# فرخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فرخ

الفرخ: ولد الطائر هذا الأصل، وقد استعمل في كل صغير من الحيوان والنبات: الشجر وغيرها. ج القليل أفرخ، بضم الراء، وأفراخ، وهو شاذ، لأن فعلا الصحيح العين لا يجمع على أفعال، وشذ منه ثلاثة ألفاظ فرخ وأفراخ، وزند وأزناد، وحمل وأحمال، قاله ابن هشام في شرح الكعبية، وأشار إليه في التوضيح وغيره. قال: ولا رابع لها، بخلاف نحو ضيف وأضياف، وسيف وأسياف، فإنه باب واسع، كذا نقله شيخنا. وفراخ، بالكسر جمع كثير، وكذلك فروخ، بالضم، وفرخ، بحذف الواو، وأفرخة، جمع قليل نادر، عن ابن الأعرابي. وأنشد:
  أفواقها حذة الجفير كأنها                      أفواه أفرخة من النغران

  وفرخان، بالكسر جمع كثير. والفرخ: الرجل الذليل المطرود، وقد فرخ، إذا ذل، قاله أبو منصور. ومن المجاز: الفرخ الزرع المتهيىء للانشقاق بعد ما يطلع، وقيل هو إذا صارت له أغصان، وقد فرخ وأفرخ، وقال الليث: الزرع ما دام في البذر فهو الحب، فإذا انشق الحب عن الورق فهو الفرخ، فإذا طلع رأسه فهو الحقل. والفرخ علم. والفرخ مقدم الدماغ، على التشبيه، كما قيل له: العصفور، جمعه فراخ. قال الفرزدق:
  ويوم جعلنا البيض فيه لعامر                      مصممة تفأى فراخ الجماجم يعني به الدماغ. والفرخ: مقدم دماغ الفرس. وأفرخت البيضة والطائرة وفرخت، مشددا: صار، هكذا بالصاد في النسخ التي بأيدينا، والذي في اللسان وغيره: طار لها، بالطاء المهملة فرخ. وهي مفرخ، كمحسن ومفرخ، بالتشديد، وأفرخ البيض: خرج فرخه وأفرخ الطائر: صار ذا فرخ، وفرخ، كذلك. والمفارخ: مواضع تفريخها، لم يذكروا له مفردا. واستفرخ الحمام: اتخذها للفراخ، ومنه قول الحريري. يستفرخ حيث لاأفراخ. ومن المجاز: فرخ الروع، بفتح الراء تفريخا: ذهب، كأفرخ، ومنهم من ضبط الروع، بالضم، ولا معنى لذهاب القلب، كما هو ظاهر، يقال: ليفرخ عنك روعك، أي ليخرج عنك فزعك كما يخرح الفرخ عن البيضة. وفرخ الرجل: تفريخا فزع ورعب، وفرخ الرعديد، بالبناء للمجهول، تفريخا: رعب وأرعد، وكذلك الشيخ الضعيف. وقال الأزهري: يقال للفرق الرعديد: قد فرخ تفريخا، وفرخ القوم: ضعفوا، أي صاروا كالفراخ من ضعفهم. وفي الأساس: من المجاز فرخ الزرع تفريخا: نبت أفراخه، وفرخ شجرهم فراخا كثيرة، وهي ما يخرج في أصوله من صغاره. وفرخ الرجل: كفرح: زال فزعه واطمأن. وقال الهوازني: إذا سمع صاحب الآمة الرعد والطحن فرخ إلى الأرض أي لزق بها، تفريخا، هذا مقتضى عبارته، وقد ورد من باب فرح أيضا. وفي حديث أبي هريرة يا بني فروخ، قال الليث: هو كتنور من ولد إبراهيم عليه وعلى نبيينا أفضل الصلاة والسلام أخو سيدنا الذبيح إسماعيل، وسيدنا الغيور إسحاق عليهما السلام، ولد بعدهما وكثر نسله ونما عدده، فهو أبو العجم الذين في وسط البلاد، وهو فاري، ومعناه السعيد طالعه، وقد تيط واوه في الاستعمال. وقال الشاعر:
  فإن يأكل أبو فروخ آكـل                      ولو كانت خنانيصا صغارا قال ابن منظور: جعله أعجميا فلم يصرفه، لمكان العجمة والتعريف. ومن المجاز أفرخ الأمر وفرخ: استبان آخر أمره بعد اشتباه. ومنه أيضا أفرخ القوم بيضتهم، وفي بعض الأمهات بيضهم، إذا أبدوا سرهم، يقال ذلك للذي أظهر أمره وأخرج خبره، لأن إفراخ البيض أن يخرج فرخه، ومنه أيضا نقل الأزهري عن أبي عبيد من أمثالهم المنتشرة في كشف الكرب عند المخاوف عن الجبان قولهم أفرخ روعك يا فلان، أي سكن جأشك، يقول: ليذهب رعبك وفزعك؛ فإن الأمر ليس على ما تحاذر. وفي الحديث كتب معاوية إلى ابن زياد أفرخ روعك قد وليناك الكوفة وكان يخاف أن يوليها غيره. وأفرخ فؤاد الرجل، إذا خرج، روعه وانكشف عنه الفزع كما تفرخ البيضة إذا انفلقت عن الفرخ فخرج. وأصل الإفراخ الانكشاف، قال الأزهري: وقلبه ذو الرمة لمعرفته بالمعنى فقال:
  ولي يهز انهزاما وسطـهـا زعـلا                      جذلان قد أفرخت عن روعه الكرب قال: والروع في الفؤاد كالفرخ في البيضة. وأنشد:

  وقل للـفـؤاد إن نـزابـك نـزوة                      من الخوف أفرخ أكثر الروع باطله وقال أبو عبيدة: أفرخ روعه إذا دعي له أن يسكن روعه ويذهب. والفرخة، بفتح فسكون: السنان العريض. وفريخ، كزبير: لب أزهر بن مروان المحدث. وقولهم فلان فريخ قريش، إنما هو تصغير تعظم على وجه المدح، كقول الحباب بن المنذر: أناجذيلها المحكك وعذيقها المرجب. والعرب تقول: فلان فريخ قومه، إذا كانوا يعظمونه ويكرمونه، وصغر على وجه المبالغة في كرامته. ومما يستدرك عليه: باض فيهم الشيطان وفرخ، أي اتخذهم مسكنا ومعبرا لا يفارقهم، كما يلازم الطائر موضع بيضه وأفراخه. وقال بعضهم:
  أرى فتنة هاجت وباضت وفرخت                      ولو تركت طارت إليها فراخهـا وفي الحديث أنه نهى عن بيع الفروخ بالمكيل من الطعام. قال ابن الأثير: الفروخ من السنبل: ما استبان عاقبته وانعقد حبه، وهو مثل نهيه عن بيع المخاضرة والمحاقلة. والفرخ، ككتف: المدغدغ من الرجال. والفريخ، مصغرا، قين كان في الجاهلية تنسب إليه النصال الفريخية، ومنه قول الشاعر:
  ومقذوذين من بري الفريخ ومن المجاز: فلان فرخ من الفروخ، أي ولد زني. وقال الخفاجي في شفاء الغليل: هو إطلاق أهل المدينة خاصة. وقال شيخنا: بل هو إطلاق شائع مولد في الحجاز. وفي الأساس: فلان فريخ قومه، للمكرم فيهم، شبيه بفريخ في بيت قوم يربونه ويرفرفون عليه. وللمعاني متصرفات ومذاهب، ألا تراهم قالوا: أعز من بيضة البلد، حيث كانت عزيزة لترفرف النعامة عليها وحضنها، وأذل من بيضة البلد، لتركها إياها وحضن أخرى. وشيبان بن فروخ محدث مشهور خرج له الأئمة، وذكره الحافظ في التقريب. وعمرو بن خالد بن فروخ الحراني التميمي، والد أبي علاثة، من رجال الصحيحين.

### Türkçe

**الفرخ**: kuş yavrusu; bu asıldır. Ve her hayvan ve bitkiden küçük olanın hepsinde kullanılmıştır: ağaç ve başkaları. Azın çoğulu **أفرخ** (ر harfinin ötreli olmasıyla) ve **أفراخ**tır; o şâzdır; çünkü gözü sahih olan **فعلا** vezni **أفعال** üzerine cem‘ edilmez. Ondan üç lafız şâz olmuştur: **فرخ** ve **أفراخ**; **زند** ve **أزناد**; **حمل** ve **أحمال**. Bunu İbn Hişâm **شرح الكعبية**’de söylemiştir; ve ona **التوضيح**’ta ve başkasında işaret etmiştir. Dedi: “Ve onun dördüncüsü yoktur”; **ضيف** ve **أضياف**, **سيف** ve **أسياف** gibi olanın aksine; çünkü o geniş bir bâbdır. Şeyhimiz böyle nakletmiştir. Ve **فراخ** (kesre ile) çokluk cem‘idir; ve yine **فروخ** (ötre ile) ve **فرخ** (vâvı hazf ederek) ve **أفرخة** az ve nâdir bir cem‘dir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
  أفواقها حذة الجفير كأنها                      أفواه أفرخة من النغران

Ve **فرخان** (kesre ile) çokluk cem‘idir. Ve **الفرخ**: zelil, kovulmuş adamdır; ve **فرخ** etmiştir; zelil olduysa; bunu Ebû Mansûr söylemiştir. Mecazdan: **الفرخ**; çıktıktan sonra yarılmaya hazırlanmış ekindir; ve denildi ki: dalları olduğunda odur. Ve **فرخ** etti ve **أفرخ** etti. Leys dedi: ekin, tohumda kaldığı müddetçe o habbedir; habbe yapraktan yarılınca o **الفرخ**tur; başı çıkınca o **الحقل**dir. Ve **الفرخ** bir alemdir. Ve **الفرخ**: teşbih üzere beynin önü; nitekim ona **العصفور** denilmiştir; onun çoğulu **فراخ**tır. Ferazdak dedi:
  ويوم جعلنا البيض فيه لعامر                      مصممة تفأى فراخ الجماجم يعني به الدماغ.

Bununla beyni kasteder. Ve **الفرخ**: atın beyninin önü. Ve **أفرخت** yumurta ve kuş; ve **فرخت** (şeddeli): oldu; elimizdeki nüshalarda böyle **بالصاد** iledir; ve **اللسان**’da ve başkasında olan: ona uçtu; **بالطاء المهملة** ile **فرخ**. Ve o **مفرخ**tir; **كمحسن** ve **مفرخ** (teşdîd ile). Ve **أفرخ** yumurta: yavrusu çıktı. Ve **أفرخ** kuş: yavrulu oldu; ve **فرخ** da böyledir. Ve **المفارخ**: onun yumurtlatma yerleridir; onun için bir müfred zikretmediler. Ve **استفرخ** güvercin: onu yavrular için edindi. Ve ondan Harîrî’nin sözü: “يستفرخ حيث لاأفراخ”. Mecazdan: **فرخ الروع** (ر’nin fethasıyla) **تفريخا**: gitti; **أفرخ** gibi. Ve onlardan kimi **الروع**u (ötre ile) ضبط etti. Ve kalbin gitmesine bir mânâ yoktur; göründüğü üzere. Denilir: “ليفـرخ عنك روعك”, yani: korkun senden çıksın; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve **فرخ** adam **تفريخا**: korktu ve dehşete düştü. Ve **فرخ الرعديد** (meçhul bina ile) **تفريخا**: dehşete düştü ve gök gürledi; ve yine zayıf ihtiyar da böyledir. Ezherî dedi: titrek korkağa denilir: “قد فرخ تفريخا”. Ve **فرخ القوم**: zayıfladılar; yani zayıflıklarından yavrular gibi oldular. **الأساس**’ta: mecazdan **فرخ الزرع تفريخا**: filizleri bitti. Ve **فرخ شجرهم** çok **فراخا**: o, köklerinde küçüklerinden çıkan şeydir. Ve **فرخ** adam: **كفرح**: korkusu gitti ve sükûnet buldu. Hevâzenî dedi: **الآمة** sahibi gök gürültüsünü ve öğütmeyi işitince yere **فرخ** etti; yani ona yapıştı; **تفريخا**; bu, onun ibaresinin مقتضasıdır; ve **فرح** bâbından da vârid olmuştur. Ebû Hureyre hadîsinde: “يا بني فروخ”. Leys dedi: o, İbrâhîm’in (ona ve nebîmize en faziletli salât ve selâm olsun) evlâdından **كتنور** gibidir; efendimiz kurbanlık İsmâ‘îl’in ve efendimiz gayûr İshâk’ın (ikisine selâm) kardeşidir; onlardan sonra doğdu; nesli çoğaldı ve sayısı arttı; o, memleketlerin ortasında olan Acemlerin babasıdır. Ve o **فاري**dir; mânâsı: talihi mesut olandır. Ve vâvı kullanımda **تيط** edilmiştir. Şair dedi:
  فإن يأكل أبو فروخ آكـل                      ولو كانت خنانيصا صغارا

İbn Manzûr dedi: onu Acemce yaptı; bu yüzden onu sarf etmedi; acemlik ve marifelik sebebiyle. Mecazdan: **أفرخ الأمر** ve **فرخ**: karışıklıktan sonra işin sonu açığa çıktı. Ve ondan da: **أفرخ القوم بيضتهم**; bazı ana kaynaklarda **بيضهم**; sırlarını açığa vurduklarında. Bu, işini ortaya çıkaran ve haberini çıkaran için söylenir; çünkü yumurtanın **إفراخ**ı, yavrusunun çıkmasıdır. Ve ondan da Ezherî, Ebû Ubeyd’den, korkular anında kederi açmada yaygın olan darbımesellerinden korkak hakkında onların sözünü nakletti: “أفرخ روعك يا فلان”, yani: cesaretin sükûnet buldu; der ki: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş, çekindiğin üzere değildir. Hadîste: Muâviye İbn Ziyâd’a yazdı: “أفرخ روعك قد وليناك الكوفة”; ve o, onu başkasına vereceğinden korkuyordu. Ve **أفرخ فؤاد الرجل**: korkusu çıktı ve ondan dehşet açıldı; tıpkı yumurtanın yavru için yarılıp onun çıkması gibi. Ve **الإفراخ**ın aslı açılmadır. Ezherî dedi: Zü’r-Rumme’nin kalbi mânâyı bilmesi sebebiyle dedi ki:
  ولي يهز انهزاما وسطـهـا زعـلا                      جذلان قد أفرخت عن روعه الكرب

Dedi: ve **الروع** fûâdda, yumurtadaki yavru gibidir. Ve inşâd etti:

  وقل للـفـؤاد إن نـزابـك نـزوة                      من الخوف أفرخ أكثر الروع باطله

Ebû Ubeyde dedi: “**أفرخ روعه**”, ona korkusunun sükûnet bulması ve gitmesi için dua edildiğinde. Ve **الفرخة** (fetha sonra sükûn ile): geniş mızrak ucudur. Ve **فريخ** (Zübeyr gibi): muhaddis Mervân oğlu Ezher’in lakabıdır. Ve onların sözü: “falanca **فريخ قريش**”; o ancak medih yoluyla büyütme üzere bir küçültmedir; Münzir oğlu Hubbâb’ın sözü gibi: “أناجذيلها المحكك وعذيقها المرجب”. Ve Araplar der: “falanca kavminin **فريخ**idir”; onu büyüttüklerinde ve ikram ettiklerinde; ve onun kerametinde mübalağa üzere küçültülmüştür. Ve ona istidrâk olunanlardandır: “şeytan onların içinde yumurtladı ve **فرخ** etti”; yani onları mesken ve geçit edindi; onlardan ayrılmaz; tıpkı kuşun yumurtasının ve yavrularının yerini ملازمة etmesi gibi. Bazıları dedi:
  أرى فتنة هاجت وباضت وفرخت                      ولو تركت طارت إليها فراخهـا

Hadîste: o, yiyeceğin kile ile ölçüleninden **الفروخ**un satışını yasakladı. İbnü’l-Esîr dedi: **الفروخ** başaktan olan: akıbeti açığa çıkan ve tanesi bağlanan şeydir; ve o, **المخاضرة** ve **المحاقلة** satışını yasaklaması gibidir. Ve **الفرخ** (ketif gibi): erkeklerden gıdıklanan kimsedir. Ve **الفريخ** (küçültme olarak): câhiliyede bir demirciydi; ona **النصال الفريخية** nisbet edilir; ve ondan şairin sözü:
  ومقذوذين من بري الفريخ

Mecazdan: “falanca **فرخ**tır **من الفروخ**”; yani zina çocuğudur. Hufâcî **شفاء الغليل**’de dedi: o, özellikle Medine ehlinin إطلاقıdır. Şeyhimiz dedi: bilakis o, Hicaz’da yaygın, müvelled bir إطلاقtır. **الأساس**’ta: “falanca kavminin **فريخ**idir”; içlerinde ikram olunan için; bir kavmin evinde **فريخ** gibi; onu büyütürler ve onun üzerine kanat gererler. Ve mânâların tasarrufları ve mezhepleri vardır; görmüyor musun ki onlar dediler: “**أعز من بيضة البلد**”; devekuşunun onun üzerine kanat germesi ve onu kuluçkaya yatırması sebebiyle azizdi. Ve “**أذل من بيضة البلد**”; onu bırakması ve başkasını kuluçkaya yatırması sebebiyle. Ve Şeybân b. **فروخ** meşhur bir muhaddistir; imamlar ondan rivayet çıkarmışlardır; ve Hâfız onu **التقريب**’de zikretmiştir. Ve Amr b. Hâlid b. **فروخ** el-Harrânî et-Temîmî, Ebû Ulâse’nin babası, **الصحيحين** رجالindendir.
