# فرخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فرخ

الفَرْخ: ولد الطائر، هذا الأَصل، وقد استعمل في كل صغير من الحيوان والنبات والشجر وغيرها، والجمع القليل أَفرُخ وأَفراخه وأَفرِخَةٌ نادرة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَفْواقُها حِذَةَ الجَفِيرِ، كأَنَّها
أَفْواهُ أَفْرِخَةٍ من النِّغْرانِ
والكثير فُرُخٌ وفِراخٌ وفِرْخانٌ؛ قال:
مَعْها كفِرْخانِ الدجاجِ رُزَّخَا
دَرادِقاً، وهْيَ الشُّيوخُ فُرَّخَا
يقول: إِن هؤلاء وإِن كانوا صغاراً فإِن أَكلهم أَكل الشيوخ. والأُنثى فرخة.
وأَفْرَخَت البيضة والطائرة وفرّخت، وهي مُفْرِخٌ ومُفْرِّخٌ: طار لها فَرْخ. وأَفرخ البيضُ: خرج فرخه. وأَفرخ الطائر: صار ذا فرخ؛ وفرَّخ كذلك. واسْتَفْرَخُوا الحَمامَ: اتخذوها للفراخ. وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: أَتاه قوم فاستأْمروه في قتل عثمان، رضي الله عنه، فنهاهم وقال: إِن تفعلوه فَبَيْضاً فَلْيُفْرِخَنَّه؛ أَراد إِن تقتلوه تهيجوا فتنة يتولى منها شيء كثير؛ كما قال بعضهم:
أَرى فتنةً هاجت وباضت وفرّخت،
ولو تُركت طارت إِليها فراخُها
قال ابن الأَثير: ونصب بيضاً بفعل مضمر دل الفعل المذكور عليه تقديره فَلْيُفْرِخَنَّ بَيْضاً فَلْيُفْرِخَنَّه، كما تقول زيداً أَضرب ضربت (*
قوله «أضرب ضربت» كذا في نسخة المؤلف). أَي ضربت زيداً، فحذف الأَول وإِلا فلا وجه لصحته بدون هذا التقدير، لأَن الفاء الثانية لا بدَّ لها من معطوف عليه، ولا تكون لجواب الشرط لكون الأُولى كذلك. ويقال أَفرخت البيضة إِذا خلت من الفرخ وأَفَرختها أُمّها. وفي حديث عمر: يا أَهل الشام، تجهزوا لأَهل العراق فإِن الشيطان قد باض فيهم وفرّخ أَي اتخذهم مقرّاً ومسكناً لا يفارقهم كما يلازم الطائر موضع بيضه وأَفراخه. وفَرْخُ الرأْسِ: الدماغُ على التشبيه كما قيل له العصفور؛ قال: ونحن كشَفْنا عن مُعاويةَ التي
هي الأُمُّ، تَغْشَى كلَّ فَرْخٍ مُنَقْنِق
وقول الفرزدق:
ويومَ جَعَلْنا البِيضَ فيه، لعامِرٍ،
مُصَمَّمَةً، تَفْأَى فِراخَ الجَماجِمِ
يعني به الدماغ. والفَرْخُ: مقدَّمُ دماغ الفرس. والفَرْخُ: الزرع إِذا تهيأَ للانشقاق بعدما يطلُع؛ وقيل: هو إِذا صارت له أَغصان؛ وقد فرّخ وأَفرخ تفريخاً. الليث: الزرع ما
دام في البَذر فهو الحب، فإذا انشق الحب عن الورقة فهو الفَرْخ؛ فإذا طلع رأْسه فهو الحَقْل. وفي الحديث: أَنه نهى عن بيع الفَرُّوخ بالمَكِيل من الطعام؛ قال: الفَرُّوخ من السنبل ما استبانت عاقبته وانعقد حبه وهو مِثلُ نهيه عن المُخاضَرة والمُحاقَلة. وأَفرخَ الأَمر وفرّخ: استبانت عاقبته بعد اشتباه. وأَفرخَ القومُ بيضَهم إِذا أَبدوا سرهم؛ يقال ذلك للذي أَظْهرَ أَمرَهُ وأَخرج خبره لأَن إفراخَ البيض أَن يخرج فرخه. وفَرَّخَ الرَّوْعُ وأَفْرَخَ: ذهب الفَزَع؛ يقال: لِيُفْرِخْ رَوْعُكَ أَي ليخرج عنك فَزَعُك كما يخرج الفرخ عن البيضة؛ وأَفْرِخْ رَوْعَك يا فلان أَي سَكِّنْ جأْشَك. الأَزهري، أَبو عبيد: من أَمثالهم المنتشرة في كشف الكرب عند المخاوف عن الجبان قولهم: أَفْرِخْ رَوْعَك؛ يقول: لِيَذْهَبْ رُعْبُك وفَزَعك فإن الأَمر ليس على ما تحاذر. وفي الحديث: كتب معاوية إلى ابن زياد: أَفْرِخْ رَوْعَكَ قد وليناك الكوفة؛ وكان يخاف أَن يوليها غيره. وأَفْرَخَ فؤادُ الرجل إذا خرج رَوْعُه وانكشف عنه الفزع كما تفرخ البيضة إذا انفلقت عن الفرخ فخرج منها؛ وأَصل الإِفراخ الانكشاف مأْخوذ من إِفراخ البيض إِذا انقاض عن الفرخ فخرج منها؛ قال وقلبه ذو الرمة لمعرفته في المعنى فقال:
جَذْلانَ قد أَفْرَخَتْ عن رُوعِه الكُرَبُ
قال: والرَّوْعُ في الفؤاد كالفرخ في البيضة؛ وأَنشد:
فقل لِلْفُؤَادِ إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
من الخَوْفِ: أَفرِخْ، أَكثرُ الرَّوعِ باطِلُه
وقال أَبو عبيد: أَفرَخَ رَوْعُه إِذا دعي له أَن يسكن رَوْعُه ويذهب. وفُرِّخَ الرِّعْدِيدُ: رُعِبَ وأُرْعِدَ، وكذلك الشيخ الضعيف. الأَزهري: ويقال للفَرِقِ الرِّعْدِيدِ، قد فرَّخَ تَفْريخاً؛ وأَنشد: وما رأَينا من معشر يَنْتَخوا
من شَنا إِلا فَرَّخُوا
(* قوله «وما رأينا من معشر إلخ» كذا في نسخة المؤلف وشطره الثاني ناقص ولهذا تركه السيد مرتضى كعادته فيما لم يهتد إلى صحته من كلام المؤلف). أبو منصور: معنى فرّخوا ضعفوا كأَنهم فراخ من ضعفهم؛ وقيل: معناه ذلوا. الهوازني: إذا سمع صاحب الأَمَةِ الرعدَ والطَّحنَ فَرِخَ إِلى الأَرض أَي لزق بها يفرخ فرخاً. وفَرِخَ الرجل إِذا زال فزعه واطمأَن. والفَرِخُ: المدغدغ من الرجال.
والفَرْخَة: السنان العريض.
والفُرَيْخُ على لفظ التصغير: قَيْنٌ كان في الجاهلية تنسب إليه النصال الفُرَيْخِيَّة؛ ومنه قول الشاعر:
ومَقْذوذَيْنِ من بَرْيِ الفُرَيْخِ
وقولهم: فلان فُرَيخ قريش، إِنما هو على وجه المدح كقول الحُباب بن المنذر «أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّكُ وعُذَيْقُها المُرَجَّبُ» والعرب تقول: فلان فُريخ قومه إذا كانوا يعظمونه ويكرمونه، وصغر على وجه المبالغة في كرامته.
وفَرّوخ: من ولد إِبراهيم، عليه السلام. وفي حديث أَبي هريرة: يا بني فَرّوخ؛ قال الليث: بلغنا أَن فَرّوخ كان من ولد إِبراهيم، عليه السلام، ولد بعد إِسحاق وإسماعيل وكثر نسله ونما عدده فولد العجم الذين هم في وسط البلاد؛ وأَما قول الشاعر:
فإِنْ يَأْكلْ أَبو فَرّوخَ آكُلْ،
ولو كانت خَنانيصاً صغاراً
فإنه جعله أَعجميّاً فلم يصرفه لمكان العجمة والتعريف.

### Türkçe

**الفَرْخ**: kuş yavrusu; asıl olan budur. Ve hayvan, bitki, ağaç ve başkalarından her küçükte kullanılmıştır. Az çoğulu **أَفرُخ** ve **أَفراخه** ve **أَفرِخَةٌ** (nadir); İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
أَفْواقُها حِذَةَ الجَفِيرِ، كأَنَّها
أَفْواهُ **أَفْرِخَةٍ** من النِّغْرانِ
Ve çok olanı **فُرُخٌ** ve **فِراخٌ** ve **فِرْخانٌ**; dedi:
مَعْها ك**فِرْخانِ** الدجاجِ رُزَّخَا
دَرادِقاً، وهْيَ الشُّيوخُ فُرَّخَا
Der ki: Şüphesiz bunlar, küçük olsalar da, onların yemesi şeyhlerin yemesidir. Dişisi **فرخة**.

Ve yumurta ve kuş **أَفْرَخَت** ve **فرّخت**; ve o **مُفْرِخٌ** ve **مُفْرِّخٌ**: ona bir **فَرْخ** uçtu (yani yavru çıktı). Ve yumurtalar **أَفرخ**: yavrusu çıktı. Ve kuş **أَفرخ**: yavrulu oldu; ve **فرَّخ** da böyledir. Ve güvercinleri **اسْتَفْرَخُوا**: onları yavrular için edindiler. Ali’nin, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, hadisinde: Bir kavim ona geldi de Osman’ın, Allah ondan razı olsun, öldürülmesi hususunda onu emir sahibi kılmak istediler; onları men etti ve dedi: Şayet yaparsanız, o halde yumurta olarak, elbette onu yavrulatacaktır; muradı: Şayet onu öldürürseniz bir fitneyi harekete geçirirsiniz, ondan çok şey üstlenilir; nitekim bazısı dedi:
أَرى فتنةً هاجت وباضت وفرّخت،
ولو تُركت طارت إِليها فراخُها
İbnü’l-Esîr dedi: Ve **بيضاً**’ı, zikredilen fiilin delâlet ettiği gizli bir fiil ile nasbetti; takdiri: “Elbette yumurta yavrulatacaktır, elbette onu yavrulatacaktır”; senin “Zeyd’i döverim, dövdüm” demen gibi
(* sözü “أضرب ضربت” müellif nüshasında böyle). Yani: Zeyd’i dövdüm; birincisini hazfetti; yoksa bu takdir olmaksızın sıhhatine bir yön yoktur; çünkü ikinci **فاء**’nın mutlaka kendisine atfedileceği bir şey gerekir; ve şartın cevabı da olmaz, zira birincisi de böyledir. Ve denir: **أَفرخت البيضة**: yavrudan boş kaldığı zaman; ve onu anası **أَفَرختها**. Ömer’in hadisinde: “Ey Şam ehli, Irak ehline karşı hazırlanın; çünkü şeytan onların içinde yumurtladı ve **فرّخ** etti”; yani onları bir karar ve mesken edindi, onlardan ayrılmaz; kuşun yumurtasının ve yavrularının yerini bırakmaması gibi.

Ve **فَرْخُ الرأْسِ**: benzetme üzere beyin; nitekim ona “serçe” denildi; dedi:
ونحن كشَفْنا عن مُعاويةَ التي
هي الأُمُّ، تَغْشَى كلَّ **فَرْخٍ** مُنَقْنِق
Ve Ferazdak’ın sözü:
ويومَ جَعَلْنا البِيضَ فيه، لعامِرٍ،
مُصَمَّمَةً، تَفْأَى **فِراخَ** الجَماجِمِ
Bununla beyni kastediyor. Ve **الفَرْخُ**: atın beyninin önü. Ve **الفَرْخُ**: ekin, çıktıktan sonra yarılmaya hazır olduğunda; ve denildi: dalları olduğunda; ve **فرّخ** etti ve **أَفرخ** etti, **تفريخاً**. Leys: ekin, tohumda kaldığı müddetçe o habbedir; habbe yapraktan yarılınca o **الفَرْخ**’tur; başı çıkınca o **الحَقْل**’dir. Hadiste: **الفَرُّوخ**’un yiyecekten ölçülenle satımını yasakladı; dedi: **الفَرُّوخ** başaktan, âkıbeti belli olan ve tanesi bağlanan şeydir; ve bu, **المُخاضَرة** ve **المُحاقَلة**’den nehyine benzer. Ve iş **أَفرخ** etti ve **فرّخ** etti: karışıklıktan sonra âkıbeti belli oldu. Ve kavim yumurtalarını **أَفرخَ** etti: sırlarını açığa vurdukları zaman; bu, işini ortaya çıkaran ve haberini çıkaran kimse için söylenir; çünkü yumurtanın **إفراخ**’ı, yavrusunun çıkmasıdır.

Ve korku **فَرَّخَ** etti ve **أَفْرَخَ**: dehşet gitti; denir: **لِيُفْرِخْ رَوْعُكَ** yani korkun senden çıksın; yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve “Ey falan, **أَفْرِخْ رَوْعَك**” yani yüreğini yatıştır. Ezherî, Ebû Ubeyd: korkular anında sıkıntıyı gidermede yaygın darbımesellerinden, korkağa söyledikleri söz: **أَفْرِخْ رَوْعَك**; der ki: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş, çekindiğin üzere değildir. Hadiste: Muâviye İbn Ziyâd’a yazdı: **أَفْرِخْ رَوْعَكَ**; seni Kûfe’ye vali yaptık; ve o, onu başkasına vermesinden korkuyordu. Ve adamın kalbi **أَفْرَخَ** etti: dehşeti çıktığı ve korku ondan açıldığı zaman; yumurtanın yavru için yarılıp içinden çıkması gibi; ve **الإِفراخ**’ın aslı, açığa çıkmadır; yumurtanın **إِفراخ**’ından alınmıştır: yavru için yarılıp içinden çıkması. Dedi: ve Zû’r-Rumme’nin kalbi, mânada bilgisi sebebiyle şöyle dedi:
جَذْلانَ قد **أَفْرَخَتْ** عن رُوعِه الكُرَبُ
Dedi: ve **الرَّوْعُ** kalpte, yumurtadaki yavru gibidir; ve inşâd etti:
فقل لِلْفُؤَادِ إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
من الخَوْفِ: **أَفرِخْ**، أَكثرُ الرَّوعِ باطِلُه
Ebû Ubeyd dedi: **أَفرَخَ رَوْعُه**: ona, korkusunun sükûn bulması ve gitmesi için dua edildiği zaman.

Ve **فُرِّخَ الرِّعْدِيدُ**: korkutuldu ve titretildi; aynı şekilde zayıf ihtiyar. Ezherî: ve korkak titrek olana **الرِّعْدِيدِ** denir; “**فرَّخَ** **تَفْريخاً**” denmiştir; ve inşâd etti:
وما رأَينا من معشر يَنْتَخوا
من شَنا إِلا **فَرَّخُوا**
(* sözü “وما رأينا من معشر إلخ” müellif nüshasında böyle; ikinci mısraı eksiktir; bunun için Seyyid Murtazâ, müellifin sözünden sıhhatine ulaşamadığı şeylerde âdeti üzere onu terk etti).
Ebû Mansûr: **فرّخوا**’nun mânası: zayıfladılar; sanki zayıflıklarından yavrular gibidirler; ve denildi: mânası zelil oldular. Hevâzenî: câriye sahibinin gök gürültüsünü ve öğütmeyi işittiği zaman, yere **فَرِخَ** etti; yani ona yapıştı; **يفرخ فرخاً**. Ve adam **فَرِخَ** etti: dehşeti gitti ve sükûnet buldu.

Ve **الفَرِخُ**: erkeklerden gıdıklanan.

Ve **الفَرْخَة**: geniş mızrak ucu.

Ve küçültme lafzı üzere **الفُرَيْخُ**: câhiliyede bir demirciydi; ona nispetle **النصال الفُرَيْخِيَّة** denilir; şairin sözü bundandır:
ومَقْذوذَيْنِ من بَرْيِ **الفُرَيْخِ**
Ve onların “falan, Kureyş’in **فُرَيخ**’idir” sözleri; bu ancak medih yoluyla, Hubâb b. Münzir’in “**أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّكُ وعُذَيْقُها المُرَجَّبُ**” sözü gibi. Ve Araplar der: “falan, kavminin **فُريخ**’idir” onları büyüttükleri ve ikram ettikleri zaman; ve onun kerametinde mübalağa yoluyla küçültüldü.

Ve **فَرّوخ**: İbrahim’in, عليه السلام, evladındandır. Ebû Hureyre’nin hadisinde: “Ey **بني فَرّوخ**”; Leys dedi: bize ulaştı ki **فَرّوخ**, İbrahim’in, عليه السلام, evladındandı; İshak ve İsmail’den sonra doğdu; nesli çoğaldı ve sayısı arttı; böylece ülkenin ortasında olan Acem’i doğurdu. Amma şairin sözü:
فإِنْ يَأْكلْ أَبو **فَرّوخَ** آكُلْ،
ولو كانت خَنانيصاً صغاراً
Şüphesiz o, onu Acem yaptı; bu yüzden yabancılık ve marifelik sebebiyle onu gayr-i munsarif kıldı.
