# فرخ (ف-ر-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ر - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء والفاء معهما
خ ر ف، ف خ ر، ف ر خ، ر خ ف، خ ف ر مستعملات خرف: خَرِفَ الشَّيْخُ خَرَفاً، وأخْرَفَه الهَرَمُ، فهو خَرِف.
وخَرَفَ الرجل يَخْرُفُ أي: أخذ من طُرَف الفواكه، والأسم الخُرْفة.
وأخرَفْتُه نخلةً: جعلتها خُرْفةٌ له يَخْتَرِفُها.
والمِخْرَف كالزَّبيل يُخْتَرَف فيه من أطايب التُرطَب، واسم تلك النَّخْلة التي تُعْزَلُ للخُرْفة الخَريفة، وتجمع خَرائِفَ.
وأَخْرَفَ النَّخْلُ وهو مُخرِفٌ مثل أجَزَّ البُرُّ.
والخروف: الحمل الذَّكَرُ، وجمعه الخِرفانُ، والعدد أخرفة، واشتقاقه أنه يخرُفُ من هنا وهنا وبه سُمِّيَ الخريف، لأنه يُخْرَفُ فيه كل شيء أي يُؤْخَذُ ويُجْتَنَي في حينه، فهو ثلاثة أشهر بين آخر القيظ وأول الشتاء.
وإذا مطر القوم في الخريف قيل: خُرِفُوا.
ومطر الخريف هو الخَزَفيّ، قال:
وجَوازِلٌ مَخْزُوفةٌ وبراغِزٌ		مَحْبُورَةٌ ومُكَلَّلانِ وعَوْهَجُ
والخُرافةُ: حدَّيثه مُسْتَمْلَحٌ كَذِبٌ.
وخَرَّفْتُ فلاناً: حدَّثته بالخُرافات.
ومَخْرَفة النعم. قال الهذلي:
فاجزته بأفل تحسـب أثـره		نهجاً أبان بذي فريغٍ مَخْرَفِ
رخف: الرَّخْفةُ: الزبدة، أسم لها، قال:
تضربُ دِرّاتها إذا شكرت		تأْقِطُها والرخاف تَسْلَؤُها
وسميت رَخْفة لرقتها.
وأرخَفْتُ العجين وأورَخْتُه إذا أكثرت ماءَه حتى يَستَرخي، وقد رَخِفَ يرخَفُ رَخَفاً ووَرِخَ ورَخاً، وأسم ذلك العجين الرَّخَفُ.
فرخ: فَرَّخَتِ الحَمامةُ تَفريخاً، واستَفْرَخْناها أي اتَّخَذْناها للفرخ.
وأفرَخَ الطائر: صارَ ذا فَرْخ، وأفرَخَ البَيْضُ: خَرَجَ فَرْخُه.
وأفْرَخَ الأمر وفَرَّخَ أي: استبان عاقبتُه بعدَ اشتباهٍ.
وأقْرَخَ الروعُ إذا أمن.
ويقال للفرق الرَّعْديد: فَرَّخ تَفريخاً، وكذاك الشَّيخْ إذا رعب، قال:
وما رأينا معشَراً فيَنْتَخـوا		من شَنَأ الأقوامِ إلا فَرَّخُوا
قوله: "فَيْنَتخوت" من النَّخْوة.
وفَرُّوخ من ولد إبراهيم - عليه السلام كَثُر نَسْلُه ونَمَى عدده، وهو الذي ولد العجم الذين هم في وسط البلاد يعني: العراق.
والفَرْخُ: الزرع إذا تهيأ للانشقاق، والزرع ما دام في البذر فهو الحب ثم الفَرْخُ فإذا طلع رأسه فهو الحَقْل، وقد أحقَلَ الزرع.
وإذا صارت الحَقْلَةُ حَقْلَتَيْن سمي مُشَعَّباً، وقد شَعَّبَ الزرع تشعيباً.
خفر: الخَفَرُ: شدة الحياء، وامرأة خَفِرة: حَيِيَّةٌ مُتَخَفِّرةٌ.
وخَفيرُ القوم: مُجيرُهم الذي هم في ضَمانهِ ما داموا في بلاده، قال: "لا يَجُوزَنَّ أرضنا مُضَريٌّ بخَفير ولا بغير خَفير".
قال الضرير: الخُفْرة الضَّمان، وخَفَرْتُ الرجل أي: أجَرْتُه، قال:
يُخَفِّرُني سيفي إذا لم أُخَفَّرِ
يقول: يمنعني.
وهو يَخفُرُ القوم خَفارةً، قال:
شمرُ تشمُّرَه وأخْفُرْ خَفارته		فإنَّ منْ مَنَع الجيرانَ خَفَارُ.
وقال:
كُلٌّ له جارةٌ يَحمي خَفارتَـهـا		والماءُ سِيّانِ مَمْجُوجٌ ومَشروبُ
ومَمْجوج: تَمُجُّه فتصُبُّه من فِيكَ.
والخِفَارة: الذمة، وانتهاكها: إخفارُها، وأَخْفَرَ الذَّمَّة أي: لم يَفِ لِمَنْ يُجيرُ.
والخُفُور: الإخفارُ نفسُه من نفسُه من قِبَل المُخفِر، ومن غير فِعْلٍ على "خَفَرَ يخْفُرُ"، قال:
فواعَدَني وأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنّـي		وبئسَ خليقةُ المَرْءِ الخُفُورُ
فخر: فَخيرُكَ: مُفاخِرُكَ كالخَصيم، تقول: فاخَرْتُه ففَخَرْتُه، وهو نَشُر المَناقب وذِكُر الكريم بالكرم.
ورجل فِخِّيرٌ: كثير الافتِخار، قال:
يمشي كمشي الفَرِحِ الفِخْيرِ
والفَخيرُ: المَفْخُور.
والفاخِرُ: الجيدُ.
والفاخُور: ضَرْبٌ من الريحانَ، له مروٌ، وما عَرُضَ ورقهُ، وخَرَجَتُ جَماميحُه، يعني رؤوسه، في وسطه كأطراف أذناب الثعالب، نورها أحمر، طيب الريح، يسميه أهل البصرة ريحان الشيوخ ويزعم أطباؤهم أنه يقطع السبات.
وناقةٌ فَخور أي غزيرة، تعطيك ما عندها من اللبن، ولا بقاء للبنها، بل يقال: هي العظيمة الضرع وليس بما يظن من لبن.
واسْتَفْخَرْتُ الثوب: اشتريته فاخراً، وكذلك في التزويج.
وأَفْخَرَتِ المرأة: ولدت فاخِراً، فقد يكون في الفخر من الفعل ما يكون في المجد إلا أنك لا تقول: "فخير" مكان "مجيد" ولكن فَخور، ولا "أفخَرْتُه" مكان "أمجدته".

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte
**خ ر ف**، **ف خ ر**، **ف ر خ**، **ر خ ف**، **خ ف ر** kullanımdadırlar. **خرف**: **خَرِفَ الشَّيْخُ خَرَفاً**: ihtiyar bunadı; ve **أخْرَفَه الهَرَمُ**: ihtiyarlık onu bunattı; o hâlde o **خَرِف**tir.
Ve **وخَرَفَ الرجل يَخْرُفُ** yani: meyvelerin uçlarından aldı; ismi **الخُرْفة**dır.
Ve **وأخرَفْتُه نخلةً**: onu bir hurma ağacıyla **خُرْفةٌ** yaptım; onu **يَخْتَرِفُها** (ondan devşirir).
Ve **المِخْرَف** **الزَّبيل** gibidir; içinde en iyi **التُرطَب**dan devşirilir; ve o **الخُرْفة** için ayrılan o hurma ağacının adı **الخَريفة**dir; **خَرائِفَ** diye çoğul yapılır.
Ve **وأَخْرَفَ النَّخْلُ** ve o **مُخرِفٌ**dur; **أجَزَّ البُرُّ** gibi.
Ve **الخروف**: erkek kuzu; çoğulu **الخِرفانُ**dur; sayı (çoğul sayısı) **أخرفة**dir; ve türetimi, onun buradan ve buradan **يخرُفُ** (devşirir) olmasındandır; ve bununla **الخريف** adlandırıldı; çünkü onda her şey **يُخْرَفُ** yani alınır ve vaktinde derilir; o, yaz sıcağının sonu ile kışın başı arasında üç aydır.
Ve kavim sonbaharda yağmura tutulursa denir ki: **خُرِفُوا**.
Ve sonbahar yağmuru **الخَزَفيّ**dir; dedi ki:
وجَوازِلٌ مَخْزُوفةٌ وبراغِزٌ		مَحْبُورَةٌ ومُكَلَّلانِ وعَوْهَجُ
Ve **الخُرافةُ**: sözü, hoş karşılanan bir yalandır.
Ve **وخَرَّفْتُ فلاناً**: ona **الخُرافات** ile konuştum.
Ve **مَخْرَفة النعم**. Hüzeli dedi ki:
فاجزته بأفل تحسـب أثـره		نهجاً أبان بذي فريغٍ مَخْرَفِ

**رخف**: **الرَّخْفةُ**: tereyağı; ona bir isimdir; dedi ki:
تضربُ دِرّاتها إذا شكرت		تأْقِطُها والرخاف تَسْلَؤُها
Ve inceliğinden dolayı **رَخْفة** diye adlandırıldı.
Ve **وأرخَفْتُ العجين وأورَخْتُه**: suyunu çoğaltıp gevşeyinceye kadar (bırakınca) (böyle yaptım); ve **رَخِفَ يرخَفُ رَخَفاً** ve **وَرِخَ ورَخاً**; ve o hamurun adı **الرَّخَفُ**tur.

**فرخ**: **فَرَّخَتِ الحَمامةُ تَفريخاً**: güvercin yavruladı; ve **واستَفْرَخْناها** yani onu yavru için edindik.
Ve **وأفرَخَ الطائر**: **فَرْخ** sahibi oldu; ve **وأفرَخَ البَيْضُ**: onun **فَرْخُه** çıktı.
Ve **وأفْرَخَ الأمر وفَرَّخَ** yani: bir karışıklıktan sonra akıbeti açıkça belli oldu.
Ve **وأقْرَخَ الروعُ**: korku güvene erdiği zaman.
Ve titrek korkuya **الرَّعْديد** denir: **فَرَّخ تَفريخاً**; aynı şekilde ihtiyar da korktuğu zaman; dedi ki:
وما رأينا معشَراً فيَنْتَخـوا		من شَنَأ الأقوامِ إلا فَرَّخُوا
Sözü: “**فَيْنَتخوت**” **النَّخْوة**dandır.
Ve **وفَرُّوخ** İbrahim’in evladındandır - ona selam olsun - onun nesli çoğaldı ve sayısı arttı; ve o, memleketlerin ortasında olan Acem’i doğurandır; yani: Irak.
Ve **الفَرْخُ**: yarılmaya hazır hâle geldiği zaman ekin; ve ekin, tohumda kaldığı müddetçe o **الحب**dır; sonra **الفَرْخُ**tur; başı çıktığı zaman o **الحَقْل**dir; ve ekin **أحقَلَ** olmuştur.
Ve **الحَقْلَةُ** iki **حَقْلَتَيْن** olunca **مُشَعَّباً** diye adlandırılır; ve ekin **شَعَّبَ** **تشعيباً**.

**خفر**: **الخَفَرُ**: hayânın şiddeti; ve **امرأة خَفِرة**: hayâlı, örtünen.
Ve **وخَفيرُ القوم**: onların sığınmacısı; onlar onun ülkesinde bulundukları müddetçe onun güvencesindedirler; dedi ki: “**لا يَجُوزَنَّ أرضنا مُضَريٌّ بخَفير ولا بغير خَفير**”.
**قال الضرير**: **الخُفْرة** güvencedir; ve **وخَفَرْتُ الرجل** yani: onu himaye ettim; dedi ki:
يُخَفِّرُني سيفي إذا لم أُخَفَّرِ
Der ki: beni engeller.
Ve o, kavmi **يَخفُرُ** **خَفارةً**; dedi ki:
شمرُ تشمُّرَه وأخْفُرْ خَفارته		فإنَّ منْ مَنَع الجيرانَ خَفَارُ.
Ve dedi ki:
كُلٌّ له جارةٌ يَحمي خَفارتَـهـا		والماءُ سِيّانِ مَمْجُوجٌ ومَشروبُ
Ve **مَمْجوج**: onu ağzından tükürür de dökersin.
Ve **الخِفَارة**: zimmettir; ve onu çiğnemek: onu **إخفارُها**dır; ve **وأَخْفَرَ الذَّمَّة** yani: himaye ettiği kimseye vefa etmedi.
Ve **الخُفُور**: **الإخفارُ**ın kendisidir; **المُخفِر** tarafından; ve “**خَفَرَ يخْفُرُ**” üzere bir fiil olmaksızın; dedi ki:
فواعَدَني وأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنّـي		وبئسَ خليقةُ المَرْءِ الخُفُورُ

**فخر**: **فَخيرُكَ**: hasm gibi seninle övüşenindir; dersin ki: **فاخَرْتُه ففَخَرْتُه**; ve o, menkıbeleri yaymak ve keremiyle kerimi anmaktır.
Ve **ورجل فِخِّيرٌ**: çok övünen; dedi ki:
يمشي كمشي الفَرِحِ الفِخْيرِ
Ve **الفَخيرُ**: övülmüş olan.
Ve **الفاخِرُ**: iyi olan.
Ve **الفاخُور**: reyhandan bir türdür; onda **مروٌ** vardır; ve yaprağı enli olan; ve **جَماميحُه** çıktı; yani başları; ortasında tilki kuyruklarının uçları gibi; çiçeği kırmızıdır; kokusu hoştur; Basra ehli ona **ريحان الشيوخ** der ve tabipleri onun uyku hâlini kestiğini iddia ederler.
Ve **وناقةٌ فَخور** yani bol (sütlü); sana yanında olan sütü verir; ve sütü için bir kalıcılık yoktur; bilakis denir ki: o, büyük memelidir; sanıldığı gibi sütten (dolayı) değildir.
Ve **واسْتَفْخَرْتُ الثوب**: onu seçkin olarak satın aldım; evlendirmede de böyledir.
Ve **وأَفْخَرَتِ المرأة**: seçkin birini doğurdu; böylece fiilden övünmede, yücelikte olan gibi bir şey bulunabilir; ancak sen “**فخير**”i “**مجيد**” yerine söylemezsin; fakat **فَخور** (dersin); ve “**أفخَرْتُه**”yi “**أمجدته**” yerine (söylemezsin).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَرْخُ: ولد الطائر، والأنثى فَرْخَةٌ، وجمع القلة أفْرُخٌ وأفْراخٌ، والكثير فِراخٌ. وأفرَخَ الطائرُ وفَرَّخَ. وأفْرَخَ القوم بيضَهم، إذا أبدوا سرَّهم. وأفْرَخَ الروع أي ذهب الفزع. يقال: لِيُفْرِخ روعك، أي ليخرج عنك فزعُكَ يا فلان، أي سكِّن جأشكَ. وأفْرَخَ الأمر: استبان بعد اشتباه. واسْتَفْرَخْتُ الحمام، إذا اتَّخذته لفراخه. وانْفَرَخَ الزرع، إذا تهيَّأ للانشقاق بعد ما يطلُع. وقد فَرَّخَ الزرعُ تَفْريخاً. وقول الفرزدق:
ويوم جعلنا البيضَ فيه لعامِرٍمُصمِّمَةً تَفْأى فِراخَ الجَماجِمِ
يعني به الدماغ.

##### Türkçe

**الفَرْخُ**: kuş yavrusu; dişisi **فَرْخَةٌ**; azlık çoğulu **أفْرُخٌ** ve **أفْراخٌ**, çokluk (çoğulu) **فِراخٌ**. Kuş **أفرَخَ** ve **فَرَّخَ** (yavru çıkardı). Kavim **أفْرَخَ** yumurtalarını; sırlarını açığa vurdukları zaman. **أفْرَخَ** korku, yani dehşet gitti. Denir ki: **لِيُفْرِخ روعك**; yani, ey falan, korkun senden çıksın; yani, yüreğini yatıştır. **أفْرَخَ** iş: karışıklıktan sonra açığa çıktı. Güvercini **اسْتَفْرَخْتُ**; yavruları için onu edindiğim zaman. Ekin **انْفَرَخَ**; çıktığı şeyden sonra yarılmaya hazır olduğu zaman. Ekin **فَرَّخَ** da, **تَفْريخاً** (yaptı). Ferazdak’ın sözü:
ويوم جعلنا البيضَ فيه لعامِرٍمُصمِّمَةً تَفْأى فِراخَ الجَماجِمِ
Bununla beyni kasteder.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ر ف
خرف ، خفر ، فرخ ، فخر ، رخف ، رفخ
استعمل منه : خرف ، خفر ، فرخ ، فخر ، رخف ، رفخ .
خرف : قال الليث : خَرِفَ الشيخُ . . يَخْرَفُ
خَرَفاً _ وأَخْرَفهُ الهَرَمُ ، فهو خَرِفٌ .
وفي الحديث : ) ( عَائِدُ الْمَرِيضِ عَلَى
مَخَارِفِ الْجَنَّةِ حتَّى يَرْجِعَ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : واحد
الْمَخَارِفِ : مَخْرَفٌ ، وهو جنى النُّخلِ
_ وإنما سُمِّي مَخْرفاً لأنه يُخْتَرَفُ منه _
أي : يُجْتَنَى .
ولمَّا نزلَتْ ) من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا ( [ البَقَرَة : 245 ] الآية . قال أبو
طَلْحَة : ) ( إن لي مَخْرَفاً ، وإني قد جعلتُه
صَدَقَةً ) ( .
وقال غيرُه : الْمخْرَف والمَخْرَفةُ : الطريقُ .
فمعنى الحديث : ) ( عائدُ المريض على
طريق الجنة ) ( : أي _ تؤدِّيه العيادَةُ إلى
طَرِيقِ الجنّة .
ومنه قول عُمَر : ) ( تُرِكْتُمْ على مِثلِ مَخْرَفةِ
النَّعَم ) ( _ أي : على مثل طَرِيقها لوضوحها
واستِقامَتِها .
وقال أَبُو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
فَأَجَزْتُهُ بِأَفَلّ تحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً أَبَانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ
وقال أبو عمرو : يقال : اخْرُفْ لنا _ أي :
اجْنِ لنا ثَمَر النخل ، وقد خَرَفَ يَخْرُفُ .
وقال الليث : اَخْرَفْتُ فلانَا نخلَةً _ أي :
جَعَلتُها خُرْفَة له يختَرِف مِنها _ أي :
يَجتَنِي .
قال : والمِخْرَفُ : زَبِيلٌ صغير يُخْتَرَف فيه
من أطايب الرُّطَب .
قال : واسم النّخْلةِ _ التي تُعْزَل لِلْخُرْفَةِ _ :
خَريفةٌ . . وجَمْعها خَرَائِف . وأَخرَف
النَّخْلُ ، فهوَ مُخرِفٌ _ إذا حان خِرَافُه .
وقال الليث : الْخَرُوفُ : الحَمَلَ الذَّكَرُ
والعَدَد : أَخْرِفَةٌ ، والجميع خِرْفَانٌ .
قال : واشتقاقه : مِنْ أنّه يَخْرُفُ من هُنا
وههنا _ أي : يَرْتع .
وقال ابن السكِّيت : إذا نُتِجَتِ الفرس فإنه
يقال لوَلدها : مُهْرٌ وخَرُوفٌ فلا يَزال
كذلك حتى يحولَ عليه الحَوْلُ وأنشد :
ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنَانِ الْخَرُوفِ
قَدْ قَطَعَ الحَبْلَ بِالْمِرْوَدِ
يعني طَعْنَةً فارَ دَمُها باسْتِنَانٍ .
ويقال : سُمِّيَ الْحَمَلُ : خَرُوفاً ، لأنه بَلَغَ
أَنْ يُخْتَرفَ _ أي : يُذبحَ فيؤْكلَ لحمُهُ ، كما
يَبلغُ التمرُ الإختِرَافَ فيُجْنَى ويُؤْكَلُ .
وقال الليث : الْخَرِيفُ ثلاثةُ أشهر بَيْنَ آخِرِ
القَيْظِ وأوِّلِ الشتاء .
وإذا مُطِرَ الناسُ في الْخَرِيفِ قيل : قد
خُرِقُوا .
قال : ومطَرُ الْخَرِيفِ خَرَفِيٌّ .
قال : وسُمِّيَ هذا الفصلُ خَرِيفاً _ لأنه
يُختَرَفُ فيه الثمارُ .
أبو عُبيد _ عن الأصمعيِّ _ : أوَّلُ ما يبدأُ
المطر في إقبال الشتاء فاسمُه الخَرِيفُ ،
وهو الذي يأْتي عند صِرَامِ النَّخل ، ثم
الذي يَليه : الوَسْمِيُّ وهو أوَّلُ الربيع _ وهذا
عند دخول الشتاء . . ثم يليه الرَّبيعُ ، ثم
الصيفُ ثمَّ الحَمِيمُ .
قال أبو عُبيدٍ : وقال أبو عَمْرٍ و : مِثلَ ذلك
أو نحوَه .
قال : وهذا لأنَّ العربَ تجعلُ السَّنَةَ ستَّةَ
أَزْمِنَةٍ .
أبو عبيد _ عن الأُمَوِيِّ _ : يقال للناقة _ إذا
نُتِجَتْ في مِثْل الوقت الذي حَمَلت فيه من
قَابِلٍ _ : قد أَخْرَفَتْ ، فهي مُخْرِفٌ .
قال شمِرٌ : ولا أعرف ) ( أَخْرَفَتْ ) ( _ بهذا
المعنى _ إلا من الْخَرِيفِ ، تَحْمِلُ الناقةُ
فيه وتضعُ فيه .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَدْعُونَ
مَالِكاً _ خَازِنَ جَهَنَّمَ _ أَرْبَعِينَ خَرِيفاً فَلاَ
يُجِيبُهُمْ ) ( .
معناه : أربعينَ سنةً .
وقال الليث : الْخُرَافةُ : حَدِيث مُسْتَمْلَحٌ
كَذِبٌ . . وله حديث .
وقال غيرُه : كان خُرَافَةُ رجلاً استهوَتْه
الجنُّ فرجع بعجائبَ رآها فيهم فقِيلَ لكلِّ
عجِيبٍ كَذِبٍ : خُرَافَةٌ .
عمرو عن أبيه _ قال : الْخَرِيفُ : السَّاقِيَة ،
والْخَرِيفُ : الرُّطَبُ المُجْتَنَى ، والخَرِيفُ :
السَّنَةُ والْعامُ .
وفي الحديث : ) ( مَا بَيْنَ مَنْكِبَى الْخَازِنِ مِنْ
خَزَنَةِ جَهَنَّمَ : خَرِيفٌ ) ( .
أراد : من الْخَرِيفِ إلى الْخَرِيفِ ، وهو
السَّنَةُ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : أرضٌ
مَخْرُوفَةٌ : أصابها خَرِيفُ الْمَطَرِ . .
ومَرْبُوعَةٌ : أصابها الرَّبيع ، وهو المطر . .
ومَصِيفَةٌ : أصابها الصَّيف .
وقال أبو زيد : أول المَطَر : الوَسْمِيُّ ثم
الشَّتْوِيُّ ، ثم الدَّفَائِيُّ ، ثم الصَّيف ، ثم
الْحَمِيمُ ، ثم الْخَرِيفُ . ولذلك جُعِلَتِ
السنةُ ستَّة أزمنة .
رخف : أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : أَرْخَفْتُ
العَجِينَ وأَوْرَخْتُهُ _ إذا أكثرتَ ماءَه . . حتى
يسترخِيَ ، وقد رَخِف يَرْخَفُ رَخَفاً ،
ورَخَفَ يَرْخَفُ .
واسمُ ذلك العجين : الرَّخْفُ ، والوَرِيخَةُ .
وقال الفرَّاء : وهي الرَّخِيفَةُ ، والْمَرِيخَةُ
والْوَرِيخَةُ ، والأَنْبَخَانِيُّ : للعجين _ إذا
عُجِنَ رَقيقاً .
وقال الليث : الرَّخْفَةُ : الزُّبْدَة . . اسمٌ لها .
وأنشد :
تَضْرِبُ دِرَّاتِها إذَا شَكِرَتْ
تَأْقِطُهَا وَالرِّخَافَ تَسْلَؤُها
فرخ : أبو عبيد : مِنْ أَمْثَالهم المنتشرة في
كشف الكَرْبِ _ عند المخاوف عن الجبان _
قولُهُمْ : أَفْرَخَ رَوْعُكَ .
يقول : لِيَذْهَبْ رُعْبُك وفَزَعُك فإن الأمر
ليس على ما تُحَاذِرُ .
وأصل الإفْراخ : الإنكشافُ . . مأخوذٌ من
إِفرَاخِ البَيْض _ إذا انْقَاضَ عن الْفَرْخِ ،
فخرج منه .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ _ عن أبي الهَيْثم _ أنه
كان يقول : أَفْرَخَ رُوعُه _ بضم الراء .
قال : والرُّوعُ : موضع الرَّوْعِ من قَلْبهِ .
قال : وأَفْرَخَ فؤادُ الرجل _ إذا خَرَجَ رَوْعُهُ
منه _ كما تُفْرخُ البَيْضَةُ إذا انفلقت عن
الْفَرْخِ _ فخرج منها .
قال : وقَلَبَهُ ذُو الرُّمَّةِ فقال _ لمعرفته
بالمعنى _ :
جَذْلاَنَ قَدْ أَفْرَخَتْ عَنْ رَوْعِهِ الكُرَبُ
قال : والرَّوْعُ في الفُؤاد : كالفَرْخِ في
البَيْضَة . . وأنشد :
فَقُلْ لِلْفُؤَاد إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
مِنَ الْخَوْفِ أَفْرِخْ أَكْثرُ الرَّوعِ بَاطِلُهْ
وقال أبو عبيدةَ : أَفْرَخَ رَوْعُه _ إذا دُعي له
أن يَسْكُن رَوْعُهُ ويذهب .
قال : وقالوا : ) ( أَفْرَخُوا بَيْضَتهم ) ( .
يقال ذلك لِلَّذي أَظْهَر أمره وأخرج
خَبَره . . لأنَّ إفْرَاخَ البَيْضِ : أن يخْرُجَ
فَرْخهُ .
الليث : فَرَّخَتِ الحمامَةُ تَفْرِيخاً
واسْتَفْرَخْنَاهاَ _ أي : اتخذناها لِلْفَرْخِ .
قال : وأَفْرَخَ الطائرُ : صار ذا فَرْخٍ ، وأَفْرَخَ
الأمرُ وفَرَّخَ _ إذا استبان عاقِبَتُه بعد
اشتباه .
قال : ويقال للفَرِقِ الرِّعْدِيدِ : فَرَّخَ
تَفْرِيخاً . . وأنشد :
وَمَا رَأيْنَا مَعْشراً فَيَنْتَخُوا
مِنْ شَنَإ الأقْوَامِ إلاّ فرَّخُوا
قلت معنى فَرَّخوا : أي : ضَعُفوا كأنهم
فِرَاخٌ . . مِنْ ضَعْفهم .
وقال الليث : وفَرَّوخُ : بَلَغَنا أنه كان من
وَلدِ إبراهيمَ ، وكان وُلِدَ بعد إسْحَاقَ
وإسْمَاعِيل ، وكَثر نسلُه ، ونما عَدَدُه فوَلَدَ
الْعَجَمَ الذين هم في وَسَطَ البلاد .
قال الليث : والزَّرْعُ ما دام في البَذْرِ فهو
الْحَبُّ ، فإِذا انشقَ الْحَبُّ عن الوَرَقَةِ فهو
الْفَرْخُ ، فإذا طَلَعَ رأسُه فهو الحقْلُ .
والعرب تقول : فُلاَنٌ فُرَيْخُ قومه _ إذا
كانوا يُعَظِّمُونه ويكَرِّمونه .
وصُغِّر . . على وجه المبالغة في كرامته .
شَمِرٌ _ عن الهَوَازِنيِّ _ : قال : إذا سَمِعَ
صاحِبُ الأَمَةِ صوتَ الرَّعْد أوالطَّحْن فَرِخَ
إلى الأرض _ أي : لَزِقَ بها . . يَفْرَخُ
فرَخاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : قال : فَرِخَ
الرجل _ إذا زَالَ فَزعُهُ واطمأَنَّ .
قال : والفَرِخُ : المُدَغْدَغُ من الرِّجال .
خفر : الليث : الْخَفرُ : شِدَّة الحَيَاء ، وامرأةٌ
خَفِرَةٌ : حَيِيِّةٌ .
وقال أبو عبيد : امرأةٌ خَفِرَةٌ ومُتَخَفِّرَةٌ :
شديدة الحيَاء .
وقال الليث : خَفِيرُ القوم : مُجِيرُهُم الذي
يكونون في ضَمَانه ، ما دَاموا في بلاده
وهو يَخْفُرُ القومَ خُفَارةً .
قال : والخَفَارَةُ : الذِّمَّةُ . . وانتهاكها :
إخْفَارٌ .
وفي الحديث : ) ( مَنْ صَلَّى الْغَدَاةَ فإِنَّهُ في
ذِمَّةِ الله فَلاَ يُخْفَرَنَّ الله في ذِمَّتِهِ ) ( .
وقال زهيرٌ :
فَإِنَّكُمُو وَقَوْماً أَخْفَرُوكُمْ
لَكَالدِّيبَاجِ مَالَ بِهِ الْعَبَاءُ
قال : والْخُفُورُ هو : الإخْفَارُ نَفسُه ، من
قِبَلِ المُخْفِرِ ، ومِن غير فِعْلٍ _ على خَفَرَ
يَخْفُرُ . . وأنشد :
فَوَاعَدَني وَأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنِّي
وبئْسَ خَلِيقةُ الْقَوْمِ الخُفُورُ
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : خَفَرْتُ
بالرجل وخَفَّرْتُ الرجلَ .
معناهما : أن تكون له خَفِيراً تَمْنَعُه .
وقال أبو جُنْدَبٍ الهُذَلِيُّ :
يخفِّرُنِي سيْفي إِذَا لَمْ اُخَفَّرِ
وَتَخَفَّرْتُ بفلان _ إذا استَجَرْتَ به وسألتَهُ
أن يكون لك خَفِيراً ، وأَخْفَرْتُ الرجُلَ _ إذا
نَقَضْتَ عهدَه وخِسْتَ به .
وقال أبو الْجَرَّاحِ العُقَيْليُّ : مَثْلَ ذلكَ كلِّه
_ إلا ) ( تَخَفَّرْتُ ) ( وحدها ، وزاد فيه :
أَخْفَرْتُ إذا بَعثتَ معه خَفِيراً .
والاسْمُ : الْخُفَارَةُ والْخَفَارَةُ _ بضم الخاء
وفتحها .
وقال : هذا خُفْرَتي _ يَعْنِي الخَفِيرَ الذي
يمنعه .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخَافُورُ
نَبْتٌ .
وأنشد غيرُه لأبي النَّجْمِ :
وَأَتَتِ النّمْلُ الْقُرَى بِغيرِهَا
مِنْ حَسَكِ التّلْعِ وَمِنْ خَافُورِهَا
فخر : قال الليث : الفاخُورُ : ضَرْبٌ من
الرَّيْحاَنِ ، يقال له مَرْوٌ ، وهو : منه
ما عَرُضَ وَرَقُه . وخرجتْ له جَمَامِيحُ في
وَسَطه كأنه أطرافُ أَذْنابِ الثعالب ، عليها
نَوْرٌ أحمرُ في وسطه ، طيِّبُ الرِّيح يُسَمِّيه
أهل البَصْرةِ ) ( رَيْحَانَ الشيوخ ) ( ، يَزْعُمُ
أطِبِّاؤهم أنه يَقْطَعُ الشبابَ .
قال الليث : ويقال : هذا فَخِيرُكَ أي :
الذي يُفَاخِرُكَ . . نَحْوُ خَصِيمِكَ .
والفخرُ معروفُ ، وقد فاخَرْتُه ففَخَرْتُهُ
وهو نَشْرُ المناقبِ ، وذكْرُ الكِرامِ بالْكَرَمِ .
ورجلٌ فِخِّيرٌ : كثيرُ الإفتخارِ وأنشد :
يَمْشي كَمشْي الْمَرحِ الْفِخِّيرِ
والفَخِيرُ : المغلُوبُ بالفخْر .
والشيءُ الجيِّد يقال له : الفَاخِرُ .
أبو عُبَيْدٍ _ عن الأصمعيِّ - : يقال _ مِن
الكِبْرِ والفخرِ _ فَخَزَ الرجُلُ . . بالزاَّي .
قلتُ : جَعَلَ الفَخْزَ والْفَخْرَ واحداً .
وقال أبو عُبيدة : فرَسٌ فَيْخَرٌ وفَيْخَزٌ _ بالرَّاء
والزَّاي _ إذا كان عظيمَ الْجُرْدَانِ .
عمروٌ ، عن أبيه ، قال : الفاخِرُ : النَّبِيلُ من
كلِّ شيء .
ويقال : فَخَرَ الرجلُ يَفْخَرُ _ إذا عدَّدَ حسَبَه
ومَفَاخِرَه .
وقال ابن السِّكِّيت : أُفْخِرَ فلانٌ اليومَ على
فلانٍ في الشَّرَف والْجَلَدِ والمنطق _ أي :
فُضِّلَ عليه .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : فَخِرَ الرجلُ
يَفْخَرُ _ إذا أَنِفَ . . . وأنشد :
وَتَرَاهُ يَفْخَر أَنْ تُحَلَّ بُيُوتُهُ
بِمَحَلَّةِ الزَّمِرِ الْقَصِيرِ عِنَاناَ
الليث : ناقةُ فخُورٌ : تُعْطِيكَ ما عندها من
اللّبَنِ ، ولا بقاءَ للبنها .
وقال ابن شُمَيْلٍ : الفَخُورُ _ من النُّوق _
العظيمةُ الضَّرْعِ . . القليلةُ اللَّبَن .
ومِن الغنمِ : كذلك .
ونحوَ ذلك قال أبو زيد .
وقال الليث : الفَخَّارُ _ من الْجَرِّ _ :
معروفٌ ، قال الله جلّ وعزّ : ( مِن صَلْصَلٍ
كالْفَخَّارِ ( [ الرَّحمن : 14 ] .
قال : واسْتَفْخَرْتُ الثَّوْبَ _ أي : اشْتَرَيْتُه
فاخراً ، وكذلك في التّزْوِيجِ . . استَفْخَرَ
فلانٌ ما شاء .
وأَفْخَرَتِ المرأةُ _ إذا لمْ تلِد إلاَّ فاخراً .
فقد يَكون في الفخر من الفِعل ما يَكونُ
في المجْدِ ، إلاّ أَنّكَ لا تقول : ) ( فَخِيرٌ ) (
_ مكانَ ) ( مَجِيدٍ ) ( ، ولكِنْ ) ( فَخُور ) (
ولا ) ( أَفْخَرْتُهُ ) ( مكان ) ( أَمْجَدْتُه ) ( .
وقولُ الله _ جلّ وعزّ _ ) إن الله لا يحب كل مختال فخور ( [ لقمَان : 18 ] الفَخور :
المتكبّر ها هنا .

##### Türkçe

خ ر ف
**خرف** , **خفر** , **فرخ** , **فخر** , **رخف** , **رفخ**
Ondan kullanılan: **خرف** , **خفر** , **فرخ** , **فخر** , **رخف** , **رفخ** .

**خرف** : Leys dedi: Yaşlı adam **خَرِفَ**... **يَخْرَفُ**
**خَرَفاً**; ve ihtiyarlık onu **أَخْرَفهُ** etti; o da **خَرِفٌ**’tir.
Hadiste: “( ( Hasta ziyaret edeni, dönünceye kadar cennetin **مَخَارِفِ**’i üzerindedir ) )”.
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الْمَخَارِفِ**’in teki: **مَخْرَفٌ**’tur; o da hurma ağacının devşirmesidir
— ancak ona **مَخْرفاً** denildi; çünkü ondan **يُخْتَرَفُ** olunur —
yani: devşirilir.
“( Allah’a güzel bir borç verecek olan kimdir )” [البَقَرَة: 245] âyeti inince. Ebû
Talha dedi: “( ( Benim bir **مَخْرَفاً**’ım var; ben onu sadaka kıldım ) )”.
Başkası dedi: **الْمخْرَف** ve **المَخْرَفةُ**: yoldur.
Öyleyse hadisin manası: “( ( Hasta ziyaret edeni cennetin yolu üzerindedir ) )”: yani — ziyaret onu
cennetin yoluna ulaştırır.
Bundan, Ömer’in sözü: “( ( Sizi, davarın **مِثلِ مَخْرَفةِ**’si gibi üzerinde bıraktınız ) )” — yani: açıklığı
ve doğruluğu sebebiyle onun yolu gibi bir şey üzerinde.
Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
فَأَجَزْتُهُ بِأَفَلّ تحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً أَبَانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ
Ebû Amr dedi: Denir: “Bize **اخْرُفْ**” — yani:
bize hurma ağacının meyvesini devşir; ve **خَرَفَ يَخْرُفُ** olmuştur.
Leys dedi: “Falana bir hurma ağacını **اَخْرَفْتُ**” — yani:
onu, ondan **يختَرِف** edeceği bir **خُرْفَة**’si kıldım — yani:
devşirir.
Dedi: **المِخْرَفُ**: içinde seçkin taze hurmadan
devşirilen küçük bir sepettir.
Dedi: **الخُرْفَة** için ayrılan hurma ağacının adı:
**خَريفةٌ**... çoğulu **خَرَائِف**. Ve hurma ağaçları **أَخرَف** etti,
o da **مُخرِفٌ**’tir — devşirme zamanı gelince.
Leys dedi: **الْخَرُوفُ**: erkek kuzu;
sayısı: **أَخْرِفَةٌ**; hepsi **خِرْفَانٌ**.
Dedi: Türeyişi: onun, buradan
ve şuradan **يَخْرُفُ** etmesindendir — yani: otlar.
İbn es-Sikkît dedi: Kısrak doğurunca
yavrusuna: **مُهْرٌ** ve **خَرُوفٌ** denir; bir yıl
üzerinden geçinceye kadar böyle kalır. Ve şu beyti okudu:
ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنَانِ الْخَرُوفِ
قَدْ قَطَعَ الحَبْلَ بِالْمِرْوَدِ
Yani: kanı, bir **اسْتِنَانٍ** ile fışkıran bir mızrak darbesi.
Ve denir: kuzuya **خَرُوفاً** denildi; çünkü
**أَنْ يُخْتَرفَ**’a ulaştı — yani: kesilir de eti yenir; nasıl ki
hurma, **الإختِرَافَ**’a ulaşır da devşirilir ve yenir.
Leys dedi: **الْخَرِيفُ**: yaz sıcağının sonu ile
kışın başı arasındaki üç aydır.
İnsanlara **الْخَرِيفِ**’te yağmur yağarsa: “**خُرِقُوا** oldular” denir.
Dedi: **الْخَرِيفِ**’in yağmuru **خَرَفِيٌّ**’dir.
Dedi: Bu mevsime **خَرِيفاً** denildi — çünkü
onda meyveler **يُختَرَفُ** olunur.
Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: Kışın gelişinde yağmurun
ilk başladığı şeyin adı **الخَرِيفُ**’tir;
o, hurmaların kesimi sırasında gelen şeydir; sonra
ondan sonra gelen: **الوَسْمِيُّ**’dir; o, baharın ilki — bu da
kışın girişinde... sonra onu **الرَّبيعُ** izler, sonra
yaz, sonra **الحَمِيمُ**.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr da dedi: bunun
aynısı veya ona yakın.
Dedi: Bu, Arapların yılı altı
zaman kılmaları sebebiyledir.
Ebû Ubeyd — Ümevî’den —: Deveye — bir sonraki yıldan
hamile kaldığı zamana benzer bir vakitte doğurursa —:
“**أَخْرَفَتْ**” denir; o da **مُخْرِفٌ**’tir.
Şemir dedi: “**أَخْرَفَتْ**”i — bu
manada — **الْخَرِيفِ**’ten başka bilmiyorum; deve
onda hamile kalır ve onda doğurur.
Hadiste: “( ( Cehennem bekçisi Mâlik’i — cehennemin hazinedarı —
kırk **خَرِيفاً** çağırırlar da onlara cevap vermez ) )”.
Manası: kırk yıl.
Leys dedi: **الْخُرَافةُ**: hoş karşılanan bir söz, yalandır... ve onun bir hadisi vardır.
Başkası dedi: **خُرَافَةُ** cinlerin aklını çeldiği bir adamdı; onlarda gördüğü acayiplerle döndü; her
acayip yalana: **خُرَافَةٌ** denildi.
Amr, babasından: **الْخَرِيفُ**: ark; ve **الْخَرِيفُ**: devşirilmiş taze hurma; ve **الخَرِيفُ**:
yıl ve sene.
Hadiste: “( ( Cehennem hazinedarlarından bekçinin iki omzu arası: bir **خَرِيفٌ**’tir ) )”.
Muradı: **الْخَرِيفِ**’ten **الْخَرِيفِ**’e kadardır; o da yıldır.
Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **أرضٌ مَخْرُوفَةٌ**: **خَرِيفُ الْمَطَرِ**’i isabet etmiş toprak...
ve **مَرْبُوعَةٌ**: ona **الرَّبيع** isabet etmiş; o da yağmurdur...
ve **مَصِيفَةٌ**: ona **الصَّيف** isabet etmiş.
Ebû Zeyd dedi: Yağmurun ilki: **الوَسْمِيُّ**, sonra
**الشَّتْوِيُّ**, sonra **الدَّفَائِيُّ**, sonra **الصَّيف**, sonra
**الْحَمِيمُ**, sonra **الْخَرِيفُ**. Bu yüzden
yıl altı zaman kılındı.

**رخف** : Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: Hamuru **أَرْخَفْتُ**
ve **أَوْرَخْتُهُ** — suyunu çoğalttığın zaman... ta ki
gevşeyince; ve **رَخِفَ يَرْخَفُ رَخَفاً** olmuştur,
ve **رَخَفَ يَرْخَفُ**.
O hamurun adı: **الرَّخْفُ**, ve **الوَرِيخَةُ**.
Ferrâ dedi: O, **الرَّخِيفَةُ**, ve **الْمَرِيخَةُ**
ve **الْوَرِيخَةُ**’dir; ve **الأَنْبَخَانِيُّ**: hamur içindir — ince yoğrulunca.
Leys dedi: **الرَّخْفَةُ**: tereyağıdır... onun için bir addır.
Ve şu beyti okudu:
تَضْرِبُ دِرَّاتِها إذَا شَكِرَتْ
تَأْقِطُهَا وَالرِّخَافَ تَسْلَؤُها

**فرخ** : Ebû Ubeyd: Korkak hakkında korkular sırasında
sıkıntıyı gidermede onların yaygın darb-ı mesellerinden
sözleri: “**أَفْرَخَ رَوْعُكَ**”.
Der ki: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş,
sakındığın üzere değildir.
Ve **الإفْراخ**’ın aslı: açığa çıkmadır... **إِفرَاخِ البَيْض**’den alınmıştır — yumurta **الْفَرْخ**’un üzerinden
kalkınca; o da ondan çıkar.
Münzirî bana haber verdi — Ebû’l-Heysem’den —: o,
“**أَفْرَخَ رُوعُه**” derdi — **الراء**’ın zammesiyle.
Dedi: **الرُّوعُ**: kalbinden korkunun yeri.
Dedi: Adamın kalbi **أَفْرَخَ** etti — korkusu ondan
çıkınca — nasıl ki yumurta **تُفْرخُ** eder; **الْفَرْخ**’tan yarılınca — o da ondan çıkar.
Dedi: Zû’r-Rumme onu tersine çevirdi ve — manayı bilmesi sebebiyle — dedi:
جَذْلاَنَ قَدْ أَفْرَخَتْ عَنْ رَوْعِهِ الكُرَبُ
Dedi: **الرَّوْعُ** kalpte: yumurtadaki **الفَرْخ** gibidir... ve şu beyti okudu:
فَقُلْ لِلْفُؤَاد إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
مِنَ الْخَوْفِ أَفْرِخْ أَكْثرُ الرَّوعِ بَاطِلُهْ
Ebû Ubeyde dedi: **أَفْرَخَ رَوْعُه** — ona,
korkusunun sakinleşmesi ve gitmesi için dua edilince.
Dedi: Ve dediler: “( ( **أَفْرَخُوا بَيْضَتهم** ) )”.
Bu, işini ortaya çıkaran ve haberini çıkaran kimse için söylenir...
çünkü yumurtanın **إفْرَاخ**’ı: **فَرْخ**’unun çıkmasıdır.
Leys: Güvercin **فَرَّخَتْ**; **تَفْرِيخاً**;
ve onu **اسْتَفْرَخْنَاهاَ** — yani: onu **الْفَرْخ** için edindik.
Dedi: Kuş **أَفْرَخَ** etti: **فَرْخٍ** sahibi oldu; ve iş **أَفْرَخَ**
ve **فَرَّخَ** — karışıklıktan sonra akıbeti belirgin olunca.
Dedi: Titrek korkağa denir: **فَرَّخَ**
**تَفْرِيخاً**... ve şu beyti okudu:
وَمَا رَأيْنَا مَعْشراً فَيَنْتَخُوا
مِنْ شَنَإ الأقْوَامِ إلاّ فرَّخُوا
Ben dedim: **فَرَّخوا**’nun manası: yani zayıfladılar; sanki onlar
**فِرَاخٌ**... zayıflıklarından.
Leys dedi: Ve **فَرَّوخُ**: bize ulaştı ki o, İbrahim’in evladındandı; İshak ve İsmail’den sonra doğmuştu;
nesli çoğaldı, sayısı arttı; böylece
memleketlerin ortasında olan Acem’i doğurdu.
Leys dedi: Ekin, tohumda kaldığı müddetçe o **الْحَبُّ**’dır;
**الْحَبُّ** yapraktan yarılınca o **الْفَرْخُ**’tur; başı çıkınca o **الحقْلُ**’dür.
Araplar der: “Falan, kavminin **فُرَيْخُ**’udur” — onu yüceltiyor ve ikram ediyorlarsa.
Ve küçültüldü... onun kerametinde mübalağa yoluyla.
Şemir — Hevâzinî’den —: Dedi: Ümmet sahibinin,
gök gürültüsü sesini veya öğütme sesini işitince
yere **فَرِخَ** etti — yani: ona yapıştı... **يَفْرَخُ**
**فرَخاً**.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: Dedi: Adam **فَرِخَ**
eder — korkusu gidince ve sakinleşince.
Dedi: **الفَرِخُ**: erkeklerden gıdıklanan (kolay etkilenen) kimsedir.

**خفر** : Leys: **الْخَفرُ**: hayânın şiddetidir; ve **امرأةٌ خَفِرَةٌ**: hayâlıdır.
Ebû Ubeyd dedi: **امرأةٌ خَفِرَةٌ** ve **مُتَخَفِّرَةٌ**:
hayâsı şiddetli.
Leys dedi: Kavmin **خَفِيرُ**’i: onların sığınmacısıdır; onlar onun
himayesinde olurlar, beldesinde oldukları müddetçe; o, kavmi **يَخْفُرُ** eder: **خُفَارةً**.
Dedi: **الخَفَارَةُ**: zimmettir... onu çiğnemek: **إخْفَارٌ**’dır.
Hadiste: “( ( Kim sabah namazını kılarsa, o Allah’ın zimmetindedir; öyleyse Allah, zimmetinde **يُخْفَرَنَّ** olunmasın ) )”.
Züheyr dedi:
فَإِنَّكُمُو وَقَوْماً أَخْفَرُوكُمْ
لَكَالدِّيبَاجِ مَالَ بِهِ الْعَبَاءُ
Dedi: **الْخُفُورُ**: **الإخْفَارُ**’ın kendisidir; **المُخْفِرِ** tarafından;
ve bir fiil olmaksızın — **خَفَرَ يَخْفُرُ** üzere... ve şu beyti okudu:
فَوَاعَدَني وَأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنِّي
وبئْسَ خَلِيقةُ الْقَوْمِ الخُفُورُ
Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: “Adamla **خَفَرْتُ**
ve adamı **خَفَّرْتُ**.”
İkisinin manası: ona engel olacak bir **خَفِيراً**’u olmandır.
Ebû Cündeb el-Hüzelî dedi:
يخفِّرُنِي سيْفي إِذَا لَمْ اُخَفَّرِ
Ve “Falanca ile **تَخَفَّرْتُ**” — ona sığındığın ve ondan,
senin için bir **خَفِيراً** olmasını istediğin zaman; ve adamı **أَخْفَرْتُ** — ahdini bozduğun ve ona karşı hainlik ettiğin zaman.
Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî dedi: Bunun hepsinin benzeri
— yalnız “**تَخَفَّرْتُ**” hariç; ve onda şunu artırdı:
**أَخْفَرْتُ**: onunla birlikte bir **خَفِيراً** gönderdiğin zaman.
İsim: **الْخُفَارَةُ** ve **الْخَفَارَةُ** — **الخاء**’ın zammesiyle ve fethasıyla.
Ve dedi: “Bu benim **خُفْرَتي**’mdir” — yani onu koruyan **الخَفِيرَ**.
Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **الْخَافُورُ**
bir bitkidir.
Başkası, Ebû’n-Necm için şu beyti okudu:
وَأَتَتِ النّمْلُ الْقُرَى بِغيرِهَا
مِنْ حَسَكِ التّلْعِ وَمِنْ خَافُورِهَا

**فخر** : Leys dedi: **الفاخُورُ**: reyhandan bir türdür; ona **مَرْوٌ** denir; o, ondan
yaprağı geniş olanıdır. Ortasında, sanki tilki kuyruklarının uçları gibi
tomurcuklar çıkar; üzerinde ortasında kırmızı bir çiçek vardır; güzel kokuludur; Basra ehli ona
“( ( **رَيْحَانَ الشيوخ** ) )” der; tabipleri, onun gençliği kestiğini iddia eder.
Leys dedi: Ve denir: “Bu senin **فَخِيرُكَ**” yani:
seninle övüşen... senin **خَصِيمِكَ**’in gibi.
Ve **الفخرُ** bilinir; onunla **فاخَرْتُه** de; ben onu **فَخَرْتُهُ** ettim;
o, faziletleri yaymaktır ve kerem sahiplerini keremle anmaktır.
Ve **رجلٌ فِخِّيرٌ**: çok övünen. Ve şu beyti okudu:
يَمْشي كَمشْي الْمَرحِ الْفِخِّيرِ
Ve **الفَخِيرُ**: övünmede yenilmiş olandır.
İyi şeye **الفَاخِرُ** denir.
Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: Denir — kibir ve övünmeden —
adam **فَخَزَ** etti... **الزاي** ile.
Ben dedim: **الفَخْزَ** ile **الْفَخْرَ**’ı bir kıldı.
Ebû Ubeyde dedi: **فرَسٌ فَيْخَرٌ** ve **فَيْخَزٌ** — **الرَّاء**
ve **الزَّاي** ile — **الْجُرْدَانِ**’ı büyük olunca.
Amr, babasından, dedi: **الفاخِرُ**: her şeyden seçkin olandır.
Ve denir: Adam **فَخَرَ يَفْخَرُ** eder — soyunu
ve övünçlerini sayınca.
İbn es-Sikkît dedi: Bugün falan, falana şeref, dayanıklılık
ve konuşmada **أُفْخِرَ** olundu — yani: ona üstün kılındı.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: Adam **فَخِرَ يَفْخَرُ** eder —
burnu büyüyünce... ve şu beyti okudu:
وَتَرَاهُ يَفْخَر أَنْ تُحَلَّ بُيُوتُهُ
بِمَحَلَّةِ الزَّمِرِ الْقَصِيرِ عِنَاناَ
Leys: **ناقةُ فخُورٌ**: sana, yanında olan sütü verir; sütünde kalıcılık yoktur.
İbn Şümeyl dedi: **الفَخُورُ** — develerden —
memesi büyük... sütü az olandır.
Koyundan da: böyledir.
Buna benzer şeyi Ebû Zeyd söyledi.
Leys dedi: **الفَخَّارُ** — küpten —
bilinendir; Allah — aziz ve celil — dedi: “( **مِن صَلْصَلٍ كالْفَخَّارِ** )” [الرَّحمن: 14].
Dedi: Elbiseyi **اسْتَفْخَرْتُ** — yani: onu
**فاخراً** olarak satın aldım; evlendirmede de böyledir... falan, dilediğini **استَفْخَرَ** etti.
Ve kadın **أَفْخَرَتِ** eder — yalnız **فاخراً** doğurunca.
Övünmede, fiilden, şerefte olan şey olabilir; ancak sen
“( ( **فَخِيرٌ** ) )” demezsin
— “( ( **مَجِيدٍ** ) )” yerine; fakat “( ( **فَخُور** ) )” dersin;
ve “( ( **أَفْخَرْتُهُ** ) )” demezsin “( ( **أَمْجَدْتُه** ) )” yerine.
Ve Allah’ın — aziz ve celil — sözü: “( **إن الله لا يحب كل مختال فخور** )” [لقمَان: 18]; **الفَخور**:
burada kibirli olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(**فرز**) **الفاء** ve **الراء** ve **الزاء**; bir aslî köktür, bir şeyin başka bir şeyden ayırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ** şeyi **فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فِرْزة**.

(**فرس**) **الفاء** ve **الراء** ve **السين**; bir aslî köktür, şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ** boynunu; onu ezdiği vakit. Bu, kesilmiş hayvandan boynun ezilmesindendir. Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ** aslan avını. Ve **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o **حسَنُ الفُروسيَّة** ve **الفراسة**dir. باب’dan: şeyde **التفرُّس**; onda bakışın isabeti gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء** ve **الراء** ve **الشين**; sahih bir asıldır, şeyin hazırlanmasına ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ** **الفِراش**ı, onu **أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** masdardır. Ve **الفَرْش**: serilmiş olan da. باب’ın diğer kelimelerinin tümü bu mânâya döner. Denir: **تفرَّشَ** kuş; yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı vakit. Bundan olan hadis: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ** **حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرةُ** geldi, **تَفَرَّش**.” Ve Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ
Bundan: **الفَرْش** hayvanlardan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: ve **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenendir; lâkin kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyette ve libasta ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ
Ve derler: **أفْرَشَ** adam arkadaşını; onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği vakit. Bunu Ebû Zekeriyyâ rivayet etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**a benzetti. Bir kavim dedi: o, yer yüzünde suyun çekilmesinden az önceki sudur; sanki serilmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.
Bab’dan: **افتَرَشَ** yırtıcı hayvan iki kolunu. Ve derler: **افتَرَشَ** adam dilini; dilediği gibi konuştuğu vakit. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. Ve **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**tır; soylu kadınlarla evlendiği vakit.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**: hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**; düz olduğu vakit. Ve derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne kadar az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ*
Bu kelime باب kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl babından sanıyorum; sanki **أفْرج**. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**si. Ve **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.

(**فرص**) **الفاء** ve **الراء** ve **الصاد**; sahih bir asıldır, bir şeyin bir şeyden koparılıp alınmasına delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, “**فَرَصت** şeyi”ndendir; yani onu kestim. Bu sebeple gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا
Sonra fırsat, ani ele geçirme için de söylenir; çünkü o bir **خِلْسة**dir; sanki aceleyle bir şeyin koparılıp alınmasıdır.
Bab’dan: **الفريصة**: kürek kemiğinin oynak yerinde, yanın ortasındaki et parçası. Ve denir: **فَرِيص** boyun: onun damarlarıdır. Bu bab’dandır; sanki **فُرِص** edilmiştir; yani şeyden ayrıştırılmıştır.
Bab’dan: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**dandır; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp alır. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri vakittir; sanki her içiş ondan **مُفتَرَصة**dır; yani koparılıp alınmış. Ve **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. Ve **الفريص**: bu **الفُرصة**da seninle **يُفارِص** olan.

(**فرض**) **الفاء** ve **الراء** ve **الضاد**; sahih bir asıldır, bir şeyde kesik izi veya başka bir şeyden bir tesire delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki kesiktir. Denir: **فَرَضْتُ** tahtayı. Yayın **سِيَة**sinde, kirişin düştüğü yerdeki kesik **فَرْض**tur. Ve **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki delik. Ve **المِفْرض**: onunla kesik açılan demir.
Bab’dan: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un اشتقاقı; ona bu ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Bab’dan **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele yeridir; ona bu ad, şeydeki kesik izine benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında kesik izine benzer. Ve **الفَرْض**: kalkan; ona bu ad verildi, çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا
Bab’dan: hâkimin eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona bu ad verildi, çünkü o, şeydeki iz gibi belirli bir şeydir, ortaya çıkar. Ve derler: **الفَرض**; karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözünde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾. Ve **الفَرْض**: hurmadan bir cins. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.

(**فرط**) **الفاء** ve **الراء** ve **الطاء**; sahih bir asıldır, bir şeyin yerinden kaldırılmasına ve ondan uzaklaştırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَّطت** ondan hoşlanmadığı şeyi; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا]
Bu asıldır; sonra denir: **أفْرَطَ**; işte haddi aştığı vakit. Derler: **إيَّاك والفَرَْط**; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden kaldırmış olur. Keza **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.
Bab’dan: **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Ve falan **فِراطاً** konuştu; sözün atakları ondan öne geçtiği vakit. Bu kelimeden: **أفرَطَ** işte; acele etti. Ve bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**; onu acele getirdi. Ve **فرّطتُ عنه** şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. Ve **فَرَس فُرُط**: atları geçer. Ve **الماء الفِراط**: canlılardan kendisine daha önce varılmamış olan su. Ve **الفُرُط** at hakkında dedi:
*فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها*
Ve **فُرَّاط القَطا**: vadinin öncüleri. Ve **فُرَّاط القوم**: onların önde gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ
Ve derler: **أفْرَطت** kırbayı; onu doldurdun. Bunun mânâsı: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. Ve **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Ve **أفرطتُ** kavmi; onlara önden geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın vakit. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾: yani geri bırakılanlar.
Ve derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط**ta gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânâsı, zamandan **مَا فَرَط** edendir. Ve **الفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. Ve **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ondan **الفَرَط**; yani yeryüzünün alâmetlerinden, onunla yol bulunulan alâmet; çoğulu **أفراط**. Şairin sözüyle murad ettiği de odur:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ
Ve denir: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.

(**فرع**) **الفاء** ve **الراء** ve **العين**; sahih bir asıldır, yükseklik ve yükselme ve yücelik ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْع**; o, şeyin en üstüdür. Ve **الفَرْع**: “**فَرعْتُ** şeyi **فَرعاً**”ın masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim vakit. Ve denir: **أفرَعَ** falan oğulları; insanların ilkinde otlak aradıkları vakit. Ve **الفَرَع**: hazırlanmış çok mal. Ve **الأفرع**: saçı tam adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Ve erkeğe, büyük perçemli olduğu vakit **أفرع** demezler; ancak “adam **أفرع**” derler; **الأصلع**ın zıddı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ الكتف**; yani omzu çıkık; ve denir: geniş olanı.
Bab’dan: **افتَرَعت** bakireyi; onu bozduğum vakit; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve **أفرَعْتُ** yeri: onu dolaştım, onun haberini bildim. Ve **فَرْعَة** yol ve **فارعته**: ondan yükselen kısım. Ve **تفرَّعْتُ** falan oğullarını: onların kadınlarının hanımıyla evlendim. Ve **فَرَعْتُ** başını kılıçla: ona üstün geldim. Ve **فَرَعتُ** dağı: onun zirvesine vardım.
Bu kıyasa yakın olup aynısı olmayanlardan: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ondan şâz olanlardan: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.
Yine şâz olanlardan: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir **سَقْب** derisine gidilir, başka bir **سَقب**a giydirilirdi ki boğazlanmışın veya ölünün annesi onu emzirsin; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا
Ama onların “**أفرَعْتُ** vadide: indim” sözleri; bu, ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت** arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “Falanı **فارعاً مُفْرِعاً** olarak gördüm.” Diyor ki: birimiz inen, diğeri çıkan.

(**فرغ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الغين**; sahih bir asıldır, boşluğa ve [geniş] güce delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ** **فَراغاً** ve **فُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Bab’dan **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü yer. Ve **أفرَغْتُ** suyu: onu döktüm. Ve **افترغْتُ**; suyu kendi üzerine döktüğün vakit. Ve kanı **فِرْغاً** gitti; yani boş yere, onunla talep edilmedi. Ve **فَرسٌ فَرِيغٌ**: yürüyüşü geniş; ona bu ad verildi, çünkü sanki her şeyden boşmuş da koşması ve yürüyüşü hafiflemiş gibidir. Ve **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. Ve **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**; çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. Ve **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾; o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir: **فَرَغت إلى** falan iş; yani ona yöneldim.

(**فرق**) **الفاء** ve **الراء** ve **القاف**; sahih bir aslî köktür, iki şey arasında ayırma ve uzaklaştırmaya delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه** **فَرَقاً**. Ve **الفِرْق**: koyundan sürü. Ve **فِرق**: şeyden parça; yarıldığı vakit; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾.
Bab’dan: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki o, koyunun çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا
Bab’dan: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak böyledir, çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. Ve **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah’ın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. Ve **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: çünkü karanlık ondan dağılır. Ve **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Ve atlarda **الفَرَق**: iki kalçasından birinin ötekinden daha yüksek olması. Ve koçlarda **الفَرَق**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. Ve **الفارِق**: **الخَلِفَة**; doğum sancısının ağrısından dolayı yeryüzünde başıboş gider de nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارق** ve **فُرَّق**. Ona bu ad verildi, çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulutun bulutlardan tek başına ayrılması bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. Ve insanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları fasleden. Ve **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile **فَلَقُه** birdir.
Bu bab’dan şâz olanlardan: **الفَرْق**: ölçeklerden bir ölçek; fâ’sı fetha, sükûnlu. Kuteybî dedi: o **الفَرَق**tır, râ’sı fetha ile; hadiste gelen odur: “**ما أسْكَرَ الفَرَق** منه فمِلْء الكفِّ منه حرام”; ve denir ki o on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr’e ait olarak okudu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم
Ve **الفَرِيقة**: çörekotuyla pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. Ve **الفَروقة**: iki böbreğin iç yağı. Dedi:
*يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى*
Ve **الفَروق**: bir yer. Bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**فرك**) **الفاء** ve **الراء** ve **الكاف**; bir asıldır, şeyde gevşekliğe ve onun bükülmesine delâlet eder. Bundan: **فركت** şeyi elimle, onu **أفرُكه فركاً**; bu, şeyin **ينفَرِك** edinceye kadar onu bükmendir. Ve safranla **مفروكٌ** elbise: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bab’dan: kadın kocasını **فَرِكَت**; onu **تَفْرَكُه**; ona buğzettiği vakit. Dedi:
*ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ*
Ve **رجلٌ مفرَّك**: kadınların buğzettiği; ona **فِرْك** denildi, çünkü o ondan kıvrılır ve bükülür. Ve **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ** arkadaşımı”, “**تاركته**” gibi; bu ibdâl babındandır.

(**فرم**) **الفاء** ve **الراء** ve **الميم**; tek bir kelimedir; zannederim Arapça değildir; o **الاستفرام**dır. Derler: o, kadının bir şeyi doldurmasıdır; onunla [eteğinin altındakini] daraltır. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd dedi: o şeye **فَرْمة** denir. Ama râcizin sözü:
*مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا*
o, bununla atları murad eder; yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların **فُرُوج**larına girer; çakılı **الفَرْمة**ye benzetti. Ve **الفَرَماء**: bir yer.

(**فره**) **الفاء** ve **الراء** ve **الهاء**; bir kelimedir, azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. Ve **الفَرِه**: azgın. Ve **الفارهة**: şarkıcı cariye. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**; **الفُرْه** doğurur olduğu vakit.

(**فري**) **الفاء** ve **الراء** ve illetli harf; babın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olanlar ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ** şeyi, onu **أفرِيه فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği vakit. Ve **أفريتُه**; sen onu bozmak için kestiğin vakit. **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي
Bab’dan: falan **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler getirdiği vakit; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
*قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا*
yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Ve denir: falan yalanı **فَرَى**; onu **يَفرِيه**; onu uydurduğu vakit. Ve yer gözelerle **تفرَّت**: fışkırdı. Ve **الفَرَى**: korkak; ona bu ad verildi, çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi; yani kesildi. Ve **الفَرَى** da: **الفَرِيّ** gibidir; o, acayiptir. Ve **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ** **يَفْرَى** **فرَىً**. Şair dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ
Bab’dan: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ona ancak başka bir kıyasla **فَروة** denildi; o da örtmedir; bu sebeple başın **فَرْوة**si adlandırıldı; o, onun derisidir. Ondan **الفَرْوة**; o, zenginlik ve servettir. Ve **الفَروةُ**: kuruduğu vakit toplanmış her bitki. Hadiste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, bab iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.
Ama hemzeli olan bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o **الفَرَأ**dır: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av **جوف الفَرَأ**dadır.” Ve şair dedi:
*بِضربٍ كآذانِ الفِراء*

(**فرت**) **الفاء** ve **الراء** ve **التاء**; tek bir kelimedir; o **الماء الفُراتُ**tır; o, tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.

(**فرث**) **الفاء** ve **الراء** ve **الثاء**; bir aslî köktür, ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ** ciğerini; onu ufaladı. Ve **الفَرْث**: işkembede olan. Ve istiâre mânâsı üzere denir: falan arkadaşlarını **أفْرَثَ**; onlar hakkında koşuşturduğu ve onları belâya attığı vakit.

(**فرج**) **الفاء** ve **الراء** ve **الجيم**; sahih bir asıldır, şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Ve derler: **الفَرْجة**; gamdan veya kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; lâkin onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır boyları; onlara **فُرُوجاً** denildi, çünkü teftişe ve korumaya muhtaçtır. Ve denir: İslâm hakkında korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Ve her korku yeri **فَرْج**dir. Ve **قوسٌ فُرُجٌ**; yayının iki ucu yarıldığı vakit. Dediler: ve **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. Ve **امرأةٌ فَرْجاء**. Ondan **الفُرُج**: sırrı gizlemeyen; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. Ve **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; içindeki **الفُرجة** sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadiste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; **بالجيم** ile.

(**فرح**) **الفاء** ve **الراء** ve **الحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**tır; denir: **فَرِحَ** **يَفرَح** **فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾. Ve **المِفراح**: **المِحْزان**ın zıddı.
Ama diğer asıl **الإفراح**tır; o, ağırlaştırmadır. Ve onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ

(**فرخ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الخاء**; tek bir kelimedir ve ona kıyas yapılır. **الفَرْخ**: kuşun yavrusu. Denir: kuş **أفرَخَ**. Ve kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ** korku: sakinleşti. Ve “**ليُفْرِخ رُوعك**”; dediler: mânâsı, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve derler: **أفرَخَ** iş: karışıklıktan sonra açığa çıktı. Ve **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir **قين** idi; ona **النِّصال** veya **السِّهام** nisbet edilir. Dedi:
*ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ*

(**فرد**) **الفاء** ve **الراء** ve **الدال**; sahih bir asıldır, birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek (وَتْر)dir. Ve **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan öküz. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden kopmuş; keza **السِّدرة الفاردةُ**; diğer **السِّدر**den yalnız kalmıştır. Ve yıldızların **أفراد**ı: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. Ve **الفريد**: inci; dizildiği ve arası başkasıyla ayrıldığı vakit. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر خ
أفرخت الحمامة وفرّخت‏:‏ صارت ذات فرخٍ‏.‏
وأفرخت البيضة‏:‏ خرج فرخها‏.‏
وهم يستفرخون الحمام أي يتخذونه للفراخ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ أفرخ روعك ‏"‏ أي خلا قلبك من الهمّ خلوّ البيضة من الفرخ‏.‏
قال‏:‏ وقل للفؤاد إن نزا بك نزوة من الروع أفرخ أكثر الروع باطله وهذا ظاهر‏.‏
وأما أفرخ روعك فيمن رواه بالفتح فوجهه أن يراد زوال ما يتوقّعه المرتاع وإذا زال ذلك انقلب الرّوع أمناً جعل المتوقع الذي هو متعلق الرّوع من الرّوع بمنزلة الفرخ من البيضة وكثر حتى صار في معنى انكشف‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وليّ يهذُّ انهزاماً وسطها زعلا جذلان قد أفرخت عن روعه الكرب وأما ‏"‏ أفرخ القوم بيضتهم ‏"‏ فالبيضة فيه منتصبة على التمييز كقوله تعالى‏:‏ ‏"‏ إلاّ من سفه نفسه ‏"‏ ومعناه انكشاف أمرهم وظهور سرّهم‏.‏
ويقال‏:‏ أفرخ الأمر وفرّخ إذا استبان بعد الاشتباه‏.‏
وفرّخ الزرع‏:‏ كثرت فراخه‏.‏
وفرّخ شجرهم فراخاً كثيرة وهي ما يخرج في أصوله من صغاره‏.‏
وتقول هذيل‏:‏ إن لم أفعل كذا فإني فرخٌ‏:‏ يريد الحفارة‏.‏
وسمع منهم من يقول لراعيتيه‏:‏ يا فرختان يا مملوكتان‏.‏
وسمعت العرب يقولون‏:‏ فلان فرخٌ من الفروخ‏:‏ يريدون ولد زناً‏.‏
وقالوا‏:‏ فلان فريخ قومه‏:‏ للمكرّم منهم شبّه بفريخٍ في بيت قوم يربونه ويرفرفون عليه وللمعاني منصرفات ومذاهب ألا تراهم قالوا‏:‏ ‏"‏ أعز من بيضة البلد ‏"‏ و ‏"‏ أذل من بيضة البلد ‏"‏ حيث كانت عزيزة لترفرف النعامة عليها وحضنها لها وذليلة لتركها إياها وحضنها أخرى‏.‏

##### Türkçe

ف ر خ
**أفرخت** güvercin ve **فرّخت**: yavrulu oldu.
Ve **أفرخت** yumurta: yavrusu çıktı.
Ve onlar **يستفرخون** güvercini; yani onu yavrular için edinirler.
Mecazdan: “**أفرخ روعك**”; yani kalbin, yumurtanın yavrudan boş oluşu gibi, kaygıdan boşaldı.
Dedi: Ve kalbe söyle: eğer korkudan bir sıçrayış seni sıçratırsa, “**أفرخ**”; korkunun çoğu bâtıldır; ve bu açıktır.
Ama “**أفرخ روعك**”ı fetha ile rivayet eden kimseye gelince, onun vechi şudur: ürkenin beklediği şeyin zevâli kastedilsin; o zail olunca korku emniyete döner; korkunun taalluk ettiği beklenen şeyi, yumurtadan yavru menzilesinde kıldı; ve çoğaldı, ta ki “açığa çıktı” mânasında oldu.
ذو الرمة dedi:
Ve bir velî, onun ortasında ürkek, sevinçli, bir bozguna uğrayışla hızlı yürür; **قد أفرخت** onun korkusundan gam. Ama “**أفرخ القوم بيضتهم**”a gelince, onda **البيضة** temyiz üzere mansuptur; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**إلاّ من سفه نفسه**”; ve mânası: onların işinin açığa çıkması ve sırlarının görünmesidir.
Ve denilir: **أفرخ** iş ve **فرّخ**; karışıklıktan sonra belirginleştiği zaman.
Ve **فرّخ** ekin: yavruları çoğaldı.
Ve onların ağacı **فرّخ** çokça **فراخاً**; o, köklerinde küçüklerinden çıkan şeydir.
Ve هذيل’in sözü: Eğer şöyle şöyle yapmazsam, ben **فرخٌ**üm: kazıcıyı kasteder.
Ve onlardan, iki çoban kızına şöyle diyen kimse işitildi: “ya **فرختان** ya **مملوكتان**.”
Ve Arapların şöyle dediğini işittim: filan, **فرخٌ من الفروخ**tur: zina çocuğu kastediyorlar.
Ve dediler: filan, kavminin **فريخ**idir: onlardan ikram olunan için; onu, bir kavmin evinde yetiştirdikleri ve üzerine kanat gerip korudukları bir **فريخ**e benzetti. Ve mânâların yönelişleri ve mezhepleri vardır; görmez misin ki onlar dediler: “**أعز من بيضة البلد**” ve “**أذل من بيضة البلد**”; devekuşunun onun üzerine kanat gerip onu kuluçkaya yatırması sebebiyle aziz idi; onu bırakıp başkasını kuluçkaya yatırması sebebiyle zelil idi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَرْخ: ولد الطائر، هذا الأَصل، وقد استعمل في كل صغير من الحيوان والنبات والشجر وغيرها، والجمع القليل أَفرُخ وأَفراخه وأَفرِخَةٌ نادرة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَفْواقُها حِذَةَ الجَفِيرِ، كأَنَّها
أَفْواهُ أَفْرِخَةٍ من النِّغْرانِ
والكثير فُرُخٌ وفِراخٌ وفِرْخانٌ؛ قال:
مَعْها كفِرْخانِ الدجاجِ رُزَّخَا
دَرادِقاً، وهْيَ الشُّيوخُ فُرَّخَا
يقول: إِن هؤلاء وإِن كانوا صغاراً فإِن أَكلهم أَكل الشيوخ. والأُنثى فرخة.
وأَفْرَخَت البيضة والطائرة وفرّخت، وهي مُفْرِخٌ ومُفْرِّخٌ: طار لها فَرْخ. وأَفرخ البيضُ: خرج فرخه. وأَفرخ الطائر: صار ذا فرخ؛ وفرَّخ كذلك. واسْتَفْرَخُوا الحَمامَ: اتخذوها للفراخ. وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: أَتاه قوم فاستأْمروه في قتل عثمان، رضي الله عنه، فنهاهم وقال: إِن تفعلوه فَبَيْضاً فَلْيُفْرِخَنَّه؛ أَراد إِن تقتلوه تهيجوا فتنة يتولى منها شيء كثير؛ كما قال بعضهم:
أَرى فتنةً هاجت وباضت وفرّخت،
ولو تُركت طارت إِليها فراخُها
قال ابن الأَثير: ونصب بيضاً بفعل مضمر دل الفعل المذكور عليه تقديره فَلْيُفْرِخَنَّ بَيْضاً فَلْيُفْرِخَنَّه، كما تقول زيداً أَضرب ضربت (*
قوله «أضرب ضربت» كذا في نسخة المؤلف). أَي ضربت زيداً، فحذف الأَول وإِلا فلا وجه لصحته بدون هذا التقدير، لأَن الفاء الثانية لا بدَّ لها من معطوف عليه، ولا تكون لجواب الشرط لكون الأُولى كذلك. ويقال أَفرخت البيضة إِذا خلت من الفرخ وأَفَرختها أُمّها. وفي حديث عمر: يا أَهل الشام، تجهزوا لأَهل العراق فإِن الشيطان قد باض فيهم وفرّخ أَي اتخذهم مقرّاً ومسكناً لا يفارقهم كما يلازم الطائر موضع بيضه وأَفراخه. وفَرْخُ الرأْسِ: الدماغُ على التشبيه كما قيل له العصفور؛ قال: ونحن كشَفْنا عن مُعاويةَ التي
هي الأُمُّ، تَغْشَى كلَّ فَرْخٍ مُنَقْنِق
وقول الفرزدق:
ويومَ جَعَلْنا البِيضَ فيه، لعامِرٍ،
مُصَمَّمَةً، تَفْأَى فِراخَ الجَماجِمِ
يعني به الدماغ. والفَرْخُ: مقدَّمُ دماغ الفرس. والفَرْخُ: الزرع إِذا تهيأَ للانشقاق بعدما يطلُع؛ وقيل: هو إِذا صارت له أَغصان؛ وقد فرّخ وأَفرخ تفريخاً. الليث: الزرع ما
دام في البَذر فهو الحب، فإذا انشق الحب عن الورقة فهو الفَرْخ؛ فإذا طلع رأْسه فهو الحَقْل. وفي الحديث: أَنه نهى عن بيع الفَرُّوخ بالمَكِيل من الطعام؛ قال: الفَرُّوخ من السنبل ما استبانت عاقبته وانعقد حبه وهو مِثلُ نهيه عن المُخاضَرة والمُحاقَلة. وأَفرخَ الأَمر وفرّخ: استبانت عاقبته بعد اشتباه. وأَفرخَ القومُ بيضَهم إِذا أَبدوا سرهم؛ يقال ذلك للذي أَظْهرَ أَمرَهُ وأَخرج خبره لأَن إفراخَ البيض أَن يخرج فرخه. وفَرَّخَ الرَّوْعُ وأَفْرَخَ: ذهب الفَزَع؛ يقال: لِيُفْرِخْ رَوْعُكَ أَي ليخرج عنك فَزَعُك كما يخرج الفرخ عن البيضة؛ وأَفْرِخْ رَوْعَك يا فلان أَي سَكِّنْ جأْشَك. الأَزهري، أَبو عبيد: من أَمثالهم المنتشرة في كشف الكرب عند المخاوف عن الجبان قولهم: أَفْرِخْ رَوْعَك؛ يقول: لِيَذْهَبْ رُعْبُك وفَزَعك فإن الأَمر ليس على ما تحاذر. وفي الحديث: كتب معاوية إلى ابن زياد: أَفْرِخْ رَوْعَكَ قد وليناك الكوفة؛ وكان يخاف أَن يوليها غيره. وأَفْرَخَ فؤادُ الرجل إذا خرج رَوْعُه وانكشف عنه الفزع كما تفرخ البيضة إذا انفلقت عن الفرخ فخرج منها؛ وأَصل الإِفراخ الانكشاف مأْخوذ من إِفراخ البيض إِذا انقاض عن الفرخ فخرج منها؛ قال وقلبه ذو الرمة لمعرفته في المعنى فقال:
جَذْلانَ قد أَفْرَخَتْ عن رُوعِه الكُرَبُ
قال: والرَّوْعُ في الفؤاد كالفرخ في البيضة؛ وأَنشد:
فقل لِلْفُؤَادِ إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
من الخَوْفِ: أَفرِخْ، أَكثرُ الرَّوعِ باطِلُه
وقال أَبو عبيد: أَفرَخَ رَوْعُه إِذا دعي له أَن يسكن رَوْعُه ويذهب. وفُرِّخَ الرِّعْدِيدُ: رُعِبَ وأُرْعِدَ، وكذلك الشيخ الضعيف. الأَزهري: ويقال للفَرِقِ الرِّعْدِيدِ، قد فرَّخَ تَفْريخاً؛ وأَنشد: وما رأَينا من معشر يَنْتَخوا
من شَنا إِلا فَرَّخُوا
(* قوله «وما رأينا من معشر إلخ» كذا في نسخة المؤلف وشطره الثاني ناقص ولهذا تركه السيد مرتضى كعادته فيما لم يهتد إلى صحته من كلام المؤلف). أبو منصور: معنى فرّخوا ضعفوا كأَنهم فراخ من ضعفهم؛ وقيل: معناه ذلوا. الهوازني: إذا سمع صاحب الأَمَةِ الرعدَ والطَّحنَ فَرِخَ إِلى الأَرض أَي لزق بها يفرخ فرخاً. وفَرِخَ الرجل إِذا زال فزعه واطمأَن. والفَرِخُ: المدغدغ من الرجال.
والفَرْخَة: السنان العريض.
والفُرَيْخُ على لفظ التصغير: قَيْنٌ كان في الجاهلية تنسب إليه النصال الفُرَيْخِيَّة؛ ومنه قول الشاعر:
ومَقْذوذَيْنِ من بَرْيِ الفُرَيْخِ
وقولهم: فلان فُرَيخ قريش، إِنما هو على وجه المدح كقول الحُباب بن المنذر «أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّكُ وعُذَيْقُها المُرَجَّبُ» والعرب تقول: فلان فُريخ قومه إذا كانوا يعظمونه ويكرمونه، وصغر على وجه المبالغة في كرامته.
وفَرّوخ: من ولد إِبراهيم، عليه السلام. وفي حديث أَبي هريرة: يا بني فَرّوخ؛ قال الليث: بلغنا أَن فَرّوخ كان من ولد إِبراهيم، عليه السلام، ولد بعد إِسحاق وإسماعيل وكثر نسله ونما عدده فولد العجم الذين هم في وسط البلاد؛ وأَما قول الشاعر:
فإِنْ يَأْكلْ أَبو فَرّوخَ آكُلْ،
ولو كانت خَنانيصاً صغاراً
فإنه جعله أَعجميّاً فلم يصرفه لمكان العجمة والتعريف.

##### Türkçe

**الفَرْخ**: kuş yavrusu; asıl olan budur. Ve hayvan, bitki, ağaç ve başkalarından her küçükte kullanılmıştır. Az çoğulu **أَفرُخ** ve **أَفراخه** ve **أَفرِخَةٌ** (nadir); İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
أَفْواقُها حِذَةَ الجَفِيرِ، كأَنَّها
أَفْواهُ **أَفْرِخَةٍ** من النِّغْرانِ
Ve çok olanı **فُرُخٌ** ve **فِراخٌ** ve **فِرْخانٌ**; dedi:
مَعْها ك**فِرْخانِ** الدجاجِ رُزَّخَا
دَرادِقاً، وهْيَ الشُّيوخُ فُرَّخَا
Der ki: Şüphesiz bunlar, küçük olsalar da, onların yemesi şeyhlerin yemesidir. Dişisi **فرخة**.

Ve yumurta ve kuş **أَفْرَخَت** ve **فرّخت**; ve o **مُفْرِخٌ** ve **مُفْرِّخٌ**: ona bir **فَرْخ** uçtu (yani yavru çıktı). Ve yumurtalar **أَفرخ**: yavrusu çıktı. Ve kuş **أَفرخ**: yavrulu oldu; ve **فرَّخ** da böyledir. Ve güvercinleri **اسْتَفْرَخُوا**: onları yavrular için edindiler. Ali’nin, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, hadisinde: Bir kavim ona geldi de Osman’ın, Allah ondan razı olsun, öldürülmesi hususunda onu emir sahibi kılmak istediler; onları men etti ve dedi: Şayet yaparsanız, o halde yumurta olarak, elbette onu yavrulatacaktır; muradı: Şayet onu öldürürseniz bir fitneyi harekete geçirirsiniz, ondan çok şey üstlenilir; nitekim bazısı dedi:
أَرى فتنةً هاجت وباضت وفرّخت،
ولو تُركت طارت إِليها فراخُها
İbnü’l-Esîr dedi: Ve **بيضاً**’ı, zikredilen fiilin delâlet ettiği gizli bir fiil ile nasbetti; takdiri: “Elbette yumurta yavrulatacaktır, elbette onu yavrulatacaktır”; senin “Zeyd’i döverim, dövdüm” demen gibi
(* sözü “أضرب ضربت” müellif nüshasında böyle). Yani: Zeyd’i dövdüm; birincisini hazfetti; yoksa bu takdir olmaksızın sıhhatine bir yön yoktur; çünkü ikinci **فاء**’nın mutlaka kendisine atfedileceği bir şey gerekir; ve şartın cevabı da olmaz, zira birincisi de böyledir. Ve denir: **أَفرخت البيضة**: yavrudan boş kaldığı zaman; ve onu anası **أَفَرختها**. Ömer’in hadisinde: “Ey Şam ehli, Irak ehline karşı hazırlanın; çünkü şeytan onların içinde yumurtladı ve **فرّخ** etti”; yani onları bir karar ve mesken edindi, onlardan ayrılmaz; kuşun yumurtasının ve yavrularının yerini bırakmaması gibi.

Ve **فَرْخُ الرأْسِ**: benzetme üzere beyin; nitekim ona “serçe” denildi; dedi:
ونحن كشَفْنا عن مُعاويةَ التي
هي الأُمُّ، تَغْشَى كلَّ **فَرْخٍ** مُنَقْنِق
Ve Ferazdak’ın sözü:
ويومَ جَعَلْنا البِيضَ فيه، لعامِرٍ،
مُصَمَّمَةً، تَفْأَى **فِراخَ** الجَماجِمِ
Bununla beyni kastediyor. Ve **الفَرْخُ**: atın beyninin önü. Ve **الفَرْخُ**: ekin, çıktıktan sonra yarılmaya hazır olduğunda; ve denildi: dalları olduğunda; ve **فرّخ** etti ve **أَفرخ** etti, **تفريخاً**. Leys: ekin, tohumda kaldığı müddetçe o habbedir; habbe yapraktan yarılınca o **الفَرْخ**’tur; başı çıkınca o **الحَقْل**’dir. Hadiste: **الفَرُّوخ**’un yiyecekten ölçülenle satımını yasakladı; dedi: **الفَرُّوخ** başaktan, âkıbeti belli olan ve tanesi bağlanan şeydir; ve bu, **المُخاضَرة** ve **المُحاقَلة**’den nehyine benzer. Ve iş **أَفرخ** etti ve **فرّخ** etti: karışıklıktan sonra âkıbeti belli oldu. Ve kavim yumurtalarını **أَفرخَ** etti: sırlarını açığa vurdukları zaman; bu, işini ortaya çıkaran ve haberini çıkaran kimse için söylenir; çünkü yumurtanın **إفراخ**’ı, yavrusunun çıkmasıdır.

Ve korku **فَرَّخَ** etti ve **أَفْرَخَ**: dehşet gitti; denir: **لِيُفْرِخْ رَوْعُكَ** yani korkun senden çıksın; yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve “Ey falan, **أَفْرِخْ رَوْعَك**” yani yüreğini yatıştır. Ezherî, Ebû Ubeyd: korkular anında sıkıntıyı gidermede yaygın darbımesellerinden, korkağa söyledikleri söz: **أَفْرِخْ رَوْعَك**; der ki: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş, çekindiğin üzere değildir. Hadiste: Muâviye İbn Ziyâd’a yazdı: **أَفْرِخْ رَوْعَكَ**; seni Kûfe’ye vali yaptık; ve o, onu başkasına vermesinden korkuyordu. Ve adamın kalbi **أَفْرَخَ** etti: dehşeti çıktığı ve korku ondan açıldığı zaman; yumurtanın yavru için yarılıp içinden çıkması gibi; ve **الإِفراخ**’ın aslı, açığa çıkmadır; yumurtanın **إِفراخ**’ından alınmıştır: yavru için yarılıp içinden çıkması. Dedi: ve Zû’r-Rumme’nin kalbi, mânada bilgisi sebebiyle şöyle dedi:
جَذْلانَ قد **أَفْرَخَتْ** عن رُوعِه الكُرَبُ
Dedi: ve **الرَّوْعُ** kalpte, yumurtadaki yavru gibidir; ve inşâd etti:
فقل لِلْفُؤَادِ إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
من الخَوْفِ: **أَفرِخْ**، أَكثرُ الرَّوعِ باطِلُه
Ebû Ubeyd dedi: **أَفرَخَ رَوْعُه**: ona, korkusunun sükûn bulması ve gitmesi için dua edildiği zaman.

Ve **فُرِّخَ الرِّعْدِيدُ**: korkutuldu ve titretildi; aynı şekilde zayıf ihtiyar. Ezherî: ve korkak titrek olana **الرِّعْدِيدِ** denir; “**فرَّخَ** **تَفْريخاً**” denmiştir; ve inşâd etti:
وما رأَينا من معشر يَنْتَخوا
من شَنا إِلا **فَرَّخُوا**
(* sözü “وما رأينا من معشر إلخ” müellif nüshasında böyle; ikinci mısraı eksiktir; bunun için Seyyid Murtazâ, müellifin sözünden sıhhatine ulaşamadığı şeylerde âdeti üzere onu terk etti).
Ebû Mansûr: **فرّخوا**’nun mânası: zayıfladılar; sanki zayıflıklarından yavrular gibidirler; ve denildi: mânası zelil oldular. Hevâzenî: câriye sahibinin gök gürültüsünü ve öğütmeyi işittiği zaman, yere **فَرِخَ** etti; yani ona yapıştı; **يفرخ فرخاً**. Ve adam **فَرِخَ** etti: dehşeti gitti ve sükûnet buldu.

Ve **الفَرِخُ**: erkeklerden gıdıklanan.

Ve **الفَرْخَة**: geniş mızrak ucu.

Ve küçültme lafzı üzere **الفُرَيْخُ**: câhiliyede bir demirciydi; ona nispetle **النصال الفُرَيْخِيَّة** denilir; şairin sözü bundandır:
ومَقْذوذَيْنِ من بَرْيِ **الفُرَيْخِ**
Ve onların “falan, Kureyş’in **فُرَيخ**’idir” sözleri; bu ancak medih yoluyla, Hubâb b. Münzir’in “**أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّكُ وعُذَيْقُها المُرَجَّبُ**” sözü gibi. Ve Araplar der: “falan, kavminin **فُريخ**’idir” onları büyüttükleri ve ikram ettikleri zaman; ve onun kerametinde mübalağa yoluyla küçültüldü.

Ve **فَرّوخ**: İbrahim’in, عليه السلام, evladındandır. Ebû Hureyre’nin hadisinde: “Ey **بني فَرّوخ**”; Leys dedi: bize ulaştı ki **فَرّوخ**, İbrahim’in, عليه السلام, evladındandı; İshak ve İsmail’den sonra doğdu; nesli çoğaldı ve sayısı arttı; böylece ülkenin ortasında olan Acem’i doğurdu. Amma şairin sözü:
فإِنْ يَأْكلْ أَبو **فَرّوخَ** آكُلْ،
ولو كانت خَنانيصاً صغاراً
Şüphesiz o, onu Acem yaptı; bu yüzden yabancılık ve marifelik sebebiyle onu gayr-i munsarif kıldı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر خ * * الفَر ﴿خُ﴾ ولد الطائر والأنثى * فَرْخةٌ * وجمع القلة * أفْرَخَ * الطائر و * فَرَّخَ تفريخا * قلت معناه صار ذا فراخ

##### Türkçe

* ف ر خ * * **الفَر﴿خُ﴾**: kuşun yavrusu ve dişisi. * **فَرْخةٌ** * ve azlık çoğulu: * **أفْرَخَ** * kuş ve * **فَرَّخَ** تفريخا *; “manası: yavruları olan oldu” dedim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرخ: ولد الطائر هذا الأصل، وقد استعمل في كل صغير من الحيوان والنبات: الشجر وغيرها. ج القليل أفرخ، بضم الراء، وأفراخ، وهو شاذ، لأن فعلا الصحيح العين لا يجمع على أفعال، وشذ منه ثلاثة ألفاظ فرخ وأفراخ، وزند وأزناد، وحمل وأحمال، قاله ابن هشام في شرح الكعبية، وأشار إليه في التوضيح وغيره. قال: ولا رابع لها، بخلاف نحو ضيف وأضياف، وسيف وأسياف، فإنه باب واسع، كذا نقله شيخنا. وفراخ، بالكسر جمع كثير، وكذلك فروخ، بالضم، وفرخ، بحذف الواو، وأفرخة، جمع قليل نادر، عن ابن الأعرابي. وأنشد:
  أفواقها حذة الجفير كأنها                      أفواه أفرخة من النغران

  وفرخان، بالكسر جمع كثير. والفرخ: الرجل الذليل المطرود، وقد فرخ، إذا ذل، قاله أبو منصور. ومن المجاز: الفرخ الزرع المتهيىء للانشقاق بعد ما يطلع، وقيل هو إذا صارت له أغصان، وقد فرخ وأفرخ، وقال الليث: الزرع ما دام في البذر فهو الحب، فإذا انشق الحب عن الورق فهو الفرخ، فإذا طلع رأسه فهو الحقل. والفرخ علم. والفرخ مقدم الدماغ، على التشبيه، كما قيل له: العصفور، جمعه فراخ. قال الفرزدق:
  ويوم جعلنا البيض فيه لعامر                      مصممة تفأى فراخ الجماجم يعني به الدماغ. والفرخ: مقدم دماغ الفرس. وأفرخت البيضة والطائرة وفرخت، مشددا: صار، هكذا بالصاد في النسخ التي بأيدينا، والذي في اللسان وغيره: طار لها، بالطاء المهملة فرخ. وهي مفرخ، كمحسن ومفرخ، بالتشديد، وأفرخ البيض: خرج فرخه وأفرخ الطائر: صار ذا فرخ، وفرخ، كذلك. والمفارخ: مواضع تفريخها، لم يذكروا له مفردا. واستفرخ الحمام: اتخذها للفراخ، ومنه قول الحريري. يستفرخ حيث لاأفراخ. ومن المجاز: فرخ الروع، بفتح الراء تفريخا: ذهب، كأفرخ، ومنهم من ضبط الروع، بالضم، ولا معنى لذهاب القلب، كما هو ظاهر، يقال: ليفرخ عنك روعك، أي ليخرج عنك فزعك كما يخرح الفرخ عن البيضة. وفرخ الرجل: تفريخا فزع ورعب، وفرخ الرعديد، بالبناء للمجهول، تفريخا: رعب وأرعد، وكذلك الشيخ الضعيف. وقال الأزهري: يقال للفرق الرعديد: قد فرخ تفريخا، وفرخ القوم: ضعفوا، أي صاروا كالفراخ من ضعفهم. وفي الأساس: من المجاز فرخ الزرع تفريخا: نبت أفراخه، وفرخ شجرهم فراخا كثيرة، وهي ما يخرج في أصوله من صغاره. وفرخ الرجل: كفرح: زال فزعه واطمأن. وقال الهوازني: إذا سمع صاحب الآمة الرعد والطحن فرخ إلى الأرض أي لزق بها، تفريخا، هذا مقتضى عبارته، وقد ورد من باب فرح أيضا. وفي حديث أبي هريرة يا بني فروخ، قال الليث: هو كتنور من ولد إبراهيم عليه وعلى نبيينا أفضل الصلاة والسلام أخو سيدنا الذبيح إسماعيل، وسيدنا الغيور إسحاق عليهما السلام، ولد بعدهما وكثر نسله ونما عدده، فهو أبو العجم الذين في وسط البلاد، وهو فاري، ومعناه السعيد طالعه، وقد تيط واوه في الاستعمال. وقال الشاعر:
  فإن يأكل أبو فروخ آكـل                      ولو كانت خنانيصا صغارا قال ابن منظور: جعله أعجميا فلم يصرفه، لمكان العجمة والتعريف. ومن المجاز أفرخ الأمر وفرخ: استبان آخر أمره بعد اشتباه. ومنه أيضا أفرخ القوم بيضتهم، وفي بعض الأمهات بيضهم، إذا أبدوا سرهم، يقال ذلك للذي أظهر أمره وأخرج خبره، لأن إفراخ البيض أن يخرج فرخه، ومنه أيضا نقل الأزهري عن أبي عبيد من أمثالهم المنتشرة في كشف الكرب عند المخاوف عن الجبان قولهم أفرخ روعك يا فلان، أي سكن جأشك، يقول: ليذهب رعبك وفزعك؛ فإن الأمر ليس على ما تحاذر. وفي الحديث كتب معاوية إلى ابن زياد أفرخ روعك قد وليناك الكوفة وكان يخاف أن يوليها غيره. وأفرخ فؤاد الرجل، إذا خرج، روعه وانكشف عنه الفزع كما تفرخ البيضة إذا انفلقت عن الفرخ فخرج. وأصل الإفراخ الانكشاف، قال الأزهري: وقلبه ذو الرمة لمعرفته بالمعنى فقال:
  ولي يهز انهزاما وسطـهـا زعـلا                      جذلان قد أفرخت عن روعه الكرب قال: والروع في الفؤاد كالفرخ في البيضة. وأنشد:

  وقل للـفـؤاد إن نـزابـك نـزوة                      من الخوف أفرخ أكثر الروع باطله وقال أبو عبيدة: أفرخ روعه إذا دعي له أن يسكن روعه ويذهب. والفرخة، بفتح فسكون: السنان العريض. وفريخ، كزبير: لب أزهر بن مروان المحدث. وقولهم فلان فريخ قريش، إنما هو تصغير تعظم على وجه المدح، كقول الحباب بن المنذر: أناجذيلها المحكك وعذيقها المرجب. والعرب تقول: فلان فريخ قومه، إذا كانوا يعظمونه ويكرمونه، وصغر على وجه المبالغة في كرامته. ومما يستدرك عليه: باض فيهم الشيطان وفرخ، أي اتخذهم مسكنا ومعبرا لا يفارقهم، كما يلازم الطائر موضع بيضه وأفراخه. وقال بعضهم:
  أرى فتنة هاجت وباضت وفرخت                      ولو تركت طارت إليها فراخهـا وفي الحديث أنه نهى عن بيع الفروخ بالمكيل من الطعام. قال ابن الأثير: الفروخ من السنبل: ما استبان عاقبته وانعقد حبه، وهو مثل نهيه عن بيع المخاضرة والمحاقلة. والفرخ، ككتف: المدغدغ من الرجال. والفريخ، مصغرا، قين كان في الجاهلية تنسب إليه النصال الفريخية، ومنه قول الشاعر:
  ومقذوذين من بري الفريخ ومن المجاز: فلان فرخ من الفروخ، أي ولد زني. وقال الخفاجي في شفاء الغليل: هو إطلاق أهل المدينة خاصة. وقال شيخنا: بل هو إطلاق شائع مولد في الحجاز. وفي الأساس: فلان فريخ قومه، للمكرم فيهم، شبيه بفريخ في بيت قوم يربونه ويرفرفون عليه. وللمعاني متصرفات ومذاهب، ألا تراهم قالوا: أعز من بيضة البلد، حيث كانت عزيزة لترفرف النعامة عليها وحضنها، وأذل من بيضة البلد، لتركها إياها وحضن أخرى. وشيبان بن فروخ محدث مشهور خرج له الأئمة، وذكره الحافظ في التقريب. وعمرو بن خالد بن فروخ الحراني التميمي، والد أبي علاثة، من رجال الصحيحين.

##### Türkçe

**الفرخ**: kuş yavrusu; bu asıldır. Ve her hayvan ve bitkiden küçük olanın hepsinde kullanılmıştır: ağaç ve başkaları. Azın çoğulu **أفرخ** (ر harfinin ötreli olmasıyla) ve **أفراخ**tır; o şâzdır; çünkü gözü sahih olan **فعلا** vezni **أفعال** üzerine cem‘ edilmez. Ondan üç lafız şâz olmuştur: **فرخ** ve **أفراخ**; **زند** ve **أزناد**; **حمل** ve **أحمال**. Bunu İbn Hişâm **شرح الكعبية**’de söylemiştir; ve ona **التوضيح**’ta ve başkasında işaret etmiştir. Dedi: “Ve onun dördüncüsü yoktur”; **ضيف** ve **أضياف**, **سيف** ve **أسياف** gibi olanın aksine; çünkü o geniş bir bâbdır. Şeyhimiz böyle nakletmiştir. Ve **فراخ** (kesre ile) çokluk cem‘idir; ve yine **فروخ** (ötre ile) ve **فرخ** (vâvı hazf ederek) ve **أفرخة** az ve nâdir bir cem‘dir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
  أفواقها حذة الجفير كأنها                      أفواه أفرخة من النغران

Ve **فرخان** (kesre ile) çokluk cem‘idir. Ve **الفرخ**: zelil, kovulmuş adamdır; ve **فرخ** etmiştir; zelil olduysa; bunu Ebû Mansûr söylemiştir. Mecazdan: **الفرخ**; çıktıktan sonra yarılmaya hazırlanmış ekindir; ve denildi ki: dalları olduğunda odur. Ve **فرخ** etti ve **أفرخ** etti. Leys dedi: ekin, tohumda kaldığı müddetçe o habbedir; habbe yapraktan yarılınca o **الفرخ**tur; başı çıkınca o **الحقل**dir. Ve **الفرخ** bir alemdir. Ve **الفرخ**: teşbih üzere beynin önü; nitekim ona **العصفور** denilmiştir; onun çoğulu **فراخ**tır. Ferazdak dedi:
  ويوم جعلنا البيض فيه لعامر                      مصممة تفأى فراخ الجماجم يعني به الدماغ.

Bununla beyni kasteder. Ve **الفرخ**: atın beyninin önü. Ve **أفرخت** yumurta ve kuş; ve **فرخت** (şeddeli): oldu; elimizdeki nüshalarda böyle **بالصاد** iledir; ve **اللسان**’da ve başkasında olan: ona uçtu; **بالطاء المهملة** ile **فرخ**. Ve o **مفرخ**tir; **كمحسن** ve **مفرخ** (teşdîd ile). Ve **أفرخ** yumurta: yavrusu çıktı. Ve **أفرخ** kuş: yavrulu oldu; ve **فرخ** da böyledir. Ve **المفارخ**: onun yumurtlatma yerleridir; onun için bir müfred zikretmediler. Ve **استفرخ** güvercin: onu yavrular için edindi. Ve ondan Harîrî’nin sözü: “يستفرخ حيث لاأفراخ”. Mecazdan: **فرخ الروع** (ر’nin fethasıyla) **تفريخا**: gitti; **أفرخ** gibi. Ve onlardan kimi **الروع**u (ötre ile) ضبط etti. Ve kalbin gitmesine bir mânâ yoktur; göründüğü üzere. Denilir: “ليفـرخ عنك روعك”, yani: korkun senden çıksın; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve **فرخ** adam **تفريخا**: korktu ve dehşete düştü. Ve **فرخ الرعديد** (meçhul bina ile) **تفريخا**: dehşete düştü ve gök gürledi; ve yine zayıf ihtiyar da böyledir. Ezherî dedi: titrek korkağa denilir: “قد فرخ تفريخا”. Ve **فرخ القوم**: zayıfladılar; yani zayıflıklarından yavrular gibi oldular. **الأساس**’ta: mecazdan **فرخ الزرع تفريخا**: filizleri bitti. Ve **فرخ شجرهم** çok **فراخا**: o, köklerinde küçüklerinden çıkan şeydir. Ve **فرخ** adam: **كفرح**: korkusu gitti ve sükûnet buldu. Hevâzenî dedi: **الآمة** sahibi gök gürültüsünü ve öğütmeyi işitince yere **فرخ** etti; yani ona yapıştı; **تفريخا**; bu, onun ibaresinin مقتضasıdır; ve **فرح** bâbından da vârid olmuştur. Ebû Hureyre hadîsinde: “يا بني فروخ”. Leys dedi: o, İbrâhîm’in (ona ve nebîmize en faziletli salât ve selâm olsun) evlâdından **كتنور** gibidir; efendimiz kurbanlık İsmâ‘îl’in ve efendimiz gayûr İshâk’ın (ikisine selâm) kardeşidir; onlardan sonra doğdu; nesli çoğaldı ve sayısı arttı; o, memleketlerin ortasında olan Acemlerin babasıdır. Ve o **فاري**dir; mânâsı: talihi mesut olandır. Ve vâvı kullanımda **تيط** edilmiştir. Şair dedi:
  فإن يأكل أبو فروخ آكـل                      ولو كانت خنانيصا صغارا

İbn Manzûr dedi: onu Acemce yaptı; bu yüzden onu sarf etmedi; acemlik ve marifelik sebebiyle. Mecazdan: **أفرخ الأمر** ve **فرخ**: karışıklıktan sonra işin sonu açığa çıktı. Ve ondan da: **أفرخ القوم بيضتهم**; bazı ana kaynaklarda **بيضهم**; sırlarını açığa vurduklarında. Bu, işini ortaya çıkaran ve haberini çıkaran için söylenir; çünkü yumurtanın **إفراخ**ı, yavrusunun çıkmasıdır. Ve ondan da Ezherî, Ebû Ubeyd’den, korkular anında kederi açmada yaygın olan darbımesellerinden korkak hakkında onların sözünü nakletti: “أفرخ روعك يا فلان”, yani: cesaretin sükûnet buldu; der ki: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş, çekindiğin üzere değildir. Hadîste: Muâviye İbn Ziyâd’a yazdı: “أفرخ روعك قد وليناك الكوفة”; ve o, onu başkasına vereceğinden korkuyordu. Ve **أفرخ فؤاد الرجل**: korkusu çıktı ve ondan dehşet açıldı; tıpkı yumurtanın yavru için yarılıp onun çıkması gibi. Ve **الإفراخ**ın aslı açılmadır. Ezherî dedi: Zü’r-Rumme’nin kalbi mânâyı bilmesi sebebiyle dedi ki:
  ولي يهز انهزاما وسطـهـا زعـلا                      جذلان قد أفرخت عن روعه الكرب

Dedi: ve **الروع** fûâdda, yumurtadaki yavru gibidir. Ve inşâd etti:

  وقل للـفـؤاد إن نـزابـك نـزوة                      من الخوف أفرخ أكثر الروع باطله

Ebû Ubeyde dedi: “**أفرخ روعه**”, ona korkusunun sükûnet bulması ve gitmesi için dua edildiğinde. Ve **الفرخة** (fetha sonra sükûn ile): geniş mızrak ucudur. Ve **فريخ** (Zübeyr gibi): muhaddis Mervân oğlu Ezher’in lakabıdır. Ve onların sözü: “falanca **فريخ قريش**”; o ancak medih yoluyla büyütme üzere bir küçültmedir; Münzir oğlu Hubbâb’ın sözü gibi: “أناجذيلها المحكك وعذيقها المرجب”. Ve Araplar der: “falanca kavminin **فريخ**idir”; onu büyüttüklerinde ve ikram ettiklerinde; ve onun kerametinde mübalağa üzere küçültülmüştür. Ve ona istidrâk olunanlardandır: “şeytan onların içinde yumurtladı ve **فرخ** etti”; yani onları mesken ve geçit edindi; onlardan ayrılmaz; tıpkı kuşun yumurtasının ve yavrularının yerini ملازمة etmesi gibi. Bazıları dedi:
  أرى فتنة هاجت وباضت وفرخت                      ولو تركت طارت إليها فراخهـا

Hadîste: o, yiyeceğin kile ile ölçüleninden **الفروخ**un satışını yasakladı. İbnü’l-Esîr dedi: **الفروخ** başaktan olan: akıbeti açığa çıkan ve tanesi bağlanan şeydir; ve o, **المخاضرة** ve **المحاقلة** satışını yasaklaması gibidir. Ve **الفرخ** (ketif gibi): erkeklerden gıdıklanan kimsedir. Ve **الفريخ** (küçültme olarak): câhiliyede bir demirciydi; ona **النصال الفريخية** nisbet edilir; ve ondan şairin sözü:
  ومقذوذين من بري الفريخ

Mecazdan: “falanca **فرخ**tır **من الفروخ**”; yani zina çocuğudur. Hufâcî **شفاء الغليل**’de dedi: o, özellikle Medine ehlinin إطلاقıdır. Şeyhimiz dedi: bilakis o, Hicaz’da yaygın, müvelled bir إطلاقtır. **الأساس**’ta: “falanca kavminin **فريخ**idir”; içlerinde ikram olunan için; bir kavmin evinde **فريخ** gibi; onu büyütürler ve onun üzerine kanat gererler. Ve mânâların tasarrufları ve mezhepleri vardır; görmüyor musun ki onlar dediler: “**أعز من بيضة البلد**”; devekuşunun onun üzerine kanat germesi ve onu kuluçkaya yatırması sebebiyle azizdi. Ve “**أذل من بيضة البلد**”; onu bırakması ve başkasını kuluçkaya yatırması sebebiyle. Ve Şeybân b. **فروخ** meşhur bir muhaddistir; imamlar ondan rivayet çıkarmışlardır; ve Hâfız onu **التقريب**’de zikretmiştir. Ve Amr b. Hâlid b. **فروخ** el-Harrânî et-Temîmî, Ebû Ulâse’nin babası, **الصحيحين** رجالindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرِخَ
1 فَرِخَ ذ , aor. فَرَخَ , (K,) inf. n. فَرَخٌ, (TK,) He (a man, TA) became free from fright, or fear, and at ease, or calm. (K.) [See also 4.] ― -b2- And فَرِخَ اـِلَى الأَرْضِ He clave to the ground; (K, TA;) as also ↓ فرّخ. (TA.)

فَرَّخَتْ
2 فَرَّخَتْ ذ , and ↓ أَفْرَخَتْ, said of a bird, (S, A, Msb, K, but in the S and Msb the verbs are in the masc. forms,) [inf. n. of the former تَفْرِيخٌ,] She had [or she produced by hatching] a young one, (Msb, K,) or young ones. (A.) [In the L, in one place, and so, accord. to the TA, in other lexicons, for صَارَ in the explanatory phrase صَارَ لَهَا فَرْخٌ, is put طَارَ; as though the verbs signified She had a young one that flew.] ― -b2- And both verbs, said of an egg (بَيْضَةٌ), It had [or produced] a young one: (L, K:) or افرخت said of an egg, it had in it a young bird: (ISh, TA in art. بيض:) or it broke open from over the young bird, which thereupon came forth from it. (AHeyth, TA in art. روع; and Msb.) ― -b3- See also the next paragraph, in two places. ― -b4- فرّخ الزَّرْعُ, (S, A, L, K,) inf. n. تَفْرِيخٌ, (S, L,) (tropical:) The seed-produce, or corn, was ready to cleave open, when it had come up: (S:) or produced many shoots: (A:) or put forth its shoots: (K:) or shot forth into leaf from the grain, when the latter had cloven asunder; as also ↓ افرخ. (L.) [See also قَصَّبَ.] And فرّخ شَجَرُهُمْ فِرَاخاً كَثِيرَةً (tropical:) Their trees produced many offsets, or shoots from their roots or stems. (A.) ― -b5- See also 1. ― -b6- [Hence,] وَفَرَّخَ َبَاضَ فِيهِمُ الشَّيْطَانُ, occurring in a trad., means (tropical:) The devil made his fixed abode among them; like as a bird keeps to the place of its eggs and young ones. (L.) And [in like manner] one says, فرّخ الشيطان فِى رَأْسِهِ (tropical:) The devil took up an abode in his head. (TA in art. فحص.) ― -b7- فرّخ القَوْمُ means (assumed tropical:) The people, or party, became weak; i. e., became like young birds. (K.) And فرّخ said of a man, (assumed tropical:) He was, or became, base, vile, or abject. (T, TA.) And (assumed tropical:) He (a man) was frightened; or he feared, or was afraid. (K.) And فُرِّخَ, in the pass. form, said of a coward, and of a weak old man, inf. n. تَفْرِيخٌ, (assumed tropical:) He was frightened, and made to tremble. (L.)

أَفْرَخَتْ
4 أَفْرَخَتْ ذ said of a bird: ― -b2- and of an egg: see 2. ― -b3- [Hence,] one says, أَفْرَخَ بَيْضَةُ القَوْمِ, meaning (assumed tropical:) What was hidden, of the affair, or case, of the people, or company of men, became apparent. (ISh, TA in art. بيض. [See also a similar phrase in what follows.]) And افرخ فُؤَادُهُ (tropical:) His heart became free from fear: fear in the heart being likened to a young bird in the egg. (L.) And افرخ الرَّوْعُ (tropical:) Fright, or fear, departed; (S, K, TA;) as also ↓ فرّخ, inf. n. تَفْرِيخٌ: (K, TA:) and one says, لِيُفْرِحْ رَوْعُكَ (tropical:) Let thy fright, or fear, depart; like as the young bird goes forth from the egg. (S, TA. [But see رَوْعٌ: and see also a phrase similar to this in what follows.]) And أَفْرَخَ الأَمْرُ The affair, or case, became manifest, or plain, (S, A, L, K,) as to its issue, or result, (L,) after having been confused, or dubious; (S, A, L, K;) as also ↓ فرّخ. (L.) ― -b4- افرخ القَوْمُ بَيْضَهُمْ, (S, L, K,) or بَيْضَتَهُمْ, (as in some copies of the K,) meaning (tropical:) The people, or party, disclosed their secret, (S, L, K, TA,) is said of those whose case has become apparent. (L.) [Hence it seems that افرخ البَيْضَةَ properly signifies It (a bird) hatched the egg, and produced the young bird.] أَفْرِخْ رَوْعَكَ (tropical:) Calm thy mind, (S, L, K, TA,) is a prov., mentioned by Az, from A'Obeyd, as said, on occasions of fear, to him who is cowardly. (L, TA.) And أَفْرَخَ رَوْعَهُ means (assumed tropical:) He prayed for him that his fright, or fear, might become calmed, and depart. (AO, TA.) ― -b5- See also 2, latter half.

استفرخ الحَمَامَ
10 استفرخ الحَمَامَ ذ He took for himself the pigeons (S, K) for their young ones, (S,) or for [the purpose of their producing] young ones. (K.)

فَرْخٌ
فَرْخٌ ذ The young one of a bird: (S, A, Mgh, L, K:) this is the primary signification: (L:) or, of any creature that lays eggs: (Msb:) fem. with ة: (S, A:) and, (L, K,) sometimes, (L,) the young one of any animal: (L, K:) pl. (of pauc., S, L) أَفْرُخٌ and أَفْرَاخٌ (S, Mgh, L, Msb, K) and أَفْرِخَةٌ, (L, K,) the last of which is extr. [with respect to rule], (IAar,) and (of mult., S, L) فِرَاخٌ (S, L, Msb, K) and فِرْخَانٌ (L, Msb, K) and فُرُوخٌ (Msb, K) and فُرُخٌ. (L.) [See an ex. (from a poet) in which فِرَاخ is treated grammatically as a sing. in the first paragraph of art. خلف.] ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A base, a vile, or an abject, man, who is driven away. (K.) And one says, فُلاَنٌ فَرْخٌ مِنَ الفِرَاخِ, (TA,) or من الفُرُوخِ, (so in two copies of the A,) meaning (tropical:) Such a one is a bastard: (A, TA:) said by El-Khafلjee to be a phrase of the people of El-Medeeneh, peculiarly; but accord. to MF, it is a post-classical phrase common in El-Hijلz. (TA.) ― -b3- And (tropical:) A sucker, an offset, or a sprout, of any plant (L, K) or tree &c.: (L:) or a branch of a tree: or, as some say, a branch that is in the middle of a tree: (Ham p. 347:) or [its pl.] فِرَاخٌ signifies offsets, or shoots, from the roots or stems of trees: (A:) and this is also said to signify worms that are in herbs. (Ham p. 491.) And (tropical:) Seed-produce, or corn, shooting forth into leaf from the grain, when the latter has cloven asunder: (Lth, TA:) or, ready to cleave open, (S, K,) when it has come up: (S:) or, when it has shoots. (L.) ― -b4- And الفَرْخُ signifies (tropical:) The fore part of the brain; (K, TA;) thus called by way of comparison [to the young one of a bird], in like manner as it is called العُصْفُورُ; (TA;) or the عصفور is beneath the فَرْخ: (TA in art. عصفر:) the pl. is فِرَاخٌ: and الفَرْخُ signifies [also, particularly,] the fore part of the brain of the horse. (TA in the present art.) In the saying of ElFarezdak,
وَيَوْمَ جَعَلْنَا البِيضَ فِيْهِ لِعَامِرٍ
مُصَمِّمَةً تَفْأَى فِرَاخَ الجَمَاجِمِ
he means [And a day in which we made the swords, penetrating into that which they smote, cleave] the brains [lit. brain (الدّمَاغ) of the tribe of 'ءmir]. (S, TA.)

فَرِخٌ
فَرِخٌ ذ , like كَتِفٌ, (assumed tropical:) A man whose grounds of pretension to respect, or honour, are suspected. (TA.)

فَرْخَةٌ
فَرْخَةٌ ذ fem. of فَرْخٌ [q. v.]. (S, A.) ― -b2- Also (assumed tropical:) A broad سِنَان [or spear-head]. (K.) ― -b3- فَرْخَةُ الدَّيْلَمِ: see ذُرَّاحٌ.

فُرَيْخٌ
فُرَيْخٌ ذ a dim. [of فَرْخٌ]: hence the saying, فُلَانٌ فُرَيْخُ قُرَيْشٍ (tropical:) [Such a one is the honoured and cherished of Kureysh]: فريخ being here a dim. (S, K) denoting magnification (K) [i. e.] denoting commendation: (S:) and فُلاَنٌ فُرَيْخُ قَوْمِهِ (tropical:) Such a one is the honoured [and cherished] of his people; like a little young bird in the house of a people who rear it and treat it with kindness. (A.)

فُرَيْخِيَّةٌ
فُرَيْخِيَّةٌ ذ [or, probably, فُرَخِيَّةٌ, agreeably with analogy,] an epithet applied to نِصَال [meaning “ arrow-heads, ” &c., but app. a mistranscription for نِبَال i. e. “ arrows ”], which were so called in relation to الفُرَيْخ, a certain blacksmith in the Time of Ignorance: (TA:) or الفُرَيْخ was a man who used, in the Time of Ignorance, to pare, or shape, arrows: (S:) mentioned by a poet in the saying,
وَمَقْذُوذَيْنِ مِنْ بَرْىِ الفُرَيخِ
[And two feathered arrows of the paring, or shaping of El-Fureykh]. (S, TA.) [Freytag mentions فُرَّخِىٌّ, as applied to an arrow, meaning “ ad virum فرّيخ appellatum referendus: ” but he names no authority: and it has been shown above that the name of the man is without teshdeed; and so, therefore, is its rel. n.]

فَرُّوخٌ
فَرُّوخٌ ذ Ears of wheat of which the final condition has become apparent, and of which the grain has become organized and compact: occurring in a trad., in which the selling of such for measured wheat is forbidden. (IAth, TA.)

مُفْرَخٌ
مُفْرَخٌ ذ : see مَفَارِخُ.

مُفْرِخٌ
مُفْرِخٌ ذ A hen-bird having [or producing by hatching] a young one [or young ones (see 2)]; (L, K;) as also ↓ مُفَرِّخٌ. (L.)

مُفَرَّخٌ
مُفَرَّخٌ ذ : see مَفَارِخُ.

مُفَرّخٌ
مُفَرّخٌ ذ : see مُفْرِخٌ.

مَفَارِخُ
مَفَارِخُ ذ , a pl. of which the sing. is not mentioned, (TA,) Places where birds have [or produce by hatching] young ones. (K.) [Such a place may be called, accord. to analogy, ↓ مُفْرَخٌ (which may be the sing. of مَفَارِخُِ) and ↓ مُفَرَّخُ.]

##### Türkçe

**فَرِخَ**
1 **فَرِخَ** ذ , muzâri‘i **فَرَخَ** , (K,) mastar ismi **فَرَخٌ**, (TK,) O (bir adam, TA) ürküntüden yahut korkudan kurtuldu ve rahat, yahut sakin oldu. (K.) [Bkz. ayrıca 4.] ― -b2- Ve **فَرِخَ اـِلَى الأَرْضِ** Yere yapıştı; (K, TA;) bunun gibi ↓ **فرّخ**. (TA.)

**فَرَّخَتْ**
2 **فَرَّخَتْ** ذ , ve ↓ **أَفْرَخَتْ**, bir kuş hakkında söylenir, (S, A, Msb, K, fakat S ve Msb’de fiiller müzekker şekillerdedir,) [öncekinin mastarı **تَفْرِيخٌ**dur,] O, bir yavruya sahip oldu [yahut kuluçkadan bir yavru çıkardı], (Msb, K,) yahut yavrulara. (A.) [L’de bir yerde, ve TA’ya göre diğer lugatlarda da, açıklayıcı ibare **صَارَ لَهَا فَرْخٌ** içindeki **صَارَ** yerine **طَارَ** konmuştur; sanki fiiller “uçan bir yavruya sahip oldu” mânasına geliyormuş gibi.] ― -b2- Ve her iki fiil, bir yumurta (**بَيْضَةٌ**) hakkında söylenince, O, bir yavruya sahip oldu [yahut bir yavru çıkardı]: (L, K:) yahut **افرخ** bir yumurta hakkında söylenince, içinde bir yavru kuş vardı: (ISh, TA, md. **بيض**:) yahut yavru kuşun üzerinden yarılıp açıldı; bunun üzerine yavru ondan çıktı. (AHeyth, TA, md. **روع**; ve Msb.) ― -b3- Ayrıca bir sonraki paragrafa, iki yerde, bak. ― -b4- **فرّخ الزَّرْعُ**, (S, A, L, K,) mastar ismi **تَفْرِيخٌ**, (S, L,) (mecaz:) Tohum mahsulü, yahut ekin, baş verip yükseldiğinde yarılmaya hazır oldu: (S:) yahut birçok filiz çıkardı: (A:) yahut filizlerini çıkardı: (K:) yahut tane yarılıp ayrıldıktan sonra ondan yapraklanarak fışkırdı; bunun gibi ↓ **افرخ**. (L.) [Bkz. ayrıca **قَصَّبَ**.] Ve **فرّخ شَجَرُهُمْ فِرَاخاً كَثِيرَةً** (mecaz:) Ağaçları, köklerinden yahut gövdelerinden birçok sürgün, yahut filiz çıkardı. (A.) ― -b5- Ayrıca 1’e bak. ― -b6- [Bundan dolayı,] **وَفَرَّخَ َبَاضَ فِيهِمُ الشَّيْطَانُ**, bir hadiste vârid olup, (mecaz:) Şeytan onların arasında yerleşik yurt edindi; tıpkı kuşun yumurtalarının ve yavrularının bulunduğu yere bağlı kalması gibi. (L.) Ve [aynı şekilde] denir: **فرّخ الشيطان فِى رَأْسِهِ** (mecaz:) Şeytan onun başında bir mesken edindi. (TA, md. **فحص**.) ― -b7- **فرّخ القَوْمُ** demektir ki (varsayılan mecaz:) Kavim, yahut topluluk, zayıfladı; yani yavru kuşlar gibi oldu. (K.) Ve **فرّخ** bir adam hakkında söylenince, (varsayılan mecaz:) O, alçak, bayağı, yahut zelil oldu. (T, TA.) Ve (varsayılan mecaz:) O (bir adam) korktu; yahut korktu, yahut korkar oldu. (K.) Ve edilgen şekliyle **فُرِّخَ**, bir korkak ve zayıf bir ihtiyar hakkında söylenir, mastar ismi **تَفْرِيخٌ**, (varsayılan mecaz:) O korkutuldu ve titretildi. (L.)

**أَفْرَخَتْ**
4 **أَفْرَخَتْ** ذ bir kuş hakkında söylenir: ― -b2- ve bir yumurta hakkında: 2’ye bak. ― -b3- [Bundan dolayı,] denir: **أَفْرَخَ بَيْضَةُ القَوْمِ**, mânası (varsayılan mecaz:) Kavmin yahut topluluğun işinden yahut hâlinden gizli olan şey açığa çıktı. (ISh, TA, md. **بيض**. [Bkz. ayrıca aşağıda gelenin içinde benzeri bir ibare.]) Ve **افرخ فُؤَادُهُ** (mecaz:) Kalbi korkudan kurtuldu: kalpteki korku, yumurtadaki yavru kuşa benzetilmiştir. (L.) Ve **افرخ الرَّوْعُ** (mecaz:) Ürküntü yahut korku gitti; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **فرّخ**, mastar ismi **تَفْرِيخٌ**: (K, TA:) ve denir: **لِيُفْرِحْ رَوْعُكَ** (mecaz:) Ürküntün yahut korkun gitsin; tıpkı yavru kuşun yumurtadan çıkması gibi. (S, TA. [Fakat **رَوْعٌ**’a bak; ve ayrıca aşağıda gelenin içinde buna benzer bir ibareye bak.]) Ve **أَفْرَخَ الأَمْرُ** İş, yahut hâl, neticesi yahut sonucu bakımından (L,) karışık yahut şüpheli olduktan sonra, (S, A, L, K,) belirgin yahut açık oldu; (S, A, L, K;) bunun gibi ↓ **فرّخ**. (L.) ― -b4- **افرخ القَوْمُ بَيْضَهُمْ**, (S, L, K,) yahut **بَيْضَتَهُمْ**, (K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi,) mânası (mecaz:) Kavim yahut topluluk sırlarını açığa vurdu, (S, L, K, TA,) hâli açığa çıkmış olanlar hakkında söylenir. (L.) [Bundan anlaşılıyor ki **افرخ البَيْضَةَ** aslında “O (kuş) yumurtayı kuluçkaya yatırdı ve yavru kuşu çıkardı” demektir.] **أَفْرِخْ رَوْعَكَ** (mecaz:) Zihnini sakinleştir, (S, L, K, TA,) bir darb-ı meseldir; Az tarafından A’Obeyd’den, korku hâllerinde korkak olana söylenir diye nakledilmiştir. (L, TA.) Ve **أَفْرَخَ رَوْعَهُ** demektir ki (varsayılan mecaz:) Onun için, ürküntüsünün yahut korkusunun sakinleşip gitmesi için dua etti. (AO, TA.) ― -b5- Ayrıca 2’nin ikinci yarısına bak.

**استفرخ الحَمَامَ**
10 **استفرخ الحَمَامَ** ذ Güvercinleri (S, K) kendisi için, yavruları için, (S,) yahut [yavru üretmeleri] maksadıyla aldı. (K.)

**فَرْخٌ**
**فَرْخٌ** ذ Kuşun yavrusu: (S, A, Mgh, L, K:) bu, aslî mânadır: (L:) yahut yumurta bırakan her yaratığın yavrusu: (Msb:) müennesi ة ile: (S, A:) ve, (L, K,) bazen, (L,) herhangi bir hayvanın yavrusu: (L, K:) cem‘i (azlık için, S, L) **أَفْرُخٌ** ve **أَفْرَاخٌ** (S, Mgh, L, Msb, K) ve **أَفْرِخَةٌ**, (L, K,) bunun sonuncusu kaideye göre şâzdır, (IAar,) ve (çokluk için, S, L) **فِرَاخٌ** (S, L, Msb, K) ve **فِرْخَانٌ** (L, Msb, K) ve **فُرُوخٌ** (Msb, K) ve **فُرُخٌ**. (L.) [**فِرَاخ**’ın nahivce tekil gibi muamele gördüğü bir örneğe (bir şairden) md. **خلف**’ın ilk paragrafında bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] (varsayılan mecaz:) Kovulan, alçak, bayağı, yahut zelil bir adam. (K.) Ve denir: **فُلاَنٌ فَرْخٌ مِنَ الفِرَاخِ**, (TA,) yahut **من الفُرُوخِ**, (A’nın iki nüshasında böyle,) mânası (mecaz:) Filân kimse piçtir: (A, TA:) El-Khafلjee tarafından bunun özellikle Medine halkının bir sözü olduğu söylenmiştir; fakat MF’ye göre Hicaz’da yaygın, müteahhir bir ifadedir. (TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) Herhangi bir bitkinin (L, K) yahut ağacın vb. emici sürgünü, kök sürgünü, yahut filizi: (L:) yahut bir ağacın dalı: yahut bazılarına göre, ağacın ortasında bulunan bir dal: (Ham s. 347:) yahut [onun çoğulu] **فِرَاخٌ** ağaçların köklerinden yahut gövdelerinden çıkan sürgünler yahut filizler demektir: (A:) ve bunun, otların içinde bulunan kurtlar mânasına geldiği de söylenmiştir. (Ham s. 491.) Ve (mecaz:) Tane yarılıp ayrıldıktan sonra ondan yapraklanarak fışkıran tohum mahsulü yahut ekin: (Lth, TA:) yahut baş verip yükseldiğinde yarılmaya hazır olan, (S, K,) (S:) yahut filizleri olduğunda. (L.) ― -b4- Ve **الفَرْخُ** (mecaz:) Beynin ön kısmı demektir; (K, TA;) kuş yavrusuna benzetme yoluyla böyle adlandırılmıştır; tıpkı ona **العُصْفُورُ** denmesi gibi; (TA;) yahut **عصفور** **فَرْخ**’un altındadır: (TA, md. **عصفر**:) çoğulu **فِرَاخٌ**dur: ve **الفَرْخُ** [ayrıca, özellikle] atın beyninin ön kısmı demektir. (TA, bu maddede.) El-Farezdak’ın şu sözünde,
وَيَوْمَ جَعَلْنَا البِيضَ فِيْهِ لِعَامِرٍ
مُصَمِّمَةً تَفْأَى فِرَاخَ الجَمَاجِمِ
o, [Ve bir gün ki onda kılıçları, vurdukları şeye nüfuz ederek, yarıp] beyinleri [lafzen: ‘Âmir kabilesinin beyni (**الدّمَاغ**)] kastediyor. (S, TA.)

**فَرِخٌ**
**فَرِخٌ** ذ , **كَتِفٌ** gibi, (varsayılan mecaz:) Saygı yahut şeref iddiasının dayanakları şüpheli olan bir adam. (TA.)

**فَرْخَةٌ**
**فَرْخَةٌ** ذ **فَرْخٌ**’un müennesi [bkz.]. (S, A.) ― -b2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Geniş bir **سِنَان** [yahut mızrak ucu]. (K.) ― -b3- **فَرْخَةُ الدَّيْلَمِ**: **ذُرَّاحٌ**’a bak.

**فُرَيْخٌ**
**فُرَيْخٌ** ذ bir tasğîr [**فَرْخٌ**’tan]: bundan dolayı şu söz: **فُلَانٌ فُرَيْخُ قُرَيْشٍ** (mecaz:) [Filân kimse Kureyş’in şereflisi ve gözetilenidir]: burada **فريخ** bir tasğîrdir (S, K) büyütme ifade eder (K) [yani] övgü ifade eder: (S:) ve **فُلاَنٌ فُرَيْخُ قَوْمِهِ** (mecaz:) Filân kimse kavminin şereflisidir [ve gözetilenidir]; tıpkı bir kavmin evinde, onu büyütüp ona iyilikle muamele ettikleri küçük bir yavru kuş gibi. (A.)

**فُرَيْخِيَّةٌ**
**فُرَيْخِيَّةٌ** ذ [yahut, muhtemelen, kıyasa uygun olarak **فُرَخِيَّةٌ**,] **نِصَال**’a nisbetle kullanılan bir sıfat; bunlar, Câhiliye devrinde bir demirci olan **الفُرَيْخ** ile ilişki kurularak böyle adlandırılmıştır: (TA:) yahut **الفُرَيْخ** Câhiliye devrinde okları yontup şekillendiren bir adamdı: (S:) bir şairin şu sözünde anılmıştır,
وَمَقْذُوذَيْنِ مِنْ بَرْىِ الفُرَيخِ
[Ve El-Fureykh’in yontmasından yahut şekillendirmesinden iki tüylü ok]. (S, TA.) [Freytag, bir oka nisbetle **فُرَّخِىٌّ** zikreder; “فرّيخ adlı bir adama nisbet edilen” mânasında; fakat bir kaynak adı vermez: ve yukarıda, adamın adının şeddeli olmadığı gösterilmiştir; dolayısıyla onun nisbesi de böyledir.]

**فَرُّوخٌ**
**فَرُّوخٌ** ذ Son hâli belirginleşmiş ve tanesi teşekkül edip sıkılaşmış buğday başakları: bir hadiste vârid olup, böyle olanın ölçülü buğday karşılığında satılması yasaklanmıştır. (IAth, TA.)

**مُفْرَخٌ**
**مُفْرَخٌ** ذ : **مَفَارِخُ**’a bak.

**مُفْرِخٌ**
**مُفْرِخٌ** ذ Yavrusu olan [yahut kuluçkadan bir yavru çıkaran] dişi kuş [yahut yavrular (2’ye bak)]; (L, K;) bunun gibi ↓ **مُفَرِّخٌ**. (L.)

**مُفَرَّخٌ**
**مُفَرَّخٌ** ذ : **مَفَارِخُ**’a bak.

**مُفَرّخٌ**
**مُفَرّخٌ** ذ : **مُفْرِخٌ**’a bak.

**مَفَارِخُ**
**مَفَارِخُ** ذ , tekili zikredilmeyen bir çoğul, (TA,) Kuşların yavruladıkları [yahut kuluçkadan yavru çıkardıkları] yerler. (K.) [Böyle bir yere, kıyasa göre, ↓ **مُفْرَخٌ** (ki **مَفَارِخُ**’un tekili olabilir) ve ↓ **مُفَرَّخُ** denebilir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرِخَ
فَرِخَ A ( n. ac. فَرَخ 4 ),
a.  Was free from fear.

b.  [ Ila ], clave to, squatted on ( the ground ).

فَرَّخَ
فَرَّخَ II ,
a.  Hatched.

b.  Cracked, opened ( egg ).

c.  Germinated; sprouted.

d.  Swarmed, pullulated, multiplied.

e.  Became weak.

f.  Feared.

أَفْرَخَ
أَفْرَخَ IV ,
a.  see I (a) & II ( a ), ( b ), ( c ), ( d ).

f.  Abated, was allayed ( fever ).

g.  Became manifest.

فَرْخ
فَرْخ 1 , ( pl. أَفْرِخَة 15t ,  أَفْرُخ 16 ,  فِرَاْخ 23 ,  فُرُوْخ 27 ,  فِرْخَاْن 34 ,  أَفْرَاْخ 38 ),
a.  Young bird, chicken.

b.  Sucker, off-set, shoot.

c.  Abject man; bastard.

فَرْخَة
فَرْخَة 1t , ( pl. أَفْرَاْخ 38 ),
a.  see 1 (a) , ( b ).

c.  Spear-head.

فَرِخ
فَرِخ 5 ,
a.  Suspected.

فَرُّوْخ
فَرُّوْخ 31 ,
a.  Sprouting corn.

فَرَّخَ
N. P. فَرَّخَ II ,
a.  see N. P. أَفْرَخَ IV .

أَفْرَخَ
N. P. أَفْرَخَ IV , ( pl. مَفَاْرِخُ 44 ),
a.  Hen-house.

##### Türkçe

**فَرِخَ**
**فَرِخَ** A (mastar n. ac. **فَرَخ** 4),
a. Korkudan beri idi.

b. [ **Ila** ], (yere) çömeldi, (yer üzerinde) çömelip oturdu.

**فَرَّخَ**
**فَرَّخَ** II,
a. Kuluçkadan çıkardı.

b. (Yumurtayı) çatlattı, açtı.

c. Filizlendi; sürgün verdi.

d. Üşüştü, kaynaştı, çoğaldı.

e. Zayıf oldu.

f. Korktu.

**أَفْرَخَ**
**أَفْرَخَ** IV,
a. I (a) ve II (a), (b), (c), (d)’ye bak.

f. Azaldı, yatıştı (ateş).

g. Açıkça ortaya çıktı.

**فَرْخ**
**فَرْخ** 1, (çoğ. **أَفْرِخَة** 15t, **أَفْرُخ** 16, **فِرَاْخ** 23, **فُرُوْخ** 27, **فِرْخَاْن** 34, **أَفْرَاْخ** 38),
a. Yavru kuş, civciv.

b. Dip sürgünü, filiz, sürgün.

c. Aşağılık adam; piç.

**فَرْخَة**
**فَرْخَة** 1t, (çoğ. **أَفْرَاْخ** 38),
a. 1 (a), (b)’ye bak.

c. Mızrak ucu.

**فَرِخ**
**فَرِخ** 5,
a. Şüphelenilmiş.

**فَرُّوْخ**
**فَرُّوْخ** 31,
a. Filizlenen ekin.

**فَرَّخَ**
Özel isim. **فَرَّخَ** II,
a. Özel isim. **أَفْرَخَ** IV’e bak.

**أَفْرَخَ**
Özel isim. **أَفْرَخَ** IV, (çoğ. **مَفَاْرِخُ** 44),
a. Tavuk kümesi.
