# فرح (ف-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı ziraata hazır hale getirmek anlamı kazanmıştır

- Harfler: ف - ر - ح
- Kur'an'da: 22 geçiş · 21 ayet · 14 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (14)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَرِحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Ferahladılar | 3 | 3 | [6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/6:44.md) |
| [فَرِحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَعِلُونَ | Keyifliler | 3 | 3 | [9:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/9:50.md) |
| [تَفْرَحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Ferahlarsınız | 2 | 2 | [27:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/27:36.md) |
| [فَرِحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%8E.md) | فَعِلَ | Ferahladı | 2 | 2 | [9:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/9:81.md) |
| [وَفَرِحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعِلُوا | Ferahladılar; Ve ferahladılar | 2 | 2 | [10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/10:22.md) |
| [يَفْرَحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Ferahlarlar | 2 | 2 | [3:188](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/3:188.md) |
| [الْفَرِحِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَعِلِينَ | Keyifliler | 1 | 1 | [28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/28:76.md) |
| [تَفْرَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعَلُوا | Ferahlarsınız | 1 | 1 | [57:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/57:23.md) |
| [تَفْرَحْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%92.md) | تَفْعَلْ | Ferahlanma | 1 | 1 | [28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/28:76.md) |
| [فَرِحِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَعِلِينَ | Keyifliler | 1 | 1 | [3:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/3:170.md) |
| [فَلْيَفْرَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَلْيَفْعَلُوا | Ferahlasınlar | 1 | 1 | [10:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/10:58.md) |
| [لَفَرِحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%84%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%8C.md) | لَفَعِلٌ | Keyifli | 1 | 1 | [11:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/11:10.md) |
| [يَفْرَحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Ferahlar | 1 | 1 | [30:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/30:4.md) |
| [يَفْرَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعَلُوا | Ferahlarlar | 1 | 1 | [3:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/3:120.md) |

## Mücavir kökler — 34 mücavir (157 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · “Huzme” demet demektir
2. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 18 · Sağanak yağmur demektir
3. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
4. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 15 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
5. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 11 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
6. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
7. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Onların yanı
8. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
9. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Çeper, çit demektir
10. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Feth, kapının açılması demektir
11. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
12. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Kudüm” ön demektir
13. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ona dokundu
14. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
15. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Onların malları
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 11 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
17. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
18. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
19. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
20. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
21. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
22. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
23. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
24. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
25. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
26. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
27. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
28. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
29. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
30. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
31. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Şey
32. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Önce
33. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
34. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md), [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md), [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md), [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kalpte anlık bir genişleme ve hafiflik hissiyle beliren taşkın sevinç veya borç ve yük altında ezilme |
| Çekirdek Özet 2 | Geçici dünyalıkla şımarıp böbürlenme ile ilahi lütuf ve rahmetle mutmain olma arasındaki ayrım |
| Çekirdek Özet 3 | Şımarıklık ve rehavet üreten nefsi hazdan arınıp gayesi meşru manevi neşeye yöneliş |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca masum bir sevinç sayıp Kur'an'daki yerilen şımarıklık, azgınlık ve rehavet boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Yarılma, açılma, yayılma, ortaya çıkma ve kaçış; nitekim [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) aralama ve açma, [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) ayırma ve yarma, [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) boşaltma, [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) öne atılma anlamındadır | ح | Boğazın ve soluğun açılmasını temsil eden harfin eklenmesiyle yarılma ve açılma hareketi, iç dünyadaki sıkışıklığın aniden dağılması, göğsün ferahlayıp genişlemesi veya taşınamaz bir ağırlığın içe çökmesi yönünde özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Duygusal dışavurumun, nefesin dışarı salınmasının ve göğüs kafesindeki kabarmayla ağzın açılmasının başlangıcıdır |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel algı, öne çıkma, başı yukarı kaldırma ve kibirle dikleşme hareketini verir |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırları aşma veya içsel sınırın aniden aralanarak göğüsteki daralmanın dışa doğru boşalmasıdır |
| فرح | Ağızdan nefesin ve dışavurumun yükselerek başı dikleştirmesi ve iç sınırları aşması | Bedenin ve kalbin ani bir hazla genişleyip hafiflemesi, tutulan yükün sınırları yıkarak taşkın bir hafifliğe veya ağır bir yüke dönüşmesidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kalp ve göğüste anlık bir hafiflik (hıffet) hissedilerek duygunun dışa vurulması; kökün diğer fiziksel kökünde ise ağır borç ve emanet altında kalıp ezilmek (el-İfrâh) anlamıdır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hedbe b. Haşrem şiirinde bu durumu aşırı sevinçle denge kaybı anlamında şöyle zikreder: وَلَسْتُ بِمِفْرَاحٍ إِذَا الخَيْرُ مَسَّنِي / وَلَا جَازِعٍ مِنْ صَرْفِهِ المُتَقَلِّبِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde borç yükünün insanı çökertmesi anlamında şu beyit nakledilir: إِذَا أَنْتَ لَمْ تَبْرَحْ تُؤَدِّي أَمَانَةً / وَتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha ve el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök فرح, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda birincil olarak canlılık, neşe, çiçek açma ve kabarma semantik matrisiyle ilişkilidir. İbranicede yer alan פָּרַח (pāraḥ) fiili filizlenmek, tomurcuklanmak, çiçek açmak ve uçmak anlamlarını taşır; Süryanicede ܦܪܰܚ (prah) biçimi kanatlanıp uçmak, havaya yükselmek, neşeyle sıçramak anlamındadır. Akadcada parāḫu / barāḫu formları parlamak veya tomurcuklanmakla bağlantılıdır. Kökün Sami dillerindeki ortak paydası bir tohumun veya goncanın iç basınçla kabarıp dışarı doğru patlaması, hafifleyip göğe doğru yükselmesidir. Arapçada bu somut fiziksel hareket, insanın iç aleminde göğsün kabarması, nefsin geçici bir lezzetle şahlanması ve bedende hissedilen ağırlıksızlık durumuna (hıffetü'l-kalb) kaymıştır. Kökün ikinci anlamı olan ağırlık (el-ifrâh) ise, aşırı hafifliğin zıddı olarak yük altında mecalsiz kalma durumunu ifade eden ezdâd (zıt anlamlılar) karakteri taşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فرح ve فر çekirdeği | Açılma, yarılma ve patlama eyleminden göğsün geçici lezzetle ferahlamasına ve şımarıklığa evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pāraḥ, Süryanice prah | Tomurcuklanma, filizlenme, havaya sıçrama ve kanatlanma gibi fiziksel kabarma anlamlarıyla soydaştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyeroglifinde prh | Çiçek açmak ve dışarı taşmak anlamındaki Afro-Asyatik köklerle biçimsel ve semantik yakınlık gösterir | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, The Foreign Vocabulary of the Qur'an, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرح | Anlamlı | Sevinmek, şımarmak, ağır yük altında kalmak | Göğsün geçici hazla genişlemesi veya borç altında ezilmesidir | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| [رفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Refah, bolluk ve dirlik içinde yaşamak | Yaşam şartlarının gevşemesi, lüks ve rahatlığın genişlemesidir | Kur'an'da geçmez; müsta'mel |
| [رحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | İnceltmek ve keskinleştirmek | Bir şeyin ucunu veya kenarını incelterek sivriltmektir | Kur'an'da geçmez; müsta'mel |
| [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Kazmak, oymak, toprağı deşmek | Yüzeyi yarıp derinlik oluşturmak, çukur meydana getirmektir | Kur'an'da geçer; zıt hareket (içeri çökme) |
| [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Sınır, kenar, yön değiştirmek | Bir nesnenin kıyısı veya doğruluktan sapıp kenara kaymaktır | Kur'an'da geçer; ortak sınır unsuru |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرح | Merkez | Duygusal kabarma ve neşe | İçsel hazzın bedene ve davranışa yansıyan taşkın, rehavet verici ve geçici yönüdür | Hem övgü hem yergi bağlamında kullanılır |
| [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | İçsel ve gizli sevinç | Kalpte saklanan, dışa vurulması gerekmeyen, derin ve dingin memnuniyettir | Vakarla birlikte yürür; şımarıklık içermez |
| [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Taşkınlık ve şımarıklık | Sevinç hissinin ölçüyü aşarak kibirli yürüyüş ve eylemlere dönüşmesidir | Kur'an'da daima yerilir |
| [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Nimete nankörlük ve azgınlık | Varlığın ve zenginliğin sarhoşluğuyla haddi aşmak, hakkı tanımamaktır | Doğrudan ahlaki çöküşü ifade eder |
| [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Müjde ile aydınlanma | Haberin deride ve yüzde oluşturduğu ışıltı ve ferahlıktır | Dışsal bir tebşir ve muştu neticesidir |
| [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) | Zıt | Keder ve iç daralması | Kalbin ağırlık ve kasvetle sıkışması, çaresizlik hissetmesidir | فرح kökünün tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرح | Sevinç, taşkın neşe, şımarıklık | Anlık hazla ferahlama veya böbürlenme durumunu kuşatır | Kesin |
| Latince | Gaudium, exultatio | Sevinç, coşku, kabarma | Gaudium ölçülü iç sevinci, exultatio ise taşkın kabarmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Joy, exultation, gloating | Sevinç, gururlanma, böbürlenme | Joy kökün meşru sevincini, gloating ve exultation ise kınanan kibrini verir | Güçlü |
| Almanca | Freude, Frohlocken | Neşe, sevinçle coşma | Frohlocken sözcüğü ölçüsüz veya meydan okuyan sevinç yönünü yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Joie, allégresse, jubilation | Sevinç, hafiflik, taşkın neşe | Allégresse kalpteki hafiflik (hıffet) boyutunu tam olarak karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرِحُوا / فَرِحُونَ | Dünyevi zenginlik ve başarıyla şımarma | Dünyalıkla övünüp ahireti unutan kafirlerin hali; En'âm [6:44](https://lisan.digital/tr/ayet/6:44.md), Ra'd [13:26](https://lisan.digital/tr/ayet/13:26.md), Mü'min [40:83](https://lisan.digital/tr/ayet/40:83.md) |
| لَا تَفْرَحْ / الْفَرِحِينَ | Kibir ve nankörlük doğuran şımarıklık | Karun kıssasında mülk ile kibirlenmenin yerilmesi; Kasas [28:76](https://lisan.digital/tr/ayet/28:76.md) |
| لَا تَفْرَحُوا | Aşırı sevinçle dengeyi yitirme yasağı | Elden çıkana üzülmeme ve verilenle şımarmama dengesi; Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md) |
| فَلْيَفْرَحُوا / يَفْرَحُ | Allah'ın lütfu ve yardımıyla meşru sevinç | Vahiy, rahmet ve müminlerin zaferiyle duyulan ulvi neşe; Yûnus [10:58](https://lisan.digital/tr/ayet/10:58.md), Rûm [30:4](https://lisan.digital/tr/ayet/30:4.md) |
| فَرِحِينَ | Şehitlerin kazandıkları nimetle sevinmeleri | Ahiret yurdunda ilahi ikramlara mazhar olanların ebedi huzuru; Âl-i İmrân [3:170](https://lisan.digital/tr/ayet/3:170.md) |
| فَرِحَ | Münafıkların fitne ve tembellikle ferahlaması | Savaştan geri kalıp peygamberin hilafına sevinme; Tevbe [9:81](https://lisan.digital/tr/ayet/9:81.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve rıza | Hadiste geçen Allah'ın kulunun tövbesine sevinmesi ifadesinin tevili | Teşbihten kaçınarak rıza, kabul ve lütuf anlamında mecazi yoğunlaşma |
| Fıkıh | Nafaka, borç ve mükellefiyet | Borç altında ezilen kimsenin (el-müfrah) zekat ve diyetten muafiyeti | فرح kökünün if'âl kalıbında borç yükü ve çaresizlik ıstılahı olması |
| Tefsir | Meşru ve gayrimeşru sevincin hududu | Ayetlerdeki فرح yergisi ile فليفرحوا emrinin telifi | Dünyalıkla böbürlenmenin zemmi, ilahi vahiy ve faziletle neşelenmenin medhi |
| Hadis | Kulun tövbesi ve ahlak | Mümin ve facirin günaha ve nimete karşı duygusal tepkileri | Kalbi gevşeten şımarıklıktan sakınma ve hakiki neşeyi tövbede bulma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve hidayet algısı | Şükür temelli meşru neşe | Dengeleme | Dini sistemde ferahlık yalnızca ilahi hidayet ve rahmet karşısında meşru kabul edilir | Kesin |
| İlmi | Bilgiyle kibirlenme | Epistemik körleşme | Körleştirme | İnsanın kendi zannını mutlak hakikat sanıp peygamberlerin tebliğine burun kıvırmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve güç sarhoşluğu | Otokratik şımarıklık | Bozunma | Gücü elinde tutan zümrenin kendi imkanlarıyla övünüp halka üstten bakması ve rehavete düşmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve sermaye birikimi | Mülkiyet şımarıklığı | Yozlaşma | İktisadi kaynakların getirdiği refahın kibre dönüşerek zekat ve infak sorumluluğunu unutturmasıdır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dengesiz salınım ve rezonans kırılması | Sisteme giren ani ve aşırı enerjinin sönümlenmeyerek yapının taşıma kapasitesini aşması ve rezonans felaketine yol açmasıdır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Manik taşkınlık ve hedonik adaptasyon | Ani kazanımların bireyde gerçeklik duygusunu yitirmesi, ardından gelen tatminsizlikle davranışsal anomiye sürüklenmesidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan, nötr ve olumlu bir iç huzur veya gündelik sevinç derekesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kökün çoğunlukla yerilen, nefsi şımartan, kibre sevk eden ve ahireti unutturan tehlikeli bir psikolojik taşma hali olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Karun ve benzeri azgın kavimlerin helakine sebep olan فرح halini masum bir tebessüm sanıp ilahi uyarıdaki şımarıklık ve rehavet vurgusunu ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın nimet ve bela karşısındaki duygusal tepkilerinin ahlaki ve ontolojik neticelerini gösterir; kalbin hafifleyip savrulması ile mutmain olması arasındaki farkı kurar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Karun kıssasında servet ahlakını işleyen ayetlerde, münafıkların savaştan geri kalış sahnelerinde ve darlık-bolluk imtihanını anlatan itikadi pasajlarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin dünyevi başarılarla şımarıp zafer sarhoşluğu yaşamasını engeller; asıl sevincin yalnızca vahiy, fazilet ve rahmetle sınırlı olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kalpte ve göğüste basıncın aniden düşmesiyle hissedilen hafiflik, gevşeme veya tam zıddı olarak ağır bir yük ve borç altında kalıp ezilme.
- Soyut anlam: Zahiri nimete bağlanarak kibir ve rehavete kapılma ile ilahi rehberliğe tutunarak şükür dolu bir tatmine ulaşma arasındaki yönetsel bilinç.
- Sistematik karşılık: İnsanın elde ettiği kudret, servet ve bilgiyi kendinden bilerek taşkınlığa sapması ile aynı kazanımları emanet bilip sükunetle yönlendirmesi dinamiği.
- LaTeX modeli: $$F(t) = \kappa \cdot \frac{d\Omega}{dt} - \lambda \cdot \Psi(t)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F(t)$ kökün temsil ettiği duygusal ve eylemsel taşkınlık derecesini (ferah halini), $\Omega$ dışsal dünyevi kazanım veya bilgi akışını, $\frac{d\Omega}{dt}$ bu kazanımların ani artış hızını, $\kappa$ nefsin kibre ve rehavete yatkınlık katsayısını, $\Psi(t)$ ilahi bilinç, takva ve emanet idrakini, $\lambda$ ise bu ilahi şuurun taşkınlığı dizginleme ve dengede tutma katsayısını ifade eder. İlahi şuur sıfıra yaklaştığında ani kazanım ferahı yıkıcı bir şımarıklığa dönüştürür.

## Geçtiği ayetler (21 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/3:120.md) — يَفْرَحُوا

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ

Meal (IK): Sizlere bir iyilik dokunursa; bu onları, üzer. Ama başınıza bir felaket gelirse; buna sevinirler. Sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz ki, Allah, onların yaptıklarını kuşatmıştır.

### [Ali İmran 3:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/3:170.md) — فَرِحِينَ

فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Allah’ın keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinerek arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara; kendilerine korku olmadığını ve üzülmeyeceklerini, müjdelemek isterler.

### [Ali İmran 3:188](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/3:188.md) — يَفْرَحُونَ

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Ettikleri ile sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin azabtan kurtarılacaklarını sanma. Onlar için pek acıklı bir azab vardır.

### [En'am 6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/6:44.md) — فَرِحُوا

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca; Biz de kendilerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilen o şeyler yüzünden sevinince; onları, ansızın yakaladık ve bütün ümitlerinden mahrum kaldılar.

### [Tevbe 9:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/9:50.md) — فَرِحُونَ

إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Eğer sana bir iyilik erişirse; bu onları fenalaştırır. Bir kötülük erişirse de derler ki: Biz, daha önceden tedbirimizi almışızdır. Ve sevinerek dönüp giderler.

### [Tevbe 9:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/9:81.md) — فَرِحَ

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Allah’ın peygamberine muhalefet için geri kalanlar, oturup kalmalarına sevindiler. Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad etmek hoşlarına gitmedi. Bu sıcakta savaşa çıkmayın, dediler. De ki: Cehennem ateşi daha sıvaktır. Keşke bilselerdi.

### [Yunus 10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/10:22.md) — وَفَرِحُوا

هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Sizi karada ve denizde yürüten O’dur. Gemide bulunduğunuzda geminin onları hoş bir rüzgarla götürdüğünde ve onunla sevindiklerinde; birden şiddetli bir kasırga gelip onları her taraftan dalgaların sardığı ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları anda, Allah’ın dinine sarılarak: Bizi bu tehlikeden kurtarırsan; andolsun ki, şükredenlerden oluruz, diye O’na yalvarırlar.

### [Yunus 10:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/10:58.md) — فَلْيَفْرَحُوا

قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): De ki: Bunlar Allah’ın lütfu ve rahmeti iledir. Sadece bunlarla sevinsinler. O, bütün toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.

### [Hud 11:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/11:10.md) — لَفَرِحٌ

وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

Meal (IK): Şayet başına gelen bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırırsak; kötülükler başımdan gitti der, şımarır ve öğünür.

### [Rad 13:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/13:26.md) — وَفَرِحُوا

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ

Meal (IK): Alah; dilediği kimseye rızkı genişletir, daraltır. Onlar ise dünya hayatı ile sevindiler. Halbuki dünya hayatı ahiretin yanında sadece bir geçimlikten ibarettir.

### [Rad 13:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/13:36.md) — يَفْرَحُونَ

وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ

Meal (IK): Kendilerine kitab verdiklerimiz, sana indirilenden memnun olurlar. Karşı gruplar içinde de onun bir kısmını inkar edenler vardır. De ki: Ben, ancak Allah’a ibadet etmek ve O’na şirk koşmamakla emrolundum. Ben, hepinizi O’na çağırıyorum ve dönüşüm de O’nadır.

### [Müminun 23:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/23:53.md) — فَرِحُونَ

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Ama onlar işlerini kendi aralarında bölük bölük ayırdılar. Her bölük kendi tuttuğu yoldan memnundur.

### [Neml 27:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/27:36.md) — تَفْرَحُونَ

فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ

Meal (IK): Süleyman’a geldiklerinde dedi ki: Bana mal ile mi yardım etmek istiyorsunuz? Halbuki Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Belki siz, hediyyenizle sevinirsiniz.

### [Kasas 28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/28:76.md) — تَفْرَحْ · الْفَرِحِينَ

إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ

Meal (IK): Gerçekten Karun; Musa’nın kavminden biriydi. Ama onlara karşı azgınlık etti. Biz, ona; anahtarlarını güçlü bir topluluğun zor taşıdığı hazineler vermiştik. Kavmi ona şöyle demişti: Şımarma, çünkü Allah; şımarıkları sevmez.

### [Rum 30:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/30:4.md) — يَفْرَحُ

فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Birkaç yıl içinde. Eninde sonunda emir Allah’ındır. O gün mü’minler de sevinecekler.

### [Rum 30:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/30:32.md) — فَرِحُونَ

مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Onlar ki; dinlerinde ayrılığa düşüp fırka fırka olmuşlardır. Her zümre kendi yanında olanla sevinir durur.

### [Rum 30:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/30:36.md) — فَرِحُوا

وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ

Meal (IK): Ne zaman da insanlara bir rahmet tattırdık ise; onunla sevinirler. Ama yaptıklarından dolayı başlarına bir kötülük gelirse; hemen ümidlerini kesiverirler.

### [Mü'min 40:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/40:75.md) — تَفْرَحُونَ

ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ

Meal (IK): Bu; sizin yeryüzünde haksız yere şımarmanız ve böbürlenmenizden ötürüdür.

### [Mü'min 40:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/40:83.md) — فَرِحُوا

فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Peygamberleri kendilerine huccetlerle gelince; kendi yanlarındaki bilgi ile gururlandılar da, alaya aldıkları şey kendilerini kuşatıverdi.

### [Şura 42:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/42:48.md) — فَرِحَ

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ كَفُورٌ

Meal (IK): Eğer onlar yine yüz çevirirlerse; Biz, seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik. Senin vazifen, sadece tebliğdir. Gerçekten Biz, insana katımızdan bir rahmet tattırırsak; o bununla sevinir. Ama elleriyle işlediklerinden ötürü başlarına bir fenalık gelirse; işte o zaman insan, cidden pek nankördür.

### [Hadid 57:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/ayet/57:23.md) — تَفْرَحُوا

لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): Kaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı ziraata hazır hale getirmek anlamı kazanmıştır. Ziraat yapmak demektir. Hasat zamanı geldiğinde çiftçinin duyduğu sevince “ferah” denmiştir. . Sanattaki güzelliğe de ferah denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء والفاء معهما
ح ر ف، ح ف ر، ف ر ح، ر ف ح مستعملات
حرف:
الحَرْف من حُروف الهِجاء. وكلُّ كلمةٍ بُنِيَتْ أداةً عاريةً في الكلام لتفرقة المعاني تُسمَّى حَرْفاً، وإنْ كانَ بناؤها بحَرْفَيْن أو أكثر مثلُ حَتّى وهَلْ وَبلْ ولَعَلَّ.
وكلُّ كلمةٍ تُقرَأ على وُجوهٍ من القرآن تُسمَّى حَرْفاً، يقال: يُقرَأ هذا الحَرْف في حَرْف ابن مسعود أي في قراءته. والتحريف في القرآن تغيير الكلمة عن معناها وهي قريبة الشَّبه، كما كانت اليهود تُغَيِّر معاني التَّوْراةِ بالأشباهِ، فوصَفَهم الله بفعلهم فقال: "يحرِّفون الكلم عن مَواضعه".
وتَحَرَّفَ فلانٌ عن فلان وانحَرَف، واحرَوْرَفَ واحد، أي: مالَ.
والانسان يكونُ على حرف من أمره كأنّه ينتظِر ويَتَوَقَّع فإن رأَى من ناحية ما يُحبُّ? وإلاّ مالَ إلى غيرها. وحَرْفُ السفينة: جانب شِقِّها.
والحَرْف: الناقة الصُّلْبة تُشَبَّهُ بحرْف الجَبَل، قال الشاعر:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
وهذا نَقْضٌ على من قال: ناقةً حَرْقٌ، أَي: مهزولةٌ كحَرْف كتابةٍ لدِقَّتها ولو كان معنى الحَرْف مهزولاً لم يصفها بأنها جُماليَّة سِنادٌ، ولا وظيفها رَيّان.
والحُرْفُ: حَبٌّ كالخَرْدَل، والحَبَّةُ منه حُرْفة.
والمُحارفة: المُقايَسة بالمِحراف، وهو المِيلُ تُسْبَرُ به الجِراحاتُ.
والمُحارَف: المَحرُومُ المُدْبِرُ.
حفر:
الحَفيرة: الحُفْرة في الأرض، والحَفَر اسمُ المكان الذي حُفِرَ كخَنْدَقِ أو بِئْر، قال:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
والبئر إذا كانت فوق قَدْرها سُمِّيَت حَفَراً وحَفيراً وحَفيرةً.
وحَفيرٌ وحفيرة اسْما موضِعَيْن جاءا في الشعر.
والحافِرُ: الدّابَّة. وقولُ العرب: النَّقْد عندّ الحافر، تقول: إذا اشتَريْتَه لا تبرَحُ حتى تَنْقُدَ.
وإذا أَعَمُّوا اسمَ الدّوابِّ قالوا: الحافِر خير من الظلِّفْ أي ذوات الحوافِر خيرٌ من ذوات الظَّوالِف.
والحافِرة: العَوْدة في الشيء حتى يُرَدَّ آخره على أوّله، وفي الحديث: إنَّ هذا الأمرَ لا يُترَكُ على حاله حتى يُرَدَّ على حافرتِه أي على أوّل تأسيسه.
وقوله تعالى: "إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة أي في الخَلْق الأوّل بعدما نموتُ كما كُنّا.
والحَفْر، والحَفَر لغةٌ: ما يلزَقُ بالأسنان من ظاهِرٍ وباطِنٍ، تقول: حَفِرَتْ أسنانُه حَفَراً، ولغة أخرى: حَفَرَتْ تَحْفِر حَفْراً.
والحِفْراة: نَبْت من نَبات الربيع. والحِفْراةُ: خَشَبةٌ ذاتُ أصابعَ تُذَرَّى بها الكُدوسُ المَدُوسَةُ، ويُنَقَّى بها البُرُّ بلغة ناسٍ من أهل اليَمن.
فرح:
رجلٌ مُفْرَحٌ: أثقَلَه الدَّيْن، قال:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
ورجلٌ فَرْحانُ وفَرِحٌ من الفَرَح، وامرأةٌ فَرِحةٌ وفَرْحى مثل عَطْشَى، وتقول: ما يَسُرٌّني به مُفْرِحٌ ومَفرُوح:، فالمَفروُح: الشيءُ أنا أفَرحُ به، والمُفرِح: الشَّيءُ الذي يُفرِحني.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ح ر ف**، **ح ف ر**، **ف ر ح**، **ر ف ح** استعمال edilenlerdir

**حرف**:
**الحَرْف** **حُروف الهِجاء**dandır. Ve her kelime ki konuşmada mânâları ayırmak için çıplak bir âlet olarak bina edilmiştir, **حَرْف** diye adlandırılır; isterse binası iki harf ile veya daha fazla ile olsun; **حَتّى** ve **هَلْ** ve **بَلْ** ve **لَعَلَّ** gibi.
Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelime **حَرْف** diye adlandırılır; denir ki: Bu **الحَرْف** **حَرْف** İbn Mes‘ûd’da, yani onun kıraatinde okunur. Ve Kur’ân’da **التحريف** kelimeyi mânâsından değiştirmektir; hâlbuki o, benzerliğe yakındır; Yahudilerin benzerliklerle Tevrat’ın mânâlarını değiştirmeleri gibi; Allah onları fiilleriyle vasfetti de şöyle dedi: “يحرِّفون الكلم عن مَواضعه”.
Ve falan, falandan **تَحَرَّفَ** etti ve **انحَرَف** etti; ve **احرَوْرَفَ** birdir; yani: meyletti.
Ve insan, işinden bir **حرف** üzere olur; sanki bekler ve umar; eğer bir taraftan sevdiği şeyi görürse? Yoksa başka tarafa meyleder. Ve geminin **حَرْفُ**u: onun yarığının yanı.
Ve **الحَرْف**: sert dişi deve; dağın **حَرْف**una benzetilir. Şair dedi ki:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
Ve bu, “**حَرْق** dişi deve” dedi kimse üzerine bir nakzdır; yani: zayıf, inceliğinden dolayı bir yazı **حَرْف**u gibi; eğer **الحَرْف**ın mânâsı zayıf olsaydı onu **جُماليَّة** **سِناد** diye vasfetmezdi; ne de onun **وظيف**i **رَيّان**dır.
Ve **الحُرْفُ**: hardal gibi bir habb; ondan olan tane **حُرْفة**dır.
Ve **المُحارفة**: **المِحراف** ile mukayese etmektir; o da meyildir; onunla yaralar yoklanır.
Ve **المُحارَف**: mahrum, yüz çeviren kimsedir.

**حفر**:
**الحَفيرة**: yerdeki çukur; ve **الحَفَر** kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi ki:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
Ve kuyu, ölçüsünün üstünde olunca **حَفَراً** ve **حَفيراً** ve **حَفيرةً** diye adlandırılır.
Ve **حَفيرٌ** ve **حفيرة** şiirde gelmiş iki yerin adıdır.
Ve **الحافِرُ**: binek hayvanı. Arapların sözü: **النَّقْد عندّ الحافر**; dersin ki: Onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılma.
Ve binek hayvanlarının adını genelleştirdiklerinde derler ki: **الحافِر** **خير من الظلِّفْ**; yani: toynak sahipleri, tırnak sahiplerinden hayırlıdır.
Ve **الحافِرة**: bir şeyde geri dönüştür; ta ki sonu başına döndürülsün. Ve hadiste: “Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **حافرتِه** üzerine döndürülsün”; yani ilk tesisine.
Ve O’nun sözü (yüce): “إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة”; yani: öldükten sonra, olduğumuz gibi ilk yaratılışa.
Ve **الحَفْر** ve **الحَفَر** bir lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şey. Dersin ki: Onun dişleri **حَفَراً** **حَفِرَتْ**. Ve başka bir lugat: **حَفَرَتْ** **تَحْفِر** **حَفْراً**.
Ve **الحِفْراة**: bahar bitkilerinden bir bitkidir. Ve **الحِفْراةُ**: parmakları olan bir tahta; onunla çiğnenmiş yığınlar savrulur; ve onunla buğday temizlenir; Yemen ehlinden bir kavmin lugatınca.

**فرح**:
**مُفْرَحٌ** adam: borç onu ağırlaştırdı. Dedi ki:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
Ve **فَرْحانُ** ve **فَرِحٌ** adam, **الفَرَح**tan. Ve **فَرِحةٌ** kadın ve **فَرْحى**; **عَطْشَى** gibi. Ve dersin ki: Onunla beni sevindiren bir **مُفْرِحٌ** ve **مَفرُوح** yoktur. Artık **المَفروُح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفرِح**: beni sevindiren şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَرِحَ به: سُرَّ. والفَرَحُ أيضاً: البَطَرُ. ومنه قوله تعالى: "إنَّ الله لا يحبُّ الفرِحين". وأفْرَحَهُ: سِرَّهُ. يقال: ما يسرُّني بهذا الأمر مُفْرِحٌ ومَفْروحٌ به، ولا تقل مَفْروحٌ. والتفريح مثل الإفراح. أبو عمرو: أفْرَحَهُ الديْنُ: أثقله. وأنشد:
إذا أنت لم تَبْرح تؤدِّي أمـانةًوتحمِلُ أخرى أفْرَحَتْكَ الودائعُ
وتقول: لك عندي فَرْحَةٌ إن بشَّرتني، وفُرْحَةٌ. والمِفْراحُ: الذي يَفْرَح كلَّما سرَّه الدهر. والمُفَرِّحُ: دواء معروف.

##### Türkçe

**فَرِحَ به**: sevindi. Ve **الفَرَحُ** da: azgınlık/şımarıklık. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz Allah **الفرِحين**’i sevmez.” Ve **أفْرَحَهُ**: onu sevindirdi. Denir: Bu işten bana sevindirici olan **مُفْرِحٌ** ve onunla sevilen **مَفْروحٌ به** değildir; **مَفْروحٌ** deme. Ve **التفريح** **الإفراح** gibidir. Ebû Amr: **أفْرَحَهُ الديْنُ**: onu ağırlaştırdı. Ve şu beyit okundu:
إذا أنت لم تَبْرح تؤدِّي أمـانةًوتحمِلُ أخرى أفْرَحَتْكَ الودائعُ
Ve dersin: Beni müjdelediğin takdirde, benim yanımda senin için bir **فَرْحَةٌ** vardır; ve **فُرْحَةٌ**. Ve **المِفْراحُ**: zaman ona her ne vakit sevindirse sevinen kimsedir. Ve **المُفَرِّحُ**: bilinen bir ilaçtır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : مستعملة .
حرف : قال الليث : الحَرْفُ من حُرُوفِ الهِجَاء . قال : وَكُلُّ كَلِمَةٍ بُنِيَتْ أَدَاةً عارِيةً في الكلامِ لِتَفْرِقَةِ المَعَانِي فاسْمُها حرفٌ ، وإِنْ كَانَ بِنَاؤُها بحرفين أو فَوْقَ ذلك ، مثل : حتى وَهَلْ وَبل وَلَعَلّ .
وكل كلمة تُقْرَأُ على وُجُوهٍ مِنَ القُرْآنِ تُسمى حَرْفاً ، يقرأ هذا في حرف ابن مسعود أي في قراءة ابن مسعود .
قال والإنسانُ يكونُ على حَرْفٍ من أَمْرِه : كَأَنَّهُ يَنْتَظِرُ ويتوقَّعُ ، فإِنْ رَأَى من نَاحِيَتِهِ ما يحبُّ ، وإلاَّ مَالَ إلى غَيْرِهَا . وقال الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي إذا لَمْ يَرَ مَا أَحَبَّ انْقَلَبَ عَلَى وجهه .
قال : وحَرْفُ السفينةِ : جَانِبُ شِقها . وقال أبو إسحاقَ في تفسيرِ هذه الآية : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ( جاء في
التفسيرِ : على شَكَ ، قال : وحقيقَتُهُ أَنَّه يعبدُ الله على حرفِ الطَّرِيقَة في الدين ، لا يدخُلُ فيه دُخُولَ مُتَمَكنٍ . وأفادني المنذريُّ عن ابن اليزيدي عن أبي زيدٍ في قوله ) عَلَى حَرْفٍ ( على شَكَ . وأفادني عن أَبِي الْهَيْثَمِ أنه قال : أما تسميتُهم الْحَرْفَ حَرْفاً فحرْفُ كل شيءٍ ناحيتهُ كحرْفِ الجَبَلِ والنهرِ والسيفِ وغيرهِ ، قلتُ كأَنَّ الخير والخِصْبَ ناحيةٌ ، والضَّرَّ والشَّرَّ والمكروه ناحيةٌ أخرى ، فهما حرفان ، وعلى العبْدِ أن يَعْبُدَ خالِقَه على حالة السَّرَّاءِ والضَّرَّاءِ . ومَنْ عَبَدَ الله على السَّرَّاءِ وحْدَهَا دون أن يَعْبُدَه عَلَى الضَّراءِ يَبْتَلِيه الله بِهَا فَقَدْ عَبَدَهُ على حَرْفٍ ، ومن عَبَدَهُ كَيْفَما تصرَّفَتْ به الحالُ فقد عَبَدَهُ عِبادةَ عَبْدٍ مُقِرَ بأَنَّ له خَالِقاً يُصَرفه كيفَ يشاءُ ، وأنه إن امْتَحَنَه باللأواء وأنعم عليه بالسَّراء فهو في ذلك عادلٌ أو متفضلٌ غير ظالمٍ ولا متعدَ ، له الخيَرَةُ وبيده الأمرُ ولا خِيَرَةَ للعَبْدِ عليه .
وأما قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف ) لقد أشبَعْتُ تفسيره في كتاب ( القراءَات وعِللِ النحويينَ ) فيها وأنا مختصرٌ لَكَ في هذا الموضِعِ من الجُمَلِ التي أودَعْتُها ذلك الكتابَ ما يَقِفُ بِكَ على الصوابِ . فالذي أذْهَبُ إليه في تفسيرِ قولهِ : ( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف ما ذهب إليه أبو عبَيْدٍ واتَّبعه على ذلك أبو العَبَّاسِ أحمد بن يحيى .
فأما قول أبي عبيدٍ فإن عبدَ الله بنَ محمد ابن هاجَك أخبرني عن ابن جَبَلَة عن أبي عبيدٍ أنه قال في قوله ( على سبعة أحرف ) يعني سبع لُغَاتٍ من لُغَات العَرَبِ . قال وليس معناه أن يكونَ في الحرف الواحدِ سبعَةُ أَوْجُهٍ هذا لَمْ نَسمعْ به . قال ولكن نقول : هذه اللغاتُ السبعُ متفرقَةٌ في القرآن فبعضه بِلُغَةِ قريش وبعضُه بلغة هوازِنَ وبعضُه بلغة هُذَيْلٍ وبعضُه بلغة أهلِ اليَمَن ، وكذلك سائِرُ اللغات ومعانيها في هذا كله وَاحِدَةٌ . قال ومِمَّا يُبَينُ ذلك قولُ ابن مسعود : إني قد سمعت القراءَةَ ووجدتهم متقاربين فاقرءوا كما علمتم ، إنما هو كقول أحدكم هَلُمَّ وَتَعَال وأَقْبِل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه سُئِل عن قوله ( نزل القرآن على سبعة أحرف ) فقال : ما هي إلا لغاتٌ . قلت : فأبو العبَّاسِ النحوي وهو وَاحِدُ عصره ، قد ارْتَضَى ما ذهبَ إليه أبو عبيد واستصْوبَه . قلت : وهذه الأحْرُفُ السبعةُ التي مَعْنَاهَا اللغاتُ غيرُ خَارِجَةٍ من الذي كُتِبَ في مصاحِف المسلمين التي اجتمع عليها السلفُ المرضيُّون والخلف المتبعون فمن قَرَأَ بحرفٍ لا يُخَالِفُ المصحفَ بزيادةٍ أو نُقْصانٍ أو تقديم مؤخَّرٍ أو تأخيرِ مُقَدَّم وَقَدْ قَرَأَ به إِمامٌ من أَئِمَّة القُرَّاءِ المُشْتهرين في الأَمْصَارِ فقد قرأ بحرْفٍ من الحُرْوف السبعة التي نزل القرآن بها ، ومن قرأَ بحرفٍ شاذَ يُخَالِفُ المصحفَ ، وخالَفَ بذلك جمهورَ القَرَأَةِ المعروفين ، فهو غيرُ مصيبٍ . وهذا مذهبُ أهلِ العِلْم الذين هم القُدْوَة ، ومذهبُ الراسخِين في عِلْمِ القرآن قديماً وحديثاً ، وإلى هذا أَوْمَى أبو العباس
النحويُّ ، وأبو بكرٍ الأنبارِيُّ في كتاب له ألَّفَهُ في اتباع ما في المصحَفِ الإمَامِ ، وافقه على ذلك أبو بكرٍ مجاهدُ مُقْرِىء أهلِ العِراق وغيرُه من الاثْبَاتِ المُتْقِنِين . ولا يجوز عندي غيرُ ما قالوا ، والله يوفقنا للاتّباع وتجنُّبِ الابْتداع ، إنه خير مُوَفق وخيرُ مُعين .
وقال الليث : التحريفُ في القرآن : تغييرُ الكلِمَةِ عَنْ مَعْنَاهَا وهي قريبَةُ الشَّبَهِ ، كما كانت اليهودُ تُغَير مَعانِيَ التوْراةِ بالأَشْبَاه ، فوصَفَهم الله بِفِعْلِهم فقال ) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ) ( النساء : 46 ) قال : وإذا مال إنسانٌ عن شيء يقال : تحرّف وانْحَرَفَ واحْرَوْرَف وأنشد في صفة ثور حفر كناساً فقال :
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا
قال : والحَرْف النَّاقة الصُّلْبَةُ ، شُبهت بِحَرْفِ الجبل .
وأنشد :
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق
قال : وهَذَا البَيْتُ يَنْقُضُ تفسيرَ مَنْ قال : ناقة حَرْفٌ : أَيْ مَهْزولَةٌ شبهت بحرْفِ كتابَةٍ لِدَقَّتِها وهُزَالِها .
وروى أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرو أنه قال : الحرْفُ : الناقَةُ الضَّامِرُ ، قال : وقال بعضهُم : شُبهَت بِحَرْف الجبل . قال أبو عبيدٍ وقال الأَصمعيُّ : الحرفُ : المَهْزُولَةُ ، وقال شَمِر : الحَرْفُ من الجَبَلِ : ما نَتَأَ في جَنْبِهِ منه كَهَيْئَةِ الدُّكَّانِ الصغيرِ أو نحوِه . قال والحرف أيضاً في أعْلاَهُ تَرَى له حَرْفاً دقيقاً مشرفاً على سواءِ ظَهْرِه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحرْفُ : الشَّكُّ في قول الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي شَكَ .
قال أبو العبَّاسِ : والعربُ تَصِفُ الناقَةَ بالحَرْفِ لأَنَّها ضَامِرٌ ، وتُشَبَّهُ بالحَرْفِ من حُرُوفِ المُعْجَم ، وهو الأَلِفُ . وتشبَّه بِحَرْفِ الجبَل إذا وصفت بالعِظَم . قال هذا في تفسير قول كعب :
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة
وقال الليث : الْحُرْفُ : حَبٌّ كالخَرْدَلِ ، الواحدة حُرْفَةٌ . قال : والمُحَارَفَةُ : المُقَايَسَةُ بالمِحْرَافِ ، وهو المِيلُ الذي يُسْبَرُ به الجِرَاحَاتُ وأنشد :
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف
أبو عُبَيْدٍ عن أبي زيدٍ : أَحْرَفَ الرجلُ إِحرافاً إذا نما مَالُه وصَلُحَ . ورُوِيَ عن ابنِ مسعودٍ أنه قال : موت المؤمِنِ بِعَرَق الجبين تبقَى عليه البقيَّةُ من الذُّنُوبِ فَيحَارَفُ عند الموت أي يُقَايَسُ بها فيكون كفارةً لذنوبه . ومعنى عَرَقِ الجبينِ شدّةُ السيَاق . ويقال : لا تُحَارِفْ أخَاكَ بالسوءِ : أي لا تُجَازِهِ بِسُوءِ صَنِيعِه تُقَايِسْه ، وأحْسِنْ إِذَا أَساءَ ، واصْفَحْ عنه . ويقال للمَحْرومِ الذي قُترَ عليه رزْقُه مُحَارَفٌ . حدَّثَنَا عبدُ الله بنُ عُرْوَةَ عن أبي بكرٍ بن زَنْجَوَيْهِ عن محمدِ بن يوسفَ عن سفيانَ قال حدثنا أو إسحاقَ عن قسر ابن كركم عن ابن عباس في قوله : ( ُِيَسْتَغْفِرُونَ وَفِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ (
 ( الذّاريَات : 19 ) قال : ( السائلُ ) : الذي يسألُ الناسَ ، و ( المحروم ) : الْمُحَارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْمٌ ، فهو مُحَارَفٌ . قالَ وأخْبَرَنا الزعْفرانيُّ عن الشافِعِي أنه قال : كُلُّ من استغْنَى بكَسْبِه فليس له أن يسألَ الصدقَةَ وإذا كان لا يبلغ كسبه ما يُقِيمُه وعيالَه فهو الذي ذكر المفسرُونَ أنَّه المحرومُ الْمُحَارَفُ . قال : والْمُحَارَفُ : الذي يَحْتَرِفُ بيديه قد حُرِمَ سهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين فبقي محروماً يُعْطَى من الصدقةِ ما يَسُدّ حِرْمَانَهُ . وجاء في تفسير قول الله جلّ وعز : ( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ ( أنّ المحرومَ هو المُحَارَفُ ، والاسْمُ منْهُ الحُرْفَةُ بالضَّم ، وأما الحِرْفَة فهو اسم من الاحْتِرَافِ ، وهو الاكتسابُ ؛ يقال هو يَحْرِفُ لعياله ويَحْتَرِفُ ، وَيَقْرِشُ وَيَقْتَرِشُ ، ويَجْرَحُ ويَجْتَرِحُ : بمعنى يَكْتَسِبُ .
ثعلبُ عن ابن الأعرابي قال : أَحْرَفَ الرجُلُ إذا جازَى على خيرٍ أو شَرَ . قال ومنه الخبرُ : ( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ ) . قال : وأحرف إذا استغنى بعد فقر وأحرف الرجل إذا كدّ على عياله أبو عُبَيْدة عن أبي زيدٍ : أحْرَفَ الرجُلُ إِحْرَافاً إذا نَمَا مَالُه وصَلَح .
رحف : أهمله الليث وهو مستعمل .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : أَرْحَفَ الرجلُ إذا حدَّد سكّيناً أو غيرَه يُقَالُ : أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ حتى قَعَدَتْ كَأَنَّها حَرْبَةٌ . ومعنى قَعَدَتْ أي صَارَتْ . قلتُ كَأَنَّ الحاءَ مُبْدَلَةٌ من الهاء في أَرْحَفَ ، والأصْلُ أَرْهَف . وسيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ أي مُحَدَّدٌ .
حفر : قال الليث : الْحُفْرَةُ : ما يُحْفَرُ في الأَرْضِ ، ومثله الحَفِيرَةُ ، قال : والحَفَرُ اسمُ المَكَانِ الذي حُفِرَ كخَنْدَقٍ أو بِئْرٍ ، قال وكذلك البئرُ إذا وُسعَتْ فَوْقَ قَدْرِها تُسَمَّى حَفِيراً وحَفَراً وحَفِيرَةً ، قال : وحَفِيرٌ وحَفِيرَةٌ اسْمَا مَوْضِعَين ذكَرَهُمَا الشعراءُ القدماءُ .
قلتُ : والأَحْفَارُ المَعْرُوفَةُ في بلادِ العربِ ثلاثَةٌ : فمنها حَفَر أَبي موسى ، وهي رَكَايا احْتَفَرَهَا أَبُو مُوسَى الأشْعَرِيُّ على جَادَّة البَصْرة وَقَدْ نَزَلْتُ بها واستَقَيْتُ من رَكَاياها وهي ما بين مَاويَّةَ والمَنْجَشَانِيَّاتِ وركايا الحَفَر مَسْنَوِيَّةٌ بعيدة الرشَاء عَذْبَةُ الماءِ ، مَسْنَوِيَّةٌ أي يستقى منها بالسانية وهذا كقولهم زرع مَسْقَوِيّ أي يُسْقَى . ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ : وهي ركايَا بِنَاحيةِ الشَّوَاجِن بعيدةُ القَعْرِ ، عَذْبَةُ الماءِ . ومنها حَفَرُ سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ ابن تميم ، وَهيَ بِحِذَاء العَرَمَة وَرَاءَ الدَّهْنَاءِ ، يُسْتَقَى منها بالسانيَة عِنْدَ حَبْلٍ من حِبَالِ الدَّهْنَاءِ ، يقال له حَبْلُ الحَاضِر .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جل وعز ) ُيَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( ) ِالْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً ) ( النَّازعَات : 10 ، 11 ) معناه إنّا لمَرْدُودُون إلى أَمرنا الأوّل إلى الحياة . قال : والعربُ تَقُولُ : أَتَيْتُ فُلاناً ثمَّ رَجَعتُ علَى حَافِرَتِي : أيْ رَجَعْتُ مِنْ حَيْثُ جئتُ . قالَ : ومن ذَلِكَ قَوْلُ العَرَبِ : النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ . والحافر معناهُ إذا قَال قَدْ بِعْتُك
رجعتَ عليه بالثمن ؛ وهُمَا في المعنى واحدٌ . قال : وبعضُهم يقول النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ ، يريد عند حَافِرِ الفَرَسِ ، وكَأَنَّ هذا المَثَل جَرَى في الخيْلِ . قال : وقالَ بعضُهم : الحافِرَةُ الأَرْضُ الَّتِي تُحْفَرُ فيها قُبُورُهم ، فسمَّاهَا الْحَافِرَةَ ، والمعْنَى يريدُ المحْفُورَةَ ، كما قال ) مِن مَّآءٍ ) ( الطّارق : 6 ) يريد مَدْفُوق . وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي العَبَّاس أنه قَال : هَذِه كلمَةٌ كانُوا يَتَكَلَّمُون بها عند السَّبْق . قال والحَافِرَةُ : الأرضُ المَحْفُورَةُ ، يَقُول : أقل ما يَقَعُ حَافِرُ الفَرَسِ على الْحَافِرَةِ فقد وَجَبَ النقْدُ ، يعني في الرهَانِ ، أي كَمَا يَسْبِقُ فيَقَعُ حَافِرُه عَلَيْها تقول هَاتِ النَّقْدَ : وقال الليثُ : النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ معناه إذا اشتريْتَه لم تَبْرَح حَتَّى تَنْقُد . الحرَّانِيّ عن ابن السكيتِ أنه قال : مَعْنَى النَّقْدُ عند الْحَافِرَة أَيْ عِنْد أَوَّلِ كَلِمَةٍ . ويُقَال : الْتَقَى القَوْمُ فاقْتَتَلُوا عِنْدَ الْحَافِرَة أَيْ عِنْدَ أَوَّلِ كَلِمَةٍ وعِنْدَ أَوَّلِ مَا الْتَقُوا ، قال الله جَلّ وَعَزّ ) يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أَيْ فِي أَوَّلِ أَمْرِنَا . قال : وَأَنْشَدَنِي ابنُ الأعرابيّ :
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
كأنه قال أأرجع في صِبَايَ وَأَمْرِي الأوَّلِ بعد أن صَلِعْتُ وشِبْتُ . وقال الليثُ : الحافِرَةُ العَوْدَةُ في الشَّيْءِ حتَّى يُرَدَّ آخِرُه عَلَى أَوَّلِه . قَالَ : وفِي الْحَدِيثِ ( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه أَيْ عَلَى أَوَّلِ تَأسِيسِه ، وقَالَ في قَوْله : ( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أي في الخَلْقِ الأَوَّل بَعْدَ ما نَمُوتُ . وقال ابنُ الأَعْرَابيّ ) لَمَرْدُودُونَ فِى ( أيْ فِي الدُّنْيَا كَما كُنَّا .
وقال اللَّيْثُ الحَفْرُ والحَفَرُ جَزْمٌ وفَتْحٌ لُغَتَانِ : وهو ما يَلْزَق بالأسْنَانِ من ظَاهرٍ وباطنٍ ، تقول : حَفِرَتْ أسنانهُ حفَراً ، ولغةٌ أخرى حفَرت أسنانُه تَحفِر حَفْراً . وأخْبرَني أبُو بكرٍ عن شمر أنَّهُ سُئِل عن الحَفْر في الأسْنان ، فقال : هُوَ أن يَحْفِرَ القَلَحُ أُصُولَ الأسنان بَيْنَ اللثة وأَصْلِ السنّ من ظَاهِرٍ وبَاطِنٍ يُلِحُّ على العَظْمِ حتى يَتَقَشَّر العظْمُ إن لم يُدْرَكْ سريعاً ، يُقَال أَخَذَ فِيه حَفْرٌ وحَفَرَةٌ . أبو عبيد : عن الكسائي قال : الحفْر بتسكين وقد حفر فُوَه يحفِر حَفْراً .
وقال الليث الحِفْرَاةُ نباتٌ من نباتِ الرَّبِيع ، قال ونَاسٌ من أَهْلِ اليمنِ يُسَمُّون الْخَشَبَةَ ذاتَ الأصَابِع التي يُذُرَّى الكُدْس المَدُوسُ وَيُنَقَّى بها البُرُّ مِن التبْن بِحفْرَاةَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أحفَرَ الرجلُ إذا رَعَى إِبِلَه الحِفْرَى ، وهو نَبْتٌ ، قلتُ وَهُو مِن أَرْدَإِ المَرَاعي ، قال : وَأحفَرَ إِذَا عَمِل بالحِفْرَاةِ وهي الرَّقْش الذي تُذَرَّى به الحنطةُ ، وهي الْخَشَبَةُ المُصْمَتَة الرأسِ ، فأما المُفَرَّجُ فهو العَضْمُ بالضَّاد والمِعْزَقَةُ ، قال : والمِعْزَقَةُ في غير هذا : المَرُّ ، قَال والرقْشُ في غير هذا : الأكلُ الكثيرُ .
وقال أبو حاتمٍ : يقال حَافَرَ اليربوعُ مُحَافرةً ، وفلان أَرْوَغُ من يَرْبُوعٍ : مُحَافِرٍ ، وذلك أن يَحْفِر في لُغزٍ من ألْغَازِه فيذهبَ سُفْلاً ويحفِرَ الإنسانُ حتى يُعْيَى فلا يَقْدِر عليه ويُشَبَّه عليه الجُحْرُ فلا يعرفه من غيره
فيَدَعَهُ ، وإذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قِيلَ لمن يَطْلُبُه دَعْه لَقَدْ حَافَر فلا يقدرُ عليه أحدٌ وقال : إنه إذا حَافَرَ أَبَى أنْ يَحْفِر الترابَ ولا يَنْبِثُه ولا يُدْرَى وجْهُ جُحْره ، يقال قد حثا فترى الجُحْرَ مملوءًا تُراباً مستَوِياً مع مَا سِواهُ إذا حَثَا ، ويُسَمَّى ذلك الحَاثِيَاءَ ، ممدودٌ ، يقال ما أشد اشتباه حَاثِيَائِه . وقال ابْنُ شميل : رَجُلٌ مُحَافِرٌ : لَيْسَ له شَيْءٌ ، وأنشد :
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ
أبو عبيدة : يقال أَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ وَأَفَرَّتِ الإِبلُ للاثناء إذا ذهبت رَوَاضِعُها وطَلَع غَيْرُها . وقال في كتاب ( الخيْلِ ) يقال أَحْفَرَ المُهْرُ إحْفاراً فهو مُحْفِر ، قال وإِحْفَارُهُ أن يتحرك الثَّنِيَّتان السُفْلَيَان والعُلْيَيَان من رَوَاضِعِه ، فإذا تحرَّكْنَ قالوا قَدْ أَحْفَرَت ثَنَايَا رَوَاضِعِه فسَقَطْن . قال وأولُ ما يُحْفِرْنَ فيما بين ثلاثين شهراً أدْنَى ذلك إلى ثلاثةِ أعْوَامٍ ، ثم يسقُطْن فيقع عليها اسمُ الإبْدَاء ، ثم يُبدىء فيخرج له ثَنِيَّتَان سُفْلَيَان وثَنِيَّتَانِ عُلْيَيَانِ مَكَانَ ثَنَايَاه الرَّواضِعِ التي سَقَطْنَ بعد ثلاثةِ أعوام فهو مُبْدِىءٌ قال ثم يُثَني فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ إحْفَاراً ، وإحفارُهُ أن تُحَركَ له الرَّبَاعِيَّتَانِ السفْلَيَان والرَّبَاعيتان العُلْيَيَان من رَوَاضِعه وإذا تَحَرَّكْن قيل قد أَحْفَرت رُبَاعِيَاتُ رواضعه فيسقُطْنَ ، وأول ما يُحْفِرْن في استيفائه أربعةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليها اسمُ الإبْدَاءِ ، ثم لا يزال رَبَاعِياً حتى يُحفر لِلْقُروحِ وهو أن يَتَحَرَّك قَارِحَاه ، وذلك إذا استَوْفَى خَمْسَةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليه اسْمُ الإبْدَاءِ ، عَلَى ما وَصَفْنا ثم هو قارح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي إذا استَتَم المُهْرُ سنتين فهو جَذَعٌ ، ثم إذا استتم الثالثةَ فهو ثَنِيٌّ ، فإذا أثْنَى أَلْقَى رَوَاضِعَه فيقال أثنَى وأَدْرَمَ للأَثناء ، ثم هو رَبَاعٍ إذا استتمّ الرابعة من السنين يقال أَهْضم للإِرْبَاعِ وإذا دخل في الخامسة فهو قارِحٌ وقد قَرَحَ يَقْرَحُ قُرُوحاً ، قلت : وصَوَابُه إذا استَتَمّ الخامِسَةَ ، فيكون موافقاً لقول أبي عبيدة وكأَنَّهُ سقطَ شَيْءٌ .
ويقال : حَفَرْتَ ثَرَى فُلانٍ إذا فَتَّشْتَ عن أمْرِه ووقَفْتَ عليه . وقال ابنُ الأعرابي حَفَرَ إذا جَامَع وحَفَرَ إذا فَسَدَ .
فرح : قال الليث رجل مُفْرَحٌ قد أَثْقَلَهُ الدَّيْن ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح ) قال أبو عبيد المُفْرَح : الذي قد أَفْرَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَهُ ، ولا يجِدُ قَضَاءَهُ . قال وأنشدنا أبو عبيدة :
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح ) هو الذي أثْقَلَ الدَّيْنُ ظَهْرَه ، قال : ومن قال مُفْرَجٌ فهو الذي أثقله العيال وإن لم يكن مُدَّاناً .
وقال الليث : رَجُلٌ فَرِحٌ وفَرْحَانٌ وامرأة فَرِحَةٌ وفَرْحَى ، ويقال ما يسرني به مَفْروحٌ ومُفْرِحٌ ، فاالمَفْرُوح : الشيءُ الذي أنا أفْرَحُ به ، والمُفْرِحُ : الشيء الذي يُفْرِحُني . أبو حاتم عن الأصمعي : يقال : ما يسرني به مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوحٌ ، وهذا عنده مما يَلْحَنُ فيه العامَّة .
رفح : قال أبو حاتم : من قرون البقر الأَرْفَحُ وهو الذي يَذْهَبُ قَرْنَاهُ قِبَلَ أُذُنَيْه في تَبَاعُدِ ما بينهما قال والأَرْفَى الذي يأتي أُذُنَاهُ عَلَى قَرْنَيْه .

##### Türkçe

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : kullanımdadır.

حرف : **الليث** dedi: **الحَرْفُ** **حُرُوفِ الهِجَاء**dandır. Dedi: Ve konuşmada mânâları ayırmak için, sözde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حرفٌ**tur; yapısı iki harf ile yahut bunun üstünde olsa bile; meselâ: **حتى** ve **هَلْ** ve **بل** ve **لَعَلّ** gibi.

Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelime **حَرْفاً** diye adlandırılır; “bu, İbn Mes‘ûd’un harfinde okunur” yani İbn Mes‘ûd’un kıraatinde.

Dedi: Ve insan, işinden bir **حَرْفٍ** üzerinde olur: sanki bekler ve umar; eğer kendi tarafından sevdiği bir şey görürse, yoksa ondan başkasına meyleder. Ve Allah جل وعز dedi: **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** (**الحَجّ : 11**) yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner.

Dedi: Ve geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanıdır. Ve Ebû İshâk bu âyetin tefsirinde dedi: **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** (tefsirde geldi: şüphe üzere). Dedi: Ve onun hakikati, dinde yolun **حرف**ı üzere Allah’a ibadet etmesidir; onda yerleşik birinin girişi gibi girmez. Ve bana Münzirî, İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den, onun sözü hakkında fayda verdi: **( عَلَى حَرْفٍ )**: şüphe üzere. Ve bana Ebû’l-Heysem’den fayda verdi ki dedi: Onların **الْحَرْفَ**i **حَرْفاً** diye adlandırmalarına gelince; her şeyin **حَرْفُ**u onun tarafıdır; dağın **حَرْفُ**u, nehrin, kılıcın ve başkasının **حَرْفُ**u gibi. Dedim: Sanki hayır ve bolluk bir taraftır; zarar, şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; öyleyse ikisi iki harftir; ve kulun, yaratanına sevinç hâlinde ve sıkıntı hâlinde ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız sevinç hâlinde ibadet eder de sıkıntı hâlinde O’na ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; böylece O’na bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl kendisiyle nasıl tasarruf ederse etsin O’na ibadet ederse, onu dilediği gibi tasarruf ettiren bir yaratıcısı olduğunu ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; ve eğer onu şiddetle imtihan eder ve ona sevinçle nimet verirse, bunda adil yahut lütufkârdır; zalim ve haddi aşan değildir; seçim O’nundur, iş O’nun elindedir; kulun O’na karşı seçimi yoktur.

Ve Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözüne gelince: **( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف )**; onun tefsirini, ( **القراءَات وعِللِ النحويينَ** ) kitabında orada doyurucu biçimde genişlettim; ben ise bu yerde, o kitaba yerleştirdiğim cümlelerden seni doğruya durduracak olanı sana kısaltıyorum. Öyleyse ben, onun sözü: **( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف )** tefsirinde, Ebû Ubeyd’in gittiği ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın ona bu hususta tâbi olduğu şeye giderim.

Ebû Ubeyd’in sözüne gelince: Abdullah b. Muhammed b. Hâcek bana haber verdi; İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den; dedi ki onun sözü hakkında: **( على سبعة أحرف )**: Arapların dillerinden yedi dil demektir. Dedi: Bunun mânâsı, tek bir harfte yedi vecih olması değildir; bunu işitmedik. Dedi: Fakat deriz ki: Bu yedi dil Kur’ân’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle; ve böylece diğer diller; ve bunun hepsinde mânâları birdir. Dedi: Bunu açıklayan şeylerden biri İbn Mes‘ûd’un sözüdür: “Ben kıraati işittim ve onları birbirine yakın buldum; öyleyse size öğretilen gibi okuyun; o ancak birinizin ‘**هَلُمَّ**’ ve ‘**تَعَال**’ ve ‘**أَقْبِل**’ demesi gibidir.”

Ve bana Münzirî, Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki ona onun sözü hakkında soruldu: **( نزل القرآن على سبعة أحرف )**; dedi: O ancak dillerdir. Dedim: Öyleyse nahivci Ebû’l-Abbâs—ki o, asrının biricidir—Ebû Ubeyd’in gittiğini beğenmiş ve onu doğru bulmuştur. Dedim: Ve mânâsı diller olan bu yedi harf, selef-i razı olunanların ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Öyleyse mushafa, ziyade yahut noksan yahut geri bırakılmışı öne alma yahut öne alınmışı geri bırakma ile muhalefet etmeyen bir harf ile okuyan ve beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam onunla okumuş olan kimse, Kur’ân’ın onunla indiği yedi harften bir harf ile okumuştur. Mushafa muhalif, şâz bir harf ile okuyan ve bununla bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet eden ise isabetli değildir. Bu, örnek alınan ilim ehlinin mezhebidir; Kur’ân ilmine eskiden ve yeni­den kökleşmişlerin mezhebidir. Ve buna nahivci Ebû’l-Abbâs ve Ebû Bekir el-Enbârî, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitapta işaret etti; bu hususta ona Ebû Bekir Mücâhid—Irak ehlinin mukrîi—ve sağlam, muhkem kimselerden başkaları muvafakat etti. Bana göre onların dediğinden başkası câiz değildir. Allah bizi ittibâka muvaffak kılsın ve bid‘atten sakındırsın; şüphesiz O, en hayırlı muvaffak kılan ve en hayırlı yardımcıdır.

Ve **الليث** dedi: Kur’ân’da **التحريفُ**: kelimeyi mânâsından değiştirmektir; o, benzerliğe yakındır; Yahudilerin benzerliklerle Tevrat’ın mânâlarını değiştirmesi gibi. Allah onları fiilleriyle vasfetti de dedi: **( يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ )** (**النساء : 46**). Dedi: Ve bir insan bir şeyden meylederse denir: **تحرّف** ve **انْحَرَفَ** ve **احْرَوْرَف**. Ve bir boğanın inini kazmasını vasfederken şu beyiti okudu:
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا

Dedi: Ve **الحَرْف** sert dişi devedir; dağın **حَرْف**ına benzetilmiştir.

Ve şu beyiti okudu:
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق

Dedi: Ve bu beyit, “**حَرْفٌ** deve: zayıf demektir; inceliği ve zayıflığı için yazı harfinin **حَرْف**ına benzetilmiştir” diyenin tefsirini bozar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti ki dedi: **الحرْفُ**: zayıflamış deve. Dedi: Ve onların bazısı dedi: dağın **حَرْف**ına benzetilmiştir. Ebû Ubeyd dedi: Ve Asma‘î dedi: **الحرفُ**: zayıf olan. Ve Şemir dedi: Dağdan **الحَرْفُ**: onun yanından, küçük dükkân heyeti gibi yahut ona benzer şekilde dışarı çıkmış olan şeydir. Dedi: Ve **الحرف** ayrıca onun üst tarafındadır; sırtının düzlüğü üzerine çıkıntı yapan ince bir **حَرْف** görürsün.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحرْفُ**: Allah جل وعز’in sözü hakkında şüphedir: **( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )** (**الحَجّ : 11**) yani şüphe.

Ebû’l-Abbâs dedi: Ve Araplar, deveye **الحَرْف** ile sıfat verir; çünkü o zayıflamıştır; ve **حُرُوفِ المُعْجَم**den olan **الأَلِفُ** ile benzetilir. Ve büyüklükle vasfedildiğinde dağın **حَرْف**ına benzetilir. Bu, Ka‘b’ın şu sözünün tefsirindedir:
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة

Ve **الليث** dedi: **الْحُرْفُ**: hardal gibi bir tanedir; bir tanesi **حُرْفَةٌ**dur. Dedi: Ve **المُحَارَفَةُ**: **المِحْرَافِ** ile ölçüştürmedir; o, yaraların derinliğinin ölçüldüğü mildir. Ve şu beyiti okudu:
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **أَحْرَفَ** eder **إِحرافاً**: malı arttığında ve düzeldiğinde. Ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki dedi: Müminin ölümü alın teriyle (alın teri) olur; günahlardan kalan bakiye onun üzerinde kalır; böylece ölüm anında **فَيحَارَفُ** edilir; yani onunla ölçüştürülür; böylece günahlarına kefaret olur. Ve alın terinin mânâsı, can çekişmenin şiddetidir. Ve denir: Kardeşini kötülükle **لا تُحَارِفْ**: yani onun kötü davranışını kötülükle karşılıklandırma, onunla ölçüşme; kötülük ettiğinde iyilik et ve onu bağışla. Ve rızkı kendisine daraltılmış yoksula **مُحَارَفٌ** denir. Bize Abdullah b. Urve, Ebû Bekir b. Zencûyeh’ten, Muhammed b. Yûsuf’tan, Süfyân’dan haber verdi; dedi: Bize—yahut İshâk—Kusr b. Kerkem’den, İbn Abbâs’tan, onun sözü hakkında: **( وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ )** (**الذّاريَات : 19**) dedi: **( السائلُ )**: insanlardan isteyen kimsedir; ve **( المحروم )**: İslâm’da payı olmayan **الْمُحَارَفُ**tur; o, **مُحَارَفٌ**tur. Dedi: Ve bize Za‘ferânî, Şâfi‘î’den haber verdi ki dedi: Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur; kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, müfessirlerin “**المحرومُ الْمُحَارَفُ**” diye zikrettikleri odur. Dedi: Ve **الْمُحَارَفُ**: elleriyle meslek edinen kimsedir; ganimetten payı kendisine haram kılınmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini giderecek kadar sadakadan kendisine verilir. Ve Allah جلّ وعز’in sözü tefsirinde geldi: **( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ )**: **المحروم**un **المُحَارَفُ** olduğudur. Ondan isim **الحُرْفَةُ** (damme ile)dir. **الحِرْفَة** ise **الاحْتِرَافِ**tan bir isimdir; o, kazançtır. Denir: O, ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يَحْتَرِفُ** eder; ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; ve **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ**: “kazanır” mânâsında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Adam **أَحْرَفَ** eder: hayra yahut şerre karşılık verdiğinde. Dedi: Ondan haber: **( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ )**. Dedi: Ve **أحرف**: fakirlikten sonra zengin olduğunda. Ve adam **أحرف** eder: ailesi için yorulduğunda. Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den: Adam **أحْرَفَ** eder **إِحْرَافاً**: malı arttığında ve düzeldiğinde.

رحف : **الليث** onu ihmal etti; o ise kullanımdadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Adam **أَرْحَفَ** eder: bir bıçağı yahut başkasını keskinleştirdiğinde; denir: **أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ** ta ki **قَعَدَتْ**; sanki o bir mızrak gibi oldu. **قَعَدَتْ**ın mânâsı: oldu, demektir. Dedim: Sanki **أَرْحَفَ**teki **الحاء** **الهاء**dan بدل edilmiştir; asıl **أَرْهَف**tir. Ve **سيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ**: yani keskinleştirilmiş.

حفر : **الليث** dedi: **الْحُفْرَةُ**: yerde kazılan şeydir; onun benzeri **الحَفِيرَةُ**dir. Dedi: Ve **الحَفَرُ**: hendek yahut kuyu gibi kazılmış yerin adıdır. Dedi: Ve kuyu, ölçüsünün üstünde genişletildiğinde **حَفِيراً** ve **حَفَراً** ve **حَفِيرَةً** diye adlandırılır. Dedi: Ve **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةٌ**, eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır.

Dedim: Arap beldelerinde bilinen **الأَحْفَارُ** üçtür: Bunlardan biri Ebû Mûsâ’nın **حَفَر**idir; o, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin Basra yol güzergâhı üzerinde kazdığı kuyulardır; ben oraya indim ve kuyularından su çektim; o, Mâviyye ile Menceşâniyyât arasındadır. Ve **ركايا الحَفَر** **مَسْنَوِيَّةٌ**dir; ipi uzak, suyu tatlıdır. **مَسْنَوِيَّةٌ**: yani ondan **السانية** ile su çekilir; bu, onların “**زرع مَسْقَوِيّ**” sözleri gibidir; yani sulanır. Bunlardan biri de **حَفَرُ ضَبَّةَ**dır: Şevâcin tarafında kuyulardır; dibi uzak, suyu tatlıdır. Bunlardan biri de Temîm’den Sa‘d b. Zeyd Menât’ın **حَفَر**idir; o, Areme hizasında, Dehnâ’nın arkasındadır; Dehnâ’nın iplerinden bir ipin yanında **السانيَة** ile ondan su çekilir; ona **حَبْلُ الحَاضِر** denir.

Ve Ferrâ, Allah جل وعز’in sözü hakkında dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى الْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً )** (**النَّازعَات : 10 ، 11**): mânâsı, “biz ilk işimize, hayata geri döndürüleceğiz”dir. Dedi: Ve Araplar der: “Falana geldim sonra **علَى حَافِرَتِي** döndüm”: yani geldiğim yerden döndüm. Dedi: Ve bundan Arapların sözü: “**النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ**.” Ve **الحافر**in mânâsı: “Sana sattım” dediğinde, sen ona bedeli geri döndürürsün; ikisi mânâda birdir. Dedi: Ve onların bazısı “**النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ**” der; atın **حَافِر**i yanında demek ister; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir. Dedi: Ve onların bazısı dedi: **الحافِرَةُ**, kabirlerinin kazıldığı yerdir; onu **الْحَافِرَةَ** diye adlandırdı; mânâ, “kazılmış olan”ı ister; nitekim **( مِن مَّآءٍ )** (**الطّارق : 6**) dedi; “fışkırtılmış”ı ister. Ve bana Münzirî, Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: Bu, yarış sırasında söyledikleri bir kelimedir. Dedi: Ve **الحَافِرَةُ**: kazılmış yerdir; der ki: Atın **حَافِر**inin **الْحَافِرَةِ** üzerine düşmesi en az gerçekleştiğinde, nakit vacip olmuştur; yani bahiste; yani nasıl ki yarışır da **حَافِر**i onun üzerine düşer; “nakdi getir” dersin. Ve **الليث** dedi: “**النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ**”in mânâsı: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmazsın. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi: “**النَّقْدُ عند الْحَافِرَة**”nin mânâsı: ilk söz anındadır. Ve denir: Kavim karşılaştı da **عِنْدَ الْحَافِرَة** savaştılar: yani ilk söz anında ve ilk karşılaştıkları anda. Allah جلّ وعز dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى )**: yani ilk işimizde. Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî bana şu beyiti okudu:
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ

Sanki dedi ki: “Saçım dökülüp ağardıktan sonra çocukluğuma ve ilk işime geri mi döneyim?” Ve **الليث** dedi: **الحافِرَةُ**: bir şeyde dönüş, ta ki sonu başına döndürülsün. Dedi: Ve hadiste: **( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه )**: yani ilk kuruluşuna. Ve onun sözü hakkında dedi: **( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى )**: yani öldükten sonra ilk yaratılışta. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **( لَمَرْدُودُونَ فِى )**: yani dünyada, olduğumuz gibi.

Ve **اللَّيْثُ** dedi: **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ**, cezm ve fetha, iki lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir. Dersin: Dişleri **حَفَراً** oldu. Başka bir lugat: Dişleri **تَحفِر** eder **حَفْراً**. Ve bana Ebû Bekir, Şemir’den haber verdi ki o, dişlerdeki **الحَفْر** hakkında soruldu; dedi: O, dişlerin köklerini, diş eti ile dişin kökü arasında dıştan ve içten, **القَلَحُ**ın oymasıdır; kemiğe ısrarla işler, hızlıca yetişilmezse kemik soyulur. Denir: Onda **حَفْرٌ** ve **حَفَرَةٌ** aldı. Ebû Ubeyd: Kisâî’den: **الحفْر** sükûn ile; ve onun ağzı **حفر** etti, **يحِفِر** eder **حَفْراً**.

Ve **الليث** dedi: **الحِفْرَاةُ** bahar bitkilerinden bir bitkidir. Dedi: Yemen ehlinden insanlar, harmanlanmış yığını savurup onunla buğdayı samandan ayıkladıkları parmaklı oduna **حفْرَاةَ** derler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أحفَرَ** eder: develerini **الحِفْرَى**ya otlattığında; o bir bitkidir. Dedim: Ve o, meraların en kötülerindendir. Dedi: Ve **أحفَرَ**: **الحِفْرَاةِ** ile iş yaptığında; o, buğdayın savrulduğu **الرَّقْش**tır; o, başı kapalı ağaçtır. Açık olan ise **العَضْمُ** ( **الضَّاد** ile) ve **المِعْزَقَةُ**dır. Dedi: Ve **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**dur. Dedi: Ve **الرقْشُ** bunun dışında: çok yemektir.

Ve Ebû Hâtim dedi: **حَافَرَ** yerboğası **مُحَافرةً** eder; ve falan, **يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ**den daha kurnazdır. Bu, onun inlerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; aşağı gider; insan kazmaya devam eder de yorulur, ona güç yetiremez; delik ona benzetilir, onu başkasından ayırt edemez de bırakır. Yerboğası bunu yaptığında, onu arayana “bırak; gerçekten **حَافَر** etti; kimse ona güç yetiremez” denir. Dedi: Şüphesiz o **حَافَرَ** ettiğinde toprağı kazmayı reddeder; onu dışarı çıkarmaz; deliğinin yönü bilinmez. Denir: O, **حثا** etti; böylece deliği toprakla dolu, çevresiyle eşit görürsün; **حَثَا** ettiğinde. Buna **الحَاثِيَاءَ** denir; medlidir. Denir: Onun **حَاثِيَائِه**nin benzerliği ne şiddetlidir. Ve İbn Şümeyl dedi: **رَجُلٌ مُحَافِرٌ**: hiçbir şeyi olmayan. Ve şu beyiti okudu:
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ

Ebû Ubeyde: Denir: Tay, **للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ** için **أَحْفَرَ** eder; ve develer, **للاثناء** için **أَفَرَّتِ** eder: yani süt dişleri gitti ve başkası çıktı. Ve ( **الخيْلِ** ) kitabında dedi: Denir: Tay **أَحْفَرَ** eder **إحْفاراً**; o **مُحْفِر**dir. Dedi: Onun **إِحْفَارُهُ**, süt dişlerinden alt ve üst iki kesici dişin hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt kesicileri **أَحْفَرَت** etti” derler; böylece düşerler. Dedi: İlk **يُحْفِرْنَ** etmeleri, otuz ay ile bunun en azı üç yıla yakındır; sonra düşerler; böylece onlara **الإبْدَاء** adı verilir; sonra alt iki ve üst iki kesici diş çıkar; üç yıldan sonra düşen süt kesicilerinin yerine; o **مُبْدِىءٌ**dür. Dedi: Sonra **يُثَني** eder; **إحْفَاراً** edinceye kadar **ثَنِيّاً** olmaya devam eder. Onun **إحفارُهُ**, süt dişlerinden alt iki ve üst iki **الرَّبَاعِيَّتَانِ**ın hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt **رُبَاعِيَاتُ**ı **أَحْفَرت** etti” denir; böylece düşerler. İlk **يُحْفِرْن** etmeleri, dört yılı tamamladığında olur; sonra onlara **الإبْدَاءِ** adı verilir; sonra **رَبَاعِياً** olmaya devam eder; ta ki **لِلْقُروحِ** için **يُحفر** edinceye kadar; o, iki **قَارِحَاه**ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra ona **الإبْدَاءِ** adı verilir; bizim vasfettiğimiz üzere; sonra o **قارح**tır.

Ve bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Tay iki yılı tamamladığında o **جَذَعٌ**dır; sonra üçüncüyü tamamladığında o **ثَنِيٌّ**dir; **أثْنَى** ettiğinde süt dişlerini atar; böylece “**أثنَى**” denir; ve **للأَثناء** için **أَدْرَمَ** eder; sonra dördüncü yılı tamamladığında o **رَبَاعٍ**dır; **للإِرْبَاعِ** için “**أَهْضم**” denir; beşinciye girdiğinde o **قارِحٌ**tır; ve **قَرَحَ** eder, **يَقْرَحُ** eder **قُرُوحاً**. Dedim: Doğrusu, beşinciyi tamamladığında; böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur; sanki bir şey düşmüştür.

Ve denir: Falanın toprağını **حَفَرْتَ**: işini araştırdığında ve ona vakıf olduğunda. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَفَرَ**: cima ettiğinde; ve **حَفَرَ**: bozulduğunda.

فرح : **الليث** dedi: **رجل مُفْرَحٌ**: borç onu ağırlaştırmıştır. Ve Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: **( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح )**. Ebû Ubeyd dedi: **المُفْرَح**: borcun onu **أَفْرَحَهُ** ettiği kimse; yani onu ağırlaştırmıştır; ve onun ödenmesini bulamaz. Dedi: Ve Ebû Ubeyde bize şu beyiti okudu:
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ

Ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi onun sözü hakkında: **( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح )**: o, borcun sırtını ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi: “**مُفْرَجٌ**” diyen ise, borçlu olmasa bile aile onu ağırlaştıran kimsedir.

Ve **الليث** dedi: **رَجُلٌ فَرِحٌ** ve **فَرْحَانٌ**; ve kadın **فَرِحَةٌ** ve **فَرْحَى**. Ve denir: “Onunla bana sevindirici olan bir **مَفْروحٌ** ve **مُفْرِحٌ** yoktur.” Öyleyse **المَفْرُوح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفْرِحُ**: beni sevindiren şeydir. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: denir: “Onunla bana sevindirici olan bir **مُفْرِحٌ** yoktur”; **مَفْرُوحٌ** câiz değildir; bu, onun yanında avâmın lahn yaptığı şeylerdendir.

رفح : Ebû Hâtim dedi: Sığır boynuzlarından **الأَرْفَحُ**, iki boynuzu iki kulağı tarafına giden, aralarındaki uzaklıkla (ayrık) olandır. Dedi: Ve **الأَرْفَى**, iki kulağı iki boynuzu üzerine gelen olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والْمِفراح: نقيض الْمِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** ve**الراء** ve ikisini üçlü kılan şeyler)

(**فرز**) **الفاء** ve**الراء** ve**الزاء**; bir kök-asıl olup bir şeyin başka bir şeyden ayırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ الشيءَ فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فَِرْزة**([1])’dir. .* (**فرس**) **الفاء** ve**الراء** ve**السين**; bir kök-asıl olup şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ عنقَه**; onu ezdiği vakit. Bu, kesilmiş hayvandan boynun ezilmesinden olur([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ الأسدُ فريستَه**. Ve **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o **حسَنُ الفُروسيَّة**([3]) ve**الفراسة**([4]) sahibidir. باب’dan: **التفرُّس** bir şeyde; onda bakışın isabeti gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء** ve**الراء** ve**الشين**; sahih bir asıl olup şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** masdardır. Ve **الفَرْش**: döşenmiş olan da. باب’ın diğer kelimelerinin tamamı bu mânaya döner. Denir: **تفرَّشَ الطائرُ**; yere yaklaştığı ve kanadıyla çırptığı vakit. Ve bundan hadîs: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرةُ** geldi, **تَفَرَّش** eder.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Ve bundan: **الفَرْش** en‘âmdan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: ve **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenendir; lâkin kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyette ve libasta ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Ve derler: **أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه**; onu gıybet ettiği ve sözü kötü ettiği vakit. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) hikâye etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**a benzetti. Bir kavim dedi: o, suyun tükenmesinden az önce yer yüzündeki sudur; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.
Bab’dan: **افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه**. Ve derler: **افتَرَشَ الرّجُل لسانَه**; dilediği gibi konuştuğu vakit. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. Ve **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**; kerîm kadınlarla evlendiği vakit.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]); düz olduğu vakit. Ve derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne kadar az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Bu kelime باب’ın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl باب’ından sanıyorum; sanki **أفْرج**dir. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**sı. Ve **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.

(**فرص**) **الفاء** ve**الراء** ve**الصاد**; sahih bir asıl olup bir şeyin bir şeyden koparılıp alınmasına delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün yahut pamuktan parça. O, **فَرَصت الشّيءَ**dendir; yani onu kestim. Bu sebeple gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra **النُّهزة**ye **فرصة** denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şeyin koparılıp alınmasıdır.
Bab’dan: **الفريصة**: yanın ortasında kürek kemiğinin oynak yerindeki et parçası. Ve denir: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu bab’dandır; sanki **فُرِص** edilmiştir; yani şeyden ayrıştırılmıştır.
Bab’dan: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**dendir; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp alır. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri vakittir; sanki her bir içiş ondan **مُفتَرَصة**dır; yani koparılıp alınmış. Ve **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. Ve **الفريص**: bu **الفُرصة**da seninle **يُفارِص** olan.

(**فرض**) **الفاء** ve**الراء** ve**الضاد**; sahih bir asıl olup bir şeyde, yarma yahut başka bir şeyden bir tesire delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ الخشبةَ**. Yayın **سِيَة**sindeki yarık **فَرْض**tur; kirişin düştüğü yerde. Ve **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki delik. Ve **المِفْرض**: onunla yarık açılan demirdir.
Bab’dan: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un iştikakı; ona bu ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Bab’dan **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele/iniş yeridir; ona bu ad, şeydeki yarığa benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. Ve **الفَرْض**: kalkan; ona bu ad verildi, çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Bab’dan: hâkimin eşe yahut başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona bu ad verildi, çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Ve derler: **الفَرض**; karşılık olmaksızın başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. Ve **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.

(**فرط**) **الفاء** ve**الراء** ve**الطاء**; sahih bir asıl olup bir şeyin yerinden giderilmesine ve ondan uzaklaştırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَّطت عنه ما كرِهَه**; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
Bu asıldır; sonra denir: **أفْرَطَ**; işte haddi aştığı vakit. Derler: **إيَّاك والفَرَْط**; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden gidermiş olur. Kezâ **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.
Bab’dan **الفَرَط** ve**الفارط**: su istemede öne geçen. Ve ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Ve falan **فِراطاً** konuştu; sözün atakları ondan öne geçtiği vakit. Bu kelimeden: **أفرَطَ في الأمر**: acele etti. Ve **أفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ**: onu acele getirdi. Ve **فرّطتُ عنه**([16]) **الشَّيء**: onu ondan uzaklaştırdım. Ve **فَرَس فُرُط**: atları geçer. Ve **الماء الفِراط**: canlılardan kimsenin kendisine önce varmadığı su. Ve **الفُرُط** at hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
Ve **فُرَّاط القَطا**: vadiye doğru önden gidenleri. Ve **فُرَّاط القوم**: önden gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Ve derler: **أفْرَطت القربةَ**: onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. Ve **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Ve **أفرطتُ القومَ**; onları geçip önlerine geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın vakit. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geri bırakılanlar.
Ve derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط** gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânası, zamandan **مَا فَرَط** edendir. Ve **الفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. Ve **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ve ondan **الفَرَط**: yerin alâmetlerinden, kendisiyle yol bulunulan alâmet([19]); çoğulu **أفراط**. Şair([20]) bununla şunu murad etti:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Ve denir: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.

(**فرع**) **الفاء** ve**الراء** ve**العين**; sahih bir asıl olup yükseklik, yükselme, yücelik ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**; o, şeyin en üstüdür. Ve **الفَرْع**: **فَرعْتُ الشيء فَرعاً** masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim vakit. Ve denir: **أفرَعَ بنو فلانٍ**; insanların ilkinde otlak aradıkları vakit. Ve **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. Ve **الأفرع**: saçı tam olan adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Ve erkeğe, büyük perçemli olduğu vakit **أفرع** demezler; ancak “adam **أفرعُ**([23])” derler; kelin zıddı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) **الكتف**: yani omzu çıkık; ve denir: geniş omuzlu.
Bab’dan: **افتَرَعت البكر**: onu bekâretinden çıkardım; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım([25]) da haberini bildim. Ve **فَرْعَة الطَّريق** ve**فارعته**: ondan yükselen kısım. Ve **تفرَّعْتُ بني فلانٍ**: onların kadınlarının hanımefendisiyle evlendim. Ve **فَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف**: ona üstün geldim. Ve **فَرَعتُ الجبلَ**: zirvesinde oldum.
Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardan: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ondan şâz olanlardan: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın bu adla adlandırıldı.
Yine şâz olanlardan: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir **سَقْب** derisine yönelinir, başka bir **سَقب**a giydirilirdi ki boğazlanmışın yahut ölünün annesi onu merhametle emzirsin; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların “**أفرَعْتُ في الوادِي**: indim” sözü; bu, ancak **فَرَعْت** ile**أفرعت** arasındaki fark üzerinedir([27]). Araplardan bir adam dedi: “Falanla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Der ki: birimiz inen, diğeri çıkan.

(**فرغ**) **الفاء** ve**الراء** ve**الغين**; sahih bir asıl olup boşluğa [ve geniş] ölçüye delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ فَراغاً وفُروغاً**; ve**فرِغَ** de. Bab’dan **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü ağız. Ve **أفرَغْتُ الماءَ**: onu döktüm. Ve **وافترغْتُ**; suyu kendi üzerine döktüğün vakit. Ve kanı **فَِرْغاً** gitti; yani boşa, onunla talep edilmedi. Ve **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; ona bu ad verildi, çünkü sanki her şeyden boşalmış gibidir de koşması ve yürüyüşü hafifledi. Ve **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve mızrak darbesi de. Ve **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**; çünkü o, dökülür dökülür bir şeydir. Ve **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.

(**فرق**) **الفاء** ve**الراء** ve**القاف**; sahih bir kök-asıl olup iki şey arasında ayırma ve uzaklaştırmaya([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه فَرَقاً**. Ve **الفِرْق**: koyundan sürü. Ve **الفِرق**: şeyden yarılan parça; yarıldığı vakit; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
Bab’dan: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki büyük koyun sürüsünden ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Bab’dan: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak böyledir, çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. Ve **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. Ve **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: karanlık ondan ayrıştığı için. Ve **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Ve atlarda **الفَرَق**: iki kalçasından birinin ötekinden daha yüksek olması. Ve koçlarda **الفَرَق**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. Ve **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısından acıyla yeryüzünde başıboş gider de nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارق** ve**فُرَّق**. Ona bu ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Buluttan bir bulut parçası bulutlardan tek başına ayrılınca bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. Ve insanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları ayırıp açıklayan. Ve **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile**فَلَقُه** birdir.
Bu bab’dan şâz olanlardan: **الفَرَْق**: ölçeklerden bir ölçektir; fâ’sı fetha, sükûnlu. Kuteybî dedi: o, râ’sı fetha ile **الفَرَق**tır; hadîste gelen odur: “**ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام**”; ve denir ki o on altı ratldır. Hıdâş b. Züheyr’e okuttu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
Ve **الفَرِيقة**: çörekotuyla pişirilip onunla tedavi olunan hurma. Ve **الفَروقة**: iki böbreğin iç yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
Ve **الفَروق**: bir yer adı; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır*.

(**فرك**) **الفاء** ve**الراء** ve**الكاف**; bir asıl olup şeyde gevşekliğe ve onun bükülmesine delâlet eder. Bundan: **فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً**; bu, şeyi bükmendir; ta ki **ينفَرِك** edinceye kadar. Ve **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bab’dan: **فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه**; ona buğzettiği vakit. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
Ve **رجلٌ مفرَّك**: kadınların buğzettiği; ona **فِرْك** denildi; çünkü o ondan kıvrılır ve bükülür. Ve **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ صاحبي**”, “**تاركته**” gibi; bu ibdâl bab’ındandır.

(**فرم**) **الفاء** ve**الراء** ve**الميم**; tek bir kelimedir; zannederim Arapça değildir; o **الاستفرام**dır. Derler: kadının, onunla [eteğinin altındakini([39])] daralttığı bir şeyi **تحتشِيَ**([38]) etmesidir. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama râciz([42])’in sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
O, atlar murad eder. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların **فُرُوج**larına girer; çakılı **الفَرْمة**ye benzetti. Ve **الفَرَماء**: bir yer([43]).

(**فره**) **الفاء** ve**الراء** ve**الهاء**; bir kelime olup azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir. Ve **الفَرِه**: azgın. Ve **الفارهة**: şarkıcı cariye. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve**مُفْرِهَةٌ**; **الفُرْه** doğurur olduğu vakit.

(**فري**) **الفاء** ve**الراء** ve illetli harf; bab’ın büyüğü şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olan şeyler ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği vakit. Ve **أفريتُه**; onu bozmak için kestiğin vakit([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Bab’dan: falan **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler getirdiği vakit; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
Yani onda sözü çoğaltır ve onu büyütürdün. Ve denir: falan **كذِباً يَفرِيه** **فَرَى** etti; onu uydurduğu vakit. Ve yer **بالعُيون** **تفرَّت** etti: pınarlar fışkırdı. Ve **الفَرَى**: korkak([47]); ona bu ad verildi; çünkü atılganlıktan **فُرِي** edilmiştir; yani kesilmiştir. Ve **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o da acayiptir. Ve **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ يَفْرَى فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Bab’dan giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ancak ona başka bir kıyasla **فَروة** denildi; o da örtmedir; bu sebeple başın **فَرْوة**sı adlandırıldı; o, onun derisidir. Ve ondan **الفَرْوة**; o, zenginlik ve servettir. Ve **الفَروةُ**: kuruduğu vakit toplanmış her bitki. Ve hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, bab iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.
Ama hemzeli olan bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o **الفَرَأ**dır: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av **جوف الفَرَأ**dadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *

(**فرت**) **الفاء** ve**الراء** ve**التاء**; tek bir kelimedir; o **الماء الفُراتُ**tur; o, tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve**مياهٌ فُرات**.

(**فرث**) **الفاء** ve**الراء** ve**الثاء**; bir kök-asıl olup ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ كَبِدَه**; onu ufaladı. Ve **الفَرْث**: işkembede olan şey. Ve istiâre mânasında denir: **أفْرَثَ فلانٌ أصحابه**; onlar hakkında çalıştığı ve onları belâya attığı vakit.

(**فرج**) **الفاء** ve**الراء** ve**الجيم**; sahih bir asıl olup şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: **فَرَجْته** ve**فرَّجته**. Ve derler: **الفَرْجة**: gamdan yahut kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; lâkin onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır boyları; **فُرُوجاً** diye adlandırıldı; çünkü yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Ve denir: İslâm hakkında korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Korku yeri olan her yer **فَرْج**dir. Ve **قوسٌ فُرُجٌ**; yayının **سِيَة**si yarıldığı vakit. Dediler: ve **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. Ve **امرأةٌ فَرْجاء**. Ve ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. Ve **الفَرُّوج**: kaftan; içindeki açıklık sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbirine velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadîste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; cim ile.

(**فرح**) **الفاء** ve**الراء** ve**الحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**tır; denir: **فَرِحَ يَفرَح فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. Ve **الْمِفراح**: **الْمِحْزان**ın zıddı.
Ama diğer asıl **الإفراح**tır; o, ağırlaştırmadır. Ve onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])

(**فرخ**) **الفاء** ve**الراء** ve**الخاء**; tek bir kelimedir ve ona kıyas yapılır. **الفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir: **أفرَخَ الطَّائر**. Ve kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. Ve **ليُفْرِخ رُوعك**; dediler: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve derler: **أفرَخَ الأمر**: karışıklığından sonra açığa çıktı. Ve **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir şarkıcı köle; ok uçları yahut oklar ona nisbet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *

(**فرد**) **الفاء** ve**الراء** ve**الدال**; sahih bir asıl olup birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek (وتر)dir. Ve **الفارد** ve**الفَرْد**: tek başına kalan öküz. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden kopmuş; keza **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrılmıştır. Ve yıldızların **أفراد**ı: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. Ve **الفريد**: dizilip başkasından ayrılarak arası açılmış inci. Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفرح: انشراح الصدر بلذة عاجلة، وأكثر ما يكون ذلك في اللذات البدنية الدنيوية، فلهذا قال تعالى: ﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم﴾ [الحديد/23]، ﴿وفرحوا بالحياة الدنيا﴾ [الرعد/26]، ﴿ذلكم بما كنتم تفرحون﴾ [غافر/75]، ﴿حتى إذا فرحوا بما أوتوا﴾ [الأنعام/44]، ﴿فرحوا بما عندهم من العلم﴾ [غافر/83]، ﴿إن الله لا يحب الفرحين﴾ [القصص/76]، ولم يرخص في الفرح إلا في قوله: ﴿فبذلك فليفرحوا﴾ [يونس/58]، ﴿ويومئذ يفرح المؤمنون﴾ [الروم/4]. والمفراح: الكثير الفرح، قال الشاعر:
*ولست بمفراح إذا الخير مسني ** ولا جازع من صرفه المتقلب*
(البيت لهدبة بن خشرم. وهو في الحماسة البصرية 1/115؛ والشعر والشعراء ص 462)
وما يسرني بهذا الأمر مفرح ومفروح به، ورجل مفرح: أثقله الدين (انظر: المجمل 3/720؛ والجمهرة 2/139؛ واللسان (فرح) )، وفي الحديث: (لا يترك في الإسلام مفرح) (الحديث عن عمرو بن عوف المزني عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (لا يترك مفرح في الإسلام حتى يضم إلى قبيلة) أخرجه الطبراني؛ والبغوي في شرح السنة 10/210، وفيه كثير بن عبد الله المزني وهو ضعيف، وبقية رجاله ثقات.
والحديث يروى بالجيم والحاء، ومعناه بالجيم: القتيل يوجد بالفلاة، فإنه يودى من بيت المال، ولا يطل دمه.
انظر: مجمع الزوائد 6/296؛ وغريب الحديث لأبي عبيد 1/30)، فكأن الإفراح يستعمل في جلب الفرح، وفي إزالة الفرح، كما أن الإشكاء يستعمل في جلب الشكوى وفي إزالتها، فالمدان قد أزيل فرحه، فلهذا قيل: (لا غم إلا غم الدين) ( (لا هم إلا هم الدين، ولا وجع إلا وجع العين) أخرجه الطبراني في الصغير، والبيهقي في الشعب عن جابر رفعه، وقال البيهقي: إنه منكر. انظر: معجم الطبراني الصغير ص 311؛ وكشف الخفاء 2/369.
وقال الصغاني في موضوعاته ص 38: إنه موضوع).

##### Türkçe

- **الفرح**: acele (hemen) bir lezzet ile göğsün genişlemesidir; bunun çoğu, bedenî dünyevî lezzetlerde olur. Bu sebeple Yüce Allah dedi ki: ﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم﴾ [الحديد/23]، ﴿وفرحوا بالحياة الدنيا﴾ [الرعد/26]، ﴿ذلكم بما كنتم تفرحون﴾ [غافر/75]، ﴿حتى إذا فرحوا بما أوتوا﴾ [الأنعام/44]، ﴿فرحوا بما عندهم من العلم﴾ [غافر/83]، ﴿إن الله لا يحب الفرحين﴾ [القصص/76]. Ve **الفرح** hakkında, ancak şu sözünde ruhsat verdi: ﴿فبذلك فليفرحوا﴾ [يونس/58]، ﴿ويومئذ يفرح المؤمنون﴾ [الروم/4]. Ve **المفراح**: çok **الفرح** sahibi (olan). Şair dedi ki:
*ولست بمفراح إذا الخير مسني ** ولا جازع من صرفه المتقلب*
(Beyit, Hudbe b. Haşrem’indir. Ve o, el-Hamâse el-Basriyye 1/115’te; ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ s. 462’dedir.)
Ve bu iş ile beni sevindiren şey: **مفرح** ve onunla sevinilmiş: **مفروح به**. Ve **رجل مفرح**: borç onu ağırlaştırdı (bak: el-Mucmel 3/720; el-Cemhere 2/139; el-Lisân (**فرح**) ). Ve hadiste: (لا يترك في الإسلام مفرح) (Hadis, ‘Amr b. ‘Avf el-Muzenî’den, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’den: (لا يترك مفرح في الإسلام حتى يضم إلى قبيلة) dedi; onu Taberânî; ve Begavî, Şerhu’s-Sünne 10/210’da çıkardı; ve onda Kesîr b. ‘Abdillâh el-Muzenî vardır ve o zayıftır; geri kalan râvileri sika’dır.
Ve hadis, **الجيم** ve **الحاء** ile rivayet olunur; ve **الجيم** ile mânâsı: öldürülmüş kimse ıssız arazide bulunur; o hâlde onun diyeti beytülmâlden ödenir ve kanı boşa gitmez.
Bak: Mecma‘u’z-Zevâid 6/296; ve Ebû ‘Ubeyd’in Garîbu’l-Hadîs’i 1/30), sanki **الإفراح**, **الفرح**ı getirmede ve **الفرح**ı gidermede kullanılır; tıpkı **الإشكاء**’nın şikâyeti getirmede ve onu gidermede kullanılması gibi. Borçlu kimsenin **الفرح**ı giderilmiştir; bu sebeple denildi ki: (لا غم إلا غم الدين) (((لا هم إلا هم الدين، ولا وجع إلا وجع العين) onu Taberânî es-Sağîr’de, Câbir’den merfû‘ olarak; ve Beyhakî eş-Şu‘ab’da çıkardı; Beyhakî dedi ki: o münkerdir. Bak: Mu‘cemu’t-Taberânî es-Sağîr s. 311; Keşfu’l-Hafâ 2/369.
Ve Sığânî, Mevzû‘ât’ında s. 38’de dedi ki: o mevzû‘dur).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر ح
لك عندي فرحةٌ أي بشرى وفلان إن مسّه خير فمفراح وفرحان وتقول‏:‏ أفرحتني الدنيا ثم أفرحتني أي سرّتني ثم غمّتني والهمزة‏:‏ للسلب‏.‏
أنشد ابن الأعرابيّ‏:‏ وتقول‏:‏ المرء دائر بين مفرحين قاعد بين سلامةٍ وحين‏.‏

##### Türkçe

ف ر ح
Senin yanımda bir **فرحةٌ** vardır; yani bir müjde. Ve falan kimse, eğer ona bir hayır dokunursa, artık o **مفراح** ve **فرحان**dır. Ve dersin ki: Dünya beni **أفرحتني** sonra beni **أفرحتني**; yani beni sevindirdi, sonra beni kederlendirdi. Ve **الهمزة**: (bu) giderme içindir.

İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
Ve dersin ki:
Kişi iki **مفرحين** arasında döner; bir **سلامةٍ** ile bir **حين** arasında oturur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَرَحُ: نقيض الحُزْن؛ وقال ثعلب: هو أَن يجد في قلبه خِفَّةً؛ فَرِحَ فَرَحاً، ورجل فَرِحٌ وفَرُحٌ ومفروح، عن ابن جني، وفَرحانُ من قوم فَراحَى وفَرْحَى وامرأَةٌ فَرِحةٌ وفَرْحَى وفَرحانة؛ قال ابن سيده: ولا أَحُقُّه. والفَرَحُ أَيضاً: البَطَرُ. وقوله تعالى: لا تَفْرَحْ إِنَّ الله لا يحب الفَرِحينَ؛ قال الزجاج: معناه، والله أَعلم: لا تَفْرَحْ بكثرة المال في الدنيا لأَن الذي يَفْرَحُ بالمال يصرفه في غير أَمر الآخرة؛ وقيل: لا تَفْرَحْ لا تَأْشَرْ، والمعنيان متقاربان لأَنه إِذا سُرَّ ربما أَشِرَ.
والمِفْراحُ: الذي يَفْرَحُ كلما سَرَّه الدهرُ، وهو الكثير الفَرَح؛ وقد أَفْرَحه وفَرَّحَه.
والفُرْحَة والفَرْحة: المَسَرَّة. وفَرِحَ به: سُرَّ. والفُرْحة أَيضاً: ما تعطيه المُفَرِّحَ لك أَو تثيبه به مكافأَة له. وفي حديث التوبة: للهُ أَشدُّ فَرَحاً بتوبةِ عبده؛ الفَرَحُ ههنا وفي أَمثاله كناية عن الرضا وسرعة القبول وحسن الجزاء لتعذر إِطلاق ظاهر الفرح على الله تعالى. وأَفْرَحه الشيءُ والدَّينُ: أَثقله؛ والمُفْرَحُ: المُثْقَلُ بالدَّين؛ وأَنشد أَبو عبيدة لبَيْهَسٍ العُذْرِيّ: إِذا أَنتَ أَكثرتَ الأَخِلاَّءَ، صادَفَتْ
بهم حاجةٌ بعضَ الذي أَنتَ مانِعُ
إِذا أَنتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدِّي أَمانةً،
وتَحْمِلُ أُخْرَى، أَفْرَحَتْكَ الودائِعُ
ورجل مُفْرَحٌ: محتاج مغلوب؛ وقيل: فقير لا مال له. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لا يُتْرَكُ في الإِسلام مُفْرَحٌ أَي لا يترك في أَخلافِ المسلمين حتى يُوَسَّعَ عليه ويُحْسَنَ إِليه؛ قال أَبو عبيد: المُفْرَحُ الذي قد أَفْرَحه الدَّين والغُرْمُ أَي أَثقله ولا يجد قضاءه؛ وقيل: أَثْقَلَ الدَّيْنُ ظهره. قال الزُّهريُّ: كان في الكتاب الذي كتبه سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بين المهاجرين والأَنصار: أَن لا يتركوا مُفْرَحاً حتى يعينوه على ما كان من عَقْل أَو فِداء؛ قال: والمُفْرَحُ المَفْدُوحُ، وكذلك قال الأَصمعي قال: هو الذي أَثقله الدين؛ يقول: يُقْضَى عنه دينُه من بيت المال ولا يُتْرَكُ مَدِيناً، وأَنكر قولهم مُفْرَج، بالجيم؛ الأَزهري: من قال مُفْرَحٌ، فهو الذي أَثقله العيال وإِن لم يكن مُداناً. والمُفْرَح: الذي لا يُعرف له نسب ولا وَلاءٌ، وروى بعضهم هذه بالجيم. وأَفْرَحه: سَرَّه، يقال: ما يَسُرُّني بهذا الأَمر مُفْرِحٌ ومَفْرُوحٌ به، ولا تقل مَفْرُوحٌ. الأَزهري: يقال ما يَسُرُّني به مَفْرُوحٌ ومُفْرِحٌ، فالمَفْرُوح الشيء الذي أَنا به أَفْرَحُ، والمُفْرِحُ الشيء الذي يُفْرِحُني؛ وروي عن الأَصمعي: يقال ما يَسُرُّني به مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوح، قال: وهذا عنده مما تَلْحَنُ فيه العامة؛ قال أَبو عبيد: ومن قال مُفْرَجٌ، فهو الذي يُسْلِمُ ولا يوالي أَحداً فإِذا جنى جنايةً كانت جنايته على بيت المال لأَنه لا عاقلة له. والتَفْريح: مثل الإِفراح؛ وتقول: لك عندي فَرْحةٌ إِن بَشَّرْتَني، وفُرْحةٌ.
قال ابن الأَثير: وأَفْرَحَه إِذا غَمَّه، وحقيقته أَزَلْتُ عنه الفَرَح كأَشْكَيْته إِذا أَزلت شَكْواه، والمُثْقَلُ بالحقوق مغموم مكروب إِلى أَن يخرج عنها، ويروى بالجيم، وقد تقدم ذكره؛ وفي حديث عبد الله بن جعفر: ذكرتْ أُمُّنا يُتْمَنا وجعلت تُفْرِحُ له؛ قال ابن الأَثير: قال أَبو موسى: كذا وجدته بالحاء المهملة، قال: وقد أَضْرَبَ الطبراني عن هذه اللفظة فتركها من الحديث، فإِن كانت بالحاء، فهو من أَفْرَحَه إِذا غَمَّه وأَزال عنه الفَرَحَ وأَفْرَحَه الدَّينُ إِذا أَثقله، وإِن كانت بالجيم، فهو من المُفْرَجِ الذي لا عشيرة له، فكأَنها أَرادت أَن أَباهم تُوُفِّيَ ولا عشيرة لهم، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: أَتَخافِينَ العَيْلَةَ وأَنا وَلِيُّهم؟
والمُفْرَحُ: القتيل يوجد بين القريتين، ورويت بالجيم أَيضاً. وروى ابن الأَعرابي: أَفْرَحَني الشيءُ سَرَّني وغَمَّني.
والفُرْحانةُ
(* قوله «والفرحانة» بضم الفاء بضبط الأصل، وبفتحها بضبط
المجد، واتفقا على ضبط القرحان بالقاف مضمومة.): الكَمْأَةُ البيضاء؛ عن كراع؛ قال ابن سيده والذي رويناه قرحان، بالقاف، وسنذكره. والمُفَرِّحُ: دواء معروف.

##### Türkçe

**الفَرَحُ**: **الحُزْن**’ün zıddı; Sa‘leb dedi ki: o, kalbinde bir hafiflik bulmasıdır;

**فَرِحَ** **فَرَحاً**; ve bir adam **فَرِحٌ** ve **فَرُحٌ** ve **مفروح** (İbn Cinnî’den); ve bir kavimden **فَرحانُ** (çoğulu) **فَراحَى** ve **فَرْحَى**; ve bir kadın **فَرِحةٌ** ve **فَرْحَى** ve **فَرحانة**; İbn Sîde dedi ki: ve ben onun en haklısını (en doğru olanını) bilmiyorum. Ve **الفَرَحُ** ayrıca: **البَطَرُ** (şımarıklık/azgın sevinç). Ve Yüce Allah’ın sözü: **لا تَفْرَحْ إِنَّ الله لا يحب الفَرِحينَ**; Zeccâc dedi ki: manası—Allah daha iyi bilir—şudur: dünya malının çokluğuyla sevinme; çünkü malla sevinen onu âhiret işinden başka bir şeye sarf eder; ve denildi: sevinme, azma/şımarma; iki mana yakındır, çünkü sevindiği zaman belki şımarır.

**والمِفْراحُ**: zaman ona her ne vakit sevinç verirse sevinen kimse; o, çok **الفَرَح** sahibidir; ve muhakkak onu (bir şey) **أَفْرَحه** ve **فَرَّحَه**.

**والفُرْحَة** ve **الفَرْحة**: sevinç. Ve **فَرِحَ به**: sevindi. Ve **الفُرْحة** ayrıca: sana sevindirenin (**المُفَرِّحَ**) verdiği şey yahut ona karşılık olarak onu bununla mükâfatlandırdığın şeydir.

Ve tevbe hadîsinde: “Allah, kulunun tevbesiyle daha şiddetli **فَرَحاً**dır”; **الفَرَحُ** burada ve benzerlerinde, Yüce Allah hakkında sevinç zahirinin kullanılmasının imkânsızlığı sebebiyle, rızadan, kabulde süratten ve güzel karşılıktan kinayedir. Ve bir şey ve borç (**الدَّينُ**) onu **أَفْرَحه**: onu ağırlaştırdı; ve **المُفْرَحُ**: borçla ağırlaştırılmış olan; ve Ebû Ubeyde, Beyhes el-‘Uẕrî için şu beyti okudu:

إِذا أَنتَ أَكثرتَ الأَخِلاَّءَ، صادَفَتْ
بهم حاجةٌ بعضَ الذي أَنتَ مانِعُ
إِذا أَنتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدِّي أَمانةً،
وتَحْمِلُ أُخْرَى، أَفْرَحَتْكَ الودائِعُ

Ve bir adam **مُفْرَحٌ**: muhtaç, mağlup; ve denildi: malı olmayan fakir. Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; yani Müslümanların geride kalanları içinde, ona genişlik verilinceye ve ona iyilik edilinceye kadar bırakılmaz. Ebû Ubeyd dedi ki: **المُفْرَحُ**; borç ve tazminat (**الغُرْمُ**) onu **أَفْرَحه** olan kimsedir; yani onu ağırlaştırdı ve ödemesini bulamaz; ve denildi: borç onun sırtını ağırlaştırdı. Zührî dedi ki: Muhacirlerle Ensar arasında Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, yazdığı yazıda vardı: “Bir **مُفْرَحاً** bırakmasınlar; bir **عَقْل** yahut **فِداء**dan olan şeye karşı ona yardım edinceye kadar”; dedi ki: ve **المُفْرَحُ** **المَفْدُوحُ**tur; Asma‘î de böyle dedi; dedi ki: o, borcun ağırlaştırdığı kimsedir; der ki: Beytülmâl’den onun borcu ödenir ve borçlu bırakılmaz. Ve onların **مُفْرَج** ( **الجيم** ile) sözünü inkâr etti. Ezherî: kim **مُفْرَحٌ** derse, o, borçlu olmasa bile çoluk-çocuk (**العيال**) onu ağırlaştıran kimsedir. Ve **المُفْرَح**: kendisine nesep ve velâ bilinmeyen kimsedir; bazısı bunu **الجيم** ile rivayet etti. Ve **أَفْرَحه**: onu sevindirdi; denilir: bu işte beni sevindiren bir **مُفْرِحٌ** ve onunla **مَفْرُوحٌ** (vardır); ve **مَفْرُوحٌ** deme. Ezherî: denilir: onunla beni sevindiren **مَفْرُوحٌ** ve **مُفْرِحٌ** (vardır); öyleyse **المَفْرُوح** benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفْرِحُ** beni sevindiren şeydir. Ve Asma‘î’den rivayet edildi: denilir: onunla beni sevindiren **مُفْرِحٌ** (vardır) ve **مَفْرُوح** câiz değildir; dedi ki: bu, onun katında avâmın lahn yaptığı şeylerdendir. Ebû Ubeyd dedi ki: kim **مُفْرَجٌ** derse, o, Müslüman olup kimseyle velâ kurmayan kimsedir; bir cinayet işlerse, cinayeti Beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقلة**si yoktur.

**والتَفْريح**: **الإِفراح** gibidir; ve dersin: beni müjdelediğin takdirde, senin yanında bende bir **فَرْحةٌ** vardır; ve bir **فُرْحةٌ**.

İbnü’l-Esîr dedi ki: ve onu **أَفْرَحَه**; yani onu kederlendirdi; hakikati: ondan **الفَرَح**ı giderdim; tıpkı “**أَشْكَيْته**” (şikâyetini giderdim) dediğin gibi; ve haklarla ağırlaştırılmış (**المُثْقَلُ بالحقوق**) kimse, onlardan çıkıncaya kadar kederli, sıkıntılıdır; ve **الجيم** ile rivayet edilir; onun zikri geçti. Ve Abdullah b. Ca‘fer hadîsinde: “Annemiz yetimliğimizi andı ve onun için **تُفْرِحُ** olmaya başladı”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ dedi: onu **الحاء** مهملة ile böyle buldum; dedi ki: Taberânî bu lafızdan yüz çevirmiş, onu hadîsten bırakmıştır. Eğer **الحاء** ile ise, “onu **أَفْرَحَه**; yani onu kederlendirdi” ve ondan **الفَرَحَ**ı giderdi; ve “borç onu **أَفْرَحَه**; yani onu ağırlaştırdı”dandır. Eğer **الجيم** ile ise, o, aşireti olmayan **المُفْرَجِ**dendir; sanki o, babalarının vefat ettiğini ve onların aşireti olmadığını kastetti; bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Yoksulluktan mı korkuyorsun, hâlbuki ben onların velîsiyim?”

Ve **المُفْرَحُ**: iki köy arasında bulunmuş öldürülmüş kimse; **الجيم** ile de rivayet edildi. Ve İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “bir şey beni **أَفْرَحَني**”: beni sevindirdi ve beni kederlendirdi.

**والفُرْحانةُ**
(* “**والفرحانة**” lafzı: asıl nüshada **الفاء**’ın dammesiyle; “el-Mecd”in ضبط’ında fethasıyla; ikisi de **القرحان**’ın **القاف**’ının dammeli ضبط’ında ittifak etti.): beyaz mantar (**الكَمْأَةُ البيضاء**); Kurâ‘dan; İbn Sîde dedi ki: bizim rivayet ettiğimiz **قرحان**dır, **القاف** ile; onu zikredeceğiz. Ve **المُفَرِّحُ**: bilinen bir ilaç.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ح * * فَرِحَ * به سر و * الفرَحُ * أيضا البطر ومنه قوله تعالى ﴿ان الله لا يحب الفرحين﴾ وبابهما طرب و * أفْرَحَهُ * و * فَرَّحَهُ تفريحا * أي سره يقال ما يسرني بهذا الأمر * مُفْرِحٌ * بكسر الراء و * مَفْروحٌ * به ولا تقل مفروح و * أفْرحَهُ * الدين أثقله وفي الحديث ﴿لا يترك في الإسلام * مُفْرَحٌ *﴾ قال الأزهري هو المفدوح وقال الأصمعي هو الذي أثقله الدين يقول يقضى عنه دينه من بيت المال ولا يترك مدينا وأنكر قولهم مفرج بالجيم و * المِفْرَاحُ * بالكسر الذي يفرح كلما سره الدهر و * المُفَرّحُ * دواء يفرح متناوله *

##### Türkçe

* ف ر ح * **فَرِحَ**: onunla sevindi ve **الفرَحُ**: ayrıca azgınlık; ondan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿ان الله لا يحب الفرحين﴾; ikisinin babı **طرب**’dır. Ve **أفْرَحَهُ** ve **فَرَّحَهُ تفريحا**: yani onu sevindirdi; “Bu işten dolayı beni sevindiren bir şey yoktur” denir. **مُفْرِحٌ** (ر’nin kesresiyle) ve **مَفْروحٌ**: onunla; ve “مفروح” deme. Ve **أفْرحَهُ**: din onu ağırlaştırdı. Hadiste: ﴿لا يترك في الإسلام **مُفْرَحٌ**﴾; el-Ezherî dedi ki: o **المفدوح**’tur. El-Asma‘î dedi ki: o, borcun kendisini ağırlaştırdığı kimsedir; “Beytülmâl’den onun borcu ödenir ve borçlu olarak bırakılmaz” der. Ve onların **مفرج** (ج ile) sözünü inkâr etti. Ve **المِفْرَاحُ** (kesre ile): zaman onu her sevindirdiğinde sevinen kimse. Ve **المُفَرّحُ**: onu alanı sevindiren bir ilaç.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرح، محركة: السرور، وفي اللسان: نقيض الحزن. وقال ثعلب: هو أن يجد في قلبه خفة. وفي المفردات: الفرح هو انشراح الصدر بلذة عاجلة غير آجلة، وذلك في اللذات البدنية الدنيوية والسرور هو انشراح الصدر بلذة فيها طمأنينة الصدر عاجلا وآجلا. قال: وقد يسمى الفرح سرورا، وعكسه. والفرح: الأشر والبطر. وقوله تعالى  لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين  قال الزجاج: معناه - والله أعلم - لا تفرح بكثرة المال في الدنيا، لأن الذي يفرح بالمال في يصرفه في غير أمر الآخرة. وقيل: لا تفرح: لا تأشر والمعنيان متقاربان، لأنه إذا سر ربما أشر. وفرح الرجل كعلم فهو فرح، ككتف، وفرح، بضم الراء، هكذا في النسخ، ومثله في اللسان وغيره من الأمهات، وفي بعضها فروح كصبور، ومفروح، كلاهما عن ابن جني، وفارح وفرحان، بالفتح، وهم فراحى كسكارى وفرحى بالقصر. وامرأة فرحة وفرحى وفرحانة، قال ابن سيده: ولا أحقه. وقد أفرحه إفراحا وفرحه تفريحا. يقال: فلان إن مسه خير مفراح وفرحان. والمفراح، بالكسر: الذي يفرح كلما سره الدهر، وهو الكثير الفرح. ويقال: لك عندي فرحة، الفرحة، بالضم: المسرة والبشرى. ويفتح. والفرحة أيضا ما يعطيه المفرح لك أو يثيبه مكافأة له. وأفرحه الشيء والدين أثقله، والهمزة للسلب. والمفرح بفتح الراء: المثقل بالدين، وانشد أبو عبيدة لبيهس العذرى:
  إذا أنت أكثرت الأخلاء صادفت                      بهم حاجة بعض الذي أنت مانع
  إذا أنت لم تبرح تـؤدى أمـانة                      وتحمل أخرى أفرحتك الودائع والمفرح: المحتاج المغلوب، وقيل: هو الفقير الذي لا مال له. وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: لا يترك في الإسلام مفرح. قال أبو عبيد: المفرح هو الذي أثقله الدين والغرم ولا يجد قضاءه، وقيل أثقل الدين ظهره. وفي التهذيب والصحاح. كان في الكتاب الذي كتبه سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بين المهاجرين والأنصار أن لا يتركوا مفرحا حتى يعينوه على ما كان من عقل أو فداء. قال الأزهري: والمفرح: المفدوح. وكذلك الأصمعي قال: هو الذي أثقله الدين. يقول: يقضى عنه دينه من بيت المال ولا يترك مدينا. وأنكر قولهم مفرج، بالجيم. قال الأزهري: من قال مفرح فهو الذي أثقله العيال وإن لم يكن مدانا. والمفرح: الذي لا يعرف له نسب ولا ولاء. وروى بعضهم هذه بالجيم، وقد تقدم في محله أنه هو الذي لا عشيرة له. و المفرح أيضا: القتيل يوجد بين القريتين، ورويت بالجيم أيضا. والفرحانة: الكمأة البيضاء، عن كراع، قال ابن سيده: والذي روييناه بالقاف. قلت: وسيأتى في محله إن شاء الله تعالى. والمفرح: دواء م أي معروف، مركب من أجزاء مذكورة في كتب الطب، وهو من المعجين النافعة.

##### Türkçe

**الفرح** (harekeli): sevinçtir; **اللسان**’da: hüznün zıddıdır. Sa‘leb dedi: o, kalbinde bir hafiflik bulmasıdır. **المفردات**’ta: **الفرح** göğsün, âcil (hemen olan) bir lezzetle, âcil olmayanla değil, açılmasıdır; bu da dünyevî bedenî lezzetlerde olur. **السرور** ise göğsün, göğsün sükûneti bulunan bir lezzetle, âcilen ve âcil olmayan şekilde, açılmasıdır. Dedi: ve **الفرح** bazen **سرورا** diye adlandırılır; ve onun zıddı (da). Ve **الفرح**: azgınlık ve kibirdir. Yüce Allah’ın sözü: **لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين**; **الزجاج** dedi: manası –Allah daha iyi bilir– dünyada malın çokluğuyla sevinme; çünkü malla sevinen onu âhiret işinden başka bir şeye sarf eder. Ve denildi: **لا تفرح**: azgınlık etme; iki mana birbirine yakındır; çünkü sevindiği zaman belki azgınlık eder. Ve adam sevindi; **كعلم** (vezninde): o, **فرح**’tır; **ككتف** (vezninde) ve **فرح** (ر’nin dammesiyle); nüshalarda böyledir; **اللسان**’da ve diğer ana kaynaklarda da bunun benzeri vardır; bazılarında **فروح** **كصبور** (vezninde) ve **مفروح**; ikisi de İbn Cinnî’den. Ve **فارح** ve **فرحان** (fetha ile); ve onlar **فراحى** **كسكارى** (gibi) ve **فرحى** kısaltmayla. Ve kadın: **فرحة** ve **فرحى** ve **فرحانة**. İbn Sîde dedi: ve onu haklı bulmam. Ve onu sevindirdi: **إفراحا** ile; ve onu sevindirdi: **تفريحا** ile. Denilir: falan, eğer ona bir hayır dokunursa, **مفراح** ve **فرحان**’dır. **المفراح** (kesra ile): zaman ona her ne zaman sevinç verirse sevinen kimsedir; o, çok sevinendir. Ve denilir: senin yanımda bir **فرحة** vardır; **الفرحة** (damme ile): sevinç ve müjdedir. Ve fetha ile de (gelir). **الفرحة** ayrıca, **المفرح**’ın sana verdiği şey yahut ona bir karşılık olarak onu mükâfatlandırdığı şeydir. Ve şey onu sevindirdi; ve borç onu ağırlaştırdı; hemze, giderme içindir. **المفرح** (ر’nin fethasıyla): borçla ağırlaşmış kimsedir. Ebû ‘Ubeyde, Bihes el-‘Uzrî’den şu beyti okudu:
  Eğer sen dostları çoğaltırsan, onlarla karşılaşırsın;                      senin menettiğin şeyin bir kısmına (dair) bir ihtiyaç (bulursun).
  Eğer sen ayrılmadan bir emanet ödemeye devam edersen                      ve başka bir (emaneti) yüklensen, emanetler seni ağırlaştırdı.

Ve **المفرح**: muhtaç, mağlup kimsedir; ve denildi: o, malı olmayan fakirdir. Hadiste, Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi ki: İslâm’da bir **مفرح** bırakılmaz. Ebû ‘Ubeyd dedi: **المفرح**, borç ve tazminat onu ağırlaştıran ve onun ödemesini bulamayan kimsedir; ve denildi: borç onun sırtını ağırlaştırdı. **التهذيب** ve **الصحاح**’ta (böyledir). Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in muhacirlerle ensar arasında yazdığı kitapta: bir **مفرح**’ı, akıl (diyet) yahut fidyeden olan şey üzerine ona yardım edinceye kadar bırakmamaları (vardı). Ezherî dedi: ve **المفرح**: ezilmiş (felâkete uğratılmış) kimsedir. Asma‘î de dedi: o, borç onu ağırlaştıran kimsedir. Diyor ki: onun borcu Beytülmâl’den ödenir ve borçlu bırakılmaz. Onların **مفرج** (ج ile) sözünü inkâr etti. Ezherî dedi: kim **مفرح** derse, o, borçlu olmasa bile, çoluk-çocuk onu ağırlaştıran kimsedir. Ve **المفرح**: kendisi için ne nesep ne de velâ (mevlâlık bağı) bilinen kimsedir. Bazıları bunu **الجيم** ile rivayet etti; ve yerinde daha önce geçti ki o, kendisi için aşiret olmayan kimsedir. Ve **المفرح** ayrıca: iki köy arasında bulunan öldürülmüş kimsedir; **الجيم** ile de rivayet edildi. Ve **الفرحانة**: beyaz mantardır (keme); Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi: bizim rivayet ettiğimiz **القاف** iledir. Dedim: inşallah yüce Allah dilerse yerinde gelecektir. Ve **المفرح**: bir ilaçtır; bilinen bir (ilaçtır); tıp kitaplarında zikredilmiş parçalardan terkib edilmiştir; o, faydalı macunlardandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرِحَ
1 فَرِحَ ذ , (S, A, L, Msb, K, &c.,) [aor. فَرَحَ ,] inf. n. فَرَحٌ, (S, * L, * Msb, &c.,) He rejoiced; was joyful, or glad; or was happy; (S, A, L, Msb, K, &c.;) syn. سُرَّ: (S, A, Msb, * &c.:) or he experienced a sensation of lightness in his heart: (Th, TA:) or his bosom became dilated with delight, or pleasure, of short continuance, transitory, or fleeting, not lasting, as is the case in bodily and worldly pleasures; فَرَحٌ differing from سُرُورٌ in the manner expl. below, though each is sometimes used as syn. with the other. (Er-Rلghib, TA.) You say, فَرِحَ بِهِ He rejoiced, was joyful, or glad, or was happy, by reason of him, or it; syn. سُرَّ. (S, A, Msb. *) ― -b2- And He was, or became, well pleased, or content. ― -b3- And He exulted, or rejoiced above measure; or he exulted greatly, and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully. (S, Msb, K.) The verb is used in this sense in the Kur xxviii. 76. (TA.)

2 فَرَّحَ see the paragraph here following.

افرحهُ
4 افرحهُ ذ , (S, A, Msb, K,) inf. n. اـِفْرَاحٌ; (S;) and ↓ فرّحهُ, (Msb, K,) inf. n. تَفْرِيحٌ; (S;) He, or it, rejoiced him; gladdened him; made him joyful, or glad; or made him happy: (S, A, Msb, K:) [or occasioned him a sensation of lightness of heart: or made his bosom to become dilated with delight, or pleasure, of short continuance, transitory, or fleeting, not lasting, as is the case in bodily and worldly pleasures. See فَرَحٌ.] ― -b2- And He, or it, made him to be well pleased, or content. (Msb.) ― -b3- And He, or it, made him to exult, or rejoice above measure; or to exult greatly, and to behave insolently and unthankfully, or ungratefully. (Msb, K.) -A2- Also He, or it, grieved him; or made him unhappy; lit. deprived him of joy; or of happiness: like as أَشْكَاهُ signifies “ he made his complaint to cease. ” (L.) [Thus it has two contr. meanings.] ― -b2- And It (a debt, AA, S, TA, or a thing, TA) burdened him, burdened him heavily, or overburdened him. (AA, S, K, TA.)

فَرَحٌ
فَرَحٌ ذ [inf. n. of فَرِحَ, q. v.: as a simple subst.,] Joy, mirth, or gladness; or happiness; (S, L, Msb, K;) syn. سُرُورٌ; (Msb, K;) contr. of حُزْنٌ, (L,) and of تَرَحٌ: (S and A in art ترح:) or a sensation of lightness of the heart: (Th, TA:) or dilatation of the bosom with delight, or pleasure, of short continuance, transitory, or fleeting, not lasting, as is the case in bodily and worldly pleasures; whereas سُرُورٌ is dilatation of the bosom with delight, or pleasure, wherein is quiet or tranquillity or rest of mind, of short or of long continuance; but each is sometimes used as syn. with the other. (Er-Rلghib, TA.) ― -b2- And A state of being well pleased, or content, with a thing. (Msb.) ― -b3- And Exultation, or a rejoicing above measure; or a state of exulting greatly, and behaving insolently and unthankfully, or ungratefully. (S, Msb, K.) ― -b4- [Also A festivity, or merry-making; particularly, as used in the present day, on the occasion of a marriage. ― -b5- Pl. أَفْرَاحٌ.] ― -b6- In the saying of Muteea Ibn-Iyلs,
قَدْ ظَفِرَ الحُزْنُ بِالسُّرُورِ وَقَدْ
أُدِيلَ مَكْرُوهُنَا مِنَ الفَرَحِ
[Sorrow, or sadness, has overcome happiness, and the object of our dislike, or hatred, has been given a turn to prevail over the object of our love], by مِنَ الفَرَحِ he means مِنَ المَفْرُوحِ بِهِ, i. e. المَحْبُوبِ. (Ham p. 391.)

فَرُحٌ
فَرُحٌ ذ : see the paragraph here following.

فَرِحٌ
فَرِحٌ ذ and ↓ فَرْحَانُ (Msb, K) and ↓ فَرُحٌ, as in some copies of the K and in the L and other lexicons, or ↓ فَرُوحٌ, as in other copies and mentioned by IJ, (TA,) and ↓ فَارِحٌ and ↓ مَفْرُوحٌ, (K,) the last mentioned by IJ; (TA;) fem. [of the first] فَرِحَةٌ and [of the second] فَرْحَى (Msb, K) and فَرْحَانَةٌ, (K,) but of the correctness of this last ISd was not certain: (TA:) pl. [of the first] فَرِحُونَ (S, Msb) and [of the second] فَرَاحَى and فَرْحَى: (K, TA:) Rejoicing, joyful, or glad; or happy: (Msb, K:) [or experiencing a sensation of lightness in the heart: or having the bosom dilated with delight, or pleasure, of short continuance, transitory, or fleeting, not lasting, as is the case in bodily and worldly pleasures. See فَرَحٌ.] Hence, in the Kur [iii. 164], فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ [Rejoicing by reason of that which God has given them of his bounty]. (Msb.) ― -b2- And Well pleased, or content: whence, in the Kur [xxiii. 55 and xxx. 31], كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ [Every sect is well pleased, or content, with that religion which it has]. (Msb.) ― -b3- And Exulting, or rejoicing above measure; or exulting greatly, and behaving insolently and unthankfully, or ungratefully: (S, Msb, K:) whence, in the Kur [xxviii. 76], اـِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ الفَرِحِينَ [Verily God does not love those who exult, or rejoice above measure; &c.]. (S, Msb.)

فَرْحَةٌ
فَرْحَةٌ ذ [A joy, or gladness; or a happiness]: see an ex. voce تَرْحَةٌ. ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

فُرْحَةٌ
فُرْحَةٌ ذ A cause of joy or gladness, or of happiness; a thing whereby one is made joyful or glad, or happy; as also ↓ فَرْحَةٌ; syn. مَسَرَّةٌ. (K.) ― -b2- And A thing that thou givest to him that rejoices thee; (L, K;) a recompense that thou givest him; (L;) [as also ↓ فَرْحَةٌ; for] you say, لَكَ عِنْدِى فَرْحَةٌ اـِنْ بَشَّرْتَنِى, (S, A, [in one of my copies of the S أَىْ بَشَّرْتَنِى, as though this were an explanation, but the former is the right reading,]) and فُرْحَةٌ, (S,) meaning بُشْرَى [i. e. There is for thee, with me, a gift for announcing a joyful event, if thou announce to me such an event]. (A.)

فَرْحَانُ
فَرْحَانُ ذ ; fem. فَرْحَى, and accord. to the K فَرْحَانَةٌ also: see فَرِحٌ.

فَرْحَانَةٌ
فَرْحَانَةٌ ذ White كَمْأَة [or truffles]: (K:) from Kr: but ISd states the word transmitted to him to be with ق [i. e. قُرْحَانٌ, of which قُرْحَانَةٌ is mentioned as a n. un.]. (L, TA.)

فَرُوحٌ
فَرُوحٌ ذ : see فَرِحٌ.

فَارِحٌ
فَارِحٌ ذ : see فَرِحٌ.

مُفْرَحٌ
مُفْرَحٌ ذ A man burdened, or burdened heavily, or overburdened, by debt, (A'Obeyd, S, TA,) or by a fine, or the like, and unable to pay it: (A'Obeyd, TA:) or needy, or in want; overcome; and poor: (K:) or poor, possessing no property: (TA:) one who is not known to have any kinsfolk or near relations; (K, TA;) but in a trad. in which it occurs in this sense as related by some, it is, as others relate the trad., with ج; and so in the sense next following: (TA:) and a slain person found between two towns or villages. (K.) In the trad. in which it is said لاَ يُتْرَكُ فِى الاـِسْلَامِ مُفْرَحٌ it has the first of the significations mentioned above accord. to A'Obeyd [i. e. the saying means One who is burdened, or burdened heavily, or overburdened, by debt, &c., shall not be left unbefriended among the Muslims]. (TA.) And in the writing that the Apostle of God wrote [as a covenant] between the Muhلjirs and the Ansلr were the words, لاَيَتْرُكُوا مُفْرَحاً حَتَّى يُعِينُوهُ عَلَى مَا كَانَ مِنْ عَقْلٍ أَوْ فِدَآءٍ, in which مُفْرَحاً means مَفْدُوحاً, (Ez-Zuhree, As, S,) i. e. [They shall not leave] one who is burdened, or burdened heavily, or overburdened, by debt, [until they aid him to acquit himself of what has become incumbent on him, of a bloodwit or a ransom,] meaning that his debt shall be paid for him from the treasury of the state: so says As; and he disallowed the saying [in this case] مُفْرَجٌ, [q. v.,] with ج. (S.)

مُفْرِحٌ
مُفْرِحٌ ذ A thing that makes joyful or glad, or that makes happy: (T, L:) [and بِهِ ↓ مَفْرُوحٌ a thing by which one is made joyful or glad, or by which one is made happy:] one says, مَا يَسُرُّنِى بِهِ مُفْرِحٌ, (As, T, S, L,) and بِهِ ↓ مَفْرُوحٌ, for which one should not say مَفْرُوحٌ [alone], (As, S,) [i. e. Nothing that makes joyful &c., and by which one is made joyful &c., renders me happy by means of it,] relating to an affair, or event. (S.) [See also فُرْحَةٌ.]

مُفَرِّحٌ
مُفَرِّحٌ ذ A certain well-known [exhilarating] medicine; (S, K;) a certain medicine which is given to drink to him who is in grief, and in consequence of which he becomes happy; thus called by the physicians, and by others called سُلْوَانٌ. (S in art. سلو.)

مِفْرَاحٌ
مِفْرَاحٌ ذ One who rejoices much, or often: (K:) or one who rejoices [app. much] whenever fortune renders him happy. (S.)

مَفْرُوحٌ
مَفْرُوحٌ ذ : see مُفْرِحٌ, in two places: -A2- and see فَرِحٌ.

##### Türkçe

**فَرِحَ**
1 **فَرِحَ** ذ , (S, A, L, Msb, K, &c.,) [muzâri‘ı **فَرَحَ** ,] mastar ismi **فَرَحٌ**, (S, * L, * Msb, &c.,) Sevindi; neşeli yahut memnun oldu; yahut mutlu oldu; (S, A, L, Msb, K, &c.;) eş anlamlısı **سُرَّ**: (S, A, Msb, * &c.:) yahut kalbinde bir hafiflik duyumu yaşadı: (Th, TA:) yahut göğsü, bedensel ve dünyevî hazlarda olduğu gibi, kalıcı olmayan, kısa süreli, geçici yahut uçucu bir sevinç yahut haz ile genişledi; **فَرَحٌ**, aşağıda açıklanan tarz üzere, **سُرُورٌ**’dan ayrılır; her ne kadar her biri bazen ötekinin eş anlamlısı olarak kullanılsa da. (Er-Râghib, TA.) Şöyle dersin: **فَرِحَ بِهِ** Onun sebebiyle, yahut onunla, sevindi, neşeli yahut memnun oldu, yahut mutlu oldu; eş anlamlısı **سُرَّ**. (S, A, Msb. *) ― -b2- Ve (o) hoşnut oldu yahut razı oldu. ― -b3- Ve aşırı derecede sevinç gösterdi; yahut çokça taşkınlıkla sevindi ve kibirli ve nankörce yahut şükürsüzce davrandı. (S, Msb, K.) Fiil bu mânada Kur’ân xxviii. 76’da kullanılmıştır. (TA.)

2 **فَرَّحَ**: aşağıda gelen paragrafı gör.

**افرحهُ**
4 **افرحهُ** ذ , (S, A, Msb, K,) mastar ismi **اـِفْرَاحٌ**; (S;) ve ↓ **فرّحهُ**, (Msb, K,) mastar ismi **تَفْرِيحٌ**; (S;) O, yahut o şey, onu sevindirdi; onu memnun etti; onu neşeli yahut memnun kıldı; yahut onu mutlu kıldı: (S, A, Msb, K:) [yahut ona kalp hafifliği duyumu meydana getirdi: yahut göğsünü, bedensel ve dünyevî hazlarda olduğu gibi, kalıcı olmayan, kısa süreli, geçici yahut uçucu bir sevinç yahut haz ile genişletti. **فَرَحٌ**’a bak.] ― -b2- Ve o, yahut o şey, onu hoşnut yahut razı kıldı. (Msb.) ― -b3- Ve o, yahut o şey, onu aşırı derecede sevinç göstermeye; yahut çokça taşkınlıkla sevinmeye ve kibirli ve nankörce yahut şükürsüzce davranmaya sevk etti. (Msb, K.) -A2- Keza o, yahut o şey, onu kederlendirdi; yahut onu mutsuz kıldı; lafzen, onu sevinçten; yahut mutluluktan mahrum etti: tıpkı **أَشْكَاهُ**’nun “şikâyetini sona erdirdi” mânasına gelmesi gibi. (L.) [Böylece onun iki zıt mânası vardır.] ― -b2- Ve o (bir borç, AA, S, TA, yahut bir şey, TA) onu yük altına soktu, onu ağır yük altına soktu, yahut onu aşırı yük altına soktu. (AA, S, K, TA.)

**فَرَحٌ**
**فَرَحٌ** ذ [**فَرِحَ**’ın mastar ismi, bkz.: yalın bir isim olarak,] Sevinç, şenlik yahut memnuniyet; yahut mutluluk; (S, L, Msb, K;) eş anlamlısı **سُرُورٌ**; (Msb, K;) zıddı **حُزْنٌ**, (L,) ve **تَرَحٌ**’ın zıddı: (S ve A, madde **ترح**’ta:) yahut kalbin hafifliği duyumu: (Th, TA:) yahut göğsün, bedensel ve dünyevî hazlarda olduğu gibi, kalıcı olmayan, kısa süreli, geçici yahut uçucu bir sevinç yahut haz ile genişlemesi; hâlbuki **سُرُورٌ**, içinde sükûn yahut itmi’nân yahut gönül rahatlığı bulunan, kısa yahut uzun süreli bir sevinç yahut haz ile göğsün genişlemesidir; fakat her biri bazen ötekinin eş anlamlısı olarak kullanılır. (Er-Râghib, TA.) ― -b2- Ve bir şeyden hoşnut yahut razı olma hâli. (Msb.) ― -b3- Ve taşkın sevinç, yahut aşırı derecede sevinç gösterme; yahut çokça taşkınlıkla sevinme ve kibirli ve nankörce yahut şükürsüzce davranma hâli. (S, Msb, K.) ― -b4- [Keza bir şenlik yahut eğlence; özellikle, günümüzde kullanıldığı üzere, bir evlilik münasebetiyle. ― -b5- Çoğulu **أَفْرَاحٌ**.] ― -b6- Mutî‘a İbn-İyâs’ın sözünde,
قَدْ ظَفِرَ الحُزْنُ بِالسُّرُورِ وَقَدْ
أُدِيلَ مَكْرُوهُنَا مِنَ الفَرَحِ
[Hüzün yahut keder, mutluluğa galip geldi; ve bizim hoşlanmadığımız şey, sevdiğimiz şeye galip gelecek şekilde döndürülüp üstün kılındı], **مِنَ الفَرَحِ** ile o, **مِنَ المَفْرُوحِ بِهِ**’yi, yani **المَحْبُوبِ**’u kasteder. (Ham p. 391.)

**فَرُحٌ**
**فَرُحٌ** ذ : aşağıda gelen paragrafı gör.

**فَرِحٌ**
**فَرِحٌ** ذ ve ↓ **فَرْحَانُ** (Msb, K) ve ↓ **فَرُحٌ**, K’nın bazı nüshalarında ve L’de ve diğer sözlüklerde olduğu üzere; yahut ↓ **فَرُوحٌ**, diğer nüshalarda olduğu üzere ve IJ tarafından zikredildiği üzere, (TA,) ve ↓ **فَارِحٌ** ve ↓ **مَفْرُوحٌ**, (K,) sonuncusu IJ tarafından zikredilmiştir; (TA;) müennesi [birincinin] **فَرِحَةٌ** ve [ikincinin] **فَرْحَى** (Msb, K) ve **فَرْحَانَةٌ**, (K,) fakat bu sonuncunun doğruluğundan ISd emin değildi: (TA:) çoğulu [birincinin] **فَرِحُونَ** (S, Msb) ve [ikincinin] **فَرَاحَى** ve **فَرْحَى**: (K, TA:) Sevinen, neşeli yahut memnun; yahut mutlu: (Msb, K:) [yahut kalpte hafiflik duyumu yaşayan: yahut göğsü, bedensel ve dünyevî hazlarda olduğu gibi, kalıcı olmayan, kısa süreli, geçici yahut uçucu bir sevinç yahut haz ile genişlemiş olan. **فَرَحٌ**’a bak.] Bundan dolayı, Kur’ân’da [iii. 164], **فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ** [Allah’ın onlara fazlından verdiği şey sebebiyle sevinenler]. (Msb.) ― -b2- Ve hoşnut yahut razı: bundan dolayı, Kur’ân’da [xxiii. 55 ve xxx. 31], **كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ** [Her fırka, kendilerinde bulunan o din ile hoşnuttur yahut razıdır]. (Msb.) ― -b3- Ve taşkın sevinç gösteren, yahut aşırı derecede sevinç gösteren; yahut çokça taşkınlıkla sevinen ve kibirli ve nankörce yahut şükürsüzce davranan: (S, Msb, K:) bundan dolayı, Kur’ân’da [xxviii. 76], **اـِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ الفَرِحِينَ** [Şüphesiz Allah, taşkın sevinç gösterenleri sevmez; &c.]. (S, Msb.)

**فَرْحَةٌ**
**فَرْحَةٌ** ذ [Bir sevinç yahut memnuniyet; yahut bir mutluluk]: **تَرْحَةٌ** maddesinde bir örneğe bak. ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafı, iki yerde, gör.

**فُرْحَةٌ**
**فُرْحَةٌ** ذ Sevinç yahut memnuniyetin, yahut mutluluğun bir sebebi; kişinin onunla neşeli yahut memnun, yahut mutlu kılındığı bir şey; bunun gibi ↓ **فَرْحَةٌ** da; eş anlamlısı **مَسَرَّةٌ**. (K.) ― -b2- Ve seni sevindiren kimseye verdiğin bir şey; (L, K;) ona verdiğin bir karşılık; (L;) [↓ **فَرْحَةٌ** da böyledir; zira] şöyle dersin: **لَكَ عِنْدِى فَرْحَةٌ اـِنْ بَشَّرْتَنِى**, (S, A, [S’nin nüshalarımın birinde **أَىْ بَشَّرْتَنِى**, sanki bu bir açıklama imiş gibi; fakat birincisi doğru okuyuşdur,]) ve **فُرْحَةٌ**, (S,) mânası **بُشْرَى** [yani: Bende senin için, eğer bana böyle bir olayı müjdelersen, sevinçli bir olayı haber vermeye karşılık bir hediye vardır]. (A.)

**فَرْحَانُ**
**فَرْحَانُ** ذ ; müennesi **فَرْحَى**, ve K’ya göre **فَرْحَانَةٌ** da: **فَرِحٌ**’e bak.

**فَرْحَانَةٌ**
**فَرْحَانَةٌ** ذ Beyaz **كَمْأَة** [yahut yer mantarları]: (K:) Kr’den; fakat ISd, kendisine nakledilen kelimenin ق ile olduğunu, [yani **قُرْحَانٌ**, bunun tekili **قُرْحَانَةٌ** olarak zikredilmiştir] belirtir. (L, TA.)

**فَرُوحٌ**
**فَرُوحٌ** ذ : **فَرِحٌ**’e bak.

**فَارِحٌ**
**فَارِحٌ** ذ : **فَرِحٌ**’e bak.

**مُفْرَحٌ**
**مُفْرَحٌ** ذ Borç sebebiyle, (A‘Obeyd, S, TA,) yahut bir ceza parası yahut benzeri sebebiyle, ağır yük altına girmiş yahut aşırı yük altına girmiş ve onu ödemeye güç yetiremeyen bir adam: (A‘Obeyd, TA:) yahut muhtaç yahut ihtiyaç içinde; mağlup; ve fakir: (K:) yahut fakir, hiçbir mala sahip olmayan: (TA:) herhangi bir akrabası yahut yakın hısmı olduğu bilinmeyen kimse; (K, TA;) fakat bu mânada, bazılarınca rivayet edildiği üzere geçtiği bir hadiste, başkalarının rivayet ettiği üzere, ج iledir; ve böylece bir sonraki mânadadır: (TA:) ve iki kasaba yahut köy arasında bulunmuş bir öldürülmüş kimse. (K.) İçinde **لاَ يُتْرَكُ فِى الاـِسْلَامِ مُفْرَحٌ** denilen hadiste, A‘Obeyd’e göre yukarıda zikredilen mânaların birincisi vardır [yani sözün mânası: Borç vb. sebebiyle yük altına girmiş kimse, Müslümanlar arasında sahipsiz bırakılmayacaktır]. (TA.) Ve Allah’ın Elçisi’nin Muhâcirler ile Ensâr arasında yazdığı yazıda [bir ahid olarak] şu sözler vardı: **لاَيَتْرُكُوا مُفْرَحاً حَتَّى يُعِينُوهُ عَلَى مَا كَانَ مِنْ عَقْلٍ أَوْ فِدَآءٍ**, bunda **مُفْرَحاً**, **مَفْدُوحاً** demektir, (Ez-Zuhrî, As, S,) yani [Onlar,] borç sebebiyle yük altına girmiş yahut ağır yük altına girmiş yahut aşırı yük altına girmiş kimseyi, [üzerine gerekli olmuş olan bir diyet yahut fidyeden kendini kurtarmasına yardım edinceye kadar] bırakmayacaklardır; mânası, onun borcunun devlet hazinesinden onun adına ödenmesidir: As böyle der; ve o, [bu durumda] ج ile **مُفْرَجٌ** sözünü, [bkz.,] reddetti. (S.)

**مُفْرِحٌ**
**مُفْرِحٌ** ذ Sevindiren yahut memnun eden, yahut mutlu eden bir şey: (T, L:) [ve بِهِ ↓ **مَفْرُوحٌ**, kişinin onunla neşeli yahut memnun, yahut mutlu kılındığı bir şey:] şöyle denir: **مَا يَسُرُّنِى بِهِ مُفْرِحٌ**, (As, T, S, L,) ve بِهِ ↓ **مَفْرُوحٌ**, bunun için **مَفْرُوحٌ** [yalnız] denmemelidir, (As, S,) [yani: Sevindiren vb. hiçbir şey, ve onunla sevindirilen vb. olduğum hiçbir şey, onun vasıtasıyla beni mutlu etmez], bir iş yahut olay hakkında. (S.) [Ayrıca **فُرْحَةٌ**’ya bak.]

**مُفَرِّحٌ**
**مُفَرِّحٌ** ذ Belli, iyi bilinen bir ilaç; (S, K;) keder içinde olana içirilmek üzere verilen ve bunun sonucunda onun mutlu olduğu belli bir ilaç; hekimlerce böyle adlandırılır; başkalarınca ise **سُلْوَانٌ** diye adlandırılır. (S, madde **سلو**’da.)

**مِفْرَاحٌ**
**مِفْرَاحٌ** ذ Çokça yahut sıkça sevinen kimse: (K:) yahut talih onu mutlu kıldığında [görünüşe göre çokça] sevinen kimse. (S.)

**مَفْرُوحٌ**
**مَفْرُوحٌ** ذ : iki yerde **مُفْرِحٌ**’e bak: -A2- ve **فَرِحٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرِحَ
فَرِحَ A ( n. ac. فَرَح 4 ),
a.  Rejoiced; was happy, glad.

b.  [ Bi ], Rejoiced, exulted at.

فَرَّحَ
فَرَّحَ II ,
a.  Gladdened, delighted, made to rejoice; gratified.

أَفْرَحَ
أَفْرَحَ IV ,
a.  see II .

b.  De. prived of jou.

c.  Burdened, overwhelmed ( debt ).

فَرْحَة
فَرْحَة 1t ,
a.  Joy, gladness, delight.

b.  cause of gladness; gift, grafuity.

فَرْحَى
فَرْحَى 1ya ,
a.  fem. of فَرْحَاْنُ 33 .

فُرْحَة
فُرْحَة 3t ,
a.  see 1t .

فَرَح
فَرَح 4 , ( pl. أَفْرَاْح 38 ),
a.  Gladness, jou; pleasure; mirth; happeness; exultation; merrymaking, festivity.

فَرِح
فَرِح 5 , ( pl. reg. ),
a.  Joyful, glad, rejoicing, exultant.

فَرُح
فَرُح 6 ,
a.  see 5 .

فَاْرِح
فَاْرِح 21 , ( pl. reg. ),
a.  see 5 .

فَرُوْح
فَرُوْح 26 , ( pl. فُرُح 10 ),
a.  see 5 .

أَفْرَاْح
أَفْرَاْح 38 , ( pl. فَرْحَى 1ya ,  فَرَاْح 22
a.  ya ), Joyful, glad, pleased, happy, merry.

فَرْحَاْنَة
فَرْحَاْنَة 33t ,
a.  fem. of فَرْحَاْنُ 33 .

b.  White truffles.

مِفْرَاْح
مِفْرَاْح 45 ,
a.  Joyous, exultat; jovial.

فَرڤحَ
N. P. فَرڤحَ I ,
a.  see 1t (b) &  5 .

فَرَّحَ
N. Ag. فَرَّحَ II ,
a.  A certain restorative.

أَفْرَحَ
N. Ag. أَفْرَحَ IV ,
a.  see 1t (b) .

أَفْرَحَ
N. P. أَفْرَحَ IV ,
a.  Burdened with debt.

##### Türkçe

**فَرِحَ**
**فَرِحَ** A ( n. ac. **فَرَح** 4 ),
a. Sevindi; mutlu oldu, sevinçli oldu.

b. [ Bi ], -e sevindi, -e karşı sevinçle coştu.

**فَرَّحَ**
**فَرَّحَ** II ,
a. Sevindirdi, memnun etti, sevince kavuşturdu; hoşnut etti.

**أَفْرَحَ**
**أَفْرَحَ** IV ,
a. II’ye bak.

b. Sevinçten mahrum etti.

c. Borçla yüklendi, bunaldı (borç).

**فَرْحَة**
**فَرْحَة** 1t ,
a. Sevinç, sevinçlilik, haz.

b. sevinç sebebi; hediye, karşılıksız bağış.

**فَرْحَى**
**فَرْحَى** 1ya ,
a. **فَرْحَاْنُ** 33’ün müennesi.

**فُرْحَة**
**فُرْحَة** 3t ,
a. 1t’ye bak.

**فَرَح**
**فَرَح** 4 , ( pl. **أَفْرَاْح** 38 ),
a. Sevinç, sevinç; haz; neşe; mutluluk; coşkunluk; şenlik yapma, eğlence.

**فَرِح**
**فَرِح** 5 , ( pl. reg. ),
a. Sevinçli, mutlu, sevinen, coşkun.

**فَرُح**
**فَرُح** 6 ,
a. 5’e bak.

**فَاْرِح**
**فَاْرِح** 21 , ( pl. reg. ),
a. 5’e bak.

**فَرُوْح**
**فَرُوْح** 26 , ( pl. **فُرُح** 10 ),
a. 5’e bak.

**أَفْرَاْح**
**أَفْرَاْح** 38 , ( pl. **فَرْحَى** 1ya ,  **فَرَاْح** 22
a.  ya ), Sevinçli, mutlu, memnun, bahtiyar, neşeli.

**فَرْحَاْنَة**
**فَرْحَاْنَة** 33t ,
a. **فَرْحَاْنُ** 33’ün müennesi.

b. Beyaz yer mantarları.

**مِفْرَاْح**
**مِفْرَاْح** 45 ,
a. Sevinçli, coşkun; şen.

**فَرڤحَ**
N. P. **فَرڤحَ** I ,
a. 1t (b) ve 5’e bak.

**فَرَّحَ**
N. Ag. **فَرَّحَ** II ,
a. Belli bir kuvvet verici.

**أَفْرَحَ**
N. Ag. **أَفْرَحَ** IV ,
a. 1t (b)’ye bak.

**أَفْرَحَ**
N. P. **أَفْرَحَ** IV ,
a. Borçla yüklendi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فرح
فَرِحَ - يَفْرَحُ - فَرِح - فَرِحُوْن
فَرِحَ - يَفْرَحُ + كائن + بشيء أو أمر: يشعر في نفسه بالفرح من أثر الشيء أو الأمر: يتَكَوَّنُ لدى المرء شعور داخل نفسه بالرضا والقبول والمتعة، وذلك تجاه موقف أو وضع معين، فيتصرف بطريقة تُشْعِر الآخرين بما يحس به
فَرِح: على وزن " فَعِل" اسم فاعل مبالغة من " فَرِحَ - يَفْرَحُ "
فَرِحُوْن: جمع " فَرِح "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالبهجة والسرور والفرح والمتعة "، وهي:
فَرِحَ - يَفْرَحُ، سَعَدَ - يَسْعَدُ (سَعِدَ - يَسْعَدُ)، سَرَّ - يَسُرُّ (المتعدي)، نَعِمَ - يَنْعَمُ، بَهَجَ - يَبْهَجُ، حَبَرَ - يَحْبُرُ
فَرِحَ - يَفْرَحُ - يفرحوا
بفضل الله ورحمته	﴿قل بفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هو خير مما يجمعون(58)﴾ يونس
بالرحمة	﴿وإذا أذقنا الناس رحمة فرحوا بها وإن تصبهم سيئة بما قدمت أيديهم إذا هم يقنطون(36)﴾ الروم ﴿فإن أعرضوا فما أرسلناك عليهم حفيظا إن عليك إلا البلاغ وإنا إذا أذقنا الإنسان منا رحمة فرح بها وإن تصبهم سيئة بما قدمت أيديهم فإن الإنسان كفور(48)﴾ الشورى
	﴿هو الذي يسيركم في البر والبحر حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم بريح طيبة وفرحوا بها جاءتها ريح عاصف وجاءهم الموج من كل مكان وظنوا أنهم أحيط بهم دعوا الله مخلصين له الدين لئن أنجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين (22)﴾ يونس
نعماء بعد ضراء مسته	﴿ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته ليقولن ذهب السيئات عني إنه لفرح فخور(10)﴾ هود
بالحياة الدنيا	﴿الله يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر وفرحوا بالحياة الدنيا وما الحياة الدنيا في الآخرة إلا متاع(26)﴾ الرعد
بما أتوا	﴿لا تحسبن الذين يفرحون بما أتوا ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا فلا تحسبنهم بمفازة من العذاب ولهم عذاب أليم(188)﴾ آل عمران ﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾ الأنعام
بما آتاهم الله	﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور(23)﴾ الحديد ﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ القصص
بالهدية	﴿فلما جاء سليمان قال أتمدونني بمال فما آتاني الله خير مما آتاكم بل أنتم بهديتكم تفرحون(36)﴾ النمل
بما عندهم من العلم	﴿فلما جاءتهم رسلهم بالبينات فرحوا بما عندهم من العلم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(83)﴾ غافر
بما أنزل إليك	﴿والذين آتيناهم الكتاب يفرحون بما أنزل إليك ومن الأحزاب من ينكر بعضه قل إنما أمرت أن أعبد الله ولا أشرك به إليه أدعو وإليه مآب(36)﴾ الرعد
بالنصر	﴿في بضع سنين لله الأمر من قبل ومن بعد ويومئذ يفرح المؤمنون(4)﴾ الروم
بمصيبة الخصم	﴿إن تمسسكم حسنة تسؤهم وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط(120)﴾ آل عمران { إن تصبك حسنة تسؤهم وإن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل ويتولوا وهمفرحون(50){ التوبة
بالنجاة من مصيبة محتملة	﴿فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله وكرهوا أن يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله وقالوا لا تنفروا في الحر قل نار جهنم أشد حرا لو كانوا يفقهون(81)﴾ التوبة
بغير الحق	﴿ذلكم بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون(75)﴾ غافر
فَرِح - فرحون
بمصيبة الخصم﴿إن تمسسكم حسنة تسؤهم وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط(120)﴾ آل عمران ﴿إن تصبك حسنة تسؤهم وإن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل ويتولوا وهمفرحون(50)﴾ التوبة
كل حزب بما لديهم	﴿فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا كل حزب بما لديهم فرحون(53)﴾ المؤمنون ﴿من الذين فرقوا دينهم وكانوا شيعا كل حزب بما لديهم فرحون(32)﴾ الروم
بما آتاكم	﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ القصص ﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور(23)﴾ الحديد ﴿ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته ليقولن ذهب السيئات عني إنه لفرح فخور(10)﴾ هود
بما آتاهم الله من فضله	﴿فرحين بما آتاهم الله من فضله ويستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم ألا خوف عليهم ولا هم يحزنون(170)﴾ آل عمران

تصنيف موضوعي
الفرح العادي :
1) بالمال والملك
بالحياة الدنيا﴿الله يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر وفرحوا بالحياة الدنيا وما الحياة الدنيا في الآخرة إلا متاع(26)﴾ الرعد
بما أتوا	﴿لا تحسبن الذين يفرحون بما أتوا ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا فلا تحسبنهم بمفازة من العذاب ولهم عذاب أليم(188)﴾ آل عمران ﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾ الأنعام
بما آتاهم الله	﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور(23)﴾ الحديد ﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ القصص
بالهدية	﴿فلما جاء سليمان قال أتمدونني بمال فما آتاني الله خير مما آتاكم بل أنتم بهديتكم تفرحون(36)﴾ النمل
2) بالرحمة والفضل
بفضل الله ورحمته بما آتاهم الله من فضله﴿قل بفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هو خير مما يجمعون(58)﴾ يونس ﴿فرحين بما آتاهم الله من فضله ويستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم ألا خوف عليهم ولا هم يحزنون(170)﴾ آل عمران
	﴿وإذا أذقنا الناس رحمة فرحوا بها وإن تصبهم سيئة بما قدمت أيديهم إذا هم يقنطون(36)﴾ الروم ﴿فإن أعرضوا فما أرسلناك عليهم حفيظا إن عليك إلا البلاغ وإنا إذا أذقنا الإنسان منا رحمة فرح بها وإن تصبهم سيئة بما قدمت أيديهم فإن الإنسان كفور(48)﴾ الشورى
	﴿هو الذي يسيركم في البر والبحر حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم بريح طيبة وفرحوا بها جاءتها ريح عاصف وجاءهم الموج من كل مكان وظنوا أنهم أحيط بهم دعوا الله مخلصين له الدين لئن أنجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين (22)﴾ يونس
نعماء بعد ضراء مسته	﴿ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته ليقولن ذهب السيئات عني إنه لفرح فخور(10)﴾ هود
3) بما عندهم من العلم
بما أنزل إليك﴿والذين آتيناهم الكتاب يفرحون بما أنزل إليك ومن الأحزاب من ينكر بعضه قل إنما أمرت أن أعبد الله ولا أشرك به إليه أدعو وإليه مآب(36)﴾ الرعد
	﴿فلما جاءتهم رسلهم بالبينات فرحوا بما عندهم من العلم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(83)﴾ غافر
كل حزب بما لديهم	﴿فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا كل حزب بما لديهم فرحون(53)﴾ المؤمنون ﴿من الذين فرقوا دينهم وكانوا شيعا كل حزب بما لديهم فرحون(32)﴾ الروم
4) بالنصر والنجاة
بالنصر﴿في بضع سنين لله الأمر من قبل ومن بعد ويومئذ يفرح المؤمنون(4)﴾ الروم
بالنجاة من مصيبة محتملة	﴿فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله وكرهوا أن يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله وقالوا لا تنفروا في الحر قل نار جهنم أشد حرا لو كانوا يفقهون(81)﴾ التوبة
بمصيبة الخصم	﴿إن تمسسكم حسنة تسؤهم وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط(120)﴾ آل عمران { إن تصبك حسنة تسؤهم وإن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل ويتولوا وهمفرحون(50){ التوبة

5) بغير الحق
﴿ذلكم بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون(75)﴾ غافر
الفرح المرضي:
الله لا يحب الفرح المرضي
- الفرح بأذية المؤمنين  	﴿إن تصبك حسنة تسؤهم وإن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل ويتولوا وهم فرحون 50)﴾ التوبة ﴿إن تمسسكم حسنة تسؤهم وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط(120)﴾ آل عمران
- الفرح بالهروب من الجهاد  	﴿فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله وكرهوا أن يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله وقالوا لا تنفروا في الحر قل نار جهنم أشد حرا لو كانوا يفقهون(81)﴾ التوبة
- الفرح بما لدى كل حزب من الآراء	﴿فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا كل حزب بما لديهم فرحون(53)﴾ المؤمنون ﴿من الذين فرقوا دينهم وكانوا شيعا كل حزب بما لديهم فرحون(32)﴾ الروم
- الفرح بما لديهم من العلم والاستهزاء بما لدى الآخرين	﴿فلما جاءتهم رسلهم بالبينات فرحوا بما عندهم من العلم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون(83)﴾غافر
- الفرح بما أتوا  	﴿لا تحسبن الذين يفرحون بما أتوا ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا فلا تحسبنهم بمفازة من العذاب ولهم عذاب أليم(188)﴾ آل عمران ﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾ الأنعام
 	﴿فلما جاء سليمان قال أتمدونني بمال فما آتاني الله خير مما آتاكم بل أنتم بهديتكم تفرحون(36)﴾ النمل
مع خيلاء وكفر مع البخل بغير الحق مع المرح	﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور(23)﴾ الحديد ﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ الفصص ﴿ذلكم بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون(75)﴾ غافر
الفرح الذي يحبه الله
- بفضل الله ورحمته﴿فرحين بما آتاهم الله من فضله ويستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم ألا خوف عليهم ولا هم يحزنون(170)﴾ آل عمران ﴿قل بفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هو خير مما يجمعون(58)﴾ يونس
بنصر الله	﴿في بضع سنين لله الأمر من قبل ومن بعد ويومئذ يفرح المؤمنون(4)﴾ الروم
- تصديق ما لدى أهل الكتاب	﴿والذين آتيناهم الكتاب يفرحون بما أنزل إليك ومن الأحزاب من ينكر بعضه قل إنما أمرت أن أعبد الله ولا أشرك به إليه أدعو وإليه مآب(36)﴾ الرعد
مختار الصحاح
● [فرح] ف ر ح: فَرِحَ به سر و الفرَحُ أيضا البطر ومنه قوله تعالى ﴿ان الله لا يحب الفرحين﴾ وبابهما طرب و أفْرَحَهُ و فَرَّحَهُ تفريحا أي سره يقال ما يسرني بهذا الأمر مُفْرِحٌ بكسر الراء و مَفْروحٌ به ولا تقل مفروح و أفْرحَهُ الدين أثقله وفي الحديث ﴿لا يترك في الإسلام مُفْرَحٌ﴾ قال الأزهري هو المفدوح وقال الأصمعي هو الذي أثقله الدين يقول يقضى عنه دينه من بيت المال ولا يترك مدينا وأنكر قولهم مفرج بالجيم و المِفْرَاحُ بالكسر الذي يفرح كلما سره الدهر و المُفَرّحُ دواء يفرح متناوله
الراغب
فرح
- الفرح: انشراح الصدر بلذة عاجلة، وأكثر ما يكون ذلك في اللذات البدنية الدنيوية، فلهذا قال تعالى: }لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم﴿[الحديد/23]،﴾وفرحوا بالحياة الدنيا﴿[الرعد/26]،﴾ذلكم بما كنتم تفرحون﴿[غافر/75]،﴾حتى إذا فرحوا بما أوتوا﴿[الأنعام/44]،﴾فرحوا بما عندهم من العلم﴿[غافر/83]،﴾إن الله لا يحب الفرحين﴿[القصص/76]، ولم يرخص في الفرح إلا في قوله:﴾فبذلك فليفرحوا﴿[يونس/58]،﴾ويومئذ يفرح المؤمنون{ [الروم/4]. والمفراح: الكثير الفرح، قال الشاعر:
- 349 - ولست بمفراح إذا الخير مسني * ولا جازع من صرفه المتقلب
(البيت لهدبة بن خشرم. وهو في الحماسة البصرية 1/115؛ والشعر والشعراء ص 462)
وما يسرني بهذا الأمر مفرح ومفروح به، ورجل مفرح: أثقله الدين (انظر: المجمل 3/720؛ والجمهرة 2/139؛ واللسان (فرح) )، وفي الحديث: (لا يترك في الإسلام مفرح) (الحديث عن عمرو بن عوف المزني عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (لا يترك مفرح في الإسلام حتى يضم إلى قبيلة) أخرجه الطبراني؛ والبغوي في شرح السنة 10/210، وفيه كثير بن عبد الله المزني وهو ضعيف، وبقية رجاله ثقات.
والحديث يروى بالجيم والحاء، ومعناه بالجيم: القتيل يوجد بالفلاة، فإنه يودى من بيت المال، ولا يطل دمه.
انظر: مجمع الزوائد 6/296؛ وغريب الحديث لأبي عبيد 1/30)، فكأن الإفراح يستعمل في جلب الفرح، وفي إزالة الفرح، كما أن الإشكاء يستعمل في جلب الشكوى وفي إزالتها، فالمدان قد أزيل فرحه، فلهذا قيل: (لا غم إلا غم الدين) ( (لا هم إلا هم الدين، ولا وجع إلا وجع العين) أخرجه الطبراني في الصغير، والبيهقي في الشعب عن جابر رفعه، وقال البيهقي: إنه منكر. انظر: معجم الطبراني الصغير ص 311؛ وكشف الخفاء 2/369.
وقال الصغاني في موضوعاته ص 38: إنه موضوع).
ملخص اللسان:
1. وفَرِحَ به تَفْرَحْ: سُرَّ. والفَرْحة: المَسَرَّة.
2. فرح: الفَرَحُ: نقيض الحُزْن؛ هو أَن يجد في قلبه خِفَّةً؛
3. والفَرَحُ أَيضاً: البَطَرُ.
4. للهُ أَشدُّ فَرَحاً بتوبةِ عبده؛ الفَرَحُ ههنا وفي  أَمثاله كناية عن الرضا وسرعة القبول وحسن الجزاء لتعذر إِطلاق ظاهر الفرح  على الله تعالى.
5. وأَفْرَحه الشيءُ والدَّينُ: أَثقله؛
6. والمُفْرَحُ:  المُثْقَلُ بالدَّين؛
7. أَفْرَحَني الشيءُ سَرَّني وغَمَّني.
لسان العرب
● -   فرح: الفَرَحُ: نقيض الحُزْن؛ وقال ثعلب: هو أَن يجد في قلبه خِفَّةً؛  فَرِحَ فَرَحاً، ورجل فَرِحٌ وفَرُحٌ ومفروح، عن ابن جني، وفَرحانُ من قوم  فَراحَى وفَرْحَى وامرأَةٌ فَرِحةٌ وفَرْحَى وفَرحانة؛ قال ابن سيده:  ولا أَحُقُّه. والفَرَحُ أَيضاً: البَطَرُ. وقوله تعالى: لا تَفْرَحْ إِنَّ  الله لا يحب الفَرِحينَ؛ قال الزجاج: معناه، والله أَعلم: لا تَفْرَحْ  بكثرة المال في الدنيا لأَن الذي يَفْرَحُ بالمال يصرفه في غير أَمر  الآخرة؛ وقيل: لا تَفْرَحْ لا تَأْشَرْ، والمعنيان متقاربان لأَنه إِذا سُرَّ  ربما أَشِرَ.  والمِفْراحُ: الذي يَفْرَحُ كلما سَرَّه الدهرُ، وهو الكثير الفَرَح؛  وقد أَفْرَحه وفَرَّحَه.  والفُرْحَة والفَرْحة: المَسَرَّة. وفَرِحَ به: سُرَّ. والفُرْحة  أَيضاً: ما تعطيه المُفَرِّحَ لك أَو تثيبه به مكافأَة له.  وفي حديث التوبة: للهُ أَشدُّ فَرَحاً بتوبةِ عبده؛ الفَرَحُ ههنا وفي  أَمثاله كناية عن الرضا وسرعة القبول وحسن الجزاء لتعذر إِطلاق ظاهر الفرح  على الله تعالى. وأَفْرَحه الشيءُ والدَّينُ: أَثقله؛ والمُفْرَحُ:  المُثْقَلُ بالدَّين؛ وأَنشد أَبو عبيدة لبَيْهَسٍ العُذْرِيّ:  إِذا أَنتَ أَكثرتَ الأَخِلاَّءَ، صادَفَتْ  بهم حاجةٌ بعضَ الذي أَنتَ مانِعُ  إِذا أَنتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدِّي أَمانةً،  وتَحْمِلُ أُخْرَى، أَفْرَحَتْكَ الودائِعُ  ورجل مُفْرَحٌ: محتاج مغلوب؛ وقيل: فقير لا مال له. وفي الحديث: أَن  النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لا يُتْرَكُ في الإِسلام مُفْرَحٌ أَي لا  يترك في أَخلافِ المسلمين حتى يُوَسَّعَ عليه ويُحْسَنَ إِليه؛ قال أَبو  عبيد: المُفْرَحُ الذي قد أَفْرَحه الدَّين والغُرْمُ أَي أَثقله ولا يجد  قضاءه؛ وقيل: أَثْقَلَ الدَّيْنُ ظهره. قال الزُّهريُّ: كان في الكتاب  الذي كتبه سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بين المهاجرين والأَنصار:  أَن لا يتركوا مُفْرَحاً حتى يعينوه على ما كان من عَقْل أَو فِداء؛ قال:  والمُفْرَحُ المَفْدُوحُ، وكذلك قال الأَصمعي قال: هو الذي أَثقله  الدين؛ يقول: يُقْضَى عنه دينُه من بيت المال ولا يُتْرَكُ مَدِيناً، وأَنكر  قولهم مُفْرَج، بالجيم؛ الأَزهري: من قال مُفْرَحٌ، فهو الذي أَثقله  العيال وإِن لم يكن مُداناً. والمُفْرَح: الذي لا يُعرف له نسب ولا وَلاءٌ،  وروى بعضهم هذه بالجيم. وأَفْرَحه: سَرَّه، يقال: ما يَسُرُّني بهذا الأَمر  مُفْرِحٌ ومَفْرُوحٌ به، ولا تقل مَفْرُوحٌ. الأَزهري: يقال ما  يَسُرُّني به مَفْرُوحٌ ومُفْرِحٌ، فالمَفْرُوح الشيء الذي أَنا به أَفْرَحُ،  والمُفْرِحُ الشيء الذي يُفْرِحُني؛ وروي عن الأَصمعي: يقال ما يَسُرُّني به  مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوح، قال: وهذا عنده مما تَلْحَنُ فيه العامة؛  قال أَبو عبيد: ومن قال مُفْرَجٌ، فهو الذي يُسْلِمُ ولا يوالي أَحداً  فإِذا جنى جنايةً كانت جنايته على بيت المال لأَنه لا عاقلة له.  والتَفْريح: مثل الإِفراح؛ وتقول: لك عندي فَرْحةٌ إِن بَشَّرْتَني،  وفُرْحةٌ.  قال ابن الأَثير: وأَفْرَحَه إِذا غَمَّه، وحقيقته أَزَلْتُ عنه الفَرَح  كأَشْكَيْته إِذا أَزلت شَكْواه، والمُثْقَلُ بالحقوق مغموم مكروب إِلى  أَن يخرج عنها، ويروى بالجيم، وقد تقدم ذكره؛ وفي حديث عبد الله بن جعفر:  ذكرتْ أُمُّنا يُتْمَنا وجعلت تُفْرِحُ له؛ قال ابن الأَثير: قال أَبو  موسى: كذا وجدته بالحاء المهملة، قال: وقد أَضْرَبَ الطبراني عن هذه  اللفظة فتركها من الحديث، فإِن كانت بالحاء، فهو من أَفْرَحَه إِذا غَمَّه  وأَزال عنه الفَرَحَ وأَفْرَحَه الدَّينُ إِذا أَثقله، وإِن كانت بالجيم،  فهو من المُفْرَجِ الذي لا عشيرة له، فكأَنها أَرادت أَن أَباهم تُوُفِّيَ  ولا عشيرة لهم، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: أَتَخافِينَ العَيْلَةَ  وأَنا وَلِيُّهم؟  والمُفْرَحُ: القتيل يوجد بين القريتين، ورويت بالجيم أَيضاً. وروى ابن  الأَعرابي: أَفْرَحَني الشيءُ سَرَّني وغَمَّني.  والفُرْحانةُ  (* قوله «والفرحانة» بضم الفاء بضبط الأصل، وبفتحها بضبط  المجد، واتفقا على ضبط القرحان بالقاف مضمومة.): الكَمْأَةُ البيضاء؛ عن  كراع؛ قال ابن سيده والذي رويناه قرحان، بالقاف، وسنذكره. والمُفَرِّحُ:  دواء معروف.
مقاييس اللغة:
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
القاموس المحيط:
الفَرَحُ، محرَّكةً السُّرورُ، والبَطَرُ، فَرِحَ، فهو فَرِحٌ وفَروحٌ ومَفْروحٌ وفارِحٌ وفَرْحانُ، وهُمْ فَراحَى وفَرْحَى. وامرأةٌ فَرِحَةٌ وفَرْحَى وفَرْحانَةٌ، وأفْرَحَه وفَرَّحَه. والمِفْراحُ الكثيرُ الفَرَحِ. والفُرْحَةُ، بالضم المَسَرَّةُ، ويُفْتَحُ، وما يُعْطيهِ المُفَرِّحُ لك. وأفْرَحَهُ أثْقَلَهُ. والمُفْرَحُ، بفتح الراءِ المُحْتاجُ المَغْلوبُ الفقيرُ، والذي لا يُعْرَفُ له نَسَبٌ ولا وَلاَءٌ، والقَتيلُ يوجَدُ بينَ القَرْيَتَيْنِ. والفَرْحانَةُ الكَمْأَةُ البَيْضاءُ. والمُفَرِّحُ دواءٌ م.
تاج العروس:
فرح
الفرَحُ محرّكةً : السُّرورُ وفي اللّسان : نقيض الحزن . وقال ثعلب : هو أَن يَجدَ في قلْبه خِفّةً . وفي المفردات : الفَرحُ هو انشراحُ الصَّدر بلذّةٍ عاجلةٍ غير آجلة وذلك في اللّذات البدنيّة الدُّنيويّة والسُّرور هو انشراحُ الصَّدرِ بلذَّة فيها طُمأْنينةُ الصَّدرِ عاجلاً وآجلاً . قال : وقد يُسمَّى الفرحُ سُرُوراً وعكسه . والفَرَح : الأَشَر والبطَر . وقوله تعالى " لا تَفْرَحْ إِنّ اللّه لا يُحِبُّ الفَرِحِين " قال الزّجّاجُ : معناه - واللّه أَعلم - لا تفْرح بكثرة المال في الدُّنْيا لأَنَّ الذي يفرح بالمال في يصرِفه في غير أَمرِ الآخرةِ . وقيل : لا تَفْرحْ : لا تأْشر والمعنيانِ متقاربانِ لأَنّه إِذا سُرَّ ربَّما أَشِرَ . وفَرِحَ الرّجلُ كعَلِمَ فهو فَرِحٌ ككَتِف وفَرُحٌ بضمّ الراءِ هكذا في النُّسخ ومثله في اللّسانِ وغيرِه من الأُمَّهات وفي بعضها فَرُوحٌ كصبور ومَفروحٌ كلاهما عن ابنِ جنِّي وفارِحٌ وفَرْحَانُ بالفتح وهم فَرَاحَى كسَكَارَى وفَرْحَى بالقصر . وامرأة فرحة وفرحى وفَرْحَانةٌ قال ابن سيده : ولا أَحُقّه . وقد أَفْرَحَهُ إِفراحاً وفَرَّحه تَفريحاً . يقال : فلانٌ إِنْ مسَّه خيرٌ مِفْراحٌ وفَرحانُ . والمِفْرَاحُ بالكسر : الذي يَفْرَح كلَّما سَرَّه الدّهُر وهو الكثيرُ الفَرَحِ . ويقال : لك عندي فُرْحةٌ الفُرْحَة بالضّمّ : المَسَّرة والبُشْرَى . ويفتح . والفُرْحَة أَيضاً ما يُعْطِيه المُفرِّحُ لك أَو يُثيبه مكافأَةً له . وأَفرحَه الَّشْيءُ والدَّينُ أَثقله والهمزة للسَّلب . والمُفْرَحُ بفتح الرّاءِ : المثقلُ بالدَّينِ واَنشد أَبو عُبيدة لَبيهسِ العُذْرىّ :
إِذا أَنتَ أَكثرْتَ الأَخلاّءَ صادَفَتْ ... بِهمْ حاجَةٌ بعضَ الذي أَنتَ مانِعُ
إِذا أَنتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدِّى أَمانةً ... وتَحملُ أُخْرَى أَفرَحْتكَ الودائعُ والمُفْرح : المُحْتَاجُ المَغْلُوب وقيل : هو الفَقِيرُ الذي لا مالَ له . وفي الحديث أَنَّ النبيّ صلَّى اللّه عليه وسلّم قال : لا يُترك في الإِسلام مُفْرحٌ . قال أَبو عُبيد : المفْرَح هو الّذي أَثقلَه الدّينُ والغُرْمُ ولا يِجِد قضاءَه وقيل أَثقلَ الدَّينُ ظَهره . وفي التهذيب والصحاح . كان في الكِتاب الذي كتبه سِّيدُنا رسول اللّه صلَّى اللّه عليه وسلّم بين المهاجرين والأَنصار أَن لا يَتْركوا مُفْرَحاً حتّى يُعينوه على ما كان من عَقْلٍ أَو فِداءٍ . قال الأَزهريّ : والمُفْرح : المفدوحُ . وكذلك الأَصمعيُّ قال : هو الذي أَثقلَه الدَّين . يقول : يُقْضَى عنه ديْنُه من بَيتِ المال ولا يُتْرَك مديناً . وأَنكر قوْلهم مُفْرَج بالجيم . قال الأَزْهرِيّ : من قال مُفْرح فهو الذي أَثقَله العيالُ وإِنْ لم يكن مُداناً . والمُفْرح : الذي لا يُعرَف له نَسبٌ ولا ولاءٌ . وروَى بعضُهم هذه بالجيم وقد تقدّم في مَحلِّه أَنه هو الذي لا عَشيرة له . و المُفْرح أَيضاً : القَتِيلُ يُوجد بين القرْيتَين ورُوِيَت بالجيم أَيضاً . والفَرْحانة : الكمْأَةُ البَيْضاءُ عن كُراع قال ابن سِيده : والذي رَويْينَاه بالقاف . قلت : وسيأْتى في محلّه إِن شاءَ اللّه تعالى . والمُفَرِّح : دواءٌ م أَي معروف مُركَّب من أَجزاءٍ مذكورةٍ في كتب الطّبّ وهو من المعجين النافعة

##### Türkçe

**فرح**
**فَرِحَ - يَفْرَحُ - فَرِح - فَرِحُوْن**
**فَرِحَ - يَفْرَحُ** + bir varlık + bir şey veya bir iş ile: şeyin veya işin etkisinden dolayı kendi içinde sevinç duyar: kişide, belirli bir tavır veya durum karşısında, kendi içinde rıza, kabul ve hazdan ibaret içsel bir duygu oluşur; böylece, başkalarına, hissettiğini hissettiren bir tarzda davranır.
**فَرِح**: “**فَعِل**” vezninde, “**فَرِحَ - يَفْرَحُ**”tan mübalağa ism-i fâil.
**فَرِحُوْن**: **فَرِح**’in çoğulu.
Ve lafız, “**الشعور بالبهجة والسرور والفرح والمتعة**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرِحَ - يَفْرَحُ**، **سَعَدَ - يَسْعَدُ** (**سَعِدَ - يَسْعَدُ**)، **سَرَّ - يَسُرُّ** (müteaddî), **نَعِمَ - يَنْعَمُ**، **بَهَجَ - يَبْهَجُ**، **حَبَرَ - يَحْبُرُ**

**فَرِحَ - يَفْرَحُ - يفرحوا**
Allah’ın fazlı ve rahmeti sayesinde	﴿De ki: Allah’ın fazlı ve rahmetiyle; işte bununla sevinsinler; o, onların topladıklarından daha hayırlıdır (58)﴾ Yunus
Rahmet ile	﴿İnsanlara bir rahmet tattırdığımızda onunla sevinirler; ellerinin öne sürdüğü şey sebebiyle onlara bir kötülük dokunursa, bir de bakarsın ki ümitsizliğe düşerler (36)﴾ Rum ﴿Eğer yüz çevirirlerse, seni onların üzerine bir koruyucu olarak göndermedik; sana düşen ancak tebliğdir; ve biz insana bizden bir rahmet tattırdığımızda onunla sevinir; ellerinin öne sürdüğü şey sebebiyle ona bir kötülük dokunursa, şüphesiz insan çok nankördür (48)﴾ Şûrâ
	﴿O, sizi karada ve denizde yürüten/gezdirendir; nihayet gemide olduğunuzda ve onlar güzel bir rüzgârla onlarla akıp gittiğinde ve onunla sevindiklerinde, ona şiddetli bir rüzgâr gelir ve her yerden onlara dalga gelir; ve kuşatıldıklarını zannederler; dini O’na hâlis kılarak Allah’a dua ederler: “Bizi bundan kurtarırsan elbette şükredenlerden olacağız” (22)﴾ Yunus
Kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra bir nimet	﴿Ve andolsun, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırsak, mutlaka der ki: “Kötülükler benden gitti”; şüphesiz o, sevinçli, böbürlenen biridir (10)﴾ Hûd
Dünya hayatı ile	﴿Allah rızkı dilediğine yayar ve kısar; ve dünya hayatı ile sevindiler; oysa dünya hayatı, âhirette ancak bir metadır (26)﴾ Ra‘d
Getirdikleriyle	﴿Kendilerine verilenle sevinenleri ve yapmadıklarıyla övülmeyi sevenleri sakın azaptan bir kurtuluşta sanma; onlar için elem verici bir azap vardır (188)﴾ Âl-i İmrân ﴿Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, onlara her şeyin kapılarını açtık; nihayet kendilerine verilenle sevindiklerinde, onları ansızın yakaladık; bir de bakarsın ki onlar ümitsizliğe düşmüşlerdir (44)﴾ En‘âm
Allah’ın kendilerine verdiğiyle	﴿Elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle sevinmeyesiniz diye; Allah, her kibirlenen böbürleni(se)yi sevmez (23)﴾ Hadîd ﴿Şüphesiz Kârûn, Mûsâ’nın kavminden idi; onlara azdı; ve ona öyle hazineler verdik ki anahtarları, kuvvet sahiplerinden bir topluluğa ağır gelirdi; kavmi ona dedi ki: “Sevinme; şüphesiz Allah, sevinenleri sevmez” (76)﴾ Kasas
Hediye ile	﴿Süleyman’a geldiğinde dedi ki: “Beni mal ile mi destekliyorsunuz? Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır; bilakis siz hediyenizle seviniyorsunuz” (36)﴾ Neml
Kendilerindeki ilim ile	﴿Elçileri onlara apaçık delillerle geldiğinde, kendilerindeki ilim ile sevindiler; ve alay etmekte oldukları şey onları kuşattı (83)﴾ Gâfir
Sana indirilenle	﴿Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler; hiziplerden de onun bir kısmını inkâr eden vardır; de ki: “Ben ancak Allah’a ibadet etmekle ve O’na ortak koşmamakla emrolundum; O’na çağırırım ve dönüşüm O’nadır” (36)﴾ Ra‘d
Zafer ile	﴿Birkaç yıl içinde; iş, önce de sonra da Allah’ındır; ve o gün müminler sevinirler (4)﴾ Rum
Hasmın musibetiyle	﴿Size bir iyilik dokunsa onları üzer; size bir kötülük dokunsa onunla sevinirler; sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şey zarar vermez; şüphesiz Allah, yaptıklarını kuşatandır (120)﴾ Âl-i İmrân ﴿Sana bir iyilik dokunsa onları üzer; sana bir musibet doksa derler ki: “Biz işimizi daha önce aldık”; ve onlar sevinçli iken yüz çevirirler (50)﴾ Tevbe
Muhtemel bir musibetten kurtuluş ile	﴿Geri kalanlar, Allah’ın elçisine muhalefet ederek oturup kalmalarıyla sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler; ve dediler ki: “Sıcakta sefere çıkmayın”; de ki: “Cehennem ateşi daha şiddetli sıcaktır”; keşke anlasalardı (81)﴾ Tevbe
Haksız yere	﴿Bu, yeryüzünde haksız yere sevinmekte olmanız ve şımarmakta olmanız sebebiyledir (75)﴾ Gâfir

**فَرِح - فرحون**
Hasmın musibetiyle﴿Size bir iyilik dokunsa onları üzer; size bir kötülük dokunsa onunla sevinirler; sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şey zarar vermez; şüphesiz Allah, yaptıklarını kuşatandır (120)﴾ Âl-i İmrân ﴿Sana bir iyilik dokunsa onları üzer; sana bir musibet doksa derler ki: “Biz işimizi daha önce aldık”; ve onlar sevinçli iken yüz çevirirler (50)﴾ Tevbe
Her hizip, kendilerindekiyle	﴿İşlerini aralarında parça parça ettiler; her hizip, kendilerindekiyle sevinçlidir (53)﴾ Mü’minûn ﴿Dinlerini parçalayan ve fırkalar olanlardan; her hizip, kendilerindekiyle sevinçlidir (32)﴾ Rum
Size verdiğiyle	﴿Şüphesiz Kârûn, Mûsâ’nın kavminden idi; onlara azdı; ve ona öyle hazineler verdik ki anahtarları, kuvvet sahiplerinden bir topluluğa ağır gelirdi; kavmi ona dedi ki: “Sevinme; şüphesiz Allah, sevinenleri sevmez” (76)﴾ Kasas ﴿Elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle sevinmeyesiniz diye; Allah, her kibirlenen böbürleni(se)yi sevmez (23)﴾ Hadîd ﴿Ve andolsun, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırsak, mutlaka der ki: “Kötülükler benden gitti”; şüphesiz o, sevinçli, böbürlenen biridir (10)﴾ Hûd
Allah’ın fazlından kendilerine verdiğiyle	﴿Allah’ın fazlından kendilerine verdiğiyle sevinçli olarak; ve arkalarından kendilerine yetişmemiş olanlara müjdelerler: “Onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmayacaklardır” (170)﴾ Âl-i İmrân

Konuya göre tasnif
Âdî sevinç:
1) mal ve mülk ile
Dünya hayatı ile﴿Allah rızkı dilediğine yayar ve kısar; ve dünya hayatı ile sevindiler; oysa dünya hayatı, âhirette ancak bir metadır (26)﴾ Ra‘d
Getirdikleriyle	﴿Kendilerine verilenle sevinenleri ve yapmadıklarıyla övülmeyi sevenleri sakın azaptan bir kurtuluşta sanma; onlar için elem verici bir azap vardır (188)﴾ Âl-i İmrân ﴿Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, onlara her şeyin kapılarını açtık; nihayet kendilerine verilenle sevindiklerinde, onları ansızın yakaladık; bir de bakarsın ki onlar ümitsizliğe düşmüşlerdir (44)﴾ En‘âm
Allah’ın kendilerine verdiğiyle	﴿Elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle sevinmeyesiniz diye; Allah, her kibirlenen böbürleni(se)yi sevmez (23)﴾ Hadîd ﴿Şüphesiz Kârûn, Mûsâ’nın kavminden idi; onlara azdı; ve ona öyle hazineler verdik ki anahtarları, kuvvet sahiplerinden bir topluluğa ağır gelirdi; kavmi ona dedi ki: “Sevinme; şüphesiz Allah, sevinenleri sevmez” (76)﴾ Kasas
Hediye ile	﴿Süleyman’a geldiğinde dedi ki: “Beni mal ile mi destekliyorsunuz? Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır; bilakis siz hediyenizle seviniyorsunuz” (36)﴾ Neml
2) rahmet ve fazl ile
Allah’ın fazlı ve rahmetiyle, Allah’ın fazlından kendilerine verdiğiyle﴿De ki: Allah’ın fazlı ve rahmetiyle; işte bununla sevinsinler; o, onların topladıklarından daha hayırlıdır (58)﴾ Yunus ﴿Allah’ın fazlından kendilerine verdiğiyle sevinçli olarak; ve arkalarından kendilerine yetişmemiş olanlara müjdelerler: “Onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmayacaklardır” (170)﴾ Âl-i İmrân
	﴿İnsanlara bir rahmet tattırdığımızda onunla sevinirler; ellerinin öne sürdüğü şey sebebiyle onlara bir kötülük dokunursa, bir de bakarsın ki ümitsizliğe düşerler (36)﴾ Rum ﴿Eğer yüz çevirirlerse, seni onların üzerine bir koruyucu olarak göndermedik; sana düşen ancak tebliğdir; ve biz insana bizden bir rahmet tattırdığımızda onunla sevinir; ellerinin öne sürdüğü şey sebebiyle ona bir kötülük dokunursa, şüphesiz insan çok nankördür (48)﴾ Şûrâ
	﴿O, sizi karada ve denizde yürüten/gezdirendir; nihayet gemide olduğunuzda ve onlar güzel bir rüzgârla onlarla akıp gittiğinde ve onunla sevindiklerinde, ona şiddetli bir rüzgâr gelir ve her yerden onlara dalga gelir; ve kuşatıldıklarını zannederler; dini O’na hâlis kılarak Allah’a dua ederler: “Bizi bundan kurtarırsan elbette şükredenlerden olacağız” (22)﴾ Yunus
Kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra bir nimet	﴿Ve andolsun, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırsak, mutlaka der ki: “Kötülükler benden gitti”; şüphesiz o, sevinçli, böbürlenen biridir (10)﴾ Hûd
3) kendilerindeki ilim ile

﴿Sana indirilene sevinirler; ve kendilerine Kitap verdiklerimiz, sana indirilene sevinirler; ve hiziplerden, onun bir kısmını inkâr eden vardır. De ki: Ben ancak Allah’a ibadet etmekle ve O’na ortak koşmamakla emrolundum; O’na çağırırım ve dönüşüm O’nadır (36)﴾ الرعد
	﴿Kendilerine elçileri apaçık delillerle gelince, yanlarındaki ilimle sevindiler; ve alay etmekte oldukları şey onları kuşattı (83)﴾ غافر
Her hizip, yanlarındakine (sahip olduklarına) göre	﴿İşlerini aralarında parça parça kitaplar (zubr) hâlinde böldüler; her hizip, yanlarındakine göre sevinçlidir (53)﴾ المؤمنون ﴿Dinlerini ayırıp parça parça edenlerden ve fırkalar olanlardan; her hizip, yanlarındakine göre sevinçlidir (32)﴾ الروم
4) zafer ve kurtuluş ile
zafer ile	﴿Birkaç yıl içinde; iş, önceden de sonradan da Allah’ındır; ve o gün müminler sevinirler (4)﴾ الروم
muhtemel bir musibetten kurtuluş ile	﴿Geri kalanlar, Allah’ın Elçisi’ne muhalefet ederek oturup kalmalarıyla sevindiler; ve mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler; ve “Sıcakta sefere çıkmayın” dediler. De ki: Cehennem ateşi daha şiddetli sıcaktır; keşke anlasalardı (81)﴾ التوبة
hasmın musibetiyle	﴿Size bir iyilik dokunsa onları üzer; size bir kötülük isabet etse onunla sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şey zarar vermez. Şüphesiz Allah, yaptıklarını kuşatandır (120)﴾ آل عمران ﴿Sana bir iyilik isabet etse onları üzer; sana bir musibet isabet etse “Biz işimizi daha önce aldık” derler ve onlar sevinçli iken yüz çevirirler (50)﴾ التوبة
5) hak olmaksızın
﴿Bu, yeryüzünde hak olmaksızın sevinmekte olmanız ve şımarmakta olmanız sebebiyledir (75)﴾ غافر
razı olunan sevinç:
Allah razı olunan sevinci sevmez
- müminlere eziyet ile sevinç  	﴿Sana bir iyilik isabet etse onları üzer; sana bir musibet isabet etse “Biz işimizi daha önce aldık” derler ve onlar sevinçli iken yüz çevirirler (50)﴾ التوبة ﴿Size bir iyilik dokunsa onları üzer; size bir kötülük isabet etse onunla sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şey zarar vermez. Şüphesiz Allah, yaptıklarını kuşatandır (120)﴾ آل عمران
- cihaddan kaçış ile sevinç  	﴿Geri kalanlar, Allah’ın Elçisi’ne muhalefet ederek oturup kalmalarıyla sevindiler; ve mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler; ve “Sıcakta sefere çıkmayın” dediler. De ki: Cehennem ateşi daha şiddetli sıcaktır; keşke anlasalardı (81)﴾ التوبة
- her hizbin görüşlerden yanındakine sevinci	﴿İşlerini aralarında parça parça kitaplar (zubr) hâlinde böldüler; her hizip, yanlarındakine göre sevinçlidir (53)﴾ المؤمنون ﴿Dinlerini ayırıp parça parça edenlerden ve fırkalar olanlardan; her hizip, yanlarındakine göre sevinçlidir (32)﴾ الروم
- yanlarındaki ilimle sevinç ve başkalarının yanındakilerle alay	﴿Kendilerine elçileri apaçık delillerle gelince, yanlarındaki ilimle sevindiler; ve alay etmekte oldukları şey onları kuşattı (83)﴾غافر
- yaptıkları şeyle sevinç  	﴿Kendilerine verilenle sevinenleri ve yapmadıkları şeyle övülmeyi sevenleri sakın azaptan bir kurtuluşta sanma; onlar için elem verici bir azap vardır (188)﴾ آل عمران ﴿Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, onlara her şeyin kapılarını açtık; nihayet kendilerine verilenle sevindikleri vakit, onları ansızın yakaladık; bir de baktın ki onlar ümitsizliğe düşmüşlerdir (44)﴾ الأنعام
 	﴿Süleyman’a gelince, “Beni malla mı destekliyorsunuz? Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır; bilakis siz, hediyenizle seviniyorsunuz (36)﴾ النمل
kibirlenme ve küfür ile; cimrilikle, hak olmaksızın; şımarma ile	﴿Elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle sevinmeyesiniz diye; Allah, her kibirli övüngeni sevmez (23)﴾ الحديد ﴿Şüphesiz Karun, Musa’nın kavmindendi; onlara azgınlık etti; ve ona öyle hazineler verdik ki anahtarları, kuvvet sahiplerinden bir topluluğa ağır gelirdi. Kavmi ona dedi ki: Sevinme; şüphesiz Allah, sevinenleri sevmez (76)﴾ الفصص ﴿Bu, yeryüzünde hak olmaksızın sevinmekte olmanız ve şımarmakta olmanız sebebiyledir (75)﴾ غافر
Allah’ın sevdiği sevinç
- Allah’ın fazlı ve rahmetiyle﴿Allah’ın fazlından kendilerine verdiğiyle sevinçli olarak; arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlara müjde verirler: Onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmazlar (170)﴾ آل عمران ﴿De ki: Allah’ın fazlı ve rahmetiyle; işte bununla sevinsinler; o, onların topladıklarından daha hayırlıdır (58)﴾ يونس
Allah’ın yardımıyla	﴿Birkaç yıl içinde; iş, önceden de sonradan da Allah’ındır; ve o gün müminler sevinirler (4)﴾ الروم
- Ehl-i kitabın yanındakini tasdik	﴿Kendilerine Kitap verdiklerimiz, sana indirilene sevinirler; ve hiziplerden, onun bir kısmını inkâr eden vardır. De ki: Ben ancak Allah’a ibadet etmekle ve O’na ortak koşmamakla emrolundum; O’na çağırırım ve dönüşüm O’nadır (36)﴾ الرعد
مختار الصحاح
● [**فرح**] **ف ر ح**: **فَرِحَ** onunla sevindi; ve **الفرَحُ** ayrıca azgın sevinçtir; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿Şüphesiz Allah **الفرحين**’i sevmez﴾. İkisinin babı **طرب**’dır. Ve **أفْرَحَهُ** ve **فَرَّحَهُ** **تفريحا**: yani onu sevindirdi. Denir: Bu işten beni sevindiren şey: **مُفْرِحٌ** ( **الراء**’ın kesresiyle) ve **مَفْروحٌ** onunla; ve **مفروح** deme. Ve **أفْرحَهُ** din: onu ağırlaştırdı. Hadiste: ﴿İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz﴾. Ezherî dedi ki: O, **المفدوح**’tur. Asmaî dedi ki: O, borcun ağırlaştırdığı kimsedir; der ki: Beytülmâlden onun borcu ödenir ve borçlu bırakılmaz. Ve onların **مفرج** ( **الجيم** ile) sözünü inkâr etti. Ve **المِفْرَاحُ** (kesre ile): zaman onu her sevindirdiğinde sevinen kimse. Ve **المُفَرّحُ**: alanını sevindiren bir ilaçtır.
الراغب
**فرح**
- **الفرح**: göğsün, acele bir lezzetle genişlemesidir; ve bunun çoğu, bedensel dünyevî lezzetlerde olur. Bu sebeple Yüce Allah dedi: }Elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle sevinmeyesiniz﴿[الحديد/23]،﴾Dünya hayatıyla sevindiler﴿[الرعد/26]،﴾Bu, sevinmekte olduğunuz sebebiyledir﴿[غافر/75]،﴾Nihayet kendilerine verilenle sevindikleri vakit﴿[الأنعام/44]،﴾Yanlarındaki ilimle sevindiler﴿[غافر/83]،﴾Şüphesiz Allah **الفرحين**’i sevmez﴿[القصص/76]؛ ve sevinçte ruhsat vermedi, ancak şu sözünde:﴾İşte bununla sevinsinler﴿[يونس/58]،﴾Ve o gün müminler sevinirler{ [الروم/4]. Ve **المفراح**: çok sevinçli olan. Şair dedi ki:
- 349 - Ve ben **بمفراح** değilim, hayır bana dokunduğunda * ne de onun dönen çevirişinden sızlanan
(بيت, Hudbe b. Haşrem’indir. Ve o, el-Hamâse el-Basriyye 1/115; eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ s. 462’dedir)
Ve bu işten beni sevindiren şey: **مفرح** ve **مفروح به**. Ve **مفرح** adam: borç onu ağırlaştırdı (bak: el-Mücmel 3/720; el-Cemhere 2/139; el-Lisân (**فرح**) ). Ve hadiste: (**لا يترك في الإسلام مفرح**) (hadis, Amr b. Avf el-Müzenî’den, Nebî صلى الله عليه وسلم’den: (**لا يترك مفرح في الإسلام حتى يضم إلى قبيلة**) dedi; Taberânî rivayet etti; ve Begavî, Şerhu’s-Sünne 10/210’da; onda Kesîr b. Abdillah el-Müzenî vardır ve o zayıftır; ve ricalinin geri kalanı sika’dır.
Ve hadis **الجيم** ve **الحاء** ile rivayet olunur; ve **الجيم** ile manası: ıssız yerde bulunan öldürülmüş kimse; onun diyeti Beytülmâlden ödenir ve kanı boşa gitmez.
Bak: Mecma‘u’z-Zevâid 6/296; ve Garîbu’l-Hadîs, Ebû Ubeyd 1/30), sanki **الإفراح** sevinci getirmede ve sevinci gidermede kullanılır; tıpkı **الإشكاء**’nın şikâyeti getirmede ve onu gidermede kullanılması gibi. Borçlu kimsenin sevinci giderilmiştir; bu sebeple denildi: (**لا غم إلا غم الدين**) ( (**لا هم إلا هم الدين، ولا وجع إلا وجع العين**) Taberânî, es-Sağîr’de; ve Beyhakî, eş-Şu‘ab’da Câbir’den merfû olarak çıkardı; Beyhakî dedi ki: O münkerdir. Bak: Mu‘cemu’t-Taberânî es-Sağîr s. 311; ve Keşfu’l-Hafâ 2/369.
Ve Sığânî, Mevdû‘ât’ında s. 38: O mevzûdur, dedi).
ملخص اللسان:
1. Ve **فَرِحَ** onunla, **تَفْرَحْ**: sevindi. Ve **الفَرْحة**: sevinç.
2. **فرح**: **الفَرَحُ**: **الحُزْن**’ün zıddı; o, kalbinde bir hafiflik bulmasıdır;
3. Ve **الفَرَحُ** ayrıca: azgın sevinçtir.
4. Allah, kulunun tevbesiyle daha şiddetli sevinçlidir; **الفَرَحُ** burada ve benzerlerinde, rızadan, çabuk kabûlden ve güzel karşılıktan kinayedir; zira zahir sevinci Allah تعالى üzerine ıtlak etmek imkânsızdır.
5. Ve **أَفْرَحه** şey ve borç: onu ağırlaştırdı;
6. Ve **المُفْرَحُ**: borçla ağırlaşmış olan;
7. **أَفْرَحَني** şey: beni sevindirdi ve beni kederlendirdi.
لسان العرب

● - **فرح**: **الفَرَحُ**: **الحُزْن**’ün zıddı; Sa‘leb dedi ki: o, kalbinde bir hafiflik bulmasıdır; **فَرِحَ** **فَرَحاً**, ve (bir) adam **فَرِحٌ** ve **فَرُحٌ** ve **مفروح**, İbn Cinnî’den; ve **فَرحانُ** (çoğulu) bir kavimden **فَراحَى** ve **فَرْحَى**; ve (bir) kadın **فَرِحةٌ** ve **فَرْحَى** ve **فَرحانة**; İbn Sîde dedi ki: ve ben onun en sahihini (tespit) edemiyorum. Ve **الفَرَحُ** ayrıca: **البَطَرُ**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لا تَفْرَحْ إِنَّ الله لا يحب الفَرِحينَ**; Zeccâc dedi ki: manası—Allah daha iyi bilir—şudur: dünya malının çokluğuyla sevinme; çünkü malla sevinen onu âhiret işinden başka bir şeye sarf eder; ve denildi ki: sevinme, azma; iki mana yakındır, çünkü sevindiği zaman belki azmıştır.

Ve **المِفْراحُ**: zaman kendisini her ne vakit sevindirse sevinen kimsedir; o, çok **الفَرَح** sahibidir; ve onu (bir şey) **أَفْرَحه** ve **فَرَّحَه**.

Ve **الفُرْحَة** ve **الفَرْحة**: sevinçtir. Ve **فَرِحَ به**: sevindi. Ve **الفُرْحة** ayrıca: seni sevindirenin sana verdiği şey yahut ona karşılık olarak onu bununla mükâfatlandırmandır.

Ve tevbe hadîsinde: “Allah, kulunun tevbesiyle daha şiddetli **فَرَحاً** (sevinç) duyar”; **الفَرَحُ** burada ve benzerlerinde, Yüce Allah hakkında sevinç zahirinin kullanılmasının imkânsızlığı sebebiyle, rızadan, kabulde süratten ve güzel karşılıktan kinayedir. Ve **أَفْرَحه** (bir) şey ve borç: onu ağırlaştırdı; ve **المُفْرَحُ**: borçla ağırlaştırılmış kimsedir; ve Ebû Ubeyde, Beyhes el-‘Uzrî’ye ait olarak şu beyti okudu:

إِذا أَنتَ أَكثرتَ الأَخِلاَّءَ، صادَفَتْ
بهم حاجةٌ بعضَ الذي أَنتَ مانِعُ

إِذا أَنتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدِّي أَمانةً،
وتَحْمِلُ أُخْرَى، أَفْرَحَتْكَ الودائِعُ

Ve (bir) adam **مُفْرَحٌ**: muhtaç, mağlup; ve denildi ki: malı olmayan fakir. Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; yani Müslümanların geride kalanları içinde, ona genişlik verilinceye ve ona iyilik edilinceye kadar bırakılmaz; Ebû Ubeyd dedi ki: **المُفْرَحُ**: borç ve tazminat onu **أَفْرَحه** etmiş olan, yani onu ağırlaştırmış ve onun ödenmesini bulamayan kimsedir; ve denildi ki: borç onun sırtını ağırlaştırdı. Zührî dedi ki: Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, muhacirlerle ensar arasında yazdığı yazıda vardı: “Bir **مُفْرَحاً** bırakmasınlar; akıl (diyet) yahut fidyeden olan şeye karşı ona yardım edinceye kadar”; dedi ki: ve **المُفْرَحُ** **المَفْدُوحُ**’tur; Asma‘î de böyle dedi; dedi ki: o, borç onu ağırlaştırmış olandır; der ki: onun borcu beytülmâlden ödenir ve borçlu bırakılmaz. Ve onların **مُفْرَج** ( **الجيم** ile) sözünü inkâr etti. Ezherî: kim **مُفْرَحٌ** derse, o, aile onu ağırlaştırmış olan kimsedir; borçlu olmasa bile. Ve **المُفْرَح**: kendisi için nesep ve velâ bilinmeyen kimsedir; bazıları bunu **الجيم** ile rivayet etti. Ve **أَفْرَحه**: onu sevindirdi; denir ki: bu işte beni sevindiren bir şey **مُفْرِحٌ** ve onunla **مَفْرُوحٌ** (vardır); ve **مَفْرُوحٌ** deme. Ezherî: denir ki: onunla beni sevindiren **مَفْرُوحٌ** ve **مُفْرِحٌ** (vardır); öyleyse **المَفْرُوح** benim onunla sevindiğim şeydir; **المُفْرِحُ** ise beni sevindiren şeydir. Ve Asma‘î’den rivayet edildi: denir ki: onunla beni sevindiren **مُفْرِحٌ** (vardır) ve **مَفْرُوح** câiz değildir; dedi ki: bu, onun yanında avâmın lahn yaptığı şeylerdendir. Ebû Ubeyd dedi ki: kim **مُفْرَجٌ** derse, o, Müslüman olur ve kimseyle velâ kurmaz; bir cinayet işlerse, cinayeti beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقلة**’si yoktur.

Ve **التَفْريح**: **الإِفراح** gibidir; ve dersin ki: beni müjdelediğin takdirde, benim yanımda senin için bir **فَرْحةٌ** vardır, ve bir **فُرْحةٌ**.

İbnü’l-Esîr dedi ki: ve **أَفْرَحَه**: onu kederlendirdiği zaman (böyledir); hakikati: ondan **الفَرَح**’ı giderdim; tıpkı **أَشْكَيْته** (şikâyetini giderdim) dediğin gibi; ve haklarla ağırlaştırılmış kimse, onlardan çıkıncaya kadar kederli, sıkıntılıdır. Ve **الجيم** ile rivayet edilir; onun zikri geçti. Ve Abdullah b. Ca‘fer hadîsinde: “Anamız yetimliğimizi andı ve onun için **تُفْرِحُ** olmaya başladı”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ dedi ki: onu **الحاء**’ı mu‘ceme olmayan ( **ح** ) ile böyle buldum; dedi ki: Taberânî bu lafzı bırakıp hadîsten çıkarmıştır; eğer **الحاء** ile ise, o, **أَفْرَحَه** (onu kederlendirdi) ve ondan **الفَرَح**’ı giderdi (manasındandır); ve borç onu **أَفْرَحَه** ettiği zaman, yani onu ağırlaştırdığı zaman; eğer **الجيم** ile ise, o, aşireti olmayan **المُفْرَجِ**’dendir; sanki o, onların babalarının vefat ettiğini ve onların aşireti olmadığını kastetmiştir; bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem: “Yoksulluktan mı korkuyorsun, ben onların velîsi iken?” dedi.

Ve **المُفْرَحُ**: iki köy arasında bulunan maktuldür; **الجيم** ile de rivayet edilmiştir. Ve İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **أَفْرَحَني** (bir) şey: beni sevindirdi ve beni kederlendirdi.

Ve **الفُرْحانةُ** (* “**والفرحانة**” lafzı: asılda **الفاء**’ın dammesiyle ضبط edilmiştir; “mecd”in ضبطında ise fethasıyladır; ikisi de **القرحان**’ı **القاف**’ın dammesiyle ضبط etmede ittifak ettiler.): beyaz mantardır; Kurâ‘dan; İbn Sîde dedi ki: bizim rivayet ettiğimiz **قرحان**’dır, **القاف** ile; onu zikredeceğiz. Ve **المُفَرِّحُ**: bilinen bir ilaçtır.

مقاييس اللغة:
(**فرح**) **الفاء** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır; bunlardan biri **الحُزْن**’ün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**’tır; denir ki: **فَرِحَ يَفرَح فَرَحا**; o hâlde o **فَرِح**’tir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. Ve **المِفراح**: **المِحْزان**’ın zıddıdır.
Diğer asla gelince: o **الإفراح**’tır; o da ağırlaştırmadır. Ve onun—aleyhi’s-salât ve’s-selâm—sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler ki: bu, borç onu ağırlaştırmış olandır. Dedi ki:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])

القاموس المحيط:
**الفَرَحُ**, harekeli olarak: sevinçtir, ve **البَطَرُ**’dır. **فَرِحَ**, o hâlde o **فَرِحٌ** ve **فَروحٌ** ve **مَفْروحٌ** ve **فارِحٌ** ve **فَرْحانُ**’dır; ve onlar **فَراحَى** ve **فَرْحَى**’dır. Ve (bir) kadın **فَرِحَةٌ** ve **فَرْحَى** ve **فَرْحانَةٌ**’dır; ve onu **أفْرَحَه** ve **فَرَّحَه**. Ve **المِفْراحُ**: çok **الفَرَح** sahibidir. Ve **الفُرْحَةُ**, damme ile: sevinçtir; ve fetha ile de gelir; ve seni sevindirenin sana verdiği şeydir. Ve onu **أفْرَحَهُ**: onu ağırlaştırdı. Ve **المُفْرَحُ**, **الراء**’ın fethasıyla: muhtaç, mağlup, fakir; ve kendisi için nesep ve velâ bilinmeyen; ve iki köy arasında bulunan maktul. Ve **الفَرْحانَةُ**: beyaz mantardır. Ve **المُفَرِّحُ**: bilinen bir ilaçtır.

تاج العروس:
**فرح**

**الفرَحُ** (harekeli): sevinçtir; ve **اللّسان**’da: hüznün zıddıdır. Sa‘leb dedi: o, kalbinde bir hafiflik bulmasıdır. Ve **المفردات**’ta: **الفَرحُ**, göğsün, âcil (hemen olan) bir lezzetle, âcil olmayanla değil, açılmasıdır; bu da bedenî dünyevî lezzetlerde olur. **السُّرور** ise göğsün, içinde göğsün sükûneti bulunan bir lezzetle, âcilen ve âcil olmayan şekilde, açılmasıdır. Dedi: ve bazen **الفرحُ** **سُرُوراً** diye adlandırılır ve bunun tersi de. Ve **الفَرَح**: **الأَشَر** ve **البطَر**dır. Yüce Allah’ın sözü: “**لا تَفْرَحْ إِنّ اللّه لا يُحِبُّ الفَرِحِين**”; **الزّجّاجُ** dedi: manası –Allah daha iyi bilir– dünyada malın çokluğuyla sevinme; çünkü malla sevinen onu âhiret işinden başka bir şeye sarf eder. Ve denildi: **لا تَفْرَحْ**: **لا تأْشر**; iki mana yakındır; çünkü sevindiği zaman belki **أَشِرَ**.

Ve **فَرِحَ** adam, **كعَلِمَ** (vezninde); o hâlde o **فَرِحٌ** (sıfat), **كَكَتِف** (vezninde); ve **فَرُحٌ** râ’nın dammesiyle; nüshalarda böyledir; **اللّسان**’da ve onun dışındaki ana kaynaklarda da böyledir. Bazılarında **فَرُوحٌ** **كصبور** (vezninde) ve **مَفروحٌ**; ikisi de İbn Cinnî’den. Ve **فارِحٌ**; ve **فَرْحَانُ** fetha ile; onların çoğulu **فَرَاحَى** **كسَكَارَى** (gibi) ve **فَرْحَى** kısaltma ile. Ve kadın: **فرحة** ve **فرحى** ve **فَرْحَانةٌ**. İbn Sîde dedi: ve onu doğru saymıyorum. Ve onu **أَفْرَحَهُ** **إِفراحاً** ile sevindirdi; ve onu **فَرَّحه** **تَفريحاً** ile sevindirdi. Denir: falan kimse, eğer ona bir hayır dokunursa, **مِفْراحٌ** ve **فَرحانُ**dur.

Ve **المِفْرَاحُ** kesra ile: zaman ona her ne zaman sevinç verirse sevinen; o, çok **الفَرَح** sahibi olandır. Ve denir: senin bende bir **فُرْحةٌ**n vardır; **الفُرْحَة** damme ile: sevinç ve müjdedir. Ve fetha ile de gelir. Ve **الفُرْحَة** ayrıca, **المُفرِّحُ**’ın sana verdiği şey yahut ona bir karşılık olarak onu mükâfatlandırdığı şeydir. Ve **أَفرحَه** şey ve borç: onu ağırlaştırdı; hemze, giderme içindir.

Ve **المُفْرَحُ** râ’nın fethasıyla: borçla ağırlaşmış olandır. Ebû Ubeyde, Lebîhes el-‘Udrî için şu beyti okudu:

إِذا أَنتَ أَكثرْتَ الأَخلاّءَ صادَفَتْ ... بِهمْ حاجَةٌ بعضَ الذي أَنتَ مانِعُ
إِذا أَنتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدِّى أَمانةً ... وتَحملُ أُخْرَى أَفرَحْتكَ الودائعُ

Ve **المُفْرح**: muhtaç, mağlup olandır. Ve denildi: o, malı olmayan fakirdir. Hadiste, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: “İslâm’da **مُفْرحٌ** bırakılmaz.” Ebû Ubeyd dedi: **المفْرَح** borç ve tazminat onu ağırlaştıran ve onun ödenmesini bulamayan kimsedir. Ve denildi: borç onun sırtını ağırlaştırdı. Ve **التهذيب** ve **الصحاح**’ta: Efendimiz Allah’ın Resûlü sallallahu aleyhi ve sellem’in muhacirlerle ensar arasında yazdığı kitapta şöyleydi: bir **مُفْرَحاً** bırakmasınlar; ta ki onu, **عَقْلٍ** yahut **فِداءٍ**dan olan şeye yardım etsinler. Ezherî dedi: ve **المُفْرح**: **المفدوحُ**tur. Aynı şekilde Asma‘î de dedi: o, borç onu ağırlaştıran kimsedir. Diyor ki: Beytülmâl’den onun borcu ödenir ve borçlu bırakılmaz. Ve onların **مُفْرَج** ( **الجيم** ile) sözünü inkâr etti. Ezherî dedi: kim **مُفْرح** derse, o, borçlu olmasa bile, aile onu ağırlaştıran kimsedir. Ve **المُفْرح**: kendisi için ne nesep ne de velâ bilinmeyen kimsedir. Bazıları bunu **الجيم** ile rivayet etti; ve daha önce yerinde geçti ki o, kendisi için aşiret olmayan kimsedir. Ve **المُفْرح** ayrıca: iki köy arasında bulunmuş öldürülendir; ve **الجيم** ile de rivayet edilmiştir. Ve **الفَرْحانة**: beyaz **الكمْأَةُ**; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi: bizim rivayet ettiğimiz ise **القاف** iledir. Dedim: Allah Teâlâ dilerse, yerinde gelecektir. Ve **المُفَرِّح**: bir ilaçtır; yani bilinen, tıp kitaplarında zikredilmiş parçalardan terkîb edilmiş; ve faydalı macunlardandır.
