقال النبي، صلى الله  عليه وسلم: أَتَخافِينَ العَيْلة وأَنا وَلِيُّهُم؟ والفَرْجُ: الثَّغْرُ  المَخُوف، وهو موضع المخافة؛ قال:  فَغَدَت، كِلا الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه  مَولى المَخافة: خَلْفُها وأَمامُها  وجمعه فُرُوج، سُمِّي فَرْجاً لأَنه غير مَسْدُود. وفي حديث عُمَر:  قَدِمَ رجل من بعض الفُرُوجِ؛ يعني الثُّغُور، واحدها فَرْج. أَبو عبيدة:  الفَرْجانِ السِّنْد وخُراسانُ، وقال الأَصمعي: سِجِسْتانُ وخُراسانُ؛  وأَنشد قول الهذلي:  على أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كانَ مُؤَمَّرِي  وفي عهد الحجَّاج: اسْتَعْمَلْتُك على الفَرْجَين والمِصْرَينِ؛  الفَرْجانِ: خُراسانُ وسِجِسْتانُ، والمِصْرانِ: الكُوفة والبَِصْرَة.  والفَرْجُ: العَوْرَة. والفَرْجُ: شِوارُ الرجل والمرأَة، والجمع  فُرُوج. والفَرْجُ: اسم لجمع سَوآت الرجال والنساء والفِتْيان وما حَوالَيْها،  كله فَرْج، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخَلْق. وفي التنزيل:  والحافِظِين فُرُوجَهُم والحافِظات؛ وفيه: والذين هم لِفُرُوجِهِم حافِظون إِلا  على أَزواجِهم؛ قال الفراء: أَراد على فُروجِهِم يُحافِظون، فجعل اللام  بمعنى على، واستثنى الثانية منها، فقال: إِلا على أَزواجِهم. قال ابن  سيده: هذه حكاية ثعلب عنه قال: وقال مرة: على مِن قوله: إِلا على أَزواجِهم؛  من صِلةِ مَلُومِينَ، ولو جعل اللام بمنزلة الأَول لكان أَجود.  ورجل فَرِجٌ: لا يزال ينكشِف فَرْجُه. وفَرِجَ، بالكسر، فَرَجاً. وفي  حديث الزبير: أَنه كان أَجْلَعَ فَرِجاً؛ الفَرِجُ: الذي يَبْدو فَرْجُه  إِذا جَلَس، وينكَشِف.  والفَرْجُ: ما بين اليَدَيْن والرجلين. وجَرَتِ الدَّابة مِلْءَ  فُرُوجِها، وهو ما بين القوائم، واحدها فَرْج؛ قال:  وأَنت إِذا اسْتَدْبَرْتَهُ، سَدَّ فَرْجَه  بِضافٍ فُوَيْقَ الأَرْض، ليْسَ بأَعْزَلِ  وقول الشاعر:  شُعَبُ العِلافِيَّات بَيْنَ فُرُوجِهِمْ،  والمُحْصَناتُ عَوازِبُ الأَطْهارِ  العِلافِيَّاتُ، رِحالٌ منسوبة إِلى عِلافٍ، رجل من قُضاعةَ. والفُرُوج  جمع فَرْج، وهو ما بين الرِّجلين، يريد أَنهم آثَرُوا الغَزْوَ على  أَطهار نسائهم؛ وكلُّ فُرْجَةٍ بين شيئين، فهو فَرْجٌ كله، كقوله:  إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابِئاً،  بالفَرْجِ بَيْنَ لَبانِه ويَدِهْ  جعل ما بين يديه فَرْجاً؛ وقال امرؤُ القيس:  لها ذَنَبٌ مِثلُ ذَيْلِ العَروسِ،  تَسُدُّ به فَرْجَها مِن دُبُرْ  أَراد ما بين فَخِذَي الفَرَسِ ورِجْلَيْها. وفي حديث أَبي جعفر  الأَنصاري: فَمَلأْتُ ما بين فُروجي، جمع فَرْجٍ، وهو ما بين الرجلين. يقال  للفرس: مَلأَ فَرْجَه وفُرُوجَه إِذا عَدا وأَسْرَع به. وسُمِّي فَرْجُ  المرأَة والرجل فَرْجاً لأَنه بين الرِّجْلين. وفُروجُ الأَرض:  نواحِيها.وباب مَفْرُوجٌ: مُفَتَّجٌ.  ورجلٌ أَفْرَجُ الثَّنايا وأَفْلَجُ الثَّنايا، بمعنى واحد.  والأَفْرَجُ: العظيم الأَلْيَتَيْنِ لا تَكادان تَلْتقيان، وهذا في الحَبَشِ. رجل  أَفْرَجُ وامرأَة فَرْجاءُ بَيِّنا الفَرَج؛ وقد فَرِجَ فَرَجاً.  والمُفَرَّجُ كالأَفْرَجِ.  والفُرُجُ والفِرْجُ، بالكسر: الذي لا يَكْتُمُ السِّرَّ؛ قال ابن سيده:  وأُرى الفُرُجَ، بضم الفاءِ والراء، والفِرْجَ لُغَتَيْن؛ عن كراع.  وقَوْسٌ فُرُجٌ وفارِجٌ وفَرِيجٌ: مُنَفَّجَةُ السِّيَتَيْنِ، وقيل: هي  النَّاتِئَة عن الوَتَرِ، وقيل: هي التي بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها.  والفَرَجُ: انْكِشافُ الكَرْب وذهابُ الغَمِّ. وقد فَرَجَ الله عنه  وفَرَّجَ فانْفَرَجَ وتَفَرَّجَ. ويقال: فَرَجَه الله وفَرَّجه؛ قال  الشاعر:يا فارِجَ الهَمِّ وكشَّاف الكُرَبْ  وقول أَبي ذؤَيب:  فإِني صَبَرْتُ النَّفْسَ بَعْدَ ابنِ عَنْبَسٍ،  وقد لَجَّ، مِنْ ماءِ الشُّؤُونِ، لَجُوجُ  لِيُحْسَبَ جَلْداً، أَو لِيُخْبَرَ شامِتٌ،  وللشَّرِّ، بَعْدَ القارِعاتِ، فُرُوجُ  يقول: إِني صَبَرْتُ على رُزْئي بابن عَنْبَسٍ لأُحْسَبَ جَلْداً أَو  لِيُخْبَر شامتٌ بتَجَلُّدي فينكسر عَني؛ ويجوز أَن يكون قوله فُرُوجٌ، جمع  فَرْجة على فُروج كَصَخْرةٍ وصُخُور، ويجوز أَن يكون مصدراً لفَرَجَ  يَفْرِجُ أَي تَفَرُّجٌ وانكشاف.  أَبو زيد: يقال لِلْمُشْطِ النحِيتُ والمُفَرَّجُ والمِرْجَلُ؛ وأَنشد  ثعلب لبعضهم يصف رجلاً شاهد الزور:  فَاتَهُ المَجْدُ والعَلاءُ، فأَضْحَى  يَنْقُصُ الحَيْسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّج  (* قوله «ينقص الحيس» كذا في الأصل، ومثله في شرح القاموس.)  التهذيب: في حديث عَقِيلٍ: أَدْرِكُوا القومَ على فَرْجَتِهم أَي على  هَزيمَتِهم، قال: ويُرْوى بالقاف والحاءِ. والفَريجُ: الظَّاهِرُ البارِزُ  المُنْكَشِفُ، وكذلك الأُنثى؛ قال أَبو ذؤَيب يصف دُرَّةً:  بكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُريدُ نَماءَها،  لِيُبْرِزَها للبَيْعِ، فَهْيَ فَريجُ  كَشَفَ عن هذه الدُّرَّة غِطاءَها لِيَراها الناس.  ورجل نِفْرِجٌ ونِفْرِجَةٌ ونِفْراجٌ ونِفْرِجاءُ، ممدود: ينكشف عند  الحرب. ونِفْرِجٌ ونِفْرِجةٌ، وتِفْرِجٌ وتِفْرِجَةٌ: ضعيف جَبانٌ؛ أَنشد  ثعلب:  تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَلِيلُ النَّيْلِ،  يُلْقَى عَليه نِيدُِلانُ اللَّيْلِ  أَو أَنشد:  تِفْرِجَةُ القَلْبِ بَخِيلٌ بالنَّيل،  يُلْقى عليه النِّيدُِلانُ بالليل  ويروى نِفْرِجةٌ. والنِّفْرِجُ: القَصَّارُ. وامرأَة فُرُجٌ:  مُتَفَضِّلَةٌ في ثوبٍ، يُمانِيةٌ، كما تقول: أَهل نَجْد فُضُلٌ.  ومَرَةٌ فَريجٌ: قد أَعْيَتْ من الولادة. وناقَةٌ فَريجٌ: كالَّة،  شُبِّهَتْ بالمرأَة التي قد أَعيت من الولادة؛ قال ابن سيده: هذا قول كراع،  وقال مرّة: الفَريجُ من الإِبل الذي قد أَعْيا وأَزْحَفَ. ونعجة فَريجٌ  إِذا ولَدت فانفَرَج وَرِكاها؛ أَنشده أَبو عمرو مستشهداً به على مخخ:  أَمْسى حَبيبٌ كالفَريجِ رائِخا  والمُفرَجُ: الحَمِيلُ الذي لا وَلَدَ له، وقيل: الذي لا عشيرة له؛ عن  ابن الأَعرابي. والمُفْرَجُ: القَتِيل يُوجَد في فَلاةٍ من الأَرض. وفي  الحديث: العَقْلُ على المسلمين عامَّةً؛ وفي الحديث: لا يُتْرَك في  الإِسلام مُفْرَجٌ؛ يقول: إِن وُجِدَ قَتِيلٌ لا يُعرف قاتله وُدِيَ من بيت مال  الإِسلام ولم يُترك، ويروى بالحاءِ وسيذكر في موضعه. وكان الأَصمعي يقول:  هو مُفْرَحٌ، بالحاءِ، ويُنْكِر قولَهم مُفْرَجٌ، بالجيم؛ وروى أَبو  عبيد عن جابر الجعْفِيّ: أَنه هو الرجل الذي يكون في القوم من غيرهم فحقَّ  عليهم أَن يَعْقِلوا عنه؛ قال: وسمعت محمد بن الحسن يقول: يروى بالجيم  والحاءِ، فمن قال مُفْرَج، بالجيم، فهو القتيل يُوجَد بأَرض فَلاة، ولا يكون  عنده قَرْيةٌ، فهو يُودى من بيت المال ولا يَبْطُلُ دَمُه، وقيل: هو  الرجل يكون في القوم من غيرهم فيلزمهم أَن يَعْقِلوا عنه، وقيل: هو المثقل  بحق دية أَو فِداءٍ أَو غُرم. والمَفْروجُ: الذي أَثقله الدين  (* قوله  «والمفروج الذي أَثقله الدين» مقتضى ذكره هنا أَنه بالجيم. قال في شرح  القاموس: وصوابه بالحاء، وتقدم للمصنف في هذه المادة في شرح حديث عبد الله بن  جعفر ما يؤخذ منه ذلك. وكذا يؤخذ من القاموس في مادة فرج.).  وقال أَبو عبيدة: المُفْرَج أَن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالي أَحداً،  فإِذا جنى جناية كانت جِنايَتُه على بَيْت المال لأَنه لا عاقِلة له؛ وقال  بعضهم: هو الذي لا دِيوانَ له. ابن الأَعرابي: المُفْرَج الذي لا مال له،  والمُفْرَج الذي لا عشيرة له.  ويقال: أَفْرَجَ القومُ عن قَتِيلٍ إِذا انْكَشَفُوا، وأَفْرَجَ فلان عن  مكان كذا وكذا إِذا حلَّ به وتركه، وأَفْرَجَ الناس عن طريقه أَي  انْكَشَفُوا. وفَرَجَ فاهُ: فَتَحَهُ للموْتِ؛ قال ساعدة بن جؤَية:  صِفْرِ المَباءَة ذِي هَِرْسَيْنِ مُنْعَجِفٍ،  إِذا نَظَرْتَ إِلَيْه قُلْتَ: قد فَرَجا  والفَرُّوجُ: الفَتِيُّ من ولد الدُّجاج، والضم فيه لغة، رواه اللحياني.  وفَرُّوجة الدُّجاجةِ تجمع فَراريجَ، يقال: دُجاجة مُفْرِجٌ أَي ذات  فَراريجَ. والفَرُّوجُ، بفتح الفاءِ: القَباءُ، وقيل: الفَرُّوج قَباءٌ فيه  شَقٌّ من خَلْفِه. وفي الحديث: صلى بنا النبي، صلى الله عليه وسلم،  ويعليه فَرُّوجٌ من حَريرٍ. وفَرُّوج: لَقَبُ إِبراهيم بن حَوْرانَ؛ قال بعض  الشعراءِ يَهْجُوه:  يُعَرِّضُ فَرُّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه،  كما عُرِّضَتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ  لَحى اللهُ فَرُّوجاً، وخَرَّبَ دارَه  وأَخْزى بني حَوْرانَ خِزْيَ حَمِير  وفَرَجٌ وفرَّاجٌ ومُفَرِّجٌ أَسماء. وبنو مُفْرِجٍ: بطن.
مقاييس اللغة:
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
القاموس المحيط:
فَرَجَ اللّهُ الغَمَّ يَفْرِجُه كشَفَه، كفَرَّجَه. والفَرْجُ العَوْرَةُ، والثَّغْرُ، ومَوْضِعُ المَخافَةِ، وما بين رِجْلَي الفَرَسِ، وكُورةٌ بالمُوْصِلِ، وطَريقٌ عندَ أُضاخَ. والفَرْجانِ خُراسانُ وسِجِسْتانُ، أو السِّنْد. والفَرْجُ، وبضمَّتين الذي لا يَكْتُمُ السِّر، ويُكْسَرُ، والقَوْسُ البائِنَةُ عن الوَتَرِ، كالفارجِ والفَريجِ، والمرأةُ تكونُ في ثوبٍ واحد، وبالضم د بفارِسَ، منه الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ المُحَدِّثُ.
والفُرْجَةُ، مُثَلَّثَةً: التَّفَصِّي من الهَمِّ. وفُرْجَةُ الحائِطِ، بالضم. والْأَفْرَجُ: الذي لا تلْتقي أليتَاهُ لِعِظَمِهِما، والذي لا يزالُ يَنْكَشِفُ فَرْجُه والاسمُ: الفَرَجُ، محرَّكَةً. والمُفْرِجُ، بكسر الراءِ: الدَّجاجةُ ذاتُ فَراريجَ، ومن كان حَسَنَ الرَّمْيِ فَيُصْبحُ يوماً وقد تَغَيَّرَ رَمْيُه. وبنو مُفْرِجٍ: قبيلةٌ، وبفتحها: القتيلُ يوجَدُ في فَلاةٍ بعيدةٍ من القُرى، والذي يُسْلِمُ ولا يُوالي أحداً، ومنه: " لا يُتْرَكُ في الْإِسلامِ مُفْرَجٌ " ، أي: إذا جَنى كان على بيت المالِ، لأنه لا عاقِلَةَ له. وكمُحَمَّدٍ: المُشْطُ، ومَنْ بانَ مِرْفَقُهُ عن إبْطِهِ. والفَروجُ: كصَبورٍ: القوسُ التي انْفَرَجَت سِيَتاها. وكتَنُّورٍ: قميصُ الصغير، وقَباءٌ شُقَّ من خَلْفِه، وفَرْخُ الدَّجاجِ، ويُضَمُّ كسُبُّوحٍ. وتَفاريجُ القَباءِ والدَّرابِزينِ: شُقوقُهُما، ومن الْأَصابعِ: فَتَحاتها، جمعُ تِفْرَجَةٍ. ورجُلٌ تِفْرِجَةٌ وتِفْراجَةٌ ونِفْرِجاءُ، وهذه بالنونِ: جَبانٌ ضعيفٌ. وأفْرَجوا عن الطريقِ والقَتيلِ: انْكَشَفوا، وعنِ المكانِ: تركوهُ. وفَرَّجَ تفريجاً: هَرِمَ. والفَريجُ: البارِدُ، والناقةُ التي وضَعَتْ أوَّلَ بَطْنٍ حَمَلَتْهُ. وفَراوَجَانُ: ة بمَرْوَ.
ورجُلٌ أفْرَجُ الثنايا: أفْلَجُها. والفارِجُ: الناقةُ انْفَرَجَتْ عنِ الوِلادَةِ فَتُبْغِضُ الفَحْلَ وتَكْرَهُه. ومحمدُ بنُ يعقوبَ الفَرَجِيُّ محرَّكةً: زاهدٌ مَشهورٌ.
تاج العروس:
فرج
" فَرَجَ الله الغَمَّ " من باب ضَرَبَ " يَفْرِجه " بالكسر " : كشَفَه كَفَرَّجَه " مشدّداً فانْفرَجَ وتَفَرَّجَ . قال الشاعر :
" يا فَارِجَ الهَمِّ وكَشّافَ الكُرَبْ
والفَرَجُ من الغَمّ بالتحريك يقال : فَرَّجَ الله غَمَّك تَفْرِيجاً . " والفَرْجُ : العَوْرَةُ " فهو اسمٌ لجميع سَوْآتِ الرِّجَال والنِّسَاءِ والفِتْيَانِ وما حَوالَيْهَا كُلُّه فَرْجٌ وكذلك من الدَّوابِّ ونحوِها . وفي اللسان : الفَرْجُ : ما بين اليَدَيْنِ والرِّجْلَيْن . وفي المُغْرِب : الفَرْجُ : قُبُلُ الرَّجْلِ والمرأَةِ باتّفاق أَهلِ اللّغَة . وقول الفقهاءِ : القُبُلُ والدُّبُرُ كلاهما فَرْجٌ يَعِني في الحُكْمِ . وفي المصباح : الفَرجُ من الإِنسان يُطْلَق على القُبُلِ والدُّبُر لأَنّ كلّ واحد مُنفرِجٌ أَي مُنْفَتِحٌ وأَكثر استعماله في العُرْف في القُبُل . فُلانٌ تُسَدّ به الفُرُوجُ : جمعُ الفَرْجِ وهو " الثِّغْر " المَخُوفُ هو " مَوْضِعُ المَخَافَةِ " . قال :
فَغَدَتْ كِلا الفَرْجَيْنِ تَحْسَب أَنه ... مَوْلَى المَخَافَةِ خَلْفُهَا وأَمامُها سُمِّيَ فَرْجاً لأَنه غير مَسْدُودٍ . و " في حديث عُمَر " " قَدِمَ رَجُلٌ من بعضِ الفُرُوجِ " يعني الثُّغُورَ . الفَرْجُ : " ما بَيْن رِجْلَيِ الفَرَسِ " وقال امرؤُ القَيْس :
لها ذَنَبٌ مثلُ ذَيْلِ العَرُوسِ ... تَسُدّ به فَرْجَها مِنْ دُبُرْ أَراد ما بين فَخِذَيِ الفَرَسِ ورِجْلَيْهَا . وسَمِّيَ فَرْجُ المَرْأَةِ والرَّجُلِ فَرْجاً لأَنّه بين الرِّجْلَيْنِ . الفَرْجُ : " كُورَةٌ بالمَوْصِل " . الفَرْجُ : " طَريقٌ عند أُضَاخَ " كغُرَاب . أُمِّرَ علَن الفَرْجَيْنِ . وفي عَهْدِ الحَجّاج : " استعْملتُك على الفَرْجَيْن والمِصْرَيْن " " الفَرْجَانِ : خُرَاسَانُ وسِجِسْتَانُ " ولمِصْرَانِ : الكُوفَةُ والبَصْرَةُ : قَالَهُ الأَصمعِيّ . وأَنشدَ قَول الهُذليّ :
" علَى أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كان مُؤَمِّرِي ومثله في النّهَايَة . وهو قولُ أَبي الطَّيّبِ اللّغويّ وغيرِه . " أَو " المراد بالفَرْجَيْن خراسانُ " والسنْدَ " ؛ وهو قولُ أَبي عُبَيْدَةَ . وقد أَوردَهما في الصّحاح . الفَرْجَانُ : " الفَرْجُ " كالجُحْرَانِ له ذِكْرٌ في حديثِ عائشة رضي الله عنها . لا تُفْشِ سِرَّك إِليه فإِنَّه فُرُجٌ " بضَمَّتينِ " هو " الذي لا يَكْتُم سِرّاً ويُكْسَر " : الأَوّلُ عن ابن سيده . وحكى اللُّغَتَيْنِ كُرَاع . الفُرُجُ : " القَوْسُ البائِنةُ عن الوَتَرِ " وهو المُنْفَجَّة السِّيَتَيْن . وقيل هي التي بانَ وَتَرُهَا عن كَبِدَهَا " كالفَارِجِ والفَرِيجِ " وقد تقدّمَت الإِشارةُ إِليه . الفُرُجُ : " المَرْأَةُ تكونُ في ثَوْبٍ واحدٍ " . وفي اللّسَانِ : امرأَةٌ فُرُجٌ : مُتَفَضِّلَةٌ في ثَوْبٍ يَمَانِيَةٌ كما يقولُ أَهلُ نجدٍ : فُضُلٌ . الفُرْجُ " بالضّمِّ : د بفارِسَ منه الحسن بن عليّ المُحَدّث " وأَبو بكرٍ عبدُ الله بنُ إِبراهِيمَ بنِ محمّدِ ابن جَنْكَوَيْه شيخٌ صالحٌ وَرِعٌ عن أَبي طالِبٍ حَمزةَ بن الحُسَيْن الصُّوفيّ وعنه أَبو القَاسم هِبَةُ الله بن عبدِ الوارثِ الشِّيرَازيّ سمع منه بفُرْج وأَثنَى عليه . " والفَرْجَةُ مثلّثَةً : التَّفَصِّي " أَي الخَلاَصُ " من الهَمّ " . والفَرْجَة بالفتح : الرَّاحَةُ من خُزْنٍ أَو مَرَضٍ . قال أُميَّةُ بن أَبي الصَّلْت :
لا تَضِيقَنَّ في الأُمُورِ فَقْد تُكْ ... شَفُ غَمّاؤُهَا بِغَيْرِ احْتِيَالِ
رُبمَا تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْ ... رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العِقالِ
قال ابن الأَعْرَابيّ : فُرْجَةٌ اسمٌ وفَرْجَةٌ مَصْدَرٌ قيل : الفَرْجَةُ في الأَمْرِ و " فُرْجَة الحائطِ " والبابِ " بالضّمّ " والمَعْنَيَانِ متقارِبَانِ . وقد فَرَجَ له يَفْرِجُ فَرْجاً وفَرْجَةً . والمصنِّف أَخذ التثليثَ من التّهذيب فإِن نَصّه : ويُقَال : ما لهذا الغَمِّ من فَرْجَةٍ ولا فُرْجَةٍ ولا فِرْجَةٍ . " والأَفْرَجُ : الّذِي لا " تكاد " تَلْتَقِي أَلْيَتاهُ لعِظَمِهما " وهذا في الحَبَش . رجلٌ أَفْرَجُ وامرأَة فَرْجاءُ بَيِّنَا الفَرَجِ . يقال : لا تَنظُرْ إِليه فإِنه فَرِجٌ . الفَرِجُ والأَفْرَجُ : " الذي لا يَزالُ يَنْكشِف فَرْجُه " إِذا جلسَ ويَتكشَّفُ . فَرِجَ بالكسر فَرَجاً و " الاسم الفَرَجُ مُحَرّكةً " . وفي حديث الزُّبَيْر : " إِنه كَان أَجْلَعَ فَرِجاً " . " والمُفْرِج بكسر الراءِ : الدَّجَاجَةُ ذاتُ فَرَارِيجَ . و " المُفْرِج أَيضاً : " مَنْ كان حَسَنَ الرَّمْيِ فيُصْبِح " يوماً " وقد " أَفْرَجَ أَي " تَغَيَّر رَمْيُه " . " وبنو مُفْرِجٍ " كمُحْسِن : " قبيلةٌ " من طَيِّئٍ . " وبفتحها " وفي بعض النُّسخ : وكمُكْرَمِ " : القَتِيلُ يُوجَد في فُلاَةٍ " من الأَرض " بَعِيدَةٍ من القُرَى " كذا عن ابن الأَعرابيّ أَي فهو يُودَى من بيتِ المالِ ولا يَبْطُلُ دَمُه قال أَبو عبيدةَ : المُفْرَج : هو " الذي يُسلِمُ ولا يُوالِي أَحَداً أَي إِذا جَنَى " جِنَايَةً " كانَ " أَي كانت جِنَايَتُه " عَلَى بَيْتِ المال لأَنه لا عاقِلَةَ له . ومنه " الحديث " " لا يُتْرَك في الإِسلام مُفْرَجٌ " " يعني إِن وُجدَ قَتِيلٌ لا يُعْرَفُ قاتلُه وُدِيَ من بيتِ مالِ الإِسلام ولا يُتْرَكُ . ويُرْوَى بالحَاءِ . وسَيُذْكَرُ في موضعِه . وكان الأَصمعيّ يقول : هو مُفْرَحٌ بالحَاءِ ويُنْكِر قولَهُم : مُفْرَجٌ بالجيم وروى أَبو عُبَيْدٍ عن جابرٍ الجُعْفيّ أَنه هو الرّجُلُ يكون في القَوْمِ من غيرِهم فحُقَّ عَلَيْهِم أَن يَعْقِلُوا عنه . قال : وسمعتُ محمّدَ بنَ الحسنِ يقول : يُرْوَى بالجيم والحَاءِ . وقيل : هو المُثْقَلُ بحَقِّ دِيَةٍ أَو فِدَاءٍ أَو غُرْمٍ . عن أَبي زيد : المُفرَّجُ " كمُحَمَّدٍ " - وكذا المِرْجَلُ والنَّحِيتُ كلّ ذلك - " : المُشْطُ " . وأَنشَدَ ثعلب لبعضهم يَصف رَجُلاً شاهِدَ زُورٍ :
فاتَهُ المجدُ والعَلاءُ فأَضْحَى ... يَفْتُق الخِيسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّجْ المُفَرَّج أَيضاً : " مَنْ بانَ مِرْفَقُهُ عن إِبْطِه " قال الشاعر :
مُتوسِّدينَ زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ ... ومُفَرَّجٍ عَرِقِ المَقَذِّ مُنَوَّقِ " والفَرُوجُ كصَبُورِ : القَوْسُ التي انْفَرَجَتْ سِيتَاهَا " وانْفَجَّت . الفَرُّوج " كَتَنُّورٍ : قَمِيصُ الصّغِيرِ . و " قيلَ : هو " قَبَاءٌ " فيه " شَقٌّ مِن خَلْفِه " . و " صلَّى بنا النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم وعليه فَرَّوجٌ من حَرير " والجمعُ الفَرَارِيجُ . الفَرّوج : " فَرْخ الدَّجَاج " وهو الفَتِيُّ منه " ويُضَمّ كسُبُّوحٍ " لغة فيه رواه اللِّحْيَانيّ . " وتَفَارِيجُ القَبَاءِ والدَّرَابِزِينِ : شُقوقُهما " وخُروقُهما وهي الحُلْفُق واحدُها تِفْرَاجٌ . التَّفَارِيج " من الأَصابعِ : فَتَحَاتُها " عن ابن الأَعْرَابيّ " جمع تِفْرِجَة " بكسر الأَوّل والثالث وفي اللسان أَنه جمع تِفْرَاجٍ . " ورجل تِفْرِجَةٌ " بالضّبط المُتَقدِّم " وتِفْرَاجَةٌ " بزيادة الأَلف والهاءِ وحكاهما أَبو حيّان في شرح التسهيل " ونِفْرَاجاءُ " مكسوراً " وهذه " أَي الأَخيرة " بالنّون " بدل التَّاء والذي في اللسان والتهذيب : رجل نِفْرِجُ ونِفْرِجَةٌ ونِفْرَاج ونِفْرِجَاءُ كلّ ذلك بالنون : يَنْكَشفُ عند الحَرْب . ونِفْرِجُ ونِفْرِجةٌ وتِفْرِجُ وتِفْرِجةٌ : " جَبانٌ ضعيفٌ " . أَنشد ثعلب :
" تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَليلُ النَّيْلِ
" يُلْقَى عليه نِيِدُلاَنُ اللَّيْلِ " وأَفْرَجُوا عن الطّريق و " أَفْرَجَ القَوْمُ عن " القَتيل " إِذا " انكَشَفوا . أَفْرَجُوا " عن المكانِ " إِذا أَخَلُّوا به و " تَرَكُوه " . " وفَرَّجَ تَفْرِيجاً : هَرِمَ " . " والفَرِيج " كأَميرٍ " : البارِدُ " هكذا في نسختنا بالدّال وهو خطأٌ والصواب : البارِزُ المُنْكَشِفُ الظَّاهِر وكذلك الأُنثى . قال أَبو ذُؤَيبٍ يَصِف دُرَّةً
بِكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُرِيدُ نَمَاءَهَا ... لِيُبْرِزَهَا للْبَيْعِ فَهْيَ فَرِيجُ كَشَفَ عن هذه الدُّرَّةِ غِطَاءَها لِيرَاهَا النّاسُ . الفَرِيجُ : " النّاقة الّتي وَضَعَت أَوَّلَ بَطْنٍ حَمَلتْه " وقال كُرَاع : امرأَةٌ فَرِيجٌ : قد أَعْيَتْ من الوِلادةِ . وناقةٌ فَرِيجٌ كالَّةٌ شُبِّهَتْ بالمَرْأَةَ الّتي قد أَعْيَتْ من الوِلادَة : نَقَلَه ابن سيده . وقال مَرَّةً : الفَرِيجُ من الإِبلِ : الذي قد أَعيا وأَزحَفَ . " وفَرَاوَجَانُ " بالفتح ويقال : بَرَاوَجَانُ " : ة بمَرْو " منها أَبو عبد الله محمد بن الحسن بن زيد المَرْوَزيّ رَوَى عنه الحاكِمُ أَبو عبد الله وغيرُه . " ورجُلٌ أَفْرَجُ الثَّنَايا " و " أَفْلَجُها " بمعنىً واحدٍ . " والفارِجَ : الناقَةُ انْفَرَجَتْ عن الوِلادة فتُبغِض الفَحْلَ وتَكْرَهُه " . أَبو جعفر " محمّد بنُ يَعْقُوبَ " بنِ الفَرَجِ الصُّوفيّ السّامُرِّيّ " الفَرَجِيّ مُحَرَّكَةً " منسوبٌ إِلى الجَدّ " زاهِدٌ مشهورٌ " أَنفَقَ الكثيرَ على العلماءِ والفُقَرَاءِ وتَفَقَّه وسَمِعَ علِيَّ ابنَ المَدِينيّ وأَبا ثَوْرٍ صحب أَبا تُرَابٍ النَّخْشَبِيَّ وذا النُّونِ المِصريَّ وعنه محمّدُ بنُ يُوسفَ بنِ بِشْرٍ الهَرَويُّ ومات بالرَّمْلَة بعد سبعين ومائتين . ومما يستدرك عليه من هذا الباب : الفَرْجُ : الخَلَل بين شَيْئينِ . والجمع فُرُوجٌ لا يُكْسَّر على غير ذلك . والفُرْجَة : الخَصَاصَةُ بين الشَّيْئِينِ . وعن النَّضْر بن شُمَيْلٍ : فَرْجُ الوادي : ما بين عُدْوَتَيْه وهو بَطْنُه وفَرْجُ الطَّريقِ منه وفُوَّهَتُه . وفَرْجُ الجَبَل : فَجُّه . وبينهما فُرْجَةٌ : أَي انْفرَاجٌ . وجمعُ الفُرْجَة فُرُجاتٌ كظُلماتٍ . وفي الحديث : " فُرَجُ الشَّيْطَان " جمع فُرْجَةٍ كظُلْمَةٍ وظُلْمٍ . والمُفْرَجُ كمُكْرَمٍ : الذي لا عَشيرَةَ له قاله أَبو موسى . ومكان فَرِجٌ : فيه تَفَرُّجٌ . وجَرَت الدَّابةُ مِلْءَ فُرُوجِهَا . وهو ما بين القَوَائمِ يقال للفَرس : مَلأَ فَرْجَه وفُرُوجَه : إِذا عَدَا وأَسرعَ به . قال أَبو ذؤَيب يصف الثَّور :
فَانْصَاعَ منْ فَزَعٍ وسَدَّ فُرُوجَه ... غُبْرٌ ضَوَارٍ وَافِيَانِ وأَجْدَعُ أَي مَلأَ قَوَائمَه عَدْواً كأَنّ العَدْوَ سَدَّ فُرُوجَه ومَلأَها . وافِيَانِ أَي صَحِيحانِ وأَجْدَعُ : مقْطُوعُ الأُذنِ . وفُرُوجُ الأَرْضِ : نَواحِيها . وفَرَجَ البَابَ : فَتَحَه . وبابٌ مَفْرُوجٌ مُفَتَّحٌ . وقَول أَبي ذُؤَيب :
" وللشَّرِّ بَعْدَ القَارعَات فُرُوجُ يحتمل أَن يكون جمْعَ فَرْجَة كصَخْرةٍ وصُخُورٍ أَو مَصدراً لفَرَجَ يَفْرِجُ أَي تَفَرُّجٌ وانْكشَافٌ . وفي التهذيب : في حديث عَقيلٍ " أَدْرِكوا القَوْمَ على فَرْجَتهم " أَي على هَزيمتهم . قال : ويُرْوَى بالقَاف والحاءِ . والفارِجيّ : إِلى باب فارْجَك مَحلَّة ببُخَارَا منها أَبو الأَشعث عبد العزيز بن " أَبي " الحارث النَّزاريّ عن الحاكم أَبي أَحمد وغيره وعنه أَبو محمَّدٍ النَّخْشَبيّ وغيره . وفارِجُ بنُ مالكِ بنِ كَعْبِ بن القَيْن : بَطْنٌ منهم مالكٌ وعَقيلٌ ابْنَا فارجٍ اللَّذَانِ جَاءَا بعَمْرِو بنِ عَديّ إِلى خَاله جَذيمةَ الأَبْرَشِ . وفَرْجَيَان : قَرْيَةٌ بسَمَرْقَنْدَ منها أَبو جعفَرٍ محمّدُ بنُ إِبراهيمَ بن محدث . ونَعْجَةٌ فَرِيجٌ : إِذا وَلدَتْ فانْفَرَجَ وَرِكَاهَا . والمُفْرَج : الّذي لا وَلَدَ له . وقيل الّذي لا عشيرَةَ له ؛ عن ابن الأَعرَابيّ وقيل : الذي لا مالَ له . والمُفْرُوجُ : الّذي أَثقلَه الدَّيْنُ وصوابه الحاءِ . وفَرَجَ فاه : فَتَحَه للمَوْت . قال ساعدَةُ بنُ جُؤَيّةَ :
صِفْرِ المَبَاءَةِ ذي هَرْسَيْنِ مُنْعَجفٍ ... إِذا نَظَرْتَ إِليه قُلْتَ قد فَرَجَا وأَفْرَجَ الغُبَارُ : أَجْلَى . والمَفَارِجُ : المَخَارجُ . وفَرُّوجٌ كَتَنُّورٍ : لقبُ إِبراهيمَ ابنِ حَوْرانَ قال بعضُ الشُّعَراءِ يهجوه
يُعرِّض فَرّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه ... كما عُرِّضتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ
لَحَا اللهُ فَرُّوجاً وخَرَّب دارَه ... وأَخْزَى بني حَوْرَانَ خِزْيَ حَمِيرِ
وفَرَجٌ وفَرّاجٌ ومُفَرِّجٌ : أَسماءٌ . واستدرك شيخُنا : الفَيْرَجُ لضَرْبٍ من الأَصْباغ عن المحكم قلت : هكذا في نُسختنا ولعلّه الفَيْرُوزَجُ ؛ وسيأْتي

### Türkçe

فرج
**فَرَجَ - يَفْرِجُ - فَرْج - فُرْوْج**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 11:37 yazar: Administrator
**فَرَجَ - يَفْرِجُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir şeyde: açar ve onda, iç boşluğuna götüren bir delik yaracak şekilde yarar: bir şeyin iç boşluğundan dışarıya bir çıkış açar
**فَرْج**: “**فَرَجَ - يَفْرِجُ**” fiilinin isim-fiilidir: o da, bir şeyin iç boşluğuna götüren deliktir; yahut bir şeyin iç boşluğundan dışarıya bir çıkış açan (delik)tir
Dişilerin **فرج**’i, onlarda üreme yolunun sonunda çocuk (doğum) deliğidir
Erkeklerin **فرج**’i, onlarda üreme yolunun sonunda meni deliğidir
**فُرُوْج**: “**فَرْج**”in çoğuludur
**أفْرَجَ - يُفْرِج** + bir varlık + bir varlıktan: onu “**يَفْرِجُ**” kıldı: yolunun sonunda set (engel) bulunan şeye bir delik ve çıkış kıldı: onu serbest bıraktı
Ve lafız, “açma ve **فرج** ve yarma ve şerh etme ve şeyin cisminin içinde, onun iç boşluğuna geçmek için bir ayrılma ve delik meydana getirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَقَّ - يَشُقُّ**، **فَتَحَ - يَفْتَحُ**، **شَرَحَ - يَشْرَحُ**، **بَقَرَ - يَبْقُرُ**، **فَرَجَ - يَفْرِجُ**، **بَجَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**)
**فرجت**
 	﴿Ve gök **فرجت** edildiği zaman (9)﴾ **المرسلات**
**فرج - فروج**
gök ﴿Üstlerindeki göğe bakmadılar mı: onu nasıl bina ettik ve süsledik; ve onun için **فروج** yoktur (6)﴾ **ق** ﴿Ve gök **فرجت** edildiği zaman (9)﴾ **المرسلات**
Meryem’in **فرج**’i  ﴿Ve o ki **فرج**’ini korudu; biz de ona ruhumuzdan üfledik; ve onu ve oğlunu âlemler için bir âyet kıldık (91)﴾ **الأنبياء** ﴿Ve İmrân kızı Meryem ki **فرج**’ini korudu; biz de ona ruhumuzdan üfledik; ve Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti; ve itaat edenlerden oldu (12)﴾ **التحريم**
Erkeklerin **فروج**’u	﴿Ve onlar ki **فروج**’larını koruyanlardır (5) ancak eşleri yahut sağ ellerinin malik oldukları müstesna; çünkü onlar kınanmış değildirler (6) artık bunun ötesini isteyenler; işte onlar, haddi aşanlardır (7)﴾ **المؤمنون** ﴿Ve onlar ki **فروج**’larını koruyanlardır (29) ancak eşleri yahut sağ ellerinin malik oldukları müstesna; çünkü onlar kınanmış değildirler (30) artık bunun ötesini isteyenler; işte onlar, haddi aşanlardır (31)﴾ **المعارج**
Erkeklerin **فروج**’u kadınların **فروج**’u      	﴿Müminlere de ki: bakışlarından kıs(ın)lar ve **فروج**’larını korusunlar; bu, onlar için daha temizdir; şüphesiz Allah, yaptıklarından haberdardır (30) ve mümin kadınlara da ki: bakışlarından kıs(ın)lar ve **فروج**’larını korusunlar; ve görünen kısmı müstesna ziynetlerini açığa vurmasınlar; ve başörtülerini yakalarının üzerine vursunlar; ve ziynetlerini, kocaları yahut babaları yahut kocalarının babaları yahut oğulları yahut kocalarının oğulları yahut kardeşleri yahut kardeşlerinin oğulları yahut kız kardeşlerinin oğulları yahut kadınları yahut sağ ellerinin malik oldukları yahut erkeklerden şehvet sahibi olmayan tâbiler yahut kadınların avretlerine muttali olmamış çocuk müstesna, açığa vurmasınlar; ve gizledikleri ziynet bilinsin diye ayaklarıyla vurmasınlar; ve ey müminler, hepiniz Allah’a tevbe edin; umulur ki felah bulursunuz (31)﴾ **النور**
   	﴿Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaat eden erkekler ve itaat eden kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, huşû duyan erkekler ve huşû duyan kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, **فروج**’larını koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah’ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar: Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir ecir hazırladı (35)﴾ **الأحزاب**
**مختار الصحاح**
● [**فرج**] **ف رج**: **الفَرَجُ** gamdan (kederden) (kurtuluş)tur; “Allah onun gamını **فَرَّجَ** etti” dersin, **تَفْرِيجاً**; ve onu ayrıca **فَرَجَهُ** (kurtardı), “**ضرب**” bâbındandır. Ve **الفَرْجَةُ** (fetha ile): kederden sıyrılmadır. Şair dedi ki:
belki nefisler bir işten hoşlanmaz; onda bir **فرجة** vardır, bağın çözülmesi gibi
Ve **الفُرْجَةُ** (damme ile): duvarın ve benzerinin aralığıdır; “ikisi arasında **فُرْجه** vardır” denir, yani bir açılma. Ve hadiste: ﴿İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz﴾ dedi. **الاسمعي** dedi: o, **الحاء** iledir; **الجيم**’i inkâr etti. **أبو عبيد** dedi: **محمد بن الحسن** dedi: **الجيم** ile ve **الحاء** ile rivayet olunur; ve **الجيم** ile manası: ıssız bir arazide, bir köy yanında olmaksızın bulunan öldürülmüş kimsedir; der ki: beytülmâlden diyeti ödenir. **أبو عبيدة** dedi: o, kimseyle velâyet bağı kurmayan kimsedir; bir suç işlerse, (diyeti) beytülmâldedir; çünkü onun **عاقلة**’si yoktur. Ve **الفَرُّوجَةُ** (fetha ile): **الفراريجِ**’in bir tanesidir; ve **مُفْرِجٌ** bir tavuk: **فراريج** sahibi (olan)dır.
**الراغب**
**فرج**
- **الفرج** ve **الفرجة**: iki şey arasındaki yarıktır; duvarın aralığı gibi. Ve **الفرج**: iki bacak arasıdır; onunla **السوأة** hakkında kinaye yapıldı; çoğaldı, nihayet onda sarih (ifade) gibi oldu. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve o ki **فرجها**’sını korudu﴾ [**الأنبياء**/91]، ﴿**لفروجهم** حافظون﴾ [**المؤمنون**/5]، ﴿ve **فروجهن**’i korurlar﴾ [**النور**/31]. Ve **الفرج**, sınır (gedik) ve her korku yeri için mecaz yapıldı. Ve denildi ki: İslâm’da iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır (bak: جنى الجنتين s. 86; ve المجمل 3/917). Ve onun sözü: ﴿Ve onun için **فروج** yoktur﴾ [**ق**/6], yani: yarıklar ve gedikler. Dedi ki: ﴿Ve gök **فرجت** edildiği zaman﴾ [**المرسلات**/9], yani: yarıldı. Ve **الفرج**: gamın açılmasıdır. “Allah senden (gamı) **فرج** etti” denir. Ve **قوس فرج**: iki ucu açıldı. Ve **رجل فرج**: sırrını gizlemez. Ve **فرج**: **فرجه**’i durmadan açığa çıkar (bak: المجمل 3/920). Ve tavukların **فراريج**’i, yumurtanın onlardan ayrılıp açılması sebebiyledir. Ve **دجاجة مفرج**: **فراريج** sahibi (olan)dır. Ve **المفرج**: kavmin kendisinden ayrılıp açıldığı, onu kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir.
**ملخص اللسان:**
1.     **فَرَج** ona **يَفْرِج** **فَرْجاً** ve **فَرْجَة**. **الفَرْجُ**: iki şey arasındaki boşluktur; çoğulu **فُرُوجٌ**’dur
2.     **فَرْجُ الوادي**: iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır,
3.      ve yolun **فَرْجُ**’i ondan; ve onun ağzı
4.     ve **الفَرْجَة**: gamdan sıyrılmadır;
5.     ve denildi ki: işte **الفَرْجَة**; ve **الفُرْجَة**, damme ile, duvarda ve kapıda; iki mana birbirine yakındır;
6.     ve insanlar onun yolundan **أَفْرَجَ** etti; yani açılıp çekildiler.
7.     ve **فَرَجَ فاهُ**: onu ölüm için açtı
8.     ve **الفَرْجُ**: avrettir. Ve **الفَرْجُ**: erkeğin ve kadının edevatıdır,
**لسان العرب**

● - **فرج**: **الفَرْجُ**: iki şey arasındaki gedik/boşluk; çoğulu **فُرُوجٌ**dur; bundan başka bir şekilde kırık çoğul yapılmaz. **أَبو ذؤيب** öküzü vasfederek dedi ki:
فانْصاعَ مِنْ فَزَعٍ، وسَدَّ فُرُوجَهُ،
غُبْرٌ ضَوارٍ، وافِيانِ وأَجْدَعُ

Onun **فُروجه**’i: ayakları arasındaki şeydir. **سَدَّ فُرُوجَه** yani koşmakla ayaklarını doldurdu; sanki koşu onun **فُروجَه**’ini kapattı ve onları doldurdu. **وافيان**: sağlam ikisi. **أَجْدَع**: kulağı kesik.

**الفُرْجَة** ve **الفَرْجَة**: **الفَرْج** gibidir; ve denildi ki: **الفُرْجَة** iki şey arasındaki açıklık/boşluktur.

**ابن الأَعرابي**: parmakların yarıklarına **التَّفارِيجُ** denir; onun teki **تِفْراجٌ**dur (* قوله «واحدها تفراج» عبارة القاموس جمع تفرجة كزبرجة.)؛ ve **الدَّرابِزِينِ**’in deliklerine **التَّفارِيجُ** ve **الحُلْفُق** denir.

**النضر**: **فَرْجُ الوادي** iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır; ve ondan **فَرْجُ الطريق** ve onun ağzıdır. Ve **فَرْج الجبَل**: onun geçidi/boğazıdır; dedi ki:
مُتَوَسِّدِين زِمامَ كُلِّ نَجِيبةٍ،
ومُفَرَّجٍ، عَرِقِ المَقَذِّ، مُنَوَّقِ

O, koltuk altından dirseği ayrılmış olan geniş **المُفَرَّجُ**dur.

Ve **الفُرْجَة** (ضم ile): duvarın ve benzerinin **فُرْجَة**’si; “aralarında **فُرْجَة** var” denir, yani bir açılma/ayrılma.

Ve cemaat namazı hadîsinde: “**فُرُجات الشيطان**’ı bırakmayın”; **فُرْجَة**’nin çoğuludur; o, saflarda namaz kılanlar arasında bulunan gediktir; onu şeytana nisbet etti, onun işini çirkin göstermek ve ondan sakınmaya sevk etmek için. Bir rivayette: **فُرُجَ الشيطان**; **فُرْجَة**’nin çoğulu, **ظُلْمَة** ve **ظُلَم** gibi.

Ve **الفَرْجَة**: hüzünden yahut hastalıktan rahatlama; **أُمية بن أَبي الصلت** dedi ki:
لا تَضِيقَنَّ في الأُمور، فقد تُكْـ
ـشَفُ غَمَّاؤُها بغير احْتِيالِ
رُبَّما تَكْرَهُ النُّفُوسُ من الأَمْـ
ـرِ له فَرْجَةٌ، كَحَلِّ العِقالِ

**ابن الأَعرابي**: **فُرْجَة** isimdir, **فَرْجَةٌ** mastardır.

Ve **الفَرْجَة**: gamdan sıyrılma; ve denildi ki: işte **الفَرْجَة**; ve **الفُرْجَة** (ضم ile) duvarda ve kapıda; iki mânâ birbirine yakındır. Ve ona **فَرَج** oldu: **يَفْرِج** **فَرْجاً** ve **فَرْجَة**.

**التهذيب**: “Bu gamın ne **فَرْجَة**’si vardır ne **فُرْجَة**’si ne de **فِرْجَة**’si” denir.

**الجوهري**: **الفَرَجُ** gamdan (تحريك ile). “Allah gamını **فَرَّجَ** etsin” denir, **تَفْريجاً**; aynı şekilde “Allah senden gamını giderdi” **فَرَجَ الله عنك غمَّك يَفْرِج** (kesr ile).

Ve **عبد الله ابن جعفر** hadîsinde: “Annemiz yetimliğimizi zikretti ve onun için **تُفْرَحُ** etmeye başladı”; **أَبو موسى** dedi ki: onu böyle, noktasız **الحاء** ile buldum; dedi ki: **الطبراني** bu lafızdan yüz çevirdi de onu hadîsten bıraktı. Dedi ki: eğer **الحاء** ile ise, o, “onu **أَفرَحَه**: onu gamlandırdı ve ondan **الفَرَحَ**’ı giderdi”dendir; ve “borç onu **أَفْرَحَه** etti” yani onu ağırlaştırdı. Eğer **الجيم** ile ise, o, kendisine aşireti olmayan **المُفْرَجِ**dendir; sanki anneleri, babalarının vefat ettiğini ve kendilerinin aşireti olmadığını kastetti; bunun üzerine Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Yoksulluktan mı korkuyorsun, ben onların velîsi iken?”

Ve **الفَرْجُ**: korkulan sınır/gedik (ثغر); o, korku yeridir; dedi ki:
فَغَدَت، كِلا الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَولى المَخافة: خَلْفُها وأَمامُها

Onun çoğulu **فُرُوج**dur; kapalı olmadığı için **فَرْج** diye adlandırıldı.

Ve **عُمَر** hadîsinde: “Bazı **الفُرُوجِ**’dan bir adam geldi”; yani sınır boyları; onun teki **فَرْج**dir.

**أَبو عبيدة**: **الفَرْجانِ** **السِّنْد** ve **خُراسانُ**’dır. **الأَصمعي** dedi ki: **سِجِسْتانُ** ve **خُراسانُ**. Ve **الهذلي**’nin sözünü okudu:
على أَحَدِ الفَرْجَيْنِ كانَ مُؤَمَّرِي

Ve **الحجَّاج** devrinde: “Seni **الفَرْجَين** ve **المِصْرَين** üzerine görevlendirdim”; **الفَرْجانِ**: **خُراسانُ** ve **سِجِسْتانُ**; **المِصْرانِ**: **الكُوفة** ve **البَِصْرَة**.

Ve **الفَرْجُ**: avret.

Ve **الفَرْجُ**: erkeğin ve kadının edep yeri; çoğulu **فُرُوج**.

Ve **الفَرْجُ**: erkeklerin, kadınların ve oğlanların ayıp yerlerinin ve çevresinin toplamına isimdir; hepsi **فَرْج**dir; aynı şekilde hayvanlardan ve benzerlerinden mahlûkatta da.

Tenzîlde: **والحافِظِين فُرُوجَهُم والحافِظات**; ve onda: **والذين هم لِفُرُوجِهِم حافِظون إِلا على أَزواجِهم**; **الفراء** dedi ki: “**على فُروجِهِم يُحافِظون**”u kastetti; böylece **اللام**’ı **على** mânâsında kıldı; sonra ikincisini ondan istisna etti de “**إِلا على أَزواجِهم**” dedi. **ابن سيده** dedi ki: bu, **ثعلب**’in ondan naklidir; dedi ki: bir defa da şöyle dedi: “**على**”, “**إِلا على أَزواجِهم**” sözünden, **مَلُومِينَ**’in صلة’sindendir; eğer **اللام**’ı ilkinin menzilesinde kılsa idi daha iyi olurdu.

Ve **رجل فَرِجٌ**: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkan. Ve **فَرِجَ** (kesr ile) **فَرَجاً**.

**الزبير** hadîsinde: onun **أَجْلَعَ فَرِجاً** olduğu; **الفَرِجُ**: oturduğu zaman **فَرْجُه** görünen ve açılan kimsedir.

Ve **الفَرْجُ**: iki el ile iki ayak arasındaki şey.

Ve binek, **مِلْءَ فُرُوجِها** koştu; o, ayaklar arasındaki şeydir; onun teki **فَرْج**dir; dedi ki:
وأَنت إِذا اسْتَدْبَرْتَهُ، سَدَّ فَرْجَه
بِضافٍ فُوَيْقَ الأَرْض، ليْسَ بأَعْزَلِ

Şairin sözü:
شُعَبُ العِلافِيَّات بَيْنَ فُرُوجِهِمْ،
والمُحْصَناتُ عَوازِبُ الأَطْهارِ

**العِلافِيَّاتُ**: **عِلافٍ**’a nisbet edilen eyerlerdir; **قُضاعةَ**’dan bir adam. **الفُرُوج** **فَرْج**’in çoğuludur; o, iki bacak arasındaki şeydir; onların, kadınlarının **أَطهار**’ı üzerine gazveyi tercih ettiklerini kasteder.

İki şey arasındaki her **فُرْجَة** ise, o bütünüyle **فَرْج**dir; şu sözü gibi:
إِلاَّ كُمَيْتاً كالقَناةِ وضابِئاً،
بالفَرْجِ بَيْنَ لَبانِه ويَدِهْ

İki eli arasındakini **فَرْجاً** kıldı.

**امرؤُ القيس** dedi ki:
لها ذَنَبٌ مِثلُ ذَيْلِ العَروسِ،
تَسُدُّ به فَرْجَها مِن دُبُرْ

Atın uylukları ile iki bacağı arasındaki şeyi kastetti.

**أَبي جعفر الأَنصاري** hadîsinde: “İki **فُروجي** arasını doldurdum”; **فَرْجٍ**’in çoğuludur; o, iki bacak arasındaki şeydir. Ata “**مَلأَ فَرْجَه** ve **فُرُوجَه**” denir; koştuğu ve onunla hızlandığı zaman. Kadının ve erkeğin **فَرْجُ**’üne **فَرْجاً** denildi; çünkü iki bacak arasındadır.

**فُروجُ الأَرض**: onun tarafları.

**باب مَفْرُوجٌ**: açılmış.

Ve **رجلٌ أَفْرَجُ الثَّنايا** ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**: tek mânâdadır.

Ve **الأَفْرَجُ**: iki kalçası büyük olan; neredeyse birbirine değmez; bu Habeşlilerde olur. **رجل أَفْرَجُ** ve **امرأَة فَرْجاءُ**: açık **الفَرَج** sahibi; ve **فَرِجَ** **فَرَجاً**.

Ve **المُفَرَّجُ** **الأَفْرَجِ** gibidir.

Ve **الفُرُجُ** ve **الفِرْجُ** (kesr ile): sırrı gizlemeyen kimse. **ابن سيده** dedi ki: **الفُرُجَ**’ün (fâ ve râ’nın dammesiyle) ve **الفِرْجَ**’in iki lugat olduğunu görüyorum; **كراع**’dan.

Ve **قَوْسٌ فُرُجٌ** ve **فارِجٌ** ve **فَرِيجٌ**: iki yay kolu açılmış; ve denildi ki: o, kirişten dışarı çıkık olandır; ve denildi ki: kirişi, göbeğinden ayrılmış olandır.

Ve **الفَرَجُ**: sıkıntının açılması ve gamın gitmesi. Allah ona **فَرَجَ** etti; ve **فَرَّجَ** etti; böylece **انْفَرَجَ** ve **تَفَرَّجَ**. Ve “Allah onu **فَرَجَه** etti ve **فَرَّجه** etti” denir; şair dedi ki:
يا فارِجَ الهَمِّ وكشَّاف الكُرَبْ

Ve **أَبي ذؤَيب**’in sözü:
فإِني صَبَرْتُ النَّفْسَ بَعْدَ ابنِ عَنْبَسٍ،
وقد لَجَّ، مِنْ ماءِ الشُّؤُونِ، لَجُوجُ
لِيُحْسَبَ جَلْداً، أَو لِيُخْبَرَ شامِتٌ،
وللشَّرِّ، بَعْدَ القارِعاتِ،

**فُرُوجُ**: “Şöyle der: İbn **عَنْبَسٍ**’in başıma gelen musibetine sabrettim ki dayanıklı sayılabileyim; yahut benim tahammülümü bir kınayıcı haber alsın da benden dolayı kırılsın; ve caizdir ki onun sözü **فُرُوجٌ** olsun; **فَرْجة**’nin **فُروج** üzere çoğulu; tıpkı **صَخْرةٍ** ve **صُخُور** gibi; ve caizdir ki **فَرَجَ يَفْرِجُ**’in masdarı olsun; yani **تَفَرُّجٌ** ve açılma.”

**أَبو زيد**: Tarağa **النحِيتُ** ve **المُفَرَّجُ** ve **المِرْجَلُ** denir; ve **ثعلب** bazılarına ait olarak, yalancı şahit bir adamı vasfederek şu beyti okudu:
فَاتَهُ المَجْدُ والعَلاءُ، فأَضْحَى
يَنْقُصُ الحَيْسَ بالنَّحِيتِ المُفَرَّج
(* “**ينقص الحيس**” sözü asılda böyledir; ve benzeri **شرح القاموس**’tadır.)

**التهذيب**: **عَقِيلٍ** hadîsinde: “Kavme **فَرْجَتِهم** üzere yetişin” yani “hezimetleri üzere”; dedi ki: ve **القاف** ve **الحاءِ** ile de rivayet olunur. Ve **الفَريجُ**: zahir, bariz, açığa çıkmış olandır; dişisi de böyledir; **أَبو ذؤَيب** bir inciyi vasfederek dedi:
بكَفَّيْ رَقاحِيٍّ يُريدُ نَماءَها،
لِيُبْرِزَها للبَيْعِ، فَهْيَ فَريجُ
Bu inciyi, insanlar görsün diye örtüsünü ondan açtı.

Ve bir adam **نِفْرِجٌ** ve **نِفْرِجَةٌ** ve **نِفْراجٌ** ve **نِفْرِجاءُ** (uzatmalı): savaşta açığa çıkar. Ve **نِفْرِجٌ** ve **نِفْرِجةٌ**, ve **تِفْرِجٌ** ve **تِفْرِجَةٌ**: zayıf, korkak; **ثعلب** şu beyti okudu:
تِفْرِجَةُ القَلْبِ قَلِيلُ النَّيْلِ،
يُلْقَى عَليه نِيدُِلانُ اللَّيْلِ
Yahut şu şekilde okudu:
تِفْرِجَةُ القَلْبِ بَخِيلٌ بالنَّيل،
يُلْقى عليه النِّيدُِلانُ بالليل
Ve **نِفْرِجةٌ** diye de rivayet olunur. Ve **النِّفْرِجُ**: dokumacı. Ve bir kadın **فُرُجٌ**: elbisede bol (geniş) olan; Yemenli; tıpkı “Necd ehli **فُضُلٌ**” demen gibi.

Ve bir dişi eşek **فَريجٌ**: doğumdan yorulmuş. Ve bir deve **فَريجٌ**: bitkin; doğumdan yorulmuş kadına benzetilmiştir; **ابن سيده** dedi ki: bu, **كراع**’ın sözüdür; **مرّة** dedi ki: develerden **الفَريجُ**, yorulmuş ve sürünür hâle gelmiş olandır. Ve bir koyun **فَريجٌ**: doğurduğu zaman kalçaları açılır; **أَبو عمرو** bunu **مخخ** üzerine delil getirerek okudu:
أَمْسى حَبيبٌ كالفَريجِ رائِخا

Ve **المُفرَجُ**: çocuğu olmayan **الحَمِيلُ**; ve denildi ki: aşireti olmayan; **ابن الأَعرابي**’den. Ve **المُفْرَجُ**: yeryüzünün ıssızlığında bulunan öldürülmüş kimse. Ve hadiste: “**العَقْلُ** Müslümanların geneli üzerinedir”; ve hadiste: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; der ki: katili bilinmeyen bir maktul bulunursa, İslâm beytülmâlinden diyeti ödenir ve bırakılmaz; **الحاءِ** ile de rivayet olunur ve yerinde zikredilecektir. **الأَصمعي** şöyle derdi: o **مُفْرَحٌ**’tır, **الحاءِ** ile; ve onların **مُفْرَجٌ** ( **الجيم** ile) sözünü inkâr ederdi; **أَبو عبيد** **جابر الجعْفِيّ**’den rivayet etti: onun, kavim içinde onlardan olmayan bir adam olduğu, bu sebeple onun adına diyet ödemelerinin üzerlerine hak olduğu; dedi ki: ve **محمد بن الحسن**’i şöyle derken işittim: **الجيم** ve **الحاءِ** ile rivayet olunur; kim **مُفْرَج** derse (**الجيم** ile), o, ıssız bir arazide bulunan maktuldür; yanında bir köy bulunmaz; beytülmâlden diyeti ödenir ve kanı boşa gitmez; ve denildi ki: o, kavim içinde onlardan olmayan bir adamdır; onların onun adına diyet ödemeleri gerekir; ve denildi ki: o, diyet yahut fidye yahut borç yüküyle ağırlaşmış kimsedir. Ve **المَفْروجُ**: borcun ağırlaştırdığı kimse
(* “**والمفروج الذي أَثقله الدين**” sözü: burada zikredilmesinin gereği, onun **الجيم** ile olmasıdır. **شرح القاموس**’ta dedi ki: doğrusu **الحاء** iledir; ve musannifin bu maddede **عبد الله بن جعفر** hadisini şerhinde, bunun alındığı şey daha önce geçti. Ve **القاموس**’tan da **فرج** maddesinde alınır.)

Ve **أَبو عبيدة** dedi ki: **المُفْرَج**: adamın Müslüman olması ve kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlerse, onun suçu beytülmâl üzerinedir; çünkü onun **عاقِلة**si yoktur; ve bazıları dedi ki: o, divanı olmayan kimsedir. **ابن الأَعرابي**: **المُفْرَج** malı olmayan kimsedir; ve **المُفْرَج** aşireti olmayan kimsedir.

Ve denir ki: Kavim bir maktulden dolayı **أَفْرَجَ** ettiğinde, yani dağılıp açıldıklarında; ve falan kimse şu şu yerden **أَفْرَجَ** ettiğinde, yani oraya konup onu terk ettiğinde; ve insanlar yolundan **أَفْرَجَ** etti, yani açılıp çekildiler. Ve **فَرَجَ فاهُ**: onu ölüme açtı; **ساعدة بن جؤَية** dedi:
صِفْرِ المَباءَة ذِي هَِرْسَيْنِ مُنْعَجِفٍ،
إِذا نَظَرْتَ إِلَيْه قُلْتَ: قد فَرَجا

Ve **الفَرُّوجُ**: tavuğun yavrusundan genç olan; ondaki zamme bir lehçedir; **اللحياني** rivayet etti. Ve tavuğun **فَرُّوجة**si **فَراريجَ** olarak toplanır; denir ki: **دُجاجة مُفْرِجٌ** yani **فَراريجَ** sahibi. Ve **الفَرُّوجُ** (fâ’sı fethalı): **القَباءُ**; ve denildi ki: **الفَرُّوج** arkası yarık bir **قَباءٌ**dur. Ve hadiste: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, bize namaz kıldırdı; üzerinde ipekten bir **فَرُّوجٌ** vardı. Ve **فَرُّوج**: **إِبراهيم بن حَوْرانَ**’ın lakabıdır; bazı şairler onu hicvederek dedi:
يُعَرِّضُ فَرُّوجُ بنُ حَوْرانَ بِنْتَه،
كما عُرِّضَتْ للمُشْتَرينَ جَزُورُ
لَحى اللهُ فَرُّوجاً، وخَرَّبَ دارَه
وأَخْزى بني حَوْرانَ خِزْيَ حَمِير

Ve **فَرَجٌ** ve **فرَّاجٌ** ve **مُفَرِّجٌ** isimlerdir. Ve **بنو مُفْرِجٍ**: bir koldur.

مقاييس اللغة:
(**فرج**) **الفاء** ve **الراء** ve **الجيم**, şeyde bir açılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: duvarda ve başkasında **الفُرجة**; yarık. Denir: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Ve derler: Şüphesiz **الفَرْجة**: bir kederden yahut gamdan sıyrılmadır. Ölçü birdir; lâkin onlar ikisini fetih ile ayırırlar. Dedi:
Belki nefisler bir işten ürker; onda, bağın çözülmesi gibi bir **فَرجة** vardır([52])
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arasıdır. İmru’ul-Kays dedi:
Onun bir kuyruğu vardır, gelin eteği gibi; onunla, arkasından, **فَرجَها**sını kapatır([53])
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki geçitlerdir; ve **فُرُوجاً** diye adlandırıldı, çünkü teftişe ve korumaya muhtaçtır. Ve denir: Şüphesiz İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Ve her korku yeri bir **فَرْج**dir. Ve bir yay **فُرُج**dur; eğer onun iki ucu yarılıp açıldıysa. Dediler: ve **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen kimsedir. Ve bir kadın **فَرْجاء**. Ve ondan **الفُرُج**: sırrı gizlemeyen kimsedir; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** durmadan açığa çıkan kimsedir. Ve **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; ve içindeki **الفُرجة** sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı da nesebi de olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadiste rivayet olundu: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”, **الجيم** ile.

القاموس المحيط:
Allah gamı **فَرَجَ** eder, onu **يَفْرِجُ**: onu açıp giderdi; **فَرَّجَه** gibi. Ve **الفَرْجُ**: avret, ve sınır geçidi, ve korku yeri, ve atın iki bacağı arası, ve Musul’da bir bölge, ve **أُضاخَ** yanında bir yol. Ve **الفَرْجانِ**: Horasan ve Sicistan; yahut Sind. Ve **الفَرْجُ**, iki damme ile: sırrı gizlemeyen; ve kesrelenir; ve kirişten ayrılmış yay; **الفارج** ve **الفَريج** gibi; ve kadın tek bir elbisede olur; ve damme ile: Fars’ta bir yer; ondan **الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ المُحَدِّثُ**.
Ve **الفُرْجَةُ**, üç vecih üzere: gamdan sıyrılma. Ve duvarın **فُرْجَةُ**si, damme ile. Ve **الْأَفْرَجُ**: iki kalçası büyüklüklerinden dolayı birleşmeyen; ve **فَرْجُه** durmadan açığa çıkan; ad: **الفَرَجُ**, harekeli. Ve **المُفْرِجُ**, **الراء**ın kesresiyle: **فَراريج** sahibi tavuk; ve atışı güzel olup da bir gün sabahlayıp atışı değişmiş olan kimse. Ve **بنو مُفْرِجٍ**: bir kabile; ve onun fethiyle: köylerden uzak bir ıssızda bulunmuş ölü; ve İslâm’a girip de kimseyle velâlaşmayan; ve ondan: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; yani: cinayet işlerse Beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقِلَة**si yoktur. Ve **كمُحَمَّدٍ**: tarak; ve dirseği koltuk altından ayrılıp görünen kimse. Ve **الفَروجُ**: **كصَبورٍ** gibi: iki ucu açılmış yay. Ve **كتَنُّورٍ** gibi: küçüğün gömleği; ve arkası yarılmış **قَباء**; ve tavuğun yavrusu; ve **سُبُّوحٍ** gibi dammelenir. Ve **تَفاريجُ القَباءِ** ve korkulukların: ikisinin yarıkları; ve parmaklardan: onların açıklıkları; **تِفْرَجَةٍ**nin çoğulu. Ve bir adam **تِفْرِجَةٌ** ve **تِفْراجَةٌ** ve **نِفْرِجاءُ**; ve bu, **النون** ile: korkak, zayıf. Ve yoldan ve ölüden **أفْرَجوا**: açılıp çekildiler; ve mekândan: onu terk ettiler. Ve **فَرَّجَ** bir **تفريجاً**: ihtiyarladı. Ve **الفَريجُ**: soğuk; ve ilk karın olarak taşıdığı yavruyu doğuran deve. Ve **فَراوَجَانُ**: Merv’de bir yer.
Ve bir adam **أفْرَجُ الثنايا**: onların **أفْلَجُ**u. Ve **الفارِجُ**: doğumdan açılmış deve; böylece aygırdan nefret eder ve onu sevmez. Ve **محمدُ بنُ يعقوبَ الفَرَجِيُّ** harekeli: meşhur bir zâhid.

تاج العروس:
(**فرج**)
“Allah gamı **فَرَجَ** etti” **ضَرَبَ** bâbından; “onu **يَفْرِجه**” kesre ile: onu açıp giderdi; şeddeli “**كَفَرَّجَه**”; böylece **انْفرَجَ** ve **تَفَرَّجَ**. Şair dedi:
“Ey gamı gideren ve sıkıntıları açıp ortaya çıkaran
Ve **الفَرَجُ** gamdan, hareke ile; denir: Allah gamını **فَرَّجَ** etti, **تَفْرِيجاً**.”
Ve **الفَرْجُ**: avret; o, erkeklerin, kadınların, gençlerin bütün çirkin yerlerinin ve çevresinin tamamı için bir isimdir: hepsi **فَرْج**dir; ve binek hayvanlarından ve benzerlerinden de böyledir. **اللسان**’da: **الفَرْجُ**: iki el ile iki bacak arasıdır. **المُغْرِب**’de: **الفَرْجُ**: dil ehlinin ittifakıyla erkeğin ve kadının önü. Fakihlerin sözü: ön ve arka, ikisi de **فَرْج**dir; hükümde demektir. **المصباح**’da: insandan **الفَرجُ**, ön ve arka üzerine ıtlak olunur; çünkü her biri **مُنفرِجٌ**dir, yani **مُنْفَتِحٌ**; ve örfte kullanımı daha çok öndedir. “Falanca ile **الفُرُوجُ** kapatılır”: **الفَرْجِ**in çoğuludur; o, “**الثِّغْر**” korkulan sınırdır; o, “**مَوْضِعُ المَخَافَةِ**”dir. Dedi:
Böylece iki **الفَرْجَيْنِ** sabahladı; sanki o… korkunun velîsi; onun arkası ve önü
**فَرْج** diye adlandırıldı; çünkü kapalı değildir. Ve “Ömer’in hadisi”nde: “Bazı **الفُرُوجِ**dan bir adam geldi”; yani sınır geçitleri. **الفَرْجُ**: “atın iki bacağı arasıdır.” İmru’ul-Kays dedi:
Onun bir kuyruğu vardır, gelin eteği gibi… onunla, arkasından, **فَرْجَها**sını kapatır
Atın iki uyluğu ile iki bacağı arasını kastetti. Ve kadının ve erkeğin **فَرْجُ**u, iki bacak arasında olduğu için **فَرْج** diye adlandırıldı. **الفَرْجُ**: “Musul’da bir bölge.” **الفَرْجُ**: “**أُضَاخَ** yanında bir yol”; **غُرَاب** gibi. **الفَرْجَيْنِ** üzerine emir kılındı. Haccâc’ın ahdinde: “Seni **الفَرْجَيْنِ** ve iki şehre memur ettim.” “**الفَرْجَانِ**: Horasan ve Sicistan”; ve iki şehir: Kûfe ve Basra; bunu **الأَصمعِيّ** söyledi. Ve Hüzeylî’nin sözünü inşad etti:
“Benim emir kılanım iki **الفَرْجَيْنِ**den birinin üzerindeydi”
Ve **النّهَايَة**’de de bunun benzeri. Ve bu, **أَبي الطَّيّبِ اللّغويّ** ve başkasının sözüdür. Yahut “iki **الفَرْجَيْنِ** ile murad Horasan ve Sind’dir”; bu, **أَبي عُبَيْدَةَ**nin sözüdür. Ve ikisini **الصّحاح**’ta zikretti. **الفَرْجَانُ**: “**الفَرْجُ**”, **الجُحْرَانِ** gibi; Âişe رضي الله عنها hadîsinde onun zikri vardır. “Sırrını ona ifşa etme; çünkü o **فُرُجٌ**dur”; iki damme ile; o, “sır gizlemeyen”dir; ve kesrelenir: birincisi İbn Sîde’den. Ve iki lugatı **كُرَاع** nakletti. **الفُرُجُ**: “kirişten ayrılmış yay”; o, iki ucu yarılıp açılmış olandır. Ve denildi: o, kirişi göbeğinden ayrılmış olandır; “**كالفَارِجِ والفَرِيجِ**”; ona işaret daha önce geçti. **الفُرُجُ**: “kadın tek bir elbisede olur.” **اللّسَان**’da: bir kadın **فُرُجٌ**: tek bir Yemen elbisesinde geniş giyinen; Necd ehlinin dediği gibi: **فُضُلٌ**. **الفُرْجُ** “damme ile”: Fars’ta bir yer; ondan “**الحسن بن عليّ المُحَدّث**”; ve “**أَبو بكرٍ عبدُ الله بنُ إِبراهِيمَ بنِ محمّدِ ابن جَنْكَوَيْه**” salih, vera sahibi bir şeyh; “**أَبي طالِبٍ حَمزةَ بن الحُسَيْن الصُّوفيّ**”den; ondan da “**أَبو القَاسم هِبَةُ الله بن عبدِ الوارثِ الشِّيرَازيّ**”; ondan **فُرْج**’da işitti ve onu övdü. “**الفَرْجَةُ** üç vecih üzere: **التَّفَصِّي**”; yani kurtuluş; “gamdan.” Ve **الفَرْجَة** fetih ile: hüzünden yahut hastalıktan rahatlamadır. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
İşlerde sakın daralma; çünkü belki… onun gamlısı, hilesiz açılıp giderilir

Belki nefisler işten hoşlanmaz… onda bir **فَرْجَةٌ** vardır; **العِقالِ**’in çözülmesi gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **فُرْجَةٌ** bir isimdir, **فَرْجَةٌ** ise bir mastardır. Denildi ki: işte **الفَرْجَةُ** ve “**فُرْجَة الحائطِ**” ve kapı “zamme ile”dir; iki mânâ birbirine yakındır. Ve ona **فَرَجَ** eder; **يَفْرِجُ**; **فَرْجاً** ve **فَرْجَةً**. Müellif, üçlü söyleyişi **التّهذيب**’den aldı; çünkü onun metni: “Bu gamın ne **فَرْجَةٌ**’si vardır, ne **فُرْجَةٌ**’si, ne de **فِرْجَةٌ**’si” der. “Ve **الأَفْرَجُ**: iki kalçası büyüklüklerinden dolayı neredeyse birleşmeyen kimsedir”; bu Habeşlilerde olur. **أَفْرَجُ** bir adam ve **فَرْجاءُ** bir kadın; **الفَرَجِ**’i açıkça belli. Denir: Ona bakma; çünkü o **فَرِجٌ**’dir. **الفَرِجُ** ve **الأَفْرَجُ**: “oturduğu zaman **فَرْجُه** açılmaktan geri durmayan” ve açılıp saçılan kimsedir. Kesre ile **فَرِجَ**; **فَرَجاً**; ve “isim **الفَرَجُ** harekeli olarak”. Zübeyr hadîsinde: “O, **أَجْلَعَ** **فَرِجاً** idi.” “Ve **المُفْرِج** râ’sı kesreli olarak: **فَرَارِيجَ** sahibi tavuktur. Ve “**المُفْرِج** ayrıca: “atıcılığı güzel olup bir gün sabahlar” ve “**أَفْرَجَ** etmiş olur; yani “atıcılığı değişmiştir”.” “Ve **بنو مُفْرِجٍ**” **مُحْسِن** gibi: Teyy’den “bir kabile”dir. “Ve fethasıyla”; bazı nüshalarda: ve **مُكْرَم** gibi: “köylerden uzak, yerin bir ıssızlığında bulunan öldürülmüş kimse”dir; İbnü’l-A‘râbî’den böyledir; yani onun diyeti beytülmâlden ödenir ve kanı boşa gitmez. Ebû Ubeyde dedi: **المُفْرَج**: “Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmayan kimsedir; yani bir cinayet işlerse, “yani cinayeti” beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقِلَة**’si yoktur.” Ondandır “hadis”: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; yani katili bilinmeyen bir maktul bulunursa, İslâm beytülmâlinden diyeti ödenir ve bırakılmaz. Hâ ile de rivayet edilir. Yerinde zikredilecektir. Asma‘î derdi ki: O, hâ ile **مُفْرَحٌ**’tır; onların cim ile **مُفْرَجٌ** sözünü inkâr eder. Ebû Ubeyd, Câbir el-Cu‘fî’den rivayet etti: O, kavim içinde başkalarından olan adamdır; onun adına akîle ödemesinin onlara vacip olması gerekir. Dedi: Muhammed b. el-Hasen’i “cim ve hâ ile rivayet edilir” derken işittim. Denildi ki: O, diyet yahut fidye yahut borç yüküyle ağırlaşmış kimsedir. Ebû Zeyd’den: **المُفرَّجُ** “**مُحَمَّدٍ** gibi” – ve aynı şekilde **المِرْجَلُ** ve **النَّحِيتُ**; bunların hepsi –: “tarak”tır. Sa‘leb, birinin şu beytini okudu; yalancı şahit bir adamı vasfeder:

Şeref ve yücelik onu geçti de sabahladı…
**الخِيسَ**’i **النَّحِيتِ المُفَرَّجْ** ile yarıp söküyor.

**المُفَرَّج** ayrıca: “dirseği koltuk altından ayrılıp belirgin olan kimse”dir. Şair dedi:

Her bir seçkin deveyi yularını yastık edinmişler…
Ve **مُفَرَّجٍ**; **عَرِقِ المَقَذِّ** **مُنَوَّقِ**.

Ve **الفَرُوجُ** **صَبُورِ** gibi: “iki ucu ayrılıp açılmış yay”dır; ve yarılıp açılmıştır. **الفَرُّوج** “**تَنُّورٍ** gibi: küçüğün gömleği”dir. Ve “denildi ki: o, “bir **قَبَاءٌ**’dır; “arkasında bir yarık” vardır.” Ve “Peygamber –Allah ona salât ve selâm etsin– bize namaz kıldırdı; üzerinde ipekten bir **فَرَّوجٌ** vardı.” Çoğulu **الفَرَارِيجُ**’dir. **الفَرّوج**: “tavuğun yavrusu”dur; ondan genç olan; “**سُبُّوحٍ** gibi zamme ile de gelir”; onda bir lehçedir; Lihyânî rivayet etti. “Ve **تَفَارِيجُ القَبَاءِ والدَّرَابِزِينِ**: ikisinin yarıkları” ve delikleridir; bunlar **الحُلْفُق**tur; tekili **تِفْرَاجٌ**. **التَّفَارِيج** “parmaklardan: onların açıklıkları”dır; İbnü’l-A‘râbî’den. “Kesre ile birinci ve üçüncü (harf)”; “**تِفْرِجَة**’nin çoğulu”dur; Lisân’da onun **تِفْرَاجٍ**’ın çoğulu olduğu geçer. “Ve bir adam **تِفْرِجَةٌ**” önceki ضبط ile; “ve **تِفْرَاجَةٌ**” elif ve hâ ziyadesiyle; ikisini de Ebû Hayyân, Şerhu’t-Teshîl’de nakletti. “Ve **نِفْرَاجاءُ**” kesreli olarak; “ve bu” yani sonuncusu “nûn ile” tâ yerine. Lisân ve Tehzîb’de olan: **نِفْرِجُ** ve **نِفْرِجَةٌ** ve **نِفْرَاج** ve **نِفْرِجَاءُ**; bunların hepsi nûn iledir: savaşta açılıp ortaya çıkar. Ve **نِفْرِجُ** ve **نِفْرِجةٌ** ve **تِفْرِجُ** ve **تِفْرِجةٌ**: “korkak, zayıf”tır. Sa‘leb okudu:

“**تِفْرِجَةُ القَلْبِ**; elde edişi azdır,
“Üzerine gecenin **نِيِدُلاَنُ**’ı atılır.”

Ve yoldan **أَفْرَجُوا** ettiler; ve “kavim **أَفْرَجَ** etti” “maktulden”; “açılıp dağıldıkları zaman”. **أَفْرَجُوا** “mekândan”; orayı boşalttıkları ve “terk ettikleri zaman”. “Ve **فَرَّجَ** **تَفْرِيجاً**: ihtiyarladı.” “Ve **الفَرِيج** **أَميرٍ** gibi: “soğuk””; nüshamızda böyle, **الدال** ile; bu hatadır; doğrusu: belirgin, açılmış, zahir olandır; dişisi de böyledir. Ebû Züeyb, bir inciyi vasfederek dedi:

İki eliyle, büyümesini isteyen bir sütçünün (eliyle)…
Onu satış için ortaya çıkarsın diye; o da **فَرِيجُ**.

Bu inciyi, insanlar görsün diye örtüsünü açtı. **الفَرِيجُ**: “ilk taşıdığı batnı doğurmuş deve”dir. Kurâ‘ dedi: **فَرِيجٌ** bir kadın: doğumdan yorulup acze düşmüştür. Ve **فَرِيجٌ** bir deve: bitkin; doğumdan acze düşmüş kadına benzetilmiştir; İbn Sîde nakletti. Bir defa da dedi: develerden **الفَرِيجُ**: acze düşüp sürünür hâle gelmiş olandır. “Ve **فَرَاوَجَانُ**” fetha ile; ve denilir: **بَرَاوَجَانُ**: Merv’de bir yer; ondan Ebû Abdillah Muhammed b. el-Hasen b. Zeyd el-Mervezî; Hâkim Ebû Abdillah ve başkaları ondan rivayet etti. “Ve bir adam **أَفْرَجُ الثَّنَايا**” ve “**أَفْلَجُها**”; tek mânâdadır. “Ve **الفارِجَ**: doğumdan ayrılıp açılmış devedir; böylece aygırdan nefret eder ve onu kerih görür.” Ebû Ca‘fer “Muhammed b. Ya‘kûb” b. el-Ferec es-Sûfî es-Sâmurrî “**الفَرَجِيّ** harekeli olarak”: dedeye nisbetlidir; “meşhur bir zâhid”dir; âlimlere ve fakirlere çok harcadı; fıkıh öğrendi; Ali b. el-Medînî ve Ebû Sevr’den işitti; Ebû Turâb en-Nahşebî ve Zünnûn el-Mısrî ile sohbet etti; ondan Muhammed b. Yûsuf b. Bişr el-Herevî (rivayet etti); iki yüz yetmişten sonra Remle’de öldü. Ve bu bâbdan ona istidrâk edilenler: **الفَرْجُ**: iki şey arasındaki gediktir. Çoğulu **فُرُوجٌ**; bunun dışında kırılmaz. **الفُرْجَة**: iki şey arasındaki açıklıktır. Nadr b. Şümeyl’den: **فَرْجُ الوادي**: iki yakası arasıdır; o, onun içidir; ve ondan **فَرْجُ الطَّريقِ** ve onun ağzı. **فَرْجُ الجَبَل**: onun geçididir. Ve ikisi arasında **فُرْجَةٌ**: yani açılma. **الفُرْجَة**’nin çoğulu **فُرُجاتٌ**; **ظُلماتٍ** gibi. Hadiste: “**فُرَجُ الشَّيْطَان**”; **فُرْجَةٍ**’nin çoğulu; **ظُلْمَةٍ** ve **ظُلْمٍ** gibi. **المُفْرَجُ** **مُكْرَمٍ** gibi: aşireti olmayan kimsedir; Ebû Mûsâ söyledi. **فَرِجٌ** bir yer: onda **تَفَرُّجٌ** vardır. Ve binek, **فُرُوجِهَا**’sını dolduracak şekilde koştu. O, ayaklar arasındaki (boşluk)tur. Ata denir: **فَرْجَه**’ini ve **فُرُوجَه**’ini doldurdu; yani onunla koştu ve hızlandı. Ebû Züeyb, öküzü vasfederek dedi:

Korkudan yana kaydı ve **فُرُوجَه**’ini kapattı…
Tozlu, böğüren; ikisi sağlam; ve **أَجْدَعُ**.

Yani ayaklarını koşuyla doldurdu; sanki koşu **فُرُوجَه**’ini kapatmış ve doldurmuştur. **وافِيَانِ**: yani ikisi sağlam. **أَجْدَعُ**: kulağı kesik. **فُرُوجُ الأَرْضِ**: onun taraflarıdır. **فَرَجَ البَابَ**: onu açtı. **مَفْرُوجٌ** bir kapı: açılmıştır. Ebû Züeyb’in sözü:

“Ve şer için, çarpanlardan sonra **فُرُوجُ** vardır”

Şu ihtimali taşır: **فَرْجَة**’nin çoğulu olması; **صَخْرةٍ** ve **صُخُورٍ** gibi; yahut **فَرَجَ يَفْرِجُ**’in mastarı olması; yani açılma ve ortaya çıkma. Tehzîb’de: Akîl hadîsinde: “Kavme **فَرْجَتهم** üzere yetişin”; yani bozgunları üzere. Dedi: **القَاف** ve **الحاءِ** ile de rivayet edilir. **الفارِجيّ**: Buhârâ’da **فارْجَك** kapısına nisbet; oradan Ebû’l-Eş‘as Abdülazîz b. “**أَبي**” el-Hâris en-Nezârî; Hâkim Ebû Ahmed ve başkalarından; ondan Ebû Muhammed en-Nahşebî ve başkaları. Ve Fâric b. Mâlik b. Ka‘b b. el-Kayn: onlardan bir batındır; onlardan Mâlik ve Akîl, **فارجٍ**’in iki oğludur; Amr b. Adî’yi dayısı Cezîme el-Ebraş’a getiren ikisidir. Ve **فَرْجَيَان**: Semerkand’da bir köy; ondan Ebû Ca‘fer Muhammed b. İbrâhîm b. Muhaddis. Ve **فَرِيجٌ** bir koyun: doğurduğunda, iki kalçası açılıp ayrılır. **المُفْرَج**: çocuğu olmayan kimsedir. Denildi ki: aşireti olmayan kimsedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Denildi ki: malı olmayan kimsedir. **المُفْرُوجُ**: borcun ağırlaştırdığı kimsedir; doğrusu **الحاءِ**’dır. **فَرَجَ فاه**: ölmek için ağzını açtı. Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:

Barınaksız; iki ezilmişliği olan; eğrilmiş…
Ona baktığında “açtı” dersin; gerçekten **فَرَجَا**.

Ve **أَفْرَجَ الغُبَارُ**: dağılıp açıldı. **المَفَارِجُ**: çıkışlardır. Ve **فَرُّوجٌ** **تَنُّورٍ** gibi: Havrân oğlu İbrâhîm’in lakabıdır. Bazı şairler onu hicvederek dedi:

**يُعرِّض** **فَرّوجُ بنُ حَوْرانَ** kızını teşhir eder... tıpkı alıcılara bir deve nasıl teşhir edildiyse.

Lanet etsin Allah **فَرُّوجاً**’a ve evini harap etsin... ve **بني حَوْرَانَ**’ı, **حَمِيرِ**’in rezilliği gibi bir rezillikle rezil etsin.

Ve **فَرَجٌ** ve **فَرّاجٌ** ve **مُفَرِّجٌ**: isimlerdir. Ve şeyhimiz ilâve etti: **الفَيْرَجُ** **المحكم**’den (naklen) boyalardan bir tür içindir. Dedim: Bizim nüshamızda böyledir; ve muhtemelen o **الفَيْرُوزَجُ**’dur; ve gelecektir.
