# فردس (ف-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Firdevs

- Harfler: ف - ر - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 6 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْفِرْدَوْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B1%D9%92%D8%AF%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | الْفِرْعَوْلَ | Firdevs | 1 | 1 | [23:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/ayet/23:11.md) |
| [الْفِرْدَوْسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B1%D9%92%D8%AF%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B3%D9%90.md) | الْفِرْعَوْلِ | Firdevs | 1 | 1 | [18:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/ayet/18:107.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
2. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
3. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
4. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
5. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
6. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
7. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فردس |
| Yapı | Dörtlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md), [روض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6.md), [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [جحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Etrafı çevrili, asmalarla ve bol meyve ağaçlarıyla donatılmış zengin bahçe |
| Çekirdek Özet 2 | Müminlerin ebedi varisi kılındığı, nimetlerin zirvesini temsil eden en üst cennet makamı |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemlerin karşılığı olarak tahsis edilen, korunaklı ve kuşatıcı varoluşsal ödül alanı |
| Kritik Hata Riski | Firdevs kavramını belirsiz bir mekan sanmak veya kökün taşıdığı bereketli kuşatıcılığı ve hiyerarşik zirve niteliğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Ayrılma, yarılma, açılma ve yayılma; [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md), [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) köklerinde olduğu gibi kapalılıktan açıklığa çıkma | د | Açıklık ve ayrışma eylemine sınır, geçiş ve belirgin bir gövde kazandırarak tekilleşme veya hacim oluşturma |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Tek başına olma, ayrışma, geniş alanda tekil ve belirgin varlık gösterme | س | Anlama tutunma, örtünme, sıkılaşma ve korunma katarak etrafı çevrili, korunaklı ve yoğun bitki örtülü bahçe vasfını kurma |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, dışarı verme, nefes ve yayılma | Bolluğun, yeşilliğin ve ürünün dışa vurumu, genişleme |
| ر | İnsan başı; başlangıç, zirve ve üstünlük | Bahçenin tepe noktada oluşu, en üst tabaka ve asalet |
| د | Kapı; giriş, sınırlanmış alan ve geçit | Bahçenin sınırlarla belirlenmiş, kapısı olan korunaklı bir alan olması |
| س | Diken, destek; tutunma, çit ve koruma | Çevrenin çit veya duvarla korunması, sarılıcı asmaların desteğe tutunması |
| فردس | Açıklık, zirve, sınır ve koruma imgelerinin birleşimi | Çitle veya duvarla korunmuş, giriş kapısı bulunan, sarılıcı asmalar ve meyvelerle yükselen en üstün korunaklı bahçe |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçinde üzüm asmaları, meyve ağaçları ve teraslanmış çardakları bulunan, etrafı çevrili ve sulak vadi veya bahçe; ayrıca birini yere çalıp sermek anlamında وكلاكلاً ومَنْكِباً مفردسا şahidinde olduğu gibi göğsü ve omuzları geniş ve sağlam yapı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde غيداق veya zengin bitki örtülü mekan tasvirlerinde ve üzüm bağlarının çardaklanması anlamında كَرْمٌ مُفَرْدَس terkibinde geçer; şairlerin genişlik ve bolluk bildiren mekan nitelemelerinde rastlanır |
| Erken Arapça kullanım | Şam ve bereketli hilal havzasında bağ ve bahçeler için çoğul olarak فَرادِيس kullanımı yaygındır; klasik sözlüklerde asmalarla donatılmış vadi ve bahçeler bu kökle anılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça فردس kelimesi, Yakındoğu ve Akdeniz havzasında geniş bir dolaşıma sahip kadim bir kültür sözcüğüdür. Kökeni tarihsel olarak Eski İranca ve Avesta dilindeki etrafı duvarla çevrili alan veya av köşkü manasındaki pairi-daēza biçimine uzanır; bu biçim Sami dillerine erken dönemde intikal etmiştir. İbranicede pardes biçiminde meyve bahçesi ve koruluk, Süryanicede pardaysā biçiminde cennet veya etrafı çevrili zengin bahçe olarak yerleşmiştir. Kelime Grekçeye paradeisos şeklinde geçmiş ve oradan hem Batı dillerine hem de temas halindeki diğer dillere yayılmıştır. Arapçaya İslam öncesi dönemde doğrudan Aramice ve Süryanice kanalıyla yahut çevre kültürlerle temas sonucu girmiş, dilin dörtlü kök yapısına ve vezin sistemine intibak ederek kurala uygun çekimlere (müferdes, ferâdîs) kavuşmuştur. Arapça içerisinde kazandığı somut anlam, özellikle asmalarla çardaklanmış ve etrafı kuşatılmış zengin bahçe çerçevesindedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فردس kökünden türetilen müferdes ve ferâdis biçimleri | Arapçalaşmış dörtlü kök yapısında çardaklı bağ, etrafı çevrili asmalık ve yere serme fiilleriyle yerel morfolojiye intibak etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pardes, Süryanice pardaysā | Aramice ve Süryanice üzerinden korunaklı meyvelik ve kutsal bahçe anlam katmanlarıyla Sami havzasında ortaklaşmıştır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Avesta pairi-daēza, Grekçe paradeisos | Eski İranca çevrili alan kökünden türeyerek Yakındoğu ve Akdeniz dillerine geçmiş, evrensel bahçe ve cennet kavramını kurmuştur | Kesin |

Kaynak: David Cohen, Arthur Jeffery, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فردس | Anlamlı | Etrafı çevrili zengin bağ ve bahçe | Dörtlü kök olarak asmalarla donatılmış korunaklı bahçeyi ve en üst cennet makamını ifade eder | Hedef kök; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فردس | Merkez | Kuşatılmış, en üstün zengin bahçe | Meyveleri, asmaları ve mükemmel donanımıyla cennetin en üst tabakasını ifade eder | Hem fiziksel kuşatmayı hem de varoluşsal zirveyi birleştirir |
| [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Örtülü ve gölgeli bitki alanı | [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) ağaçların toprağı örtmesi ve gizlemesi yönüne odaklanırken فردس asma, meyve çeşitliliği ve korunaklılığa odaklanır | Kur'an'da genel cennet adı olarak kullanılır |
| [روض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6.md) | Komşu | Su ve yeşillik mekanı | [روض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B6.md) suyun toplandığı çayırlık ve sulak yeşil alanı anlatırken فردس işlenmiş, çardaklı ve etrafı çevrili bağı gösterir | Su ve ferahlık boyutu baskındır |
| [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) | Komşu | Duvarla çevrili bahçe | [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) bahçenin yalnızca etrafının çevrili olmasına odaklanırken فردس bitki zenginliği, asma ve hiyerarşik üstünlüğü içerir | Çevreleme ve sınırlama vasfı öne çıkar |
| [جحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85.md) | Zıt | Şiddetli ve daraltıcı ateş çukuru | [جحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85.md) yakıcı, kavurucu ve azap verici derinliği ifade ederken فردس serin, bereketli ve huzur verici en üst makamdır | Bütün unsurlarıyla Firdevs'in zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فردس | Etrafı çevrili bereketli bahçe | Ağaçları, asmaları, çardakları ve korunaklı yapısıyla en mükemmel bahçe ve cennet makamı | Kesin |
| Latince | Paradisus, hortus conclusus | Cennet, etrafı çevrili bahçe | Grekçe üzerinden alınmış olup ruhani saadet yurdunu ve korunaklı kutsal bahçeyi karşılar; bağ ve asma vurgusu ikinci plandadır | Kesin |
| İngilizce | Paradise, walled garden | Cennet, korunaklı bağ | Mutlak mutluluk ve mükemmel tabiat alanını ifade eder; kelimenin etimolojik çit ve duvar boyutu modern kullanımda silikleşmiştir | Kesin |
| Almanca | Paradies, Lustgarten | Cennet, sefa bahçesi | Dini ve estetik zirve mekanını bildirir; fiziksel asmalık ve çardak boyutu dışarıda kalır | Kesin |
| Fransızca | Paradis, verger clos | Cennet, kapalı meyvelik | Ebedi saadet makamını ve etrafı çevrili bahçe tasavvurunu aktarır | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْفِرْدَوْسَ (Konaklama ve ağırlanma yeri olarak) | İman edip salih amel işleyenlerin ağırlanacağı en üst cennet bahçeleri | İman ve amel birlikteliğinin mükâfatı olarak zikredildiği bağlam; Kehf [18:107](https://lisan.digital/tr/ayet/18:107.md) |
| الْفِرْدَوْسَ (Miras alınan ebedi mülk olarak) | Namaz, emanet, ahit ve iffet gibi ahlaki erdemleri koruyan müminlerin varis olacağı ebedi makam | Kurtuluşa eren müminlerin niteliklerinin sayıldığı ve verasete konu kılındığı bağlam; Mü'minûn [23:11](https://lisan.digital/tr/ayet/23:11.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennetin tabakaları ve rü'yetullah | Firdevs'in cennetin en üst mertebesi ve Arş'ın hemen altındaki mekan olup olmadığı, nimetlerin ebediyeti | Mekansal ve manevi derecelenmenin zirvesi |
| Fıkıh | Vakıf ve mülkiyet dili | Veraset kavramı üzerinden hak ediş, miras hukuku temsilleri ve vakfedilen bağ ve arazilerin vasıfları | Ebedi temellük ve liyakat temelli intikal |
| Tefsir | Muarreb lafızlar meselesi | Kelimenin Arapça menşeli mi yoksa yabancı dilden intikal mi olduğu, Kur'an'ın fesahatiyle ilişkisi | İlahi lütufta her dildeki en yüce bahçe tasavvurunun birleşmesi |
| Hadis | Dua ve cennet hiyerarşisi | Allah'tan cennet istendiğinde Firdevs'in istenmesini emreden rivayetler ve cennet nehirlerinin buradan kaynaması | Mertebece en yüksek, tavanı Rahmân'ın Arş'ı olan merkez |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Esenlik ve nihai mükafat | Ebedi kurtuluş zirvesi | Tevhid ve amelin varacağı en yüksek karşılığı belirleme | Mümin bilincine nihai hedef ve yön tayin eder | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve hiyerarşi | Mükemmel ekosistem ve dereceleme modeli | Farklı unsurların bir arada en verimli şekilde tanzimi | Zıtlıkların ve zenginliklerin nizam içinde zirveye ulaşması | Güçlü |
| Siyasi | Liyakat ve veraset | Meşru varislik ve hak ediş | Makamların soy bağıyla değil ahlaki liyakatle devralınması | Emaneti koruyanların toplumsal ve uhrevi mirasa sahip olması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mülkiyet | En yüksek katma değerli zenginlik alanı | Tüketilmeyen, eksilmeyen, sürdürülebilir refah alanı | Emeğin karşılığı olarak kalıcı ve korunaklı mülk tahsisi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Küresel sınır koşullarında yerel maksimum (Global supremum) | Çok boyutlu bir faz uzayında tüm parametrelerin en optimize ve en doymuş noktada toplandığı kararlı denge hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak edilmiş liyakat mirası (Meritokratik miras) | Bir toplulukta kaynakların ve imtiyazların tesadüfle değil, ahlaki ve hukuki yükümlülükleri eksiksiz yerine getiren liyakatli aktörlere intikal etmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Firdevs kelimesini sadece mitolojik ya da masalsı bir cennet tasvirine indirgeyerek, kelimenin taşıdığı asmalarla çevrili, korunaklı, çardaklı ve emekle bağlantılı somut nizam boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da Firdevs, yalnızca genel bir mekan adı değil; namazı huşu ile kılma, boş şeylerden yüz çevirme, zekatı verme, iffeti ve emaneti koruma gibi ağır ahlaki niteliklerin miras bıraktığı en tepe varoluşsal derecedir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cenneti pasif bir ödül sanıp, Kur'an'ın Mü'minûn suresinde kurduğu eylem-miras-liyakat zincirini koparmak ve Firdevs'i hak edişten bağımsız soyut bir hayale dönüştürmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ödül tasavvurundaki hiyerarşiyi, estetik zirveyi ve bu zirveye ancak çok boyutlu bir ahlaki disiplinle (Mü'minûn suresindeki vasıflar) ulaşılabileceğini gösterdiği için anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman ve salih amel sahiplerinin konaklama yerlerinin anlatıldığı ayetlerde (Kehf [18:107](https://lisan.digital/tr/ayet/18:107.md)) ve kurtuluşa eren müminlerin vasıflarının sayıldığı veraset bağlamında (Mü'minûn [23:11](https://lisan.digital/tr/ayet/23:11.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cennet derecelerinin farksız olduğu yanılgısını düzeltir; miras kavramının sadece dünyevi terekeye ait olmadığını, asıl kalıcı mirasın manevi ve ahlaki erdemlerle kazanılan Firdevs olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Etrafı sınırlandırılmış, çit veya duvarla korunmuş, içinde asmalar ve çardaklar bulunan en bereketli bağ ve bahçe.
- Soyut anlam: Bütün erdemlerin, liyakatin ve ilahi lütfun kesiştiği, hiyerarşik olarak en üstte yer alan ebedi yetkinlik ve saadet makamı.
- Sistematik karşılık: İman, emanet, iffet ve adalet dinamiklerinin eksiksiz ifası sonucu ulaşılan en yüksek mertebeli varoluşsal miras.
- LaTeX modeli: $$F = \sup_{x \in M} \sum_{i=1}^{n} w_i A_i(x)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ ahlaki ve hukuki sorumluluk taşıyan mümin özneler kümesini, $A_i$ sübut bulmuş salih ameller, emanet ve namaz gibi kurucu erdem fonksiyonlarını, $w_i$ bu erdemlerin ilahi nizamdaki ağırlık katsayılarını temsil eder. Model, amellerin oluşturduğu kümenin en üst sınırının (supremum) ve kemal noktasının Firdevs makamı ($F$) olduğunu simgeler.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/ayet/18:107.md) — الْفِرْدَوْسِ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا

Meal (IK): Muhakkak ki iman edip salih amel işleyenlerin konakları, Firdevs cennetleridir.

### [Müminun 23:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/ayet/23:11.md) — الْفِرْدَوْسَ

الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Onlar ki; Firdevs’e varis olacaklardır ve orada ebedi kalıcıdırlar.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

السين والدال
د ف ن س، د ر ف س، ف ر د س، د ر و س، د ر ي س، س ن د ر، س ر ن د، س ب ن د، س ن د س، س ر م د، س م د ر مستعملات
دفنس:
الدِّفنِسُ: المرأةُ الحَمْقاء. والدِّفنِس والدِّفناسُ: الأحمق
درفس:
الدِّرَفْسُ: الضّخم من الإبل، الواحدة بالهاء. والدِّرَفس: خِرْقَةُ الدّابّة، والدِّرَفْسُ: الحرير.
فردس:
الفِرْدَوْس: جنّة ذات كَرْم. وكَرْمٌ مُفَرْدسٌ، أي: مُعَرَّش، قال:
وكلاكلاً ومَنْكِباً مفردسا
والفَرْدسةُ: الصَّرع القبيح، يقال: أَخَذَهُ ففَرْدَسَهُ. أي: ضرب بهِ الأرض.
دروس:
دربس:
الدِّرْواسُ والدِّرياسُ: الضَّخْم الرّأس، الغليظ الرَّقبة، قال رؤبة:
كأنّه ليثُ عرينٍ دِرْواسْ
سندر:
السّندريّ: ضرب من السّهام والنِّصال مُحكَم الصّنعة. والسَّنْدَرة: ضرب من الكيل جُزاف، ويقال: السَّنْدرة: الكيل الوافي.
دربس:
الدُّرابِسُ: الضّخم قال:
لو كنت أمسيت طليحاً ناعساً
لم تُلْفِ ذا روايةٍ دُرابساً
سرند:
السَّرَندَى: الجريء من الرِّجال الذي لا يَهُولُه شَيْءٌ، قال:
أَطَفَّ لها عَباقِيةٌ سَـرَنْـدَى		جريءُ الصَّدْر مُنْبَسِطُ اليمين
واسْرَنْديته، إذا أتيته في جُرْأة وجعل النُّعاسُ يَسرَ نْديهِ ويَغْرَنديهِ، إذا غلب عليه، قال:
ما لنُعاسِ اللّيل يَغرَنْديني
أَزْجُره عنّي ويَسْرَنْديني
سبند:
السَّبَندَي: الجريء من كلّ شيء.
سندس:
السُّنْدُسُ: ضربٌ من البُزْيون يُتَّخَذُ من المِرْعِزَّى ولم سختلفوا فيها أنّهما مُعَرَّبان.
سرمد:
السّرمدُ: دوام الزَّمان من ليلٍ ونهار. والسَّرمدُ: دوام العيش.
سمدر:
السَّماديرُ: ضَعْفُ البَصَرِ، وقد اسمدرّ بَصَرُهُ.

##### Türkçe

**السين والدال**
د ف ن س، د ر ف س، ف ر د س، د ر و س، د ر ي س، س ن د ر، س ر ن د، س ب ن د، س ن د س، س ر م د، س م د ر kullanılagelenlerdir.

دفنس:
**الدِّفنِسُ**: ahmak kadın. Ve **الدِّفنِس** ve **الدِّفناسُ**: ahmak.

درفس:
**الدِّرَفْسُ**: develerden iri olan; bir tanesi **الهاء** iledir. Ve **الدِّرَفس**: binek hayvanının paçavrası. Ve **الدِّرَفْسُ**: ipek.

فردس:
**الفِرْدَوْس**: asması olan cennet. Ve **كَرْمٌ مُفَرْدسٌ**, yani: çardaklı, dedi ki:
وكلاكلاً ومَنْكِباً مفردسا
Ve **الفَرْدسةُ**: çirkin sara; denir: **أَخَذَهُ ففَرْدَسَهُ**. yani: onunla yere vurdu.

دروس:
دربس:
**الدِّرْواسُ** ve **الدِّرياسُ**: başı iri, boynu kalın olan; Rü’be dedi ki:
كأنّه ليثُ عرينٍ دِرْواسْ

سندر:
**السّندريّ**: oklar ve temrenlerden, yapımı sağlam bir tür. Ve **السَّنْدَرة**: gelişigüzel bir tür ölçekle ölçme; ve denir: **السَّنْدرة**: tam ölçme.

دربس:
**الدُّرابِسُ**: iri, dedi ki:
لو كنت أمسيت طليحاً ناعساً
لم تُلْفِ ذا روايةٍ دُرابساً

سرند:
**السَّرَندَى**: erkeklerden, hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesur olan; dedi ki:
أَطَفَّ لها عَباقِيةٌ سَـرَنْـدَى		جريءُ الصَّدْر مُنْبَسِطُ اليمين
Ve **اسْرَنْديته**: ona bir cüret içinde geldiğin zaman. Ve uyuklama, **يَسرَ نْديهِ** ve **يَغْرَنديهِ**; ona galip geldiği zaman, dedi ki:
ما لنُعاسِ اللّيل يَغرَنْديني
أَزْجُره عنّي ويَسْرَنْديني

سبند:
**السَّبَندَي**: her şeyden cesur olan.

سندس:
**السُّنْدُسُ**: **البُزْيون**dan bir tür; **المِرْعِزَّى**dan yapılır; ve ikisinin de Arapçalaştırılmış olduğu hususunda ihtilaf etmediler.

سرمد:
**السّرمدُ**: gece ve gündüzden zamanın devamlılığı. Ve **السَّرمدُ**: yaşayışın devamlılığı.

سمدر:
**السَّماديرُ**: görmenin zayıflığı; ve onun görmesi **اسمدرّ** oldu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفِرْدَوْسُ: البستان. والفِرْدَوْسُ: حديقة في الجنَّة. وكرمٌ مُفَرْدَسٌ، أي مُعَرَّشٌ.

##### Türkçe

**الفِرْدَوْسُ**: bahçe. Ve **الفِرْدَوْسُ**: cennette bir bahçe. Ve **كرمٌ مُفَرْدَسٌ**, yani çardaklı (asma)dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفِرْدَوْسُ: البُستان؛ قال الفرَّاء: هو عرَبيّ. قال ابن سيده: الفِرْدَوْس الوادي الخَصِيب عند العرب كالبُستان، وهو بِلِسان الرُّوم البُسْتان. والفِرْدَوْس: الرَّوْضة؛ عن السيرافي. والفِرْدَوْس: خُضْرة الأَعْناب. قال الزجاج: وحقيقته أَنه البستان الذي يجمع ما يكون في البَساتين، وكذلك هو عند أَهل كل لغة. والفِرْدَوْسُ: حَديقة في الجنة. وقوله تعالى: وتقدَّسَ الذين يَرِثون الفِرْدَوْس هم فيها خالِدُون؛ قال الزجاج: رُوي أَن اللَّه عز وجل جعل لكل امرئٍ في الجنة بيتاً وفي النار بَيْتاً، فمن عَمِلَ عَمَل أَهل النار وَرِثَ بيتَه، ومن عمل عَمَل أَهل الجنة وَرِث بيته؛ والفِرْدَوْس أَصله رُوميّ عرّب، وهو البُستان، كذلك جاء في التفسير. والعرَب تُسمِّي الموضع الذي فيه كَرْم: فِرْدَوْساً. وقال أَهل اللغة: الفِرْدَوْس مذكر وإِنما أُنث في قوله تعالى: هم فيها، لأَنه عَنى به الجنة. وفي الحديث: نسأَلك الفِرْدَوْس الأَعلى. وأَهل الشأْم يقولون للْبَساتين والكُروم: الفَراديس؛ وقال الليث: كَرْم مُفَرْدَس أَي مُعَرَّش؛ قال العجاج:
وكَلْكَلاً ومَنْكِباً مُفَرْدَسا
قال أَبو عمرو: مُفَرْدَساً أَي مَحْشُوّاً مُكْتَنِزاً. ويقال لِلْجُلَّة إِذا حُشِيَتْ: فُردست، وقد قيل: الفِرْدَوْس تَعرِفُه العرب؛ قال أَبو بكر: مما يدل أَن الفِرْدَوس بالعربية قول حسان:
وإِن ثَوابَ اللَّه كلَّ مُوَحِّدٍ
جِنانٌ مِن الفِرْدَوْس، فيها يُخَلَّدُ
وفِرْدَوْس: اسم رَوْضة دون اليَمامة. والفَراديسُ: موضع بالشام؛ وقوله: نَحِنُّ إِلى الفِرْدَوْس، والبِشْرُ دُونها،
وأَيْهاتَ من أَوْطانِها حَوْثُ حَلَّتِ
يجوز أَن يكون موضعاً وأَن يعني به الوادي المُخْصِب. والمُفَرْدَس: المعرَّش من الكُرُوم. والمُفَرْدَس: العَريض الصَّدْر. والفَرْدَسة: السِعَة.
وفَرْدَسَه: صرَعه. والفَرْدَسَة أَيضاً: الصَّرْع القبيح؛ عن كراع. ويقال: أَخذه فَفَرْدَسَه إِذا ضرَب به الأَرض.

##### Türkçe

**الفِرْدَوْسُ**: bahçe; **الفرَّاء** dedi: o Arapçadır. **ابن سيده** dedi:
**الفِرْدَوْس** Araplar yanında bahçe gibi verimli vâdidir; ve o, Rumların diliyle
**البُسْتان**dır. Ve **الفِرْدَوْس**: çayır; **السيرافي**’den. Ve **الفِرْدَوْس**: üzüm(lerin) yeşilliği.
**الزجاج** dedi: ve onun hakikati, bahçelerde bulunanı toplayan bahçe olmasıdır; ve yine o, her dilin ehli yanında böyledir. Ve **الفِرْدَوْسُ**: cennette bir bahçe. Ve O’nun sözü
yüce: ve kutsandı **الذين يَرِثون الفِرْدَوْس**; onlar orada ebedî kalanlardır; **الزجاج** dedi:
rivayet olundu ki Allah عز وجل her kişi için cennette bir ev ve ateşte
bir ev kıldı; artık kim ateş ehlinin amelini işlerse onun evini miras alır, ve kim cennet ehlinin amelini işlerse
onun evini miras alır; ve **الفِرْدَوْس** aslı Rumcadır, Arapçalaştırılmıştır; ve o bahçedir; tefsirde
böyle geldi. Ve Araplar içinde asma bulunan yeri: **فِرْدَوْساً** diye adlandırır. Ve
dil ehli dedi: **الفِرْدَوْس** müzekkerdir; ancak O’nun sözü yücede: **هم فيها** ile müennes kılındı; çünkü
onunla cenneti kastetti. Ve hadiste: “Senden **الفِرْدَوْس الأَعلى**’yı isteriz.” Ve Şam ehli
bahçelere ve bağlara: **الفَراديس** der; **الليث** dedi: **كَرْم مُفَرْدَس** yani
çardaklı; **العجاج** dedi:
وكَلْكَلاً ومَنْكِباً مُفَرْدَسا
**أَبو عمرو** dedi: **مُفَرْدَساً** yani doldurulmuş, sıkışık. Ve denir ki
doldurulduğu zaman **الْجُلَّة** için: **فُردست**; ve denilmiştir: **الفِرْدَوْس**’u Araplar bilir; dedi
**أَبو بكر**: **الفِرْدَوس**’un Arapçada olduğuna delil olan şey, **حسان**’ın sözü:
وإِن ثَوابَ اللَّه كلَّ مُوَحِّدٍ
جِنانٌ مِن الفِرْدَوْس، فيها يُخَلَّدُ
Ve **فِرْدَوْس**: Yemâme’nin aşağısında bir çayırın adıdır. Ve **الفَراديسُ**: Şam’da bir yerdir; ve onun sözü:
نَحِنُّ إِلى الفِرْدَوْس، والبِشْرُ دُونها،
وأَيْهاتَ من أَوْطانِها حَوْثُ حَلَّتِ
caizdir ki bir yer olsun ve caizdir ki onunla verimli vâdiyi kastetsin. Ve **المُفَرْدَس**:
bağlardan çardaklı olan. Ve **المُفَرْدَس**: geniş göğüslü. Ve **الفَرْدَسة**:
genişlik.
Ve **فَرْدَسَه**: onu yere serdi. Ve **الفَرْدَسَة** ayrıca: çirkin yere serme; **كراع**’dan.
Ve denir ki: **أَخذه فَفَرْدَسَه**; onu yere vurduğu zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر د س * * الفِرْدَوْسُ * البستان قال الفراء هو عربي والفردوس أيضا حديقة في الجنة و * فِرْدَوْسٌ * اسم روضة دون اليمامة و * الفَراديسُ * موضع بالشام

##### Türkçe

* ف ر د س * * **الفِرْدَوْسُ** * bostan. el-Ferrâ dedi ki: o Arapçadır; ve **الفردوس** ayrıca cennette bir bahçedir. Ve * **فِرْدَوْسٌ** * el-Yemâme’nin aşağısında bir ravzanın adıdır. Ve * **الفَراديسُ** * Şam’da bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفردوس، بالكسر، وأطلق في ضبط ما بقي لشهرته: الأودية التي تنبت ضروبا من النبت، وعبارة المحكم: هو الوادي الخصيب، عند العرب، كالبستان. وقال الزجاج: حقيقة الفردوس أنه البستان الذي يجمع كل ما يكون في البساتين، قال: وكذلك هو عند كل أهل لغة. وقيل: الفردوس عند العرب: الموضع تكون فيه الكروم، وأهل الشام يقولون للبساتين والكروم: الفراديس. وقال أهل اللغة: الفردوس هم فيها خالدون وإنما أنث، لأنه عنى به الجنة، وهو قليل، ولذا أتى بلفظ قد. واختلف في لفظة الفردوس، فقيل: عربية، وهو قول الفراء، أو رومية نقلت إلى العربية، نقله الزجاج وابن سيده، أو سريانية، نقله الزجاج أيضا.
 وفردوس: اسم روضة دون اليمامة، لبني يربوع بن حنظلة ابن مالك بن زيد مناة بن تميم، وفيه يقول الشاعر:

  تحن إلى الفردوس والبشر دونهاوأيهات من أوطانها حوث حلت وفردوس: ماء لبني تميم قرب الكوفة، وهو بعينه الروضة التي لبني يربوع، منهم، المشتملة على مياه يسمى كل واحد منها بالفردوس، وهذا من المصنف غريب، كيف يكررهما وهما واحد، وأحيانا يفعل ذلك في كتابه. وقلعة فردوس بقزوين، وإليها نسب أبو الفتح نصر بن رضوان بن ثروان الفردوسي، أجاز الخطيب عبد القاهر بن عبد الله الطوسي، والتقي سليمان بن حمزة. مات سنة 647. وكذا الولي المشهور الشيخ نجيب الدن الفردوسي، صاحب الطريقة الفردوسية، والمدفون بالحوض الشمسي من حضرة دهلي، حرسها الله تعالى وسائر بلاد الإسلام. والفردوس كعصفور: النزل يكون في الطعام، نقله ابن دريد عن قوم من أهل البحرين. والفراديس، بلفظ الجمع: ع قرب دمشق، وقد تقدم أن أهل الشام يسمون مواضع الكروم فراديس، وإليه يضاف باب من أبوابها المشهورة. والفراديس أيضا: ع قرب حلب، بين برية خساف وحاضر طيء. ورجل فرادس، كعلابط: ضخم العظام، نقله ابن عباد. والفردسة: السعة، و منه صدر مفردس، أي واسع، أو ومنه اشتقاق الفردوس، كما نقله ابن القطاع، وهذا يؤيد أن يكون عربيا، ويدل له أيضا قول حسان:
  وإن ثواب الله كل مـوحـد                      جنان من الفردوس فيها يخلد وفردسه: صرعه، وقال كراع: الفردسة: الصرع القبيح، يقال: أخذه ففردسه، إذا ضرب به الأرض، ونقله الصاغاني فنسبه إلى الليث. وفردس الجلة: حشاها مكتنزا، وقد فرديت، عن أبي عمر. ومما يستدرك عليه: الفردوس: الروضة، عن السيرافي والفردوس: خضرة الأعشاب. والفردوس: حديقة في الجنة، وهو الفردوس الأعلى التي جاء ذكرها في الحديث. وقال الليث: كرم مفردس أي معرش. وقال العجاج:
  وكلكلا ومنكبا مفردسا قال أبو عمرو: أي محشوا مكتنز. والمفردس: العريض الصدر. وفردوس الأشعري، ويقال: ابن الأشعري، فرد سمع الثوري. وباب فردوس: أحد أبواب دار الخلافة، نقله الصاغاني. وزين الأئمة عبد السلام بن محمد بن علي الخوارزمي الفردوسي، اشتهر بذلك لروايته كتاب الفردوس الأعلى، عن مؤلفه شهردار بن شيرويه، روى عنه صاعد بن يوسف الخوارزمي.

##### Türkçe

**الفردوس**; kesre ile; ve şöhreti sebebiyle geri kalanının ضبط’ında (harekelenmesinde) serbest bırakıldı: türlü türlü bitki bitiren vadiler. Ve **المحكم**’in ibaresi: Araplar nezdinde o, bahçe gibi, verimli vadidir. Ve **الزجاج** dedi: **الفردوس**’un hakikati, bahçelerde bulunan her şeyi toplayan bahçedir; dedi: ve her dil ehli yanında da böyledir. Ve denildi: Araplar yanında **الفردوس**: içinde asmalar bulunan yerdir; ve Şam ehli bahçelere ve asmalara: **الفراديس** derler. Ve dil ehli dedi: “**الفردوس**; onlar onda ebedî kalıcıdırlar”; ancak müennes kılındı, çünkü onunla cennet kastedildi; ve o azdır; bu yüzden **قد** lafzıyla geldi. Ve **الفردوس** lafzında ihtilaf edildi; denildi ki: Arapçadır; bu, **الفراء**’ın sözüdür; yahut Rumcadır, Arapçaya nakledilmiştir; bunu **الزجاج** ve **ابن سيده** nakletti; yahut Süryanicedir; bunu da **الزجاج** nakletti.

Ve **فردوس**: Yemâme’nin aşağısında bir ravzanın adıdır; **بني يربوع بن حنظلة ابن مالك بن زيد مناة بن تميم**’indir; ve onda şair şöyle der:

تحن إلى الفردوس والبشر دونها
وأيهات من أوطانها حوث حلت

Ve **فردوس**: Kûfe yakınında **بني تميم**’e ait bir sudur; ve o, bizzat **بني يربوع**’a ait olan ravzadır; onlardandır; suları içine alan; bunların her birine **الفردوس** denir. Ve bu, musanniften gariptir: nasıl ikisini tekrar eder, hâlbuki ikisi birdir; ve bazen kitabında bunu yapar. Ve Kazvin’de **قلعة فردوس** (Firdûs kalesi) vardır; ve ona nisbet edildi: **أبو الفتح نصر بن رضوان بن ثروان الفردوسي**; ona icazet verdi: **الخطيب عبد القاهر بن عبد الله الطوسي** ve **التقي سليمان بن حمزة**. 647 yılında öldü. Ve yine meşhur veli **الشيخ نجيب الدن الفردوسي**; **الطريقة الفردوسية**’nin sahibidir; ve **حضرة دهلي**’de **الحوض الشمسي**’de defnedilmiştir; Allah Teâlâ onu ve İslâm beldelerinin tamamını korusun. Ve **الفردوس** “**عصفور** gibi”: yemekte bulunan katıktır; bunu **ابن دريد** Bahreyn ehlinden bir kavimden nakletti. Ve **الفراديس**; cem‘ lafzıyla: Dımaşk yakınında bir yer; ve Şam ehlinin asma yerlerine **فراديس** adını verdikleri daha önce geçti; ve onun meşhur kapılarından bir kapı ona izafe edilir. Ve **الفراديس** ayrıca: Halep yakınında bir yer; **برية خساف** ile **حاضر طيء** arasında. Ve **رجل فرادس** “**علابط** gibi”: kemikleri iri; bunu **ابن عباد** nakletti. Ve **الفردسة**: genişliktir; ve ondan **صدر مفردس**; yani geniş; yahut ondan **الفردوس**’un iştikakı; **ابن القطاع**’ın naklettiği üzere. Ve bu, Arapça olmasını teyit eder; ve buna delil de **حسان**’ın sözüdür:

وإن ثواب الله كل مـوحـد
جنان من الفردوس فيها يخلد

Ve **فردسه**: onu yere serdi. Ve **كراع** dedi: **الفردسة**: çirkin sara (yere çarpıp devrilme); denir: **أخذه ففردسه**; yani onu yere vurduğunda. Ve **الصاغاني** onu nakletti; sonra onu **الليث**’e nisbet etti. Ve **فردس الجلة**: onu (sepeti/kapı) içini doldurdu, sıkışık (yoğun) kıldı; ve **فرديت**; **أبي عمر**’dan. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفردوس**: ravza; **السيرافي**’den. Ve **الفردوس**: otların yeşilliği. Ve **الفردوس**: cennette bir bahçedir; ve o, hadiste zikri gelen **الفردوس الأعلى**’dır. Ve **الليث** dedi: **كرم مفردس**; yani çardaklı. Ve **العجاج** dedi:

وكلكلا ومنكبا مفردسا

**أبو عمرو** dedi: yani doldurulmuş, sıkışık. Ve **المفردس**: göğsü geniş olan. Ve **فردوس الأشعري**; ve denilir: **ابن الأشعري**; tek başına **الثوري**’den semâ‘ etti. Ve **باب فردوس**: **دار الخلافة**’nin kapılarından biridir; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **زين الأئمة عبد السلام بن محمد بن علي الخوارزمي الفردوسي**; bununla meşhur oldu; **كتاب الفردوس الأعلى**’yı, müellifi **شهردار بن شيرويه**’den rivayet etmesi sebebiyle; ondan **صاعد بن يوسف الخوارزمي** rivayet etti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فردس
فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ - فِرْدَوس
فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ +كائن + شيئاً: يجعله مليئاً بالخضرة والنبت والخير والنعم والبهجة والمتعة
فِرْدَوس : اسم نوع من الجنات في جنة الآخرة، وتسمى به كل جنة ذات حدائق وروضات: أشجار كثيرة مع نبات الزينة مع المروج والمسطحات الخضراء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ  " العمارة والزخرفة والتزيين والتحف "، وهي:
فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ، عَدَنَ - يَعْدِنُ، عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ، زَخْرَفَ - يُزَخْرِفُ، هَامَ - يَهُوْمُ (هَمَنَ - يَهْمِنُ)، مَصَرَ - يَمْصُرُ
فردوس
 	﴿إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات كانت لهم جنات الفردوس نزلا(107)﴾ الكهف ﴿الذين يرثون الفردوس هم فيها خالدون(11)﴾ المؤمنون
مختار الصحاح
● [فردس] ف ر د س: الفِرْدَوْسُ البستان قال الفراء هو عربي والفردوس أيضا حديقة في الجنة و فِرْدَوْسٌ اسم روضة دون اليمامة و الفَراديسُ موضع بالشام
ملخص السان:
1.     الفِرْدَوْس الوادي الخَصِيب عند العرب كالبُستان،
2.      وهو بِلِسان الرُّوم  البُسْتان.
3.     وفَرْدَسَه: صرَعه.
4.     والفِرْدَوْس: الرَّوْضة؛ عن السيرافي.
5.     والفِرْدَوْس: خُضْرة  الأَعْناب - والعرَب تُسمِّي الموضع الذي فيه كَرْم: فِرْدَوْساً
6. . قال الزجاج: وحقيقته أَنه البستان الذي يجمع ما يكون في  البَساتين،
لسان العرب
● - فردس: الفِرْدَوْسُ: البُستان؛ قال الفرَّاء: هو عرَبيّ. قال ابن سيده:  الفِرْدَوْس الوادي الخَصِيب عند العرب كالبُستان، وهو بِلِسان الرُّوم  البُسْتان. والفِرْدَوْس: الرَّوْضة؛ عن السيرافي. والفِرْدَوْس: خُضْرة  الأَعْناب. قال الزجاج: وحقيقته أَنه البستان الذي يجمع ما يكون في  البَساتين، وكذلك هو عند أَهل كل لغة. والفِرْدَوْسُ: حَديقة في الجنة. وقوله  تعالى: وتقدَّسَ الذين يَرِثون الفِرْدَوْس هم فيها خالِدُون؛ قال الزجاج:  رُوي أَن اللَّه عز وجل جعل لكل امرئٍ في الجنة بيتاً وفي النار  بَيْتاً، فمن عَمِلَ عَمَل أَهل النار وَرِثَ بيتَه، ومن عمل عَمَل أَهل الجنة  وَرِث بيته؛ والفِرْدَوْس أَصله رُوميّ عرّب، وهو البُستان، كذلك جاء في  التفسير. والعرَب تُسمِّي الموضع الذي فيه كَرْم: فِرْدَوْساً. وقال أَهل  اللغة: الفِرْدَوْس مذكر وإِنما أُنث في قوله تعالى: هم فيها، لأَنه  عَنى به الجنة. وفي الحديث: نسأَلك الفِرْدَوْس الأَعلى. وأَهل الشأْم  يقولون للْبَساتين والكُروم: الفَراديس؛ وقال الليث: كَرْم مُفَرْدَس أَي  مُعَرَّش؛ قال العجاج:  وكَلْكَلاً ومَنْكِباً مُفَرْدَسا  قال أَبو عمرو: مُفَرْدَساً أَي مَحْشُوّاً مُكْتَنِزاً. ويقال  لِلْجُلَّة إِذا حُشِيَتْ: فُردست، وقد قيل: الفِرْدَوْس تَعرِفُه العرب؛ قال  أَبو بكر: مما يدل أَن الفِرْدَوس بالعربية قول حسان:  وإِن ثَوابَ اللَّه كلَّ مُوَحِّدٍ  جِنانٌ مِن الفِرْدَوْس، فيها يُخَلَّدُ  وفِرْدَوْس: اسم رَوْضة دون اليَمامة. والفَراديسُ: موضع بالشام؛ وقوله:  نَحِنُّ إِلى الفِرْدَوْس، والبِشْرُ دُونها،  وأَيْهاتَ من أَوْطانِها حَوْثُ حَلَّتِ  يجوز أَن يكون موضعاً وأَن يعني به الوادي المُخْصِب. والمُفَرْدَس:  المعرَّش من الكُرُوم. والمُفَرْدَس: العَريض الصَّدْر. والفَرْدَسة:  السِعَة.  وفَرْدَسَه: صرَعه. والفَرْدَسَة أَيضاً: الصَّرْع القبيح؛ عن كراع.  ويقال: أَخذه فَفَرْدَسَه إِذا ضرَب به الأَرض.
القاموس المحيط:
الفِرْدَوْسُ، " بالكسر " الأَوْدِيَةُ التي تُنْبِتُ ضُرُوباً من النَّبْتِ، والبُسْتانُ يَجْمَع كلَّ ما يكونُ في البَساتِينِ، تكونُ فيه الكُرُومُ، وقد يُؤَنَّثُ، عَرَبِيَّةٌ، أو رُومِيَّةٌ نُقِلَتْ، أو سُرْيانِيَّةٌ، ورَوْضَةٌ دونَ اليمامة لبني يَرْبوعٍ، وماءٌ لبني تَميمٍ قربَ الكُوفةِ. وقَلْعَةُ فِرْدَوسٍ بقَزْوِينَ. وكعُصْفورٍ النُّزُلُ يكونُ في الطعامِ. والفَرادِيسُ ع قربَ دِمَشْقَ، وإليه يُضافُ بابٌ من أبوابها، وع قربَ حَلَبَ بينَ بَرِّيَّةِ خُسافَ وحاضِرِ طَيِّىءٍ. ورجلٌ فُرَادِسٌ، كعلابِطٍ ضَخْمُ العظامِ. والفَرْدَسَةُ السَّعَةُ.
وصَدْرٌ مُفَرْدَسٌ: واسِعٌ، أو منه الفِرْدَوْس. وفَرْدَسَهُ: صرعَهُ، وضَرَبَ به الأرضَ، والجُلَّةَ: حَشاهَا مُكْتَنِزاً.
تاج العروس:
ف رد س
الفِرْدَوْس بالكَسْر وأَطْلَق في ضَبْط ما بَقِيَ لشُهْرَته : الأَوْدِيَةُ الَّتي تُنْبِتُ ضُرُوباً من النَّبْت وعِبَارَةُ المحْكَم : هو الوَادِي الخَصِيبُ عنْدَ العَرَب كالبُسْتَان . وقال الزَّجَاج : حَقيقَةُ الفِرْدَوْس أَنّه البُسْتَانُ الذي يَجْمَعُ كُلَّ ما يكُونُ في البَسَاتِينِ قال : وكذلك هو عنْدَ كُلِّ أَهْل لُغَةٍ . وقيل : الفِرْدَوْس عنْدَ العَرب : المَوْضِعُ تكونُ فيه الكُرُومُ وأَهْلُ الشام يقولون للبَسَاتِينِ والكُرومِ : الفَرَادِيس . وقال أَهْلُ اللُّغَة : الفِرْدَوْس هُمْ فيهَا خَالدونَ وإِنَّما أَنَّثَ لأَنَّه عَنَى به الجَنّةَ وهو قَليلٌ ولذا أَتَى بلفظ قد . واخْتُلِفَ في لَفْظَةِ الفِرْدَوْس فقيل : عَرَبيَّةٌ وهو قولُ الفَرّاءِ أَو رُوميَّةٌ نُقِلَتْ إِلى العَرَبيَّة نقلَه الزَّجّاجُ وابنُ سيدَه أو سُرْيانيَّةٌ نقلَه الزَّجَّاجُ أَيضاً
وفِرْدَوْسُ : اسمُ رَوْضَة دونَ اليَمَامَة لبَنِي يَرْبُوع بن حَنظلَةَ ابن مالك بن زَيْد مَنَاةَ بن تَمِيمٍ وفيه يَقُولُ الشّاعر :
" تَحِنُّ إِلى الفِرْدَوْسِ والبِشْرُ دُونَهَاوأَيْهَاتَ منْ أَوْطانِهَا حَوْثُ حَلَّتِ وفِرْدَوْسٌ : ماءٌ لبَنِي تَمِيمٍ قُرْبَ الكُوفَة وهو بعَيْنه الرَّوْضَةُ الّتي لبَني يَرْبُوعٍ منهم المُشْتَمِلَةُ على ميَاهٍ يُسَمَّى كُلُّ وَاحدٍ منها بالفِرْدَوْس وهذا من المصنِّف غريبٌ كيف يُكرِّرهما وهُمَا وَاحدٌ وأَحْيَاناً يَفْعل ذلك في كِتَابه . وقَلْعَةُ فِرْدَوْسٍ بقَزْوِينَ وإِليها نُسِبَ أَبو الفَتْح نَصْرُ بنُ رِضْوانَ بن ثَروان الفِرْدَوْسيُّ أَجازَ الخَطيبَ عبدَ القاهر بنَ عبد الله الطُّوسيَّ والتَّقيَّ سلَيْمَانَ بنَ حَمْزةَ . مات سنة 647 . وكذا الوَليُّ المشهور الشَّيْخُ نَجِيب الدِّن الفِرْدَوْسيُّ صاحب الطَّريقة الفِرْدَوْسيَّة والمدفونُ بالحَوْض الشَّمْسيِّ من حَضْرة دهْلي حَرَسَها الله تعالَى وسائرَ بلاد الإِسلام . والفُرْدُوس كعُصْفُورٍ : النُّزُلُ يكونُ في الطَّعَام نقلَه ابنُ درَيْدٍ عن قَوْمٍ من أَهْل البَحْرَيْن . والفَرَادِيس بلفظ الجَمْع : ع قُرْبَ دِمَشْقَ وقد تَقدَّم أَنَّ أَهْلَ الشام يُسَمُّونَ مَوَاضِعَ الكُرُوم فَرَادِيسَ وإِليه يُضَافُ بابٌ منْ أَبْوابهَا المَشْهورة . والفَرَادِيس أَيْضاً : ع قُرْبَ حَلَبَ بَيْنَ بَرِّيَّة خُسَافَ وحاضِرِ طَيِّءٍ . ورَجُلٌ فُرَادِسٌ كعُلاَبِطٍ : ضَخْمُ العِظَامِ نقلَه ابنُ عَبّادٍ . والفَرْدَسَةُ : السَّعَةُ و منه صَدْرٌ مُفَرْدَسٌ أَي وَاسِعٌ أو ومِنْه اشْتقَاقُ الفِرْدَوْس كما نَقَلَه ابنُ القَطّاع وهذا يؤَيِّد أنْ يكونَ عَرَبيّاً ويَدلُّ له أَيضاً قَوْلُ حَسّانٍ :
وإنّ ثَوَابَ الله كُلَّ مُوَحِّدٍ ... جِنَانٌ من الفِرْدَوْس فيهَا يُخلَّدُ وفَرْدَسَه : صَرَعَه وقال كُراع : الفَرْدَسَةُ : الصَّرْعُ القَبِيحُ يقَال : أَخَذَه ففَرْدَسَه إِذا ضَرَب به الأَرْضَ ونَقَلَه الصّاغَانِيُّ فنَسَبَه إِلى اللَّيْث . وفَرْدَسَ الجُلَّةَ : حَشَاها مُكْتَنِزاً وقد فُرْدِيَتْ عن أَبي عَمْرٍ . وممّا يسْتَدْرَك عليه : الفِرْدَوْس : الرَّوْضَةُ عن السِّيرافيِّ والفِرْدَوْس : خُضْرَةُ الأَعْشَابِ . والفِرْدَوْسُ : حَدِيقَةٌ في الجَنَّة وهو الفِرْدَوْسُ الأَعْلَى الَّتي جاءَ ذِكْرُهَا في الحَديث . وقالَ اللَّيْثُ : كَرْمٌ مُفَرْدَسٌ أَي مُعَرَّشٌ . وقال العَجَّاجُ :
" وكَلْكَلاً ومَنْكِباً مُفَرْدَسَا قالَ أَبو عَمْرٍو : أَي مَحْشُوّاً مُكْتَنزً . والمُفَرْدَسُ : العَرِيضُ الصَّدْرِ . وفِرْدَوْسٌ الأَشْعَريُّ ويقال : ابنُ الأَشْعَريِّ فَرْدٌ سَمِعَ الثَّوْريَّ . وباب فِرْدَوْسٍ : أَحَدُ أَبوابِ دارِ الخِلافَة نقلَه الصّاغَانِيُّ . وزَيْنُ الأَئمَّة عبد السَّلام بنُ محمّد بن عليٍّ الخُوَارزْمِيُّ الفِرْدَوْسيُّ اشتَهر بذلكَ لروايته كتَابَ الفِرْدَوْسِ الأَعْلَى عن مُؤلِّفه شَهْرَدَارَ بنِ شيرُوَيْه روَى عنه صاعِدُ بنُ يوسفَ الخُوارَزْميُّ

##### Türkçe

فردس
**فَرْدَسَ** - **يُفَرْدِسُ** - **فِرْدَوس**
**فَرْدَسَ** - **يُفَرْدِسُ** + bir varlığı + bir şeyi: onu yeşillik, bitki, hayır, nimetler, sevinç ve haz ile dolu kılar.
**فِرْدَوس**: âhiret cennetindeki cennetlerden bir türün adıdır; bahçeler ve çayırlıklar sahibi her cennete onunla ad verilir: süs bitkisiyle birlikte çok ağaç, çayırlar ve yeşil düzlüklerle birlikte.
Ve lafız, “imar, süsleme, bezeme ve antikalar” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ**، **عَدَنَ - يَعْدِنُ**، **عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ**، **زَخْرَفَ - يُزَخْرِفُ**، **هَامَ - يَهُوْمُ** (**هَمَنَ - يَهْمِنُ**)، **مَصَرَ - يَمْصُرُ**

فردوس
﴿“Şüphesiz iman edenler ve salih ameller işleyenler için **جنات الفردوس** bir konaklama yeri olmuştur (107)”﴾ el-Kehf ﴿“**الفردوس**’a vâris olanlar; onlar orada ebedî kalıcılardır (11)”﴾ el-Mü’minûn

Muhtâr es-Sıhâh
● [فردس] ف ر د س: **الفِرْدَوْسُ** bahçedir. el-Ferrâ dedi ki: o Arapçadır. Ve **الفردوس** ayrıca cennette bir bahçedir. Ve **فِرْدَوْسٌ** Yemâme’nin aşağısında bir çayırlığın adıdır. Ve **الفَراديسُ** Şam’da bir yerdir.

Lisân’ın özeti:
1. **الفِرْدَوْس** Araplar nezdinde bahçe gibi verimli vadidir,
2. ve Rumların diliyle bahçedir.
3. Ve **فَرْدَسَه**: onu yere serdi.
4. Ve **الفِرْدَوْس**: çayırlık; es-Sîrâfî’den.
5. Ve **الفِرْدَوْس**: üzümlerin yeşilliği — Araplar içinde asma bulunan yere **فِرْدَوْساً** adını verir.
6. ez-Zeccâc dedi ki: onun hakikati, bahçelerde bulunan şeylerin hepsini toplayan bahçe olmasıdır.

Lisânü’l-ʿArab
● - فردس: **الفِرْدَوْسُ**: bahçe; el-Ferrâ dedi ki: o Arapçadır. İbn Sîde dedi ki: **الفِرْدَوْس** Araplar nezdinde bahçe gibi verimli vadidir; Rumların diliyle bahçedir. Ve **الفِرْدَوْس**: çayırlık; es-Sîrâfî’den. Ve **الفِرْدَوْس**: üzümlerin yeşilliği. ez-Zeccâc dedi ki: onun hakikati, bahçelerde bulunan şeylerin hepsini toplayan bahçe olmasıdır; her dil ehli nezdinde de böyledir. Ve **الفِرْدَوْسُ**: cennette bir bahçedir. Ve Yüce sözü: “Ve takdis olundu; **الفِرْدَوْس**’a vâris olanlar, onlar orada ebedî kalıcılardır”; ez-Zeccâc dedi ki: rivayet olundu ki Allah عز وجل cennette her kişi için bir ev, ateşte de bir ev kıldı; kim ateş ehlinin amelini işlerse onun evini miras alır; kim cennet ehlinin amelini işlerse onun evini miras alır. Ve **الفِرْدَوْس**’un aslı Rumcadır, Arapçalaştırılmıştır; o bahçedir; tefsirde böyle gelmiştir. Araplar içinde asma bulunan yere **فِرْدَوْساً** adını verir. Dil ehli dedi ki: **الفِرْدَوْس** müzekkerdir; ancak Yüce sözünde “هم فيها” diye müennes kılındı; çünkü onunla cenneti kastetti. Hadiste: “Senden **الفِرْدَوْس** el-a‘lâ’yı isteriz.” Şam ehli bahçelere ve bağlara **الفَراديس** der. el-Leys dedi ki: **كَرْم مُفَرْدَس** yani **مُعَرَّش**. el-ʿAccâc dedi ki:
وكَلْكَلاً ومَنْكِباً مُفَرْدَسا
Ebû ʿAmr dedi ki: **مُفَرْدَساً** yani doldurulmuş, sıkıştırılmış. Ve **فُردست** denir, **الجُلَّة** doldurulduğunda. Ve denilmiştir ki: **الفِرْدَوْس**’u Araplar bilir; Ebû Bekr dedi ki: **الفِرْدَوس**’un Arapçada olduğuna delil olan şey, Hassân’ın sözü:
وإِن ثَوابَ اللَّه كلَّ مُوَحِّدٍ
جِنانٌ مِن الفِرْدَوْس، فيها يُخَلَّدُ
Ve **فِرْدَوْس**: Yemâme’nin aşağısında bir çayırlığın adıdır. Ve **الفَراديسُ**: Şam’da bir yerdir. Ve onun sözü:
نَحِنُّ إِلى الفِرْدَوْس، والبِشْرُ دُونها،
وأَيْهاتَ من أَوْطانِها حَوْثُ حَلَّتِ
bir yer adı olması ve verimli vadiyi kastetmesi caizdir. Ve **المُفَرْدَس**: bağlardan **المعرَّش** olan. Ve **المُفَرْدَس**: geniş göğüslü. Ve **الفَرْدَسة**: genişlik. Ve **فَرْدَسَه**: onu yere serdi. Ve **الفَرْدَسَة** ayrıca: çirkin yere serme; Kurâʿ’dan. Ve denilir: onu aldı da **فَفَرْدَسَه**; yani onu yere vurduğunda.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الفِرْدَوْسُ** “kesre ile”: türlü türlü bitki bitiren vadiler; ve bahçe, bahçelerde bulunan her şeyi toplar; onda bağlar bulunur; ve müennes kılınabilir; Arapçadır; yahut Rumcadır, nakledilmiştir; yahut Süryanicedir. Ve Benî Yerbûʿ için Yemâme’nin aşağısında bir çayırlık; ve Benî Temîm için Kûfe yakınında bir su. Ve Kazvîn’de **قَلْعَةُ فِرْدَوسٍ**. Ve **النُّزُلُ** (yemekte olan ikram), **عُصْفورٍ** gibi. Ve **الفَرادِيسُ**: Dımaşk yakınında bir yer; ve ona, onun kapılarından bir kapı nispet edilir. Ve **الفَرادِيسُ**: Halep yakınında, **بَرِّيَّةِ خُسافَ** ile **حاضِرِ طَيِّىءٍ** arasında bir yer. Ve bir adam **فُرَادِسٌ**; **علابِطٍ** gibi: kemikleri iri. Ve **الفَرْدَسَةُ**: genişlik.
Ve **صَدْرٌ مُفَرْدَسٌ**: geniş; yahut ondan **الفِرْدَوْس**. Ve **فَرْدَسَهُ**: onu yere serdi; ve onu yere vurdu. Ve **الجُلَّةَ**: onu sıkıştırarak doldurdu.

Tâcü’l-ʿArûs:
ف رد س
**الفِرْدَوْس** kesre ile; şöhreti sebebiyle geri kalanının ضبط’ında da إطلاق olundu: türlü türlü bitki bitiren vadiler. Ve **المحْكَم**’in ibaresi: o, Araplar nezdinde bahçe gibi verimli vadidir. ez-Zeccâc dedi ki: **الفِرْدَوْس**’un hakikati, bahçelerde bulunan her şeyi toplayan bahçe olmasıdır. Dedi ki: her dil ehli nezdinde de böyledir. Ve denildi ki: **الفِرْدَوْس** Araplar nezdinde, bağların bulunduğu yerdir. Şam ehli bahçelere ve bağlara **الفَرَادِيس** der. Dil ehli dedi ki: “**الفِرْدَوْس** هم فيها خالدون”; ancak müennes kıldı; çünkü onunla cenneti kastetti; bu azdır; bu yüzden **قد** lafzıyla geldi. Ve **الفِرْدَوْس** lafzında ihtilaf edildi: denildi ki Arapçadır; bu el-Ferrâ’nın sözüdür; yahut Rumcadır, Arapçaya nakledilmiştir; bunu ez-Zeccâc ve İbn Sîde nakletti; yahut Süryanicedir; bunu da ez-Zeccâc nakletti.
Ve **فِرْدَوْسُ**: Benî Yerbûʿ b. Hanzala b. Mâlik b. Zeyd Menât b. Temîm için Yemâme’nin aşağısında bir çayırlığın adıdır; şair onda şöyle der:
" تَحِنُّ إِلى الفِرْدَوْسِ والبِشْرُ دُونَهَاوأَيْهَاتَ منْ أَوْطانِهَا حَوْثُ حَلَّتِ
Ve **فِرْدَوْسٌ**: Kûfe yakınında Benî Temîm için bir sudur; o, aynen Benî Yerbûʿ için olan çayırlıktır; sulardan oluşanı; onların her birine **الفِرْدَوْس** denir. Bu, musanniften gariptir: onları nasıl tekrar eder; hâlbuki ikisi birdir; bazen kitabında bunu yapar. Ve Kazvîn’de **قَلْعَةُ فِرْدَوْسٍ**; ona nispetle Ebû’l-Feth Nasr b. Rıdvân b. Servân **الفِرْدَوْسيُّ**; Hatîb Abdülkâhir b. Abdillah **الطُّوسيَّ**’ye ve et-Takî Süleymân b. Hamza’ya icazet verdi. 647 yılında öldü. Ve yine meşhur velî şeyh Necîbü’d-dîn **الفِرْدَوْسيُّ**; **الطريقة الفِرْدَوْسيَّة**’nin sahibi; Havz eş-Şemsî’de, Delhi hazretinden, Allah تعالى onu ve İslâm beldelerinin geri kalanını korusun, defnedilmiş. Ve **الفُرْدُوس** **عُصْفُورٍ** gibi: yemekte olan **النُّزُلُ**; İbn Düreyd onu Bahreyn ehlinin bir kavminden nakletti. Ve **الفَرَادِيس** cem‘ lafzıyla: Dımaşk yakınında bir yer; Şam ehlinin bağ yerlerine **فَرَادِيسَ** adını verdikleri daha önce geçti; ve ona, onun meşhur kapılarından bir kapı nispet edilir. Ve **الفَرَادِيس** ayrıca: Halep yakınında, **بَرِّيَّة خُسَافَ** ile **حاضِرِ طَيِّءٍ** arasında bir yer. Ve bir adam **فُرَادِسٌ** **عُلاَبِطٍ** gibi: kemikleri iri; bunu İbn ʿAbbâd nakletti. Ve **الفَرْدَسَةُ**: genişlik; ondan **صَدْرٌ مُفَرْدَسٌ** yani geniş; yahut ondan **الفِرْدَوْس**’un iştikakı; bunu İbnü’l-Kattâʿ nakletti; bu, Arapça olmasını teyit eder ve Hassân’ın sözü de ona delalet eder:
وإنّ ثَوَابَ الله كُلَّ مُوَحِّدٍ ... جِنَانٌ من الفِرْدَوْس فيهَا يُخلَّدُ
Ve **فَرْدَسَه**: onu yere serdi. Kurâʿ dedi ki: **الفَرْدَسَةُ**: çirkin yere serme; denilir: onu aldı da **ففَرْدَسَه**; yani onu yere vurduğunda. es-Sâgânî onu nakletti de onu el-Leys’e nispet etti. Ve **فَرْدَسَ الجُلَّةَ**: onu sıkıştırarak doldurdu; Ebû ʿAmr’dan **فُرْدِيَتْ** olarak rivayet edilmiştir. Ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: **الفِرْدَوْس**: çayırlık; es-Sîrâfî’den. Ve **الفِرْدَوْس**: otların yeşilliği. Ve **الفِرْدَوْسُ**: cennette bir bahçe; o, hadiste zikri gelen **الفِرْدَوْسُ الأَعْلَى**’dır. el-Leys dedi ki: **كَرْمٌ مُفَرْدَسٌ** yani **مُعَرَّشٌ**. el-ʿAccâc dedi ki:
" وكَلْكَلاً ومَنْكِباً مُفَرْدَسَا
Ebû ʿAmr dedi ki: yani doldurulmuş, sıkıştırılmış. Ve **المُفَرْدَسُ**: geniş göğüslü. Ve **فِرْدَوْسٌ الأَشْعَريُّ**; ve denilir: **ابنُ الأَشْعَريِّ**; tek bir kişi, es-Sevrî’yi işitti. Ve **باب فِرْدَوْسٍ**: **دارِ الخِلافَة**’nin kapılarından biridir; es-Sâgânî onu nakletti. Ve Zeynü’l-eimme Abdüsselâm b. Muhammed b. Ali **الخُوَارزْمِيُّ الفِرْدَوْسيُّ**; bunu, müellifi Şehradâr b. Şîrûye’den **كتَابَ الفِرْدَوْسِ الأَعْلَى**’yı rivayet etmesi sebebiyle bununla meşhur oldu; ondan Sâʿid b. Yûsuf **الخُوارَزْميُّ** rivayet etti.
