# فرد (ف-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ferd (dal) Düzlükte tek başına yükselen tepe demektir

- Harfler: ف - ر - د
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَرْدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Birey | 3 | 3 | [19:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/19:80.md) |
| [فُرَادَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%89.md) | فُعَالَى | Bireyler | 1 | 1 | [6:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/6:94.md) |
| [وَفُرَادَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%89.md) | وَفُعَالَى | Ve bireyler | 1 | 1 | [34:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/34:46.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (53 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
2. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
3. [زكريا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%A7.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zekeriya
4. [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
5. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
6. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sena yaka demektir
7. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
8. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şefeve” dudak demektir
9. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Arka
10. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
11. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesinlikle keseceğim
12. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
13. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
14. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nedve halkın toplandığı yerdir
15. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
16. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Beyn topraktaki yarık demektir
17. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
18. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
19. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
22. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
23. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
24. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
25. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
26. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
27. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
28. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
29. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
30. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
31. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
32. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
33. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
34. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
35. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
36. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
37. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md), [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md), [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünden veya sürüden koparak tek başına, bağımsız ve yalın kalma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal yalnızlığı, yaratılış ve hesap gününde her türlü toplumsal ve nesnel bağdan soyutlanmış yalın birey hali |
| Çekirdek Özet 3 | Şahsiyetin ontolojik ve ahlaki sorumluluğunun kolektif yapılara devredilemezliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sayısal bir teklik veya modern bireycilik gibi algılanıp varoluşsal yalınlık ve hesaba çekilme boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Yarmak, açmak, ayrışmak, kaçarak veya ayrılarak bütünden kopmak. Ortak çekirdeği taşıyan [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md), [فرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md), [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) ve [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) köklerinde de bir bağın çözülmesi, ayrılma ve açığa çıkma esastır. | د | Kapı, sınır ve durma imgesini taşıyan harfin eklenmesiyle ayrışma hareketi sabit bir sınıra ulaşmış; ayrılan varlığın kendi sınırları içinde tekil, yalın ve bağımsız bir fert olarak kalması anlamı pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; dışa açılma, çıkış, ayrılma hamlesi | Bir bütünden, topluluktan veya başlangıç noktasından dışarıya doğru yönelen ayrılma ve çözülme hareketini temsil eder. |
| ر | İnsan başı; öncelik, belirginlik, yükseklik | Ayrılan şeyin kendi başına görünür hale gelmesini, başını öne çıkararak diğerlerinden ayırt edilmesini anlatır. |
| د | Kapı; giriş-çıkış sınırı, hareketin bitimi, sabitlik | Ayrılma hareketinin kesin bir sınıra kavuşmasını, tekil nesnenin kendi sınırlarına kapanarak bağımsızlaşmasını ifade eder. |
| فرد | Bütünden dışa doğru ayrılıp (ف), tekil ve belirgin olarak yükselen (ر), kendi sınırları içine kapanıp yalın bir varlık olarak duran (د) hareket bütünlüğü. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sürüden kopup tek başına otlayan yabani sığır veya ceylan; çölde diğer ağaçlardan uzakta tek başına duran ağaç; kolyede diğer incilerden aralıkla dizilmiş iri ve tek inci tanesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kâ‘b b. Züheyr bâned su‘âd kasidesinde devesinin gözlerini sürüden ayrılmış tekil yabani sığırın gözlerine benzetirken kökü kullanır: تَرْمِي الغُيوبَ بَعَيْنَي مُفْرَدٍ لَهِقٍ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in zikirde ve hayırda öne geçenleri nitelediği hadiste kök şu ibareyle yer alır: سَبَقَ الْمُفَرِّدُونَ |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Tâcü’l-Arûs, Mekâyîsü’l-Luğa ve Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde فرد kökü, fiziksel ayrışma, tek kalma ve çiftin zıddı olarak yalınlaşma matrisiyle örtüşür. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice yansımalarında da ayrılma, dağılma ve dallara ayrılma (İbranice p-r-d פרד: ayrılmak, bölünmek, kendi yoluna gitmek; Akadca parādu: ürküp kaçmak, ayrışmak) temel anlam örgüsünü kurar. Bu katmanda ortak semantik çekirdek bir kümeden, ilişkiler ağından yahut çiftten fiziki olarak kopma hareketidir. Arapçada bu kök, salt bir parçalanma veya mekanik bölünme olmaktan ziyade, bütünden ayrılan şeyin kendine has bir yalınlık ve benzersizlik kazanması (fard, ferîd) yönünde anlam daralması ve semantik derinleşme yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çiftten ve sürüden ayrılma | Kök, çiftin (zevc) karşıtı olarak tek kalmayı ve sürüden ayrılarak bağımsızlaşan nesneyi adlandırır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פרד ve Süryanice p-r-d | Batı Sami dillerinde ayrılmak, kopmak ve kendi başına kalmak anlamlarında ortak kök karakteri gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-r kökleri | Yarmak, dağıtmak ve ayırmak anlamındaki en eski iki ünsüzlü biçimlerle morfolojik yakınlık taşır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرد | Anlamlı | Tek kalmak, ayrılmak | Sürüden veya çiftten ayrılarak tek başına bağımsız kalma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [فدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Semirip tembelleşmek, gevşemek | Bedenin veya devenin güçten düşüp gevşemesi; parçalanan kaya kütlesi. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| [رفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF.md) | Anlamlı | Desteklemek, bağışta bulunmak | Birine dayanak olmak, hediye vermek ve yardım etmek. | Kur'an'da geçer; tekliğe karşı dış destek ve ekleme ilişkisi taşır. |
| [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Ardından gelmek, peşine takılmak | Bir şeyin hemen arkasından gelip ona eklemlenmek, terkisine binmek. | Kur'an'da geçer; ferdiyetin karşıtı olan peşpeşe dizilme ilişkisidir. |
| [دفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | İtmek, kokmak | Bir şeyi göğsünden şiddetle itip defetmek; pis koku. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| [درف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (Ayn, Tehzîb) mühmel kabul edilmiştir. | Veri bulunamadı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرد | Merkez | Teklik, yalınlık, ayrışma | Bir bütünden ayrılarak bağımsız ve desteksiz kalmayı anlatır. | Hem fiziki tekliği hem ontolojik yalınlığı kapsar. |
| [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) | Komşu | Birlik, teklik, bölünmezlik | Kendi zatında bölünmez ve dengi bulunmaz olmayı ifade eder. | Varlığın içsel bütünlüğünü ve eşsizliğini belirtirken, فرد ilişkilerden soyutlanmış yalınlığı öne çıkarır. |
| [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Ayrılmak, kenara çekilmek | Bir konumdan bilerek ve eylemli olarak uzaklaşmayı anlatır. | Toplumsal veya mekânsal bir uzaklaşmayı vurgular; فرد ise doğrudan tekil varoluşu kurar. |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Ayrılıp kaçmak, ürkmek | Topluluktan korku veya telaşla fırlayıp ayrılmayı belirtir. | Hareketteki ürkme ve kaçış psikolojisini taşır. |
| [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) | Zıt | Eşleşme, çift olma, birliktelik | İki şeyin birbirini tamamlayarak bir arada bulunması durumudur. | Bütün yaratılmışların çift oluşunu ve tekliğin karşıtı olan eşleşmeyi anlatır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرد | Tek, yalın, bütünden ayrılmış | Sürüden veya ilişkilerden kopup tek başına kalan varlığı eksiksiz niteler. | Kesin |
| Latince | Individuum, singularis | Bölünemez olan, tekil | Tekil varlığı ve bütünden ayrılmış birimi karşılar; ancak çöldeki fiziki yalınlık çağrışımı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | Individual, solitary, single | Birey, tek başına, yalın | Bireysel bağımsızlığı ve yalnızlığı iyi karşılar; ilahi hesap bağlamındaki ontolojik çıplaklığı daraltabilir. | Güçlü |
| Almanca | Einzelne, Einzelwesen, isoliert | Tekil varlık, birey, yalıtılmış | Bireyin sistemden ayrık duruşunu verir; Kur'an'daki ahlaki ve varoluşsal çıplaklığı tam kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Individu, solitaire, unique | Birey, yalnız, benzersiz | Bireyin tekilliğini ve eşsizliğini karşılar; kabile bağlarından soyutlanma nüansı dışarıda kalır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرْدًا | Mal ve evlattan soyutlanmış çıplak nefis | Ahirette kabile, servet ve taraftarlardan kopuk olarak tek başına hesaba geliş; Meryem [19:80](https://lisan.digital/tr/ayet/19:80.md), Meryem [19:95](https://lisan.digital/tr/ayet/19:95.md). |
| فَرْدًا | Varis ve yardımcıdan mahrum yalnızlık | Zekeriyya aleyhisselamın nesilsiz ve yapayalnız kalmaktan Allah'a sığınması; Enbiyâ [21:89](https://lisan.digital/tr/ayet/21:89.md). |
| فُرَادَى | İlk yaratılıştaki gibi tekil ve desteksiz oluş | Diriliş günü ilk yaratılış anındaki gibi yalın, mülksüz ve taraftarsız geliş; En‘âm [6:94](https://lisan.digital/tr/ayet/6:94.md). |
| وَفُرَادَى | Zihinsel tefekkürde bağımsızlaşma | Hakikati ararken kabile ve sürü psikolojisinden arınıp tek başına düşünme hali; Sebe’ [34:46](https://lisan.digital/tr/ayet/34:46.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve vahdaniyet | Allah'ın "el-Ferd" olarak isimlendirilip isimlendirilemeyeceği; zâtında eşi, dengi ve terkibi bulunmaması. | Mutlak benzersizlik ve zâtî tenzih. |
| Fıkıh | Bireysel mükellefiyet ve miras | Bireyin kendi fiilinden tek başına sorumlu olması (şahsî mesuliyet) ve ferâiz hükümleri. | Hukuki ehliyet ve devredilemez sorumluluk. |
| Tefsir | Diriliş ve mahşer tasvirleri | İnsanın yaratılışta ve hesaba çekilişte dünyevi aracılardan, nesep bağlarından ve mallardan arınmış yalın hali. | Ontolojik yalnızlık ve çıplaklık. |
| Hadis | Zikir ve ahlaki yoğunlaşma | İbadet ve tefekkürde başkalarını geride bırakıp tek başına Allah'a yönelen "müferridûn" zümresi. | Kalbî ve amelî tecerrüd hali. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve hesap | Yalın kul | Sorumluluğu yüklenme | Mahşerde hiçbir kabile ve şefaat bağına sığınamayan mutlak muhatap. | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve idrak | Bağımsız akıl | Sürü etkisinden arınma | Toplumsal önyargı ve kalabalıklardan bağımsızlaşarak tefekkür etme. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite önündeki konum | Fert / Vatandaş | Şahsi mesuliyet | Suçun ve itaatin şahsiliği ilkesiyle kolektif baskıyı kırma. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Tekil iktisadi aktör | Mülkiyetin bireyselleşmesi | Kazancın ve harcamanın nihai olarak bireyin kendi zimmetine bağlanması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asal sayı / Bağımsız birim | Kendisinden başka böleni olmayan, diğer bileşenlere indirgenemeyen, sistem içinde tekil ve atomik kalan temel yapı taşı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Özerk şahsiyet / Sosyolojik tekillik | Kolektif yapıların, aşiretin veya sınıf baskısının eritemediği, kendi karar ve eylemlerinin bilincinde olan ahlaki özne. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü modern liberal bireyciliğin benmerkezci, toplum tanımaz ve bencil atom-insan kurgusuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da fert, toplumsal bağları hiçe sayan bir egoist değil; Allah karşısında her türlü dünyevi statü, servet ve soy bağından sıyrılmış, yalın ve devredilemez ahlaki mesuliyete sahip öznedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök modern anlamıyla okunduğunda, ahiretteki hesap sahnesi ferdî bir varoluş bilinci yerine bencillik gibi anlaşılır; Sebe’ [34:46](https://lisan.digital/tr/ayet/34:46.md)'daki "furâdâ" tefekkürü ise kolektif sorumluluktan kaçış olarak yorumlanabilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel ahlaki ve ontolojik tezi olan "şahsi sorumluluk" ilkesini doğrudan kurar. İnsanın kabileye, ırka veya zümreye sığınarak kurtulamayacağını, yaratılışın başında ve hesabın sonunda tekil ve çıplak bir nefis olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer sahnelerini, dirilişi ve hesaba çekilmeyi anlatan eskatolojik ayetlerde (En‘âm [6:94](https://lisan.digital/tr/ayet/6:94.md), Meryem [19:80](https://lisan.digital/tr/ayet/19:80.md), [19:95](https://lisan.digital/tr/ayet/19:95.md)) ve tefekkürün yöntemini belirleyen metodolojik ayette (Sebe’ [34:46](https://lisan.digital/tr/ayet/34:46.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kabilenin, cemaatin veya aracı güçlerin insanı hesaptan kurtarabileceği vehmini yıkar; ahlaki fiilin nihai öznesinin daima tekil nefis olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sürüden veya kümeden ayrılarak tek başına kalan, düzlükte tekil yükselen tepe ya da kolyede araları açılmış tek inci.
- Soyut anlam: Her türlü aracıdan, toplumsal maskeden ve mülkiyet bağından soyutlanarak mutlak ahlaki sorumluluk alanıyla baş başa kalmış yalın insan şahsiyeti.
- Sistematik karşılık: Kolektif veya ikili yapılardan bağımsızlaşarak ahlaki ve hukuki ehliyetin nihai taşıyıcısı haline gelen indirgenemez tekillik.
- LaTeX modeli: $$S \setminus \bigcup_{i=1}^n C_i = \{ x \} \implies R(x)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$ insanın içinde bulunduğu dünyevi ilişkiler, mülkiyet ve kabile yapılarının bütününü temsil eder. $C_i$ unsurları, insanın sığındığı soy, taraftar, mal ve aracı bağları gösterir. Bu bağların tamamı dışlandığında geriye yalnızca yalın, tekil varlık olan $\{ x \}$ kalır. Bu tekilleşme ise doğrudan $R(x)$ ile ifade edilen şahsi ve devredilemez ahlaki sorumluluk fonksiyonunu netice verir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/6:94.md) — فُرَادَى

وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

Meal (IK): Andolsun ki siz; ilk defa yarattığımız gibi, yapayalnız ve teker teker huzurumuza geldiniz. Ve size verdiğimiz şeyleri ardınızda bıraktınız. Hani, ortaklarınız olduğunu sandığınız şefaatçılarınızı da beraberinizde görmüyoruz. Andolsun ki; aranızdaki bağlar artık kopmuştur. Ortak sandıklarınız da sizden kaybolup gitmiştir.

### [Meryem 19:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/19:80.md) — فَرْدًا

وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا

Meal (IK): Onun söylemekte olduğuna Biz, mirasçı olacağız. Kendisi Bize tek olarak gelecektir.

### [Meryem 19:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/19:95.md) — فَرْدًا

وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا

Meal (IK): Hepsi kıyamet günü O’na tek olarak gelecektir.

### [Enbiya 21:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/21:89.md) — فَرْدًا

وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ

Meal (IK): Zekeriyya’ya da. Hani o, Rabbına niyaz etmiş ve Rabbım; beni tek başıma bırakma. Sen, varislerin en hayırlısısın, demişti.

### [Sebe 34:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/ayet/34:46.md) — وَفُرَادَى

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ

Meal (IK): De ki: Ben, size ancak Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalmanızı, sonra arkadaşınızda bir delilik olmadığını iyice düşünmenizi öğütlerim. O, ancak şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıdır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ferd (dal) Düzlükte tek başına yükselen tepe demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والفاء معهما
ر د ف، ف ر د، ر ف د، د ف ر، ف د ر مستعملات
ردف:
الرِّدْفُ: ما تَبِعَ شيئاً فهو رِدْفُه، إذا تتابع شيءٌ خَلْفُ شيءٍ فهو التّرادُف، والجميعُ: الرُّدافَى، قال:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
ويقال: جاءَ القومُ رُدافَى أي بعضهم يتبع بعضاً.
ورَديفُكَ: الذي تُردِفه خَلفَك، ويَرْتَدِفُكَ، ويُردِفُه غيرُك.
ونَزَلَ بالقوم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أمرٌ أعظمُ منه.
والرِّدافُ: هو موضعُ مَرْكَبِ الرِّدف، وقال:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
ويقال: بِرْذَونٌ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِف أي يَدَع رديفاً يركَبُه.
والرَّديف: كوكب قريبٌ من النَّسر الواقع، والرَّديف في قول أصحاب النَّجوم هو النجم الناظر إلى النَّجم الطالع، وقال: روبة:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
فراكبُ المِقدار هو الطالِعُ والرَّديف هو الناظر إليه.
والرِّدْف: الكَفَلُ.
وأرداف النجوم: تَواليها أي تَرادُفُها.
والتَّرادُف: كناية عن فِعلٍ قبيحٍ وذلك انه إذا عَمِلَ أحدُهما عَمَلَ إِثمٍ رَدِفَه الآخَر.
فرد
الفَرْدُ ما كانَ وحدَه، يقال: فَرَدَ يَفرُدُ، وانفَرَد انفِراداً.
وأفرَدْتُه: جَعَلْتُه واحداً.
والفَريدُ: الشَّذْر، والواحدة فريدة، وهو بلسان العجم الجاوَرْسَق، والجميع الجَوارس، قال:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
وجاء القومُ فُرادَى، وعَدَدْتُ الخَرَزَ والدراهم أفراداً أي واحداً واحداً.
وقوله تعالى: "لقد جِئتُمونا فُرادَى" جميع فَرْدان.
واللهُ الفَرْد: تَفَرَّد بالرُّبُوبيّةِ والأمرِ دونَ خَلْقه.
ومن صفة الفارس في طِراده قال: واستَطرَد لهم فكلَّما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فجَدَّله، يُريدُ أنه يندُر من أصحابه فيُطارد ساعةً، فلمّا أمكَنَتْه الفُرصةُ قَتَلَ منهم واحداً ومَضَى.
والفَرّاد: بيّاع الفَريد، والفارِدُ والفَرَد: الثَّور.
رفد:
الرِّفدُ: المَعُونةُ بالعَطاء، وسَقْي اللَّبَنِ، والقَول، وكلّ شيءٍ.
ورَفَدته بكذا، ورفَدَني أي أعانني بلسانه، وترافدوا على فلانٍ بألسنتهم إذا تناصروا، قال:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
والواحد مَرْفَد، ومن هذا سُمِّيَتْ رِفادة السَّرْج لأنها تَدْعَم السَّرْجَ من تحتِه حتى يرتِفَعَ.
والرِّفادةُ: شيءٌ كانت قُرَيش ترافد به في الجاهلية، فيُخرجون أموالاً بقَدْرِ ظاقتهم فيَشْتَرونَ بها الجزور والطعامَ والزَّبيب للنَّبيذ، فلا يزالون يُطعِمون الناسَ حتى ينقضِيَ الموسمُ. أول من سَنَّ ذلك هاشمُ بنُ عبدِ مَناف.

والمِرْفَدُ: عُسٌ تُحلَبُ فيه الرَّفُود من النّوق التي تمَلأُ مِرْفَدها، والرَّفْدُ المصدر.
وارتَفَدْتَ مالاً إذا سألتَه أن يُرِفدَكَ، وارتَفَدْتَ مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسب، قال الطرماح:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
والتَّرفيدُ نحو من الهَمْلَجة، وقال أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
وأراد بالجَلس أصلَ ذنبها.
والرافدانِ: دِجْلةُ والفُراتُ.
دفر:
الدَّفرُ: وقوع الدّود في الطعام واللَّحم ونحوهما.
والدُّنيا دَفِرةٌ أي مُنْتِنةٌ، وهي أمُّ دَفر أيضاً.
ويقال للأَمَةِ: يا دَفارِ.
فدر:
فَدَرَ الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَرَ عن الضِّراب.
والفَدورُ: الوَعِلُ العاقلُ في الجِبال.
والفادرةُ: الصَّخْرةُ الضَّخْمة تراها في رأس الجَبَل، شُبِّهَتْ بالوَعِل.
والفِدْرَة: قِطعةٌ من الجَبَل دونَ الفِنْديرة.
والفِدْرةُ: قِطعةٌ من اللَّحْم المطبوخ البارد، وهو الفادِر أيضاً.
ويقال للوَعِل: فادر، وجمعُه فُدْر، وقال الراعي:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

##### Türkçe

باب **الدال** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte

**ر د ف**، **ف ر د**، **ر ف د**، **د ف ر**، **ف د ر** kullanımdadırlar.

**ردف**:
**الرِّدْفُ**: bir şeye tâbi olan şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التّرادُف**’tur. Çoğulu: **الرُّدافَى**. Dedi ki:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
Ve denilir: kavim **رُدافَى** geldi; yani bazısı bazısını takip eder.

Ve **رَديفُكَ**: arkanda bindirdiğin kimsedir; seni **يَرْتَدِفُكَ** (arkana biner); başkası da onu **يُردِفُه** (arkasına bindirir).

Ve kavme bir iş indi; onlara ondan daha büyük bir iş **رَدِفَ** (ardından geldi).

Ve **الرِّدافُ**: **الرِّدف**’in binek yeridir. Dedi ki:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
Ve denilir: **بِرْذَونٌ** ne **يُرْدِفُ** eder ne de **يُرادِف**; yani üzerine bineceği bir **رديفاً** (arkaya binen) bırakır.

Ve **الرَّديف**: **النَّسر الواقع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözüne göre **الرَّديف**: doğan yıldıza bakan yıldızdır. **روبة** dedi ki:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
Buna göre **راكبُ المِقدار** doğandır; **الرَّديف** ise ona bakandır.

Ve **الرِّدْف**: sağrıdır.

Ve yıldızların **أرداف**’ı: onların ard arda gelmesi; yani onların **تَرادُفُها**’sıdır.

Ve **التَّرادُف**: çirkin bir fiile kinayedir; bu da şundandır: ikisinden biri günah bir iş yaptığında öteki onu **رَدِفَه** (ardından izler).

**فرد**
**الفَرْدُ**: tek başına olan şeydir. Denilir: **فَرَدَ يَفرُدُ**; ve **انفَرَد** **انفِراداً** (yalnız kaldı).

Ve **أفرَدْتُه**: onu bir yaptım.

Ve **الفَريدُ**: inci tanesi (şezr)dir; bir tanesi **فريدة**’dir. Acem dilinde o **الجاوَرْسَق**’tır; çoğulu **الجَوارس**’tır. Dedi ki:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
Ve kavim **فُرادَى** geldi. Ve boncukları ve dirhemleri **أفراداً** saydım; yani birer birer.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “لقد جِئتُمونا **فُرادَى**”; (bu) **فَرْدان**’ın çoğuludur.

Ve Allah **الفَرْد**’dür: rubûbiyyet ve işte, yaratıkları dışında, tek başına kaldı (**تَفَرَّد**).

Ve süvarinin kovalamacasında sıfatından dedi ki: ve onlar için **استَطرَد** etti; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse ona saldırdı da onu yere serdi; bununla, arkadaşlarından birinin ayrılıp bir süre kovalanmasını; fırsat ona mümkün olunca onlardan birini öldürüp geçtiğini kasteder.

Ve **الفَرّاد**: **الفَريد** satıcısıdır. Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَد**: boğadır.

**رفد**:
**الرِّفدُ**: bağışla yardım; ve sütün içirilmesi; ve söz; ve her şey.

Ve onu bununla **رَفَدته**; ve o beni **رفَدَني**; yani diliyle bana yardım etti. Ve birine dilleriyle **ترافدوا** ettiler; yani yardımlaştılar. Dedi ki:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
Tekili **مَرْفَد**’dir. Bundan dolayı eyerin **رِفادة**’sı diye adlandırıldı; çünkü eyeri altından destekler, ta ki yükselsin.

Ve **الرِّفادةُ**: câhiliyede Kureyş’in onunla **ترافد** ettiği bir şeydi; güçleri ölçüsünce mallar çıkarırlar, onunla deve (kesimlik) ve yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlardı; mevsim bitinceye kadar insanları yedirmeyi sürdürürlerdi. Bunu ilk sünnet kılan **هاشمُ بنُ عبدِ مَناف** idi.

Ve **المِرْفَدُ**: içinde, **مِرْفَدها**’sını dolduran develerden **الرَّفُود**’un sağıldığı bir büyük tas. Ve **الرَّفْدُ** mastardır.

Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: ondan, sana **يُرِفدَكَ** etmesini (yardım etmesini) istediğinde. Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: onu kazançtan elde ettiğinde. **الطرماح** dedi ki:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
Ve **التَّرفيدُ**: **الهَمْلَجة**’den bir tür gibidir. **أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ** dedi ki:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
Ve **الجَلس** ile kuyruğunun kökünü kastetti.

Ve **الرافدانِ**: **دِجْلةُ** ve **الفُراتُ**’tır.

**دفر**:
**الدَّفرُ**: kurtçukların yiyeceğe ve ete ve benzerlerine düşmesidir.

Ve dünya **دَفِرةٌ**’dir; yani kokmuştur. Ve o, **دَفر**’ın da anasıdır.

Ve cariyeye denilir: ey **دَفارِ**!

**فدر**:
Erkek deve **فَدَرَ** **فُدُوراً**: çiftleşmeden gevşediğinde.

Ve **الفَدورُ**: dağlarda akıllı yaban keçisidir.

Ve **الفادرةُ**: dağın tepesinde gördüğün iri kaya; yaban keçisine benzetilmiştir.

Ve **الفِدْرَة**: **الفِنْديرة**’den aşağı bir dağ parçasıdır.

Ve **الفِدْرةُ**: pişmiş soğuk et parçasıdır; o, **الفادِر** de olur.

Ve yaban keçisine **فادر** denilir; çoğulu **فُدْر**’dür. **الراعي** dedi ki:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَرْدُ: الوِتْرُ، والجمع أفْرادٌ وفُرادى على غير قياس، كأنَّه جمع فَردانَ. وثورٌ فَرْدٌ وفارِدٌ وفَرِدٌ وفَريدٌ كلُّه بمعنى مُنفرِدٍ. وظبيةٌ فارِدٌ: انقطعت عن القطيع؛ وكذلك السِدْرَةُ الفارِدَةُ التي انفردتْ عن سائر الِدْرِ. والفَرندُ: الدُرُّ إذا نُظِمَ وفُصِّل بغيره. ويقال: فَرائِدُ الدرِّ: كبارها. وأفرادُ النجوم: الدَراريُّ في آفاق السماء. ويقال: جاءوا فُراداً وفرادى منوَّناً وغير منوَّن، أي واحداً واحداً. وأفْرَدْتُهُ: عزلته. وأفْرَدْتُ إليه رسولاً. وأفْرَدَتِ الأنثى: وضعتْ واحداً، فهي مُفْرِدٌ وموحِدٌ ومُفِذٌّ. ولا يقال ذلك في الناقة، لأنَّها لا تلد إلا واحداً. وفَرِدَ وانْفَرَدَ، بمعنًى. قال الصِمَّةُ القُشيريُّ:
ولم آت البيوتَ مُطَنَّباتٍبأكْثِبَةٍ فَرِدْنَ من الرَغامِ
وتقول: لقيت زيداً فَرْدَيْنِ، إذا لم يكن معكما أحد. وتَفَرَّدْتُ بكذا واسْتَفْرَدْتُهُ، إذا انفردت به.

##### Türkçe

**الفَرْدُ**: **الوِتْرُ**; çoğulu **أفْرادٌ** ve القيasa aykırı olarak **فُرادى**; sanki o, **فَردانَ**’ın çoğulu gibidir. Ve **ثورٌ فَرْدٌ** ve **فارِدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَريدٌ**; hepsi **مُنفرِدٍ** mânâsınadır. Ve **ظبيةٌ فارِدٌ**: sürüden koptu; yine bunun gibi, diğer **الِدْرِ**’in geri kalanından ayrılmış olan **السِدْرَةُ الفارِدَةُ**. Ve **الفَرندُ**: **الدُرُّ**’dur; dizildiği ve başkasıyla ayrıştırıldığı zaman. Ve denilir: **فَرائِدُ الدرِّ**: onun büyükleri. Ve **أفرادُ النجوم**: göğün ufuklarındaki **الدَراريُّ**. Ve denilir: tenvinli ve tenvinsiz olarak **جاءوا فُراداً وفرادى**; yani birer birer. Ve **أفْرَدْتُهُ**: onu ayırdım. Ve **أفْرَدْتُ إليه رسولاً**. Ve dişi **أفْرَدَتِ**: bir tane doğurdu; o hâlde o **مُفْرِدٌ** ve **موحِدٌ** ve **مُفِذٌّ**’dür. Ve bu, deve hakkında söylenmez; çünkü o ancak bir tane doğurur. Ve **فَرِدَ** ve **انْفَرَدَ**, bir mânâdadır. **الصِمَّةُ القُشيريُّ** dedi ki:
ولم آت البيوتَ مُطَنَّباتٍبأكْثِبَةٍ فَرِدْنَ من الرَغامِ
Ve dersin: eğer ikinizle birlikte hiç kimse yoksa, **لقيت زيداً فَرْدَيْنِ**. Ve dersin: eğer onunla baş başa kaldıysan, **تَفَرَّدْتُ بكذا** ve **اسْتَفْرَدْتُهُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ف
ردف ، رفد ، فدر ، فرد ، دفر : مستعملات .
ردف : قال الليث : الرِّدْفُ ما تَبع شيئاً فهو رِدْفُه ، وإذا تَتابَع شيءٌ خلْفَ شيء فهو التَّرادُف ، والجميع الرُّدافَى ، وقال لبيد :
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي
ويقال : جاء القوم رُدَافَى ، أي بعضهم يَتْبعُ بعضاً .
ويقال : للْحُداةِ الرُّدافَى ، وأنشد أبو عبيد قول الراعي :
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ
وقيل : الرُّدافَى : الرَّديفُ ؛ وَأَخبرني المنذريّ عن ابن فهم عن محمد بن سلام عن يونس في قول الله تعالى : ( يَكُونَ رَدِفَ ( .
قال : قَرُب لكم .
وقال الفرّاء في قوله : ( صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ ) ( النمل : 72 ) جاء في التفسير : دَنا لكم فكأن اللام دخلت إذْ كان دنا معنى لكم .
قال : وقد تكون اللام داخلة ، والمعنى رَدِفَكم كما تقولون نَقَدْتُ لها مائةً أي نَقَدْتها مائة .
وقال أبو الهيثم : يقال : رَدِفْتُ لفلانٍ أي صرت له رِدْفاً .
قال : وتزيدُ العرب اللامَ مع الفعل الواقع في الاسم المنصوب فتقول : سمِع له ، وشكر له ، وَنَصَح له أي سمِعه ونصحه وشكَره .
وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ ) ( الأنفال : 9 ) قال : ومُردَفين فُعِل بهم ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : رَدِفْتُه وأَرْدَفْتُه بمعنى واحد .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : رَدِفْتُ الرجلَ وأَرْدَفْته إذا ركبتَ خلفه وأنشد :
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا
وقال شمر : رَدِفتُ وأَرْدفت إذا فعلتَ بنفسك ، فإذا فعلتَ بغيرك فأَرْدَفْتَ لا غير .
وقال الزجّاج : يقال : رَدِفْتُ الرجلَ إذا ركبتَ خَلْفه ، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي ؛ ويقال : هذه دابةٌ لا تُرادف ، ولا يقال : لا تُردِف ، ويقال : أَرْدَفتُ الرجلَ إذا جِئتَ بعده .
وقال الليث : يقال : نزل بهم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أعظمُ منه ، قال : والرِّدافُ هو موضع مركَبِ الرديف ، وأنشد :
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَتَيْنا فلاناً فارْتَدَفْنَاهُ أي أخذناه أخذاً .
وقال الليث : يقال : هذا البِرْذَونُ لا يُرْدِفُ ، ولا يُرادِفُ أي لا يَدَع رَديفاً يَرْكَبُه ، قلت : كلام العرب : لا يُرادِف ، وأما لا يُرْدِفُ فهو مُولَّد من كلام أَهل الحضر .
وقال الليث : الرَّديف كوكبٌ قريب من النَّسر الوَاقِع ، والرديف في قول أصحاب النجوم ، هو النجم الناظر إلى النّجم الطالع ، وقال رؤبة :
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ
فراكب المقدار هو الطَّالع ، والرَّديف هو الناظِرُ إليه .
وقال ابن السكيت في قول جرير :
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
أي قد أُرْدِفَ الرَّحلُ رَحْلَ بعير وقَدْ خُلِّفَ ، وقال أوس :
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ
وقال الليث : الرِّدْفُ الكفلُ ، وأَرْدافُ النجوم توابعها ، وقال غيره : أردافُ الملوك في الجاهلية الذين يَخْلُفونهم في القيام بأمر المملكة بمنزلة الوزراء في الإسلام ، وهي الرِّدافةُ ، والروادِف أَتباعُ القوم المؤَخَّرون ، يقال : هم رَوَادِف وليسوا بأردافِ ، والرِّدْفانِ الليلُ والنهارُ ، لأن كل واحد منهما رِدْفٌ لصاحبه .
شمر عن أبي عمرو الشيباني أنه قال في بيت لبيد :
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
كان الملكُ يَرْدِفُ خَلْفه رجلاً شريفاً ، وكانوا يركبون الإبل ، وَوَجَّه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مُعَاويةَ مع وائل بن حُجْر رسولاً في حاجة له ، ووائلٌ على نجيب له ، فقال معاوية : أرْدُفني .
فقال : لستَ من أرْدافِ الملوك .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابي :
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها
قال الفراء : الأردافُ ههنا يَتْبَع أوَّلَهم آخِرُهم في الشرف يقول : يتبع البنونَ الآباءَ في الشرف .
فرد : أبو زيد عن الكلابيّين : جئتمونا فرادًى وهم فُرادٌ وأزواج نَوَّنوا ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى ) ( الأنعام : 94 ) .
فإنَّ الفراء قال : فُرادى جمع ، قال : والعرب تقول : قومٌ فُرادَى وفَرادُيا هذا فلا يَجْرونها شُبِّهتْ بثلاثَ ورباع ، قال : وفُرَادَى واحدها فَرَدٌ وفَريد وفَرِدٌ وفَرْدانُ ، ولا يجوز فَرْد في هذا المعنى ، قال وأنشدني بعضهم :
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه
وقال الليث : الفَرْد ما كان وحده ؛ يقال : فَرَد يَفْرُد وأَفْرَدتُه جعلتُه واحداً ، ويقال : جاء القوم فُرَاداً وعَدَدتُ الجوْز والدراهم أَفْراداً ، أي واحداً واحداً ، والله هو الفَرْدُ قد تَفَرَّد بالأمر دون خَلْقِه .
ويقال : قد استَطْرَدَ فلانٌ لهم ، فكلما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فَجدَّ له والفَرِيدُ الشَّذْرُ ، الواحدة فَرِيدة ويقال لها الجاوَرْسَقُ بلسان العجم ، وبَيَّاعُهُ الفرَّادُ .
وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربي قال : الفريدُ جمعُ الفريدة ، وهي الشَّذْرُ من فِضَّة كاللّؤلؤة .
وقال أبو عبيدة : الفريدةُ المَحالة التي تخرج من الصَّهْوَة التي تلي المَعاقِم ، وقد تَنْتأُ من بعض الخيل ، سُمِّيَتْ فريدةً لأنها وَقَعَتْ بين الفَقَارِ وبين مَحالِ الظَّهر ومَعاقِم العَجز ، والمعاقم مُلتقى أطراف العِظام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُرودُ كواكبُ زاهرةٌ حول الثريَّا ، وقال : فَرَّد الرجلُ إذا تفَقهَ ، واعتزلَ الناسَ وخَلا بمراعاةِ الأمر والنهي ، وجاء في الخبر : ( طوبى للمُفَرِّدين ) .
وذكر القتيبي هذا الحديث وقال : المفرِّدون الذين قد هَلكَ لداتُهم من الناس ، وذهب القَرْنُ الذين كانوا فيه وبَقُوا ، فهم يذكرون الله ، قلت : وقول ابن الأعرابي في التَّفْرِيد عندي أصوب ، مِن قول القُتَيْبِي .
أبو زيد : فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً إذا تَفَرَّدتَ به ، ويقال : استَفْرَدتُ الشيءَ إذا أخذتَه فَرْداً لا ثَانيَ له ولا مِثلَ .
وقال الطِّرماح يذكر قِدْحاً من قِداح الميسر :
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه
وقال ابن السكيت : استفردَ فلانٌ فلاناً أي انْفَرَدَ به ، وقال الليث : الفَارِدُ والفَرَدُ الثَّوْر .
وقَالَ ابن السكيت في قوله :
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
قال : الفرَد ، والفُرُد بالفتح والضم ، أي هو منقطع القرين لا مِثْلَ له في جَوْدَتَه .
قال : ولم أسمع بالفَرَد إلا في هذا البيت ، وأما الفَرْدُ في صفات الله فهو الواحد الأحد الذي لا نظيرَ له ولا مِثلَ ولا ثاني ولا شريك ولا وزير .
رفد : أبو زيد : رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً ، إذا جعلتَ له رِفَادة ، قلت : هي مثل رِفادة السَّرج .
وجاء في الحديث : ( تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ ) .
روي عن ابن المبارك أنه قال في قوله : تروح برِفْد وتغدو برِفْد ، الرِّفْد : القَدَحُ تُحْتَلبُ الناقةُ في قَدَح ، قال : وليس من المعونة .
قال شمر : وقال المؤرِّج : هو الرِّفد الإناء الذي يُحْلَبُ فيه .
وقال ابن الأعرابي : هو الرِّفد ، أبو عبيد عن الأصمعيّ : الرَّفد بالفتح .
وقال شمر : رِفْدٌ ورَفْدٌ للقَدَح ، قال والكَسْرُ أَعْرَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرِّفْدُ أكبرُ من العُسِّ ، وقال : وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ تدومُ على إنائها في شِتائها لأنها تُجالَحُ الشجرَ .
وقال الكسائي : الرَّفْد والمرْفَد الذي يُحْلبُ فيه .
وقال الليث : الرِّفد المعْونةُ بالعطاء ، وسَقْي اللّبن ، والقول وكُلُّ شيءٍ .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّاني عن سلمة عن أبي عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ) ( هود : 99 ) مجازُه مَجازُ العَوْن المعان يقال : رَفَدْتُه عند الأمير ، أي أَعَنْتُه . قال : وهو مكسور الأوَّل فإذا فتحتَ أوَّلَه فهو الرَّفْد .
وقال الزجاج : كل شيءٍ جعلتَه عَوْناً لِشيء وأسندتَ به شيئاً فقد رَفَدْتَه ، يقال : عَمَدتُ الحائطَ وأَسْنَدْتُه ورَفَدْتُه بمعنى واحد ، قال : والمِرْفَد القَدَحُ العظيمُ .
وقال الليث : رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً ، وقال : ومن هذا أُخِذَت رِفَادَةُ السَّرج من تحته حتى يرتفع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْف : الرَّوافِد .
وقال الليث : ناقةٌ رَفود تملأ مِرْفدها ، وتقول : ارْتفَدْت مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسْبٍ .
وقال الطرماح :
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه
والتّرفيد نَحْوٌ من الهمْلَجَة ، وقال أُمَيّةُ ابن أبي عائذ الهذلي :
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال
وأراد بالجلْس أَصلَ ذَنبها .
وقال أبو عبيدة : الرِّفادةُ شيء كانت قريش تَتَرَافَدُ به في الجاهليَّة ، فيُخرجُ كلُّ إنسانٍ على قدر طاقته فيجمعون مالاً عظيماً أيام الموسِم ، ويشترون به الجُزُر والطعامَ والزبيبَ للنبيذ ، فلا يزالون يُطعمون الناسَ حتى ينقضيَ الموسم ، وكان أوَّل من قام بذلك هاشم بن عبد مناف ، ويسمى هاشِماً لهِشْمِهِ الثريدَ .
وقال ابن السكيت : الرافدان : دِجلةُ والفرات .
وقال الفرزدق :
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
أراد أنه خَفيفُ اليد بالخِيانة .
وفي الحديث : ( من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً ) ، أي يكون الخراجُ الذي لجماعة أهل الفَيْء رِفداً أي صلات لا يُوضع مَوْضِعَه ، ولكن يُخَصُّ به قومٌ دون قومٍ على قدر الهوى ، لا بالاستحقاق ، وَالرِّفد الصِّلة يقال : رَفَدْتُه رَفْداً والاسم الرِّفْدُ .
دفر : ثعلب عن ابن الأعرابي : دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً أي دَفَعْتُه ، قَالوا ومنه قول عُمَر : وادَفْراهُ يُريد : واذُلاَّهُ ؛ وقال أبو عبيدة : معناه وَانَتْناهُ .
قال والدَّفَرُ النَّتْنُ ، ومنه قيل للدنيا : أمَّ دَفْر ، ويقال لِلأَمَة : يا دَفارِ أي يا مُنْتِنةُ ؛ وأما الذَّفَرُ بالذال وتحريك الفاء فهو حِدَّةُ رائحةِ الشيء الخبيث ، أو الطيب ؛ ومنه قيل : مِسْك أَذْفَرُ ، ويُقال للرَّجُلِ إذا قَبَّحتَ أمْرَه : دَفْراً دَافِراً .
وروي عن مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ ) ( الطور : 13 ) قال : دَفْراً في أَقْفِيتهم أي دَفْعاً .
فدر : ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِلفَحْل إذا انقطع عن الضِّراب : فَدَرَ وفَدَّر وأَفْدَرَ وأصله في الإبل .
وقال الليث : فَدَر الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَر عن الضِّراب ؛ قال : والفَدُور الوَعِل العَاقِلُ في الجِبال ، والفادِرةُ الصَّخْرَةُ الضَّخْمةُ ، وهي التي تراها في رأس الجبل ، شُبِّهتْ بالوعِل ، ويقال للوعِل : فَادِرٌ وجمعه فُدْرٌ ، وقال الراعي في شعره :
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ
وقال الأصمعي : الفَادِر من الوُعول الذي قد أَسَنَّ بمنزلة القارِح من الخَيل ، والبازِل من الإبل ، والصَّالغِ من البقر والغنم .
قال الليث : العِذْرَةُ قِطعة من الخيل ، والفِدْرَة قِطعة من اللَّحم المطبوخ الباردة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أعطيته فِدْرةً من اللحم وهَبْرَةً إذا أعطاه قِطعةً مجتمعة وجمعها فِدَرٌ ، وقال ابن الأعرابي : أَدْفَر الرجلُ إذا فاح ريح صُنانِه .

##### Türkçe

د ر ف
**ردف** ، **رفد** ، **فدر** ، **فرد** ، **دفر** : kullanılagelenlerdir.

**ردف** : Leys dedi ki: **الرِّدْفُ** bir şeyin tâbi olduğu şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التَّرادُف**’tur; hepsi **الرُّدافَى**’dır. Lebîd dedi ki:
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي

Ve denilir: kavim **رُدَافَى** geldi; yani bazısı bazısını tâkip eder.

Ve denilir: **الرُّدافَى** (adı) **الْحُداةِ** içindir. Ebû Ubeyd, er-Râî’nin sözünü inşâd etti:
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ

Ve denildi: **الرُّدافَى** : **الرَّديفُ**; Münzirî bana İbn Fehm’den, o Muhammed b. Selâm’dan, o Yûnus’tan, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında haber verdi: ( **يَكُونَ رَدِفَ** ( .
Dedi ki: size yaklaştı.

Ve Ferrâ, şu sözünde: ( **صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ** ) (Neml: 72) dedi: tefsirde geldi: size yaklaştı; sanki **اللام** girdi; çünkü “yaklaştı”nın mânası “size”dir.
Dedi ki: **اللام** girmiş olabilir; mânası **رَدِفَكم**’dur; nitekim “**نَقَدْتُ لها مائةً**” dersiniz; yani “ona yüz verdim”.

Ebû’l-Heysem dedi ki: denilir: **رَدِفْتُ لفلانٍ**; yani ona **رِدْفاً** oldum.
Dedi ki: Araplar, mansûb isimde vâki olan fiille beraber **اللام**’ı artırırlar; “**سمِع له**”, “**شكر له**”, “**وَنَصَح له**” derler; yani onu işitti, ona nasihat etti ve ona şükretti.

Zeccâc, Allah Azze ve Celle’nin sözü hakkında: ( **بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ** ) (Enfâl: 9) dedi: **مُردَفين**; onlara bu yapılmıştır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **رَدِفْتُه** ve **أَرْدَفْتُه** bir mânadadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ** ve **أَرْدَفْته**; eğer onun arkasına bindiysen; ve inşâd etti:
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا

Şemmer dedi ki: **رَدِفتُ** ve **أَرْدفت**; eğer bunu kendi nefsinle yaptıysan; başkasıyla yaptıysan artık yalnız **أَرْدَفْتَ** (denir), başka değil.

Zeccâc dedi ki: denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ**; eğer onun arkasına bindiysen; **أَرْدَفْتُه**; onu arkamda bindirdim. Ve denilir: bu bir binek hayvanıdır, **لا تُرادف**; “**لا تُردِف**” denilmez. Ve denilir: **أَرْدَفتُ الرجلَ**; eğer onun ardından geldiysen.

Leys dedi ki: denilir: onlara bir iş indi ki, onun için ondan daha büyüğü **رَدِفَ** (arkasından geldi). Dedi ki: **الرِّدافُ** redîfin bindiği yerin mevkiidir. Ve inşâd etti:
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **أَتَيْنا فلاناً فارْتَدَفْنَاهُ**; yani onu bir alışla aldık.

Leys dedi ki: denilir: bu **البِرْذَونُ** **لا يُرْدِفُ** ve **لا يُرادِفُ**; yani bir **رَديفاً** binmesine izin vermez. Ben dedim: Arapların sözü: **لا يُرادِف**; **لا يُرْدِفُ** ise şehir halkının sözünden türetilmiştir.

Leys dedi ki: **الرَّديف** **النَّسر الوَاقِع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözüne göre **الرديف** doğan yıldıza bakan yıldızdır. Ru’be dedi ki:
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ

Buna göre **راكبُ المقدار** doğandır; **الرَّديف** ise ona bakandır.

İbnü’s-Sikkît, Cerîr’in sözü hakkında:
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
yani: **الرَّحلُ** bir devenin **رَحْلَ**’ına **أُرْدِفَ** edilmiştir ve geriye bırakılmıştır. Evs dedi ki:
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ

Leys dedi ki: **الرِّدْفُ** **الكفلُ**dür. Yıldızların **أَرْدافُ**’ı onların tâbileridir. Başkası dedi ki: câhiliyede kralların **أردافُ**’ı, mülk işini yürütmede onların yerlerine geçen kimselerdir; İslâm’da vezirler menzilesindedir; bu **الرِّدافةُ**’dır. **الروادِف** kavmin geride kalan tâbileridir; denilir: onlar **رَوَادِف**’tir, **أردافِ** değildir. **الرِّدْفانِ** gece ve gündüzdür; çünkü her biri diğerinin **رِدْفٌ**’udur.

Şemmer, Ebû Amr eş-Şeybânî’den: Lebîd’in beyti hakkında şöyle dediğini nakletti:
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ

Kral, arkasına şerefli bir adamı **يَرْدِفُ** ederdi; onlar develere binerlerdi. Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) Muâviye’yi, Vâil b. Hucr ile birlikte bir ihtiyacı için elçi olarak gönderdi; Vâil kendi **نجيب**’i üzerindeydi; Muâviye dedi ki: **أرْدُفني**.
O dedi ki: sen kralların **أرْدافِ**’ından değilsin.

Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî bana inşâd etti:
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها

Ferrâ dedi ki: buradaki **الأردافُ**; onların ilkinin ardından sonlarının şerefte tâbi olmasıdır; yani oğulların şerefte babalara tâbi olmasını söyler.

**فرد** : Ebû Zeyd, Kelâbîler’den: “bize **فرادًى** geldiniz; onlar **فُرادٌ** ve çiftlerdir” dediler; tenvin yaptılar. Allah Azze ve Celle’nin sözüne gelince: ( **وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى** ) (En‘âm: 94).
Şüphesiz Ferrâ dedi ki: **فُرادى** bir cemi‘dir. Dedi ki: Araplar “kavim **فُرادَى**” ve “**فَرادُيا**” derler; bunu icrâ etmezler; **ثلاثَ** ve **رباع**’a benzetilmiştir. Dedi ki: **فُرَادَى**’nın tekili **فَرَدٌ** ve **فَريد** ve **فَرِدٌ** ve **فَرْدانُ**’dur; bu mânada **فَرْد** câiz değildir. Dedi ve bazıları bana inşâd etti:
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه

Leys dedi ki: **الفَرْد** tek başına olandır. Denilir: **فَرَد يَفْرُد**; ve **أَفْرَدتُه**; onu bir yaptım. Denilir: kavim **فُرَاداً** geldi. Ve cevizleri ve dirhemleri **أَفْراداً** saydım; yani birer birer. Allah **الفَرْدُ**’dür; mahlûkatı dışında işte **تَفَرَّد** etmiştir.

Ve denilir: falan onlara **استَطْرَدَ** etti; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse onun üzerine döndü; ona ciddiyet gösterdi. **الفَرِيدُ** **الشَّذْرُ**’dür; tekili **فَرِيدة**’dir. Ve ona Acem dilinde **الجاوَرْسَقُ** denilir. Onun satıcısı **الفرَّادُ**’dır.

Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi; dedi ki: **الفريدُ** **الفريدة**’nın cem‘idir; o da gümüşten, inci gibi olan **الشَّذْرُ**’dür.

Ebû Ubeyde dedi ki: **الفريدةُ** **الصَّهْوَة**’den, **المَعاقِم**’e bitişik olandan çıkan **المَحالة**’dır; bazı atlardan kabarabilir. **فريدة** diye adlandırıldı; çünkü **الفَقَارِ** ile sırtın **مَحال**’i ve sağrının **مَعاقِم**’i arasında vâki oldu. **المعاقم** kemik uçlarının birleştiği yerdir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفُرودُ** **الثريَّا** çevresinde parlak yıldızlardır. Dedi ki: adam **فَرَّد** etti; eğer fıkıh öğrendi, insanlardan ayrıldı ve emir ve nehyi gözetmekle yalnız kaldı. Haberde geldi: ( **طوبى للمُفَرِّدين** ).

Kuteybî bu hadisi zikretti ve dedi ki: **المفرِّدون**; insanlardan akranları helâk olmuş, içinde bulundukları nesil gitmiş ve onlar kalmış kimselerdir; onlar Allah’ı zikrederler. Ben dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin **التَّفْرِيد** hakkındaki sözü, benim yanımda Kuteybî’nin sözünden daha isabetlidir.

Ebû Zeyd: **فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً**; eğer onunla tek başına kaldıysan. Ve denilir: **استَفْرَدتُ الشيءَ**; eğer onu ikinci, benzeri olmaksızın tek olarak aldıysan.

Tırmâh, meysir oklarından bir **قِدْح**’ı zikrederek dedi ki:
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **استفردَ فلانٌ فلاناً**; yani onunla baş başa kaldı. Leys dedi ki: **الفَارِدُ** ve **الفَرَدُ** boğadır.

İbnü’s-Sikkît, şu sözünde:
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
dedi ki: **الفرَد** ve **الفُرُد** (fetha ve damme ile); yani o, eşi kesilmiş, kalitesinde benzeri olmayan kimsedir.
Dedi ki: bu beyitten başka **الفَرَد**’i işitmedim. Allah’ın sıfatlarında **الفَرْدُ** ise; benzeri, misli, ikincisi, ortağı ve veziri olmayan bir olan, tek olandır.

**رفد** : Ebû Zeyd: **رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً**; eğer ona bir **رِفَادة** yaptıysan. Ben dedim: o, eyerin **رِفادة**’si gibidir.
Hadiste geldi: ( **تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ** ).

İbnü’l-Mübârek’ten rivayet olundu: “**تروح برِفْد وتغدو برِفْد**” sözü hakkında dedi ki: **الرِّفْد**: **القَدَحُ**tır; deve **قَدَح** içinde sağılır. Dedi ki: bu, yardımdan değildir.

Şemmer dedi ki: Müerric dedi ki: o, içinde sağılan kap olan **الرِّفد**’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, **الرِّفد**’dir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرَّفد** fetha iledir.

Şemmer dedi ki: **رِفْدٌ** ve **رَفْدٌ** **القَدَح** içindir. Dedi ki: kesre daha Arapçadır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرِّفْدُ** **العُسِّ**’ten daha büyüktür. Dedi ki: **وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ**; kışında kabı üzerinde devam eder; çünkü ağaçla boğuşur.

Kisâî dedi ki: **الرَّفْد** ve **المرْفَد** içinde sağılan şeydir.

Leys dedi ki: **الرِّفد** bağışla yardım, süt içirmek, söz ve her şeydir.

Münzirî bana Gassânî’den, o Seleme’den, o Ebû Ubeyde’den, Allah Azze ve Celle’nin sözü hakkında haber verdi: ( **بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ** ) (Hûd: 99). Mecazı, yardım edilen yardım mecazıdır. Denilir: **رَفَدْتُه عند الأمير**; yani ona yardım ettim. Dedi ki: ilkinin kesreli olması hâlinde odur; ilkini fetha edersen o **الرَّفْد**’dir.

Zeccâc dedi ki: her neyi bir şeye yardım kıldıysan ve onunla bir şeyi dayandırdıysan, muhakkak onu **رَفَدْتَه**. Denilir: **عَمَدتُ الحائطَ** ve **أَسْنَدْتُه** ve **رَفَدْتُه** bir mânadadır. Dedi ki: **المِرْفَد** büyük **القَدَح**tır.

Leys dedi ki: **رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً**. Dedi ki: buradan, altından yükselsin diye eyerin altındaki **رِفَادَةُ السَّرج** alınmıştır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: tavanın kerestesine **الرَّوافِد** denilir.

Leys dedi ki: **ناقةٌ رَفود** **مِرْفد**’ini doldurur. Ve dersin: **ارْتفَدْت مالاً**; eğer onu kazançtan elde ettiysen.

Tırmâh dedi ki:
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه

**التّرفيد** **الهمْلَجَة**’den bir türdür. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi ki:
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال

**الجلْس** ile kuyruğunun aslını kastetti.

Ebû Ubeyde dedi ki: **الرِّفادةُ** Kureyş’in câhiliyede birbirine **تَتَرَافَدُ** ettiği bir şeydi: her insan gücü nispetinde çıkarır, mevsim günlerinde büyük bir mal toplarlar; onunla deve kesimleri, yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; mevsim bitinceye kadar insanları doyururlar. Bunu ilk yapan Hâşim b. Abd Menâf’tır; **الثريد**’i ufalayıp kırmasından dolayı ona **هاشِماً** denilir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الرافدان** Dicle ve Fırat’tır.

Ferazdak dedi ki:
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ

Onunla, hıyanetle eli hafif olduğunu kastetti.

Hadiste: ( **من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً** ) (geldi); yani, fey ehlinin topluluğuna ait olan haraç **رِفداً** olur; yani **صلات** olur; yerine konulmaz; fakat heves ölçüsünce, hak edişle değil, bir kavme diğer kavimden ayrı olarak tahsis edilir. **الرِّفد** **الصِّلة**’dir. Denilir: **رَفَدْتُه رَفْداً**; isim **الرِّفْدُ**’dür.

**دفر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً**; yani onu ittim. Dediler ki: bundan Ömer’in sözü: **وادَفْراهُ**; “**واذُلاَّهُ**”yı ister. Ebû Ubeyde dedi ki: mânası **وَانَتْناهُ**’dur.
Dedi ki: **الدَّفَرُ** pis kokudur. Bundan dolayı dünyaya **أمَّ دَفْر** denildi. Ve cariyeye: **يا دَفارِ**; yani “ey pis kokan!” denilir. **الذَّفَرُ** ise (ذال ile ve فاء’yı harekelemekle) kötü yahut iyi şeyin kokusunun keskinliğidir. Bundan dolayı “**مِسْك أَذْفَرُ**” denildi. Ve bir adamın işini çirkin gördüğünde ona: **دَفْراً دَافِراً** denilir.

Mücâhid’den, Allah Azze ve Celle’nin sözü hakkında rivayet olundu: ( **يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ** ) (Tûr: 13). Dedi ki: **دَفْراً** onların enselerinde; yani itiş.

**فدر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: erkeğe, çiftleşmeden kesilince denilir: **فَدَرَ** ve **فَدَّر** ve **أَفْدَرَ**; aslı develerdedir.

Leys dedi ki: erkek **فَدَر** eder, **فُدُوراً**; eğer çiftleşmeden gevşediyse. Dedi ki: **الفَدُور** dağlarda akıllı **الوَعِل**’dir. **الفادِرةُ** büyük kayadır; dağın başında gördüğündür; **الوعِل**’e benzetilmiştir. Ve **الوعِل**’e **فَادِرٌ** denilir; cem‘i **فُدْرٌ**’dür. Râî şiirinde dedi ki:
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ

Asma‘î dedi ki: **الفَادِر** **الوُعول**’den yaşlanmış olandır; atlarda **القارِح** menzilesindedir; develerde **البازِل**; sığır ve koyunda **الصَّالغِ**.

Leys dedi ki: **العِذْرَةُ** atlardan bir parçadır. **الفِدْرَة** pişmiş, soğuk et parçasıdır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: ona etten bir **فِدْرةً** ve bir **هَبْرَةً** verdim; eğer ona toplu bir parça verdiyse. Cem‘i **فِدَرٌ**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: adam **أَدْفَر** etti; eğer koltuk altı kokusunun rüzgârı yayıldıysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(**باب الفاء والراء وما يثلثهما**)
(**فرز**) **الفاء والراء والزاء**; bir kök/asıl, bir şeyin başkasından ayrılmasına delâlet eder. Denir ki: **فرَزْتُ الشيءَ فرْزاً**, o **مفروز**dur; parça ise **فَِرْزة**’dir([1]) .* **فرس**) **الفاء والراء والسين**; bir kök/asıl, şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler ki: **فَرَسَ عنقَه**, onu ezdiği zaman. Bu, boğazlanmış hayvandan boynun ezilmesindendir([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir ki: **فرَسَ الأسدُ فريستَه**. Ve **أبو فِراسٍ**: aslandır. Ve **الفَرَس**ın bu kıyastan olması mümkündür; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** adı verildi. Derler ki: o **حسَنُ الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]) sahibidir. باب’dan: şeyde **التفرُّس**; onda bakışı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء والراء والشين**; sahih bir asıl, şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir ki: **فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** masdardır. Ve **الفَرْش**: döşenmiş olan da. باب’ın diğer bütün kelimeleri bu mânaya döner. Denir ki: **تفرَّشَ الطائرُ**, yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı zaman. Ve bundan hadîs: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim **حُمَّرَة**’nin iki yavrusunu aldı; derken **الحُمَّرةُ تَفَرَّش** geldi.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında şöyle dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Ve bundan: **الفَرْش** hayvanlardan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi ki: bununla kocayı kastetti. Dediler ki: **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, üzerine yatılandır; fakat kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyet ve elbise hususunda ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Ve derler ki: **أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه**, onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) rivayet etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler ki: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء** ile benzetti. Bir kavim dedi ki: o, yer yüzünde su çekilmeden az önceki sudur; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**’dir. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekilip kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.
Bab’dan: **افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه**. Ve derler ki: **افتَرَشَ الرّجُل لسانَه**, dilediği gibi konuştuğu zaman. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince yollar/çizgiler. Ve **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falanca **كريم المَفَارش**tir; soylu kadınlarla evlendiği zaman.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]) : hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]) , düz (dakka) olduğu zaman. Ve derler ki: **ما أفرشَ عنه**, yani ondan ne az vazgeçti. Dedi ki:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Bu kelime باب’ın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl باب’ından sanıyorum; sanki **أفْرج** gibidir. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**’si. Ve **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün kalmış olan.
(**فرص**) **الفاء والراء والصاد**; sahih bir asıl, bir şeyden bir şeyi koparıp ayırmaya delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, **فَرَصت الشّيءَ**dendir; yani onu kestim. Bu yüzden gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra fırsat, **النُّهزة**ye denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şeyi koparıp ayırmaktır.
Bab’dan: **الفريصة**: yanın ortasında kürek kemiğinin oynak yerindeki et. Ve denir ki: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu bab’dandır; sanki **فُرِص** edilmiştir; yani şeyden ayırt edilmiştir.
Bab’dan: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıp çarpan. O, **الفُرافِصة**dendir; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp ayırır. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri zamandır; sanki her bir içiş ondan **مُفتَرَصة**dır; yani koparılıp alınmıştır. Ve **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. Ve **الفريص**: bu **الفُرصة**da seninle **يُفارِص** olan.
(**فرض**) **الفاء والراء والضاد**; sahih bir asıl, bir şeyde kesik/çentik veya başka bir şeyden bir etkiye delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki çentiktir. Denir ki: **فَرَضْتُ الخشبةَ**. Yayın **سِيَة**sindeki çentik **فَرْض**tur; kirişin düştüğü yerde. Ve **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki delik. Ve **المِفْرض**: onunla çentik atılan demir.
Bab’dan: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un اشتقاق’ı; ona bu ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Bab’dan **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele/iniş yeridir; ona bu ad, şeydeki çentiğe benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında çentik gibidir. Ve **الفَرْض**: kalkandır; ona bu ad verildi, çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi ki:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Bab’dan: hâkimin eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona bu ad verildi, çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Ve derler ki: **الفَرض**; karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi ki:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفارض**: yaşlı (dişi), Allah تعالى’nın sözünde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. Ve **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi ki:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.
(**فرط**) **الفاء والراء والطاء**; sahih bir asıl, bir şeyi yerinden kaldırmaya ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir ki: **فرَّطت عنه ما كرِهَه**, yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi ki:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
Bu asıldır; sonra **أفْرَطَ** denir; işte haddi aştığı zaman. Derler ki: **إيَّاك والفَرَْط**, yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden kaldırmış olur. Aynı şekilde **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebesinden geri bırakmış olur.
Bab’dan: **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Falanca **فِراطاً** konuştu; sözün ilk atılımları ondan öne geçtiği zaman. Bu kelimeden: **أفرَطَ في الأمر**: acele etti. Ve bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**: onu acele getirdi. Ve **فرّطتُ عنه**([16]) şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. Ve **فَرَس فُرُط**: atları geçer. Ve **الماء الفِراط**: canlılardan kimsenin kendisine daha önce varmadığı su. Ve **الفرس الفُرُط** hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
Ve **فُرَّاط القَطا**: vadiye doğru öne geçenleri. Ve **فُرَّاط القوم**: onların öne geçenleri. Dedi ki:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Ve derler ki: **أفْرَطت القربةَ**: onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. Ve **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Ve **أفرطتُ القومَ**: onlardan öne geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın zaman. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: yani geri bırakılanlar.
Ve derler ki: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط**ta gördüm; yani vakit vakit. Denir ki: mânası, zamandan **مَا فَرَط** edendir. Ve **الفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. Ve **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ondan **الفَرَط**: yeryüzünün alâmetlerinden, onunla yol bulunulan alâmet; çoğulu **أفراط**. Şair([20]) bununla şunu kastetti([19]):
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرطِ([21])
Ve denir ki: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.
(**فرع**) **الفاء والراء والعين**; sahih bir asıl, yükseklik ve yücelik ve üstünlük ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**; o, şeyin en üstüdür. Ve **الفَرْع**: **فَرعْتُ الشيء فَرعاً**ın masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim zaman. Ve denir ki: **أفرَعَ بنو فلانٍ**, insanların ilkinde otlak aradıkları zaman. Ve **الفَرَع**([22]) : hazırlanmış çok mal. Ve **الأفرع**: saçı tam olan adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok olan. Ve erkeğe, büyük saçlı olduğunda **أفرع** demezler; ancak **رجلٌ أفرعُ**([23]) derler; kelin zıddı. Ve رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) **الكتف**: yani omzu çıkık; ve denir: geniş olanı.
Bab’dan: **افتَرَعت البكر**: onu bekâretini bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım([25]) da haberini bildim. Ve **فَرْعَة الطَّريق** ve **فارعته**: ondan yükselen kısım. Ve **تفرَّعْتُ بني فلانٍ**: onların kadınlarının hanımefendisiyle evlendim. Ve **فَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف**: ona üstün geldim. Ve **فَرَعتُ الجبلَ**: onun zirvesine vardım.
Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardan: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ondan şâz olanlardan: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.
Yine şâz olanlardan: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir **سَقْب** derisine gidilir, başka bir **سَقب**a giydirilirdi ki boğazlanmışın veya ölünün annesi onu benimseyip acısın; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların sözü: **أفرَعْتُ في الوادِي**: indim; bu, ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “Falancayla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Der ki: birimiz inen, diğeri çıkan.
(**فرغ**) **الفاء والراء والغين**; sahih bir asıl, boşluğa [ve genişliğe] delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir ki: **فَرَغ فَراغاً وفُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Bab’dan **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü yer. Ve **أفرَغْتُ الماءَ**: onu döktüm. Ve **افترغْتُ**: suyu kendine döktüğün zaman. Ve kanı **فَِرْغاً** gitti; yani boşuna, onunla talep edilmedi. Ve **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]) : yani yürüyüşü geniş; ona bu ad verildi, çünkü sanki her şeyden boşalmış da koşması ve yürüyüşü hafiflemiştir. Ve **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. Ve **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**; çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. Ve **طريق فريغ**: geniş. Dedi ki:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; bu mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir ki: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]) ; yani ona yöneldim.
(**فرق**) **الفاء والراء والقاف**; sahih bir kök/asıl, iki şey arasında ayırt etmeye ve ayırmaya([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir ki: **فرَقْتُه فَرَقاً**. Ve **الفِرْق**: koyundan sürü. Ve **الفِرق**: şeyden parça; yarıldığı zaman. Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
Bab’dan: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki koyunun çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Bab’dan: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak, onun kendisinden ayrılması sebebiyledir. Bazıları derdi ki: **الإفراق** ancak insana bir defadan fazla isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. Ve **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah’ın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. Ve **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir ki karanlık ondan ayrışıp dağılır. Ve **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Ve atlarda **الفَرَق**: iki sağrısından birinin diğerinden daha yüksek olması. Ve koçlarda **الفَرَق**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. Ve **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]) (gebe deve); doğum sancısı ağrısından dolayı yerde başıboş gider de yeri bilinmeyen yerde doğurur; çoğulu **فوارقُ** ve **فُرَّقٌ**. Ona bu ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrıldığında bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. Ve insanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları fasleden. Ve **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile **فَلَقُه** birdir.
Bu bab’dan şâz olanlardan: **الفَرَْق**: ölçülerden bir ölçü; fâ’sı fethalı, sâkin. Kuteybî dedi: o, râ’sı fethalı **الفَرَق**tır; hadîste gelen odur: “**ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام**”; ve denir ki o on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr’e şu beyit okuttu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
Ve **الفَرِيقة**: **حُلْبَة** ile pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. Ve **الفَروقة**: iki böbreğin iç yağı. Dedi ki:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
Ve **الفَروق**: bir yer adıdır; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.
(**فرك**) **الفاء والراء والكاف**; bir asıl, şeyde gevşekliğe ve onu büküp lif lif etmeye delâlet eder. Bundan: **فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً**; bu, şeyi büküp lif lif etmen, ta ki **ينفَرِك** oluncaya kadar. Ve **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bab’dan: **فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه**, ona buğzettiği zaman. Dedi ki:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
Ve **رجلٌ مفرَّك**: kadınların buğzettiği; ona ancak **فِرْك** adı verildi, çünkü o ondan kıvrılır ve bükülür. Ve **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ صاحبي**”, “**تاركته**” gibi; bu ibdâl bab’ındandır.
(**فرم**) **الفاء والراء والميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o **الاستفرام**dır. Derler ki: kadının, [izârının altındakini([39])] daraltmak için bir şeyi içine yerleştirmesidir([38]). Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama râcizin([42]) sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
o, bununla atları kasteder; yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların ferclerine girer; çakılı **الفَرْمة**ye benzetti. Ve **الفَرَماء**: bir yer([43]).
(**فره**) **الفاء والراء والهاء**; bir kelimedir; azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. Ve **الفَرِه**: azgın. Ve **الفارهة**: şarkıcı câriye. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**: **الفُرْه** doğurur olduğu zaman.
(**فري**) **الفاء والراء والحرف المعتلّ**; باب’ın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olanlar ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**, diktiği zaman. Ve **أفريتُه**, sen onu bozmak için kestiğin zaman([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Bab’dan: falanca **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler yaptığı zaman; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi ki:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Ve denir ki: falanca **فَرَى** bir yalanı **يَفرِيه**; onu uydurduğu zaman. Ve yer **تفرَّتِ** gözelerle: fışkırdı. Ve **الفَرَى**: korkak([47]); ona bu ad verildi, çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi; yani kesildi. Ve **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o da acayiptir. Ve **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir ki: **فَرِيَ يَفْرَى فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Bab’dan: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ona ancak başka bir kıyasla **فَروة** adı verildi; o da örtmedir; bu yüzden başın **فَرْوة**si, yani derisi, böyle adlandırıldı. Ondan **الفَرْوة**: zenginlik ve servet. Ve **الفَروةُ**: kuruduğu zaman bir araya toplanmış her bitki. Hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, باب iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.
Ama hemzeli olan bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o **الفَرَأ**dır: yaban eşeği. رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**’ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(**فرت**) **الفاء والراء والتاء**; tek bir kelimedir; o **الماء الفُراتُ**tır; o, tatlıdır. Denir ki: **ماءٌ فرات** ve **مياهٌ فُرات**.
(**فرث**) **الفاء والراء والثاء**; bir kök/asıl, ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir ki: **فَرَثَ كَبِدَه**: onu ufaladı. Ve **الفَرْث**: işkembede olan şey. İstiare mânasında denir ki: falanca **أفْرَثَ** ashabını; onlarla koşuşturduğu ve onları belâya attığı zaman.
(**فرج**) **الفاء والراء والجيم**; sahih bir asıl, şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir ki: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Ve derler ki: **الفَرْجة**: bir kederden veya gamdan sıyrılmadır. Kıyas birdir; fakat onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi ki:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır boyları; **فُرُوجاً** diye adlandırıldı, çünkü yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Ve denir ki: İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Korku yeri olan her yer **فَرْج**dir. Ve **قوسٌ فُرُجٌ**: yayının **سِيَة**si yarıldığı zaman. Dediler ki: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. Ve **امرأةٌ فَرْجاء**. Ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** açılıp duran. Ve **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; onda bulunan açıklık sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: **المُفْرَج**; dediler ki: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir ki: o, kimseye velâsı olmayan ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadîste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; cim ile.
(**فرح**) **الفاء والراء والحاء**; iki asıldır: biri hüznün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**tır; denir ki: **فَرِحَ يَفرَح فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. Ve **المِفراح**: **المِحْزان**ın zıddı.
Diğer asıl ise **الإفراح**tır; o, ağırlaştırmadır. Ve onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler ki: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi ki:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(**فرخ**) **الفاء والراء والخاء**; tek bir kelimedir ve ona kıyas edilir. **الفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir ki: **أفرَخَ الطَّائر**. Ve kıyas edilir de denir ki: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. Ve “**ليُفْرِخ رُوعك**”; dediler ki: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve derler ki: **أفرَخَ الأمر**: karışıklıktan sonra açığa çıktı. Ve **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir demirciydi; ok uçları veya oklar ona nisbet edilir. Dedi ki:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(**فرد**) **الفاء والراء والدال**; sahih bir asıl, birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek (وتر)dir. Ve **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan boğa. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden kopmuş; aynı şekilde **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden yalnız kalmıştır. Ve yıldızların **أفراد**ı: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlardır. Ve **الفريد**: dizilip, başkasıyla arasına ayrım konulduğu zaman inci. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفرد: الذي لا يختلط به غيره، فهو أعم من الوتر وأخص من الواحد، وجمعه: فرادى. قال تعالى: ﴿لا تذرني فردا﴾ [الأنبياء/89]، أي: وحيدا، ويقال في الله: فرد، تنبيها أنه بخلاف الأشياء كلها في الازدواج المنبه عليه بقوله: ﴿ومن كل شيء خلقنا زوجين﴾ [الذاريات/49]، وقيل: معناه المستغني عما عداه، كما نبه عليه بقوله: ﴿غني عن العالمين﴾ [آل عمران/97]، وإذا قيل: هو منفرد بوحدانيته، فمعناه: هو مستغن عن كل تركيب وازدواج تنبيها أنه مخالف للموجودات كلها. وفريد: واحد، وجمعه فرادى، نحو: أسير وأسارى. قال: ﴿ولقد جئتمونا فرادى﴾ [الأنعام/94].

##### Türkçe

- **الفرد**: kendisine başkası karışmayan; böylece o, **الوتر**’den daha genel ve **الواحد**’den daha özeldir; çoğulu: **فرادى**. Yüce Allah dedi ki: ﴿لا تذرني **فردا**﴾ [الأنبياء/89], yani: yalnız. Ve Allah hakkında şöyle denir: **فرد**; bununla, bütün şeylerin ikililikte oluşuna aykırı olduğuna dikkat çekilmiştir; bunun da, O’nun şu sözüyle dikkat çekilmiştir: ﴿ومن كل شيء خلقنا زوجين﴾ [الذاريات/49]. Ve denildi ki: onun manası, kendisinden başkasına muhtaç olmayan’dır; nitekim O’nun şu sözüyle buna dikkat çekilmiştir: ﴿غني عن العالمين﴾ [آل عمران/97]. Ve eğer denilirse: o, birliğinde tek başınadır; bunun manası: her türlü terkib ve ikililikten müstağnidir; bununla, bütün موجودات’a muhalif olduğuna dikkat çekilmiştir. Ve **فريد**: bir (tek); çoğulu **فرادى**; tıpkı: **أسير** ve **أسارى** gibi. Dedi ki: ﴿ولقد جئتمونا **فرادى**﴾ [الأنعام/94].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر د
هذا شيء فرد وفارد وفريد‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ لا تمنع سارحتكم ولا تعد فاردتكم ‏"‏ وهي التي أفردتها عن الغنم تحتلبها في بيتك‏.‏
وظبية فارد‏:‏ منقطعة عن القطيع‏.‏
وهو فارد بهذا الأمر أي منفرد به‏.‏
وفردته فروداً‏.‏
وبعثوا في حاجتهم راكباً مفرداً‏:‏ لا ثاني معه‏.‏
وجاؤا فرادى‏.‏
وعددت الدراهم أفراداً أي واحداً واحداً‏.‏
وطلعت أفراد النجوم وهي الدراري‏.‏
وأفردت الحامل وأتأمت فهي مفرد ومتئم إذا وضعت فرداً واثنين‏.‏
واستفردت فلاناً‏:‏ انفردت به واستفردته فحدّثته بشقوري أي وجدته فرداً لا ثاني معه‏.‏
واستطرد للقوم فلما استفرد منهم رجلاً رّ عليه فجدّله‏.‏
واستفرد الغوّاص هذه الدرّة‏:‏ لم يجد معها أخرى‏.‏
وفلان يفصّل كلامه تفصيل الفريد وهو الدرّ الذي يفصل بين الذهب في القلادة المفصّلة فالدر فيها فريد والذهب مفرّد والواحدة فريدة وقيل‏:‏ الفريد‏:‏ الشذر ويقال لبائعه‏:‏ الفرّاد وتقول‏:‏ كم في تفاصيل المبرّد من تفصيل فريد ومفرد‏.‏
وتقول‏:‏ رب نائل من أخي ذوس ولعل أخا دوسٍ في الفردوس وهو البستان الواسع الحسن وجمعه‏:‏ فراديس تقول‏:‏ خرج الناس كراديس ينزلون الفراديس أي جماعات‏.‏

##### Türkçe

ف ر د
Bu, **فرد** ve **فارد** ve **فريد** bir şeydir.
Ve hadiste: “Sârihanızı men etmeyin ve **فاردتكم**’i geri çevirmeyin”; o, onu koyundan ayırdığın, evinde sağdığın şeydir.
Ve **ظبية فارد**: sürüden kopuk.
Ve o, bu işte **فارد**’dır; yani onunla tek başınadır.
Ve onu **فروداً** olarak **فردته**.
Ve ihtiyaçları için, yanında ikinci olmayan, **مفرداً** bir binekli gönderdiler.
Ve **فرادى** geldiler.
Ve dirhemleri **أفراداً** saydım; yani birer birer.
Ve yıldızların **أفراد**’ı doğdu; ve onlar **الدراري**’dir.
Ve gebe olanı **أفردت** ve ikiz doğurdu; o, bir ve iki doğurduğu zaman **مفرد** ve **متئم**’dir.
Ve falanı **استفردت**: onunla baş başa kaldım; ve onu **استفردته** de; böylece ona **بشقوري** ile konuştum; yani onu, yanında ikinci olmayan tek buldum.
Ve kavme doğru **استطرد** etti; sonra onlardan bir adamı **استفرد** edince ona döndü de onu yere serdi.
Ve dalgıç bu inciyi **استفرد** etti: onunla birlikte başka bir tane bulmadı.
Ve falan, sözünü, **الفريد**’in tafsili gibi tafsil eder; o da, ayrıntılı gerdanlıkta altınların arasını ayıran incidir; böylece onda inci **فريد**’dir, altın **مفرّد**’dir, bir tanesi **فريدة**’dir. Ve denildi ki: **الفريد**: **الشذر**. Ve onun satıcısına: **الفرّاد** denir. Ve dersin ki: **المبرّد**’in tafsillerinde, **فريد** ve **مفرد** bir tafsilden ne kadar vardır?
Ve dersin ki: **ذوس** kardeşinden nice bağışlayan vardır; ve belki **دوسٍ** kardeşi **الفردوس**’tadır; ve o, geniş güzel bahçedir. Ve onun çoğulu: **فراديس**. Dersin ki: insanlar **كراديس** gibi çıktılar; **الفراديس**’e inerler; yani cemaatler halinde.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الله تعالى وتقدس هو الفَرْدُ، وقد تَفَرَّدَ بالأَمر دون خلقه. الليث: والفَرْد في صفات الله تعالى هو الواحد الأَحد الذي لا نظير له ولا مثل ولا ثاني. قال الأَزهري: ولم أَجده في صفات الله تعالى التي وردت في السنَّة، قال: ولا يوصف الله تعالى إِلا بما وصف به نفسه أَو وصفه به النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: ولا أَدري من أَين جاء به الليث. والفرد: الوتر، والجمع أَفراد وفُرادَى، على غير قياس، كأَنه جمع فَرْدانَ. ابن سيده: الفَرْدُ نصف الزَّوْج، والفرد: المَنْحَرُ (قوله «المنحر» كذا بالأصل وكتب بهامشه السيد مرتضى صوابه المتحد وفي القاموس الفرد المتحد.) والجمع فِرادٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
تَخَطُّفَ الصَّقْرِ فِرادَ السِّرْبِ
والفرد أَيضاً: الذي لا نظير له، والجمع أَفراد. يقال: شيء فَرْدٌ وفَرَدٌ وفَرِدٌ وفُرُدٌ وفارِدٌ.
والمُفْرَدُ: ثورُ الوَحْشِ؛ وفي قصيدة كعب:
تَرْمِي الغُيوبَ بَعَيْنَي مُفْرَدٍ لَهِقٍ
المفرد: ثور الوحش شبَّه به الناقة. وثور فُرُدٌ وفارِدٌ وفَرَدٌ وفَرِدٌ وفَرِيد، كله بمعنى مُنْفَرِدٍ. وسِدْرَةٌ فارِدَةٌ: انفردت عن سائر السِّدْر. وفي الحديث: لا تُعَدُّ فارِدَتُكُم؛ يعني الزائدة على الفريضة أَي لا تضم إِلى غيرها فتعد معها وتُحْسَب. وفي حديث أَبي بكر: فمنكم المُزْدَلِفُ صاحِب العِمامة الفَرْدَة؛ إِنما قيل له ذلك لأَنه كان إِذا ركب لم يَعْتَمّ معه غيرُه إِجلالاً له. وفي الحديث: جاءه رجل يشكو رجلاً من الأَنصار شَجَّه فقال:
يا خَيْرَ مَنْ يَمْشي بِنَعْلٍ فَرْدِ،
أَوْهَبَه لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ
(* قوله «وأهبه» كذا بألف قبل الواو هنا وفي النهاية أيضاً في مادة ن هـ د وسيأتي للمؤلف فيها وهبه.) أَراد النعل التي هي طاق واحد ولم تُخْصَفْ طاقاً على طاق ولم تُطارَقْ، وهم يمدحون برقَّة النعال، وإِنما يلبسها ملوكهم وساداتهم؛ أَراد: يا خير الأَكابر من العرب لأَنَّ لبس النَّعال لهم دون العجم. وشجرة فارِدٌ وفَارِدَةٌ: متَنَحِّية؛ قال المسيب بن علس: في ظِلِّ فاردَةٍ منَ السِّدْرِ
وظبية فاردٌ: منفردة انقطعت عن القطيع. قوله: لا بَغُلَّ فارِدَتكم؛ فسره ثعلب فقال: معناه من انفرد منكم مثل واحد أَو اثنين فأَصاب غنيمة فليردَّها على الجماعة ولا يَغُلَّها أَي لا يأْخذها وحده. وناقة فارِدَةٌ ومِفْرادٌ: تَنْفَرِدُ في المراعي، والذكر فاردٌ لا غير.
وأَفرادُ النجوم: الدَّرارِيُّ التي تطلع في آفاق السماء، سميت بذلك لَتَنَحِّيها وانفرادها من سائر النجوم. والفَرُودُ من الإِبل: المتنحية في المرعى والمشرب؛ وفَرَدَ بالأَمر يَفْرُد وتَفَرَّدَ وانْفَرَدَ واسْتَفْرَدَ؛ قال ابن سيده: وأُرَى اللحياني حكى فَرِدَ وفَرُدَ واسْتَفْرَدَ فلاناً: انَفَردَ به. أَبو زيد: فَرَدْتُ بهذا الأَمرِ أَفْرُدُ به فُروُداً إِذا انفَرَدْتَ به. ويقال: اسْتَفْرَدْتُ الشيء إِذا أَخذته فَرْداً لا ثاني له ولا مِثْلَ؛ قال الطرماح يذكر قِدْحاً من قِداحِ الميسر: إِذا انْتَخَت بالشَّمال بارِحةً،
حال بَريحاً واسْتَفْرَدَتْهُ يَدُه
والفارِدُ والفَرَدُ: الثور؛ وقال ابن السكيت في قوله:
طاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفَرَدِ
قال: الفَرَدُ والفُرُدُ، بالفتح والضم، أَي هو منقطع القَرِينِ لا مثل له في جَوْدَتِه. قال: ولم أَسمع بالفَرَدِ إِلا في هذا البيت. واسْتَفْرَدَ الشيءَ: أَخرجه من بين أَصحابه. وأَفرده: جعله فَرْداً. وجاؤوا فُرادَى وفِرادَى أَي واحداً بعد واحد. أَبو زيد عن الكلابيين: جئتمونا فرادى وهم فُرادٌ وأَزواجٌ نَوَّنُوا. قال: وأَما قوله تعالى: ولقد جئتمونا فُرادَى؛ فإِن الفراء قال: فرادى جمع. قال: والعرب تقول قومٌ فرادى، وفُرادَ يا هذا فلا يجرونها، شبهت بِثُلاثَ ورُباعَ. قال: وفُرادَى واحدها فَرَدٌ وفَرِيدٌ وفَرِدٌ وفَرْدانُ، ولا يجوز فرْد في هذا المعنى؛ قال وأَنشدني بعضهم:
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تحتَ لَبانِه،
فُرادَ ومَثْنى، أَضعَفَتْها صَواهِلُهْ
وقال الليث: الفَرْدُ ما كان وحده. يقال: فَرَدَ يَفْرُدُ وأَفْرَدْتُه جعلته واحداً. ويقال: جاء القومُ فُراداً وفُرادَى، منوناً وغير منون، أَي واحداً واحداً.
وعددت الجوز أَو الدارهم أَفراداً أَي واحداً واحداً. ويقال: قد استطرد فلان لهم فكلما استفرد رجلاً كرّ عليه فَجدَّله. والفَرْدُ: الجانِب الواحد من اللَّحْي كأَنه يتوهم مُفْرداً، والجمع أَفراد. قال ابن سيده: وهو الذي عناه سيبويه بقوله: نحو فَرْدٍ وأَفْراداٍ، ولم يعن الفرد الذي هو ضد الزوج لأَن ذلك لا يكاد يجمع. وفَرْدٌ: كَثِيبٌ منفرد عن الكثبانِ غَلب عليه ذلك، وفيه الأَلف واللام
(* قوله: وفيه الألف واللام يخالف قوله
فيما بعد: ولم نسمع فيه الفرد.) ، حتى جعل ذلك اسماً له كزيد، ولم نسمع فيه الفرد ؛ قال:
لَعَمْري لأَعْرابيَّة في عَباءَةٍ
تَحُلُّ الكَثِيبَ من سُوَيْقَةَ أَو فَرْداً
وفَرْدَةُ أَيضاً: رملة معروفة؛ قال الراعي:
إِلى ضَوءِ نارٍ بَيْنٍ فَرْدَةَ والرَّحَى
وفَرْدَةُ: ماء من مياه جَرْم.
والفَريدُ والفَرائِدُ: المَحالُ التي انفردت فوقعت بين آخر المَحالاتِ السِّتِّ التي تلي دَأْيَ العُنُق، وبين الست التي بيت العَجْبِ وبين هذه، سميت به لانفرادها، واحدتها فَريدَة؛ وقيل: الفَريدة المَحالةُ التي تَخْرُجُ من الصَّهْوَة التي تَلي المَعاقِمَ وقد تَنْتَأُ من بعض الخيل، وإِنما دُعِيت فَريدَة لأَنها وقَعَتْ بين فِقارِ الظهر وبين مَحال الظهر (* قوله «وبين محال الظهر» كذا في الأصل المعتمد وهي عين قوله بين فقار الظهر فالأَحسن حذف أحدهما كما صنع شارح القاموس حين نقل عبارته.) ومعَاقِمِ العَجُزِ؛ المَعاقِمُ: مُلْتَقى أَطراف العِظامِ ومعاقِمِ العجز. والفَريدُ والفَرائدُ: الشَّذْرُ الذي يَفْصِل بين اللُّؤْلؤ والذهب، واحدته فَريدَةٌ، ويقال له: الجاوَرْسَقُ بلسان العجم، وبَيَّاعُه الفَرَّادُ. والفَريدُ: الدُّرُّ إِذا نُظمَ وفُصِلَ بغيره، وقيل: الفَريدُ، بغير هاء، الجوهرة النفيسة كأَنها مفردة في نوعِها، والفَرَّادُ صانِعُها. وذَهَبٌ مُفَرَّدٌ: مَفَصَّلٌ بالفريد. وقال إِبراهيم الحربي: الفَريدُ جمع الفَريدَة وهي الشَّذْرُ من فضة كاللؤْلؤَة. وفَرائِدُ الدرِّ: كِبارُها.ابن الأَعرابي: وفَرَّدَ الرجلُ إِذا تَفَقَّه واعتزل الناس وخلا بمراعاة الأَمر والنهي. وقد جاء في الخبر: طوبى للمفرِّدين وقال القتيبي في هذا الحديث: المُفَرِّدون الذين قد هلَك لِداتُهُم من الناس وذهَب القَرْنُ الذي كانوا فيه وبَقُواهم يذكرون الله؛ قال أَبو منصور: وقول ابن الأَعرابي في التفريد عندي أَصوب من قول القتيبي. وفي الحديث عن أَبي هريرة: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان في طريق مكة على جبل يقال له بُجْدانُ فقال: سيروا هذا بُجْدانُ، سَبَقَ المُفَرِّدون، وفي رواية: طوبى للمُفَرِّدين، قالوا: يا رسول الله، ومن المُفَرِّدون؟ قال: الذاكرون الله كثيراً والذاكراتُ، وفي رواية قال: الذين اهتزوا في ذكر الله. ويقال: فَرَدَ
(* قوله «ويقال فرد» هو مثلث الراء.) برأْيه وأَفْرَدَ
وفَرَّد واستَفْرَدَ بمعنى انْفَرَد به. وفي حديث الحديبية: لأُقاتِلَنَّهم حتى تَنْفَرِدَ سالِفَتي أَي حتى أَموتَ؛ السالفة: صفحة العنق وكنى بانفرادها عن الموت لأَنها لا تنفرد عما يليها إِلا به. وأَفْرَدْتُه: عزلته، وأَفْرَدْتُ إِليه رسولاً. وأَفْرَدَتِ الأُنثى: وضعت واحداً فهي مُفْرِدٌ وموُحِدٌ ومُفِذٌّ؛ قال: ولا يقال ذلك في الناقة لأَنها لا تلد إِلاَّ واحداً؛ وفَرِدَ وانْفَرَدَ بمعنى؛ قال الصمة القشيري:
ولم آتِ البُيوتَ مُطَنَّباتٍ،
بأَكْثِبَةٍ فَرِدْنَ من الرَّغامِ
وتقول: لِقيتُ زيداً فَرْدَيْنِ إِذا لم يكن معكما أَحد. وتَفَرَّدْتُ بكذا واستَفْرَدْتُه إِذا انفَرَدْتَ به.
والفُرُودُ: كواكِبُ
(* قوله «والفرود كواكب» كذا بالأَصل وفي القاموس
والفردود، زاد شارحه كسرسور كما هو نص التكملة، وفي بعض النسخ الفرود.) زاهِرَةٌ حَولَ الثُّرَيَّا. والفُرودُ: نجوم حولَ حَضارِ، وحِضارِ هذا نَجم وهو أَحد المُحْلِفَيْنِ؛ أَنشد ثعلب:
أَرى نارَ لَيْلى بالعَقِيقِ كأَنَّها
حَضارِ، إِذا ما أَعرضَتْ، وفُرودُها
وفَرُودٌ وفَرْدَة: اسما مَوْضِعَيْنِ؛ قال بعض الأَغفال: لَعَمْرِي لأَعْرابِيَّةٌ في عَباءَةٍ
تَحُلُّ الكَثِيبَ مِنْ سوُيْقَةَ أَو فرْدا،
أَحَبّ إِلى القَلْبِ الذي لَجَّ في الهَِوِى،
من اللاَّبِساتِ الرَّيْطَ يُظْهِرْنَه كَيْدا
أَرْدَفَ أَحَدَ البيتين ولم يُرْدِفِ الآخر. قال ابن سيده: وهذا نادر؛ ومثله قول أَبي فرعون:
إِذا طَلَبْتُ الماءَ قالَتْ: لَيْكا،
كأَنَّ شَفْرَيْها، إِذا ما احتَكَّا،
حَرْفا بِرامٍ كُسِرا فاصْطَكَّا
قال: ويجوز أَن يكون قوله أَو فَرْداً مُرَخَّماً من فَرْدَة، رخمه في غير النداءِ اضطراراً، كقول زهير:
خُذوا حَظَّكُم، يا آلَ عِكْرِمَ، واذْكُروا
أَواصِرنا، والرِّحْمُ بالغَيْبِ تُذْكَرُ
أَراد عِكرمةَ: والفُرُداتُ: اسم موضع؛ قال عمرو بن قمِيئَة: نَوازِع للخالِ، إِنْ شِمْنَه
على الفُرُداتِ يَسِحُّ السِّجالا

##### Türkçe

Allah Teâlâ ve takdis olundu: O, **الفَرْدُ**’dür; ve emirde, yaratılmışlarının dışında, tek başına kaldı.

el-Leys: Ve **الفَرْد** Allah Teâlâ’nın sıfatlarında, benzeri olmayan, misli olmayan ve ikinci olmayan biricik tek olandır. el-Ezherî dedi: Onu, sünnette vârid olmuş Allah Teâlâ’nın sıfatları içinde bulmadım, dedi; ve Allah Teâlâ, ancak kendisini vasfettiği yahut Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, kendisini vasfettiği ile vasfedilir, dedi; ve onunla el-Leys’in onu nereden getirdiğini bilmiyorum, dedi. Ve **الفرد**: tek (vitr); çoğulu **أَفراد** ve **فُرادَى**’dır; kıyasa göre olmaksızın; sanki **فَرْدانَ**’ın çoğulu gibidir. İbn Sîde: **الفَرْدُ** çiftin yarısıdır; ve **الفرد**: **المَنْحَرُ** (onun “**المنحر**” sözü asılda böyle; ve kenarına es-Seyyid Murtazâ onun doğrusunun **المتحد** olduğunu yazdı; ve el-Kâmûs’ta **الفرد** **المتحد**’dır.) ve çoğulu **فِرادٌ**’dır; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

تَخَطُّفَ الصَّقْرِ فِرادَ السِّرْبِ

Ve **الفرد** ayrıca: benzeri olmayan; çoğulu **أَفراد**. Denir: şey **فَرْدٌ** ve **فَرَدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فُرُدٌ** ve **فارِدٌ**.

Ve **المُفْرَدُ**: yaban öküzü; Ka‘b’ın kasidesinde:

تَرْمِي الغُيوبَ بَعَيْنَي مُفْرَدٍ لَهِقٍ

**المفرد**: yaban öküzüdür; onunla deveyi benzetti. Ve öküz **فُرُدٌ** ve **فارِدٌ** ve **فَرَدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَرِيد**; hepsi **مُنْفَرِدٍ** mânâsındadır. Ve **سِدْرَةٌ فارِدَةٌ**: diğer **السِّدْر**’den ayrılıp tek kaldı. Hadiste: **لا تُعَدُّ فارِدَتُكُم**; yani farzın üzerine olan; yani başkasına katılmaz da onunla birlikte sayılır ve hesaplanır olmaz. Ebû Bekir hadîsinde: “Sizden kimdir, **المُزْدَلِفُ**; **صاحِب العِمامة الفَرْدَة**”; ona bu ancak, bindiği zaman, ona tazim olarak, onunla birlikte başkası sarık sarmadığı için denildi. Hadiste: Ona bir adam geldi; ensardan bir adamdan şikâyet ediyor; onu başından yardı; dedi ki:

يا خَيْرَ مَنْ يَمْشي بِنَعْلٍ فَرْدِ،
أَوْهَبَه لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ

(* onun “**وأهبه**” sözü burada vavdan önce bir elif ile böyle; ve en-Nihâye’de de **ن هـ د** maddesinde; ve müellife orada “**وهبه**” gelecektir.) Bir tek tabaka olan ve tabaka üstüne tabaka yamalanmamış ve çiftlenmemiş olan nalı kastetti; onlar, nalların inceliğiyle övünürler; onu ancak kralları ve efendileri giyer; kastetti: Araplardan büyüklerin hayırlısı; çünkü nal giymek onlara, Acem’den ayrı olarak, mahsustur. Ve ağaç **فارِدٌ** ve **فَارِدَةٌ**: kenara çekilmiş; el-Müseyyeb b. ‘Als dedi:

في ظِلِّ فاردَةٍ منَ السِّدْرِ

Ve ceylan **فاردٌ**: tek kalmış; sürüden kopmuş. Onun sözü: **لا بَغُلَّ فارِدَتكم**; onu Sa‘leb tefsir etti; dedi: mânâsı, sizden bir yahut iki gibi tek kalan kimse ganimet elde ederse onu cemaate geri versin ve onu gizlemesin; yani onu tek başına almasın. Ve deve **فارِدَةٌ** ve **مِفْرادٌ**: otlaklarda tek kalır; erkeği **فاردٌ**’dur, başka değil.

Ve **أَفرادُ النجوم**: göğün ufuklarında doğan parlak yıldızlardır; diğer yıldızlardan kenara çekilip tek kalmaları sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve develerden **الفَرُودُ**: otlakta ve su içmede kenara çekilenlerdir; ve **فَرَدَ بالأَمر** **يَفْرُد** ve **تَفَرَّدَ** ve **انْفَرَدَ** ve **اسْتَفْرَدَ**; İbn Sîde dedi: ve ben, el-Lihyânî’nin **فَرِدَ** ve **فَرُدَ**’u rivayet ettiğini ve “falancayı **اسْتَفْرَدَ**: onunla tek kaldı”yı rivayet ettiğini görüyorum. Ebû Zeyd: “Bu işte **فَرَدْتُ**; onunla **أَفْرُدُ**; **فُروُداً**” dediğin, onunla tek kaldığın zamandır. Ve denir: “Şeyi **اسْتَفْرَدْتُ**” ikinci ve benzeri olmayan tek olarak aldığın zaman; et-Tırmâh, meysir oklarından bir oku anarak dedi:

إِذا انْتَخَت بالشَّمال بارِحةً،
حال بَريحاً واسْتَفْرَدَتْهُ يَدُه

Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَدُ**: öküzdür; İbnü’s-Sikkît, şu sözünde:

طاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفَرَدِ

dedi: **الفَرَدُ** ve **الفُرُدُ**, fetha ve damme ile; yani o, eşinden kopuktur; onun iyiliğinde benzeri yoktur. Dedi: Bu beyitten başka **الفَرَد** ile işitmedim.

Ve “şeyi **اسْتَفْرَدَ**”: onu arkadaşlarının arasından çıkardı. Ve onu **أَفرده**: onu tek yaptı. Ve **فُرادَى** ve **فِرادَى** geldiler; yani birer birer. Ebû Zeyd, Kilâbîlerden: “Bize **فرادى** geldiniz; onlar **فُرادٌ** ve çiftlerdir; tenvin yaptılar” dedi. Dedi: Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: **ولقد جئتمونا فُرادَى**; şüphesiz el-Ferrâ dedi: **فرادى** çoğuldur. Dedi: Arap “kavim **فرادى**” der; ve “**فُرادَ** ey şu” der; onu cer etmezler; onu **بِثُلاثَ** ve **رُباعَ**’a benzettiler. Dedi: ve **فُرادَى**’nın tekili **فَرَدٌ** ve **فَرِيدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَرْدانُ**’dır; bu mânâda **فرْد** câiz değildir; dedi ve bana bazısı inşâd etti:

تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تحتَ لَبانِه،
فُرادَ ومَثْنى، أَضعَفَتْها صَواهِلُهْ

Ve el-Leys dedi: **الفَرْدُ** tek başına olan şeydir. Denir: **فَرَدَ** **يَفْرُدُ**; ve onu **أَفْرَدْتُ**: onu bir yaptım. Ve denir: kavim **فُراداً** ve **فُرادَى** geldi; tenvinli ve tenvinsiz; yani birer birer.

Ve cevizi yahut dirhemi **أَفراداً** saydım; yani birer birer. Ve denir: falan onlara karşı uzadı; her ne zaman bir adamla tek kalsa onun üzerine döndü de onu yere serdi. Ve **الفَرْدُ**: çenenin tek yanı; sanki tek kalmış tasavvur edilir; çoğulu **أَفراد**. İbn Sîde dedi: Bu, Sîbeveyh’in “**فَرْدٍ** ve **أَفْراداٍ** gibi” sözüyle kastettiğidir; çiftin zıddı olan **الفرد**’ü kastetmedi; çünkü o neredeyse çoğul yapılmaz. Ve **فَرْدٌ**: kum tepelerinden ayrık bir kum tepesi; bu ona galip geldi; onda elif-lâm vardır

(* onun sözü: “onda elif-lâm vardır” aşağıdaki sözüne muhaliftir: “onda **الفرد**’ü işitmedik”.) ta ki onu, Zeyd gibi, ona bir isim yaptı; onda **الفرد**’ü işitmedik; dedi:

لَعَمْري لأَعْرابيَّة في عَباءَةٍ
تَحُلُّ الكَثِيبَ من سُوَيْقَةَ أَو فَرْداً

Ve **فَرْدَةُ** ayrıca: bilinen bir kumluktur; er-Râ‘î dedi:

إِلى ضَوءِ نارٍ بَيْنٍ فَرْدَةَ والرَّحَى

Ve **فَرْدَةُ**: Cerm’in sularından bir sudur.

Ve **الفَريدُ** ve **الفَرائِدُ**: boynun **دَأْيَ**’ine bitişik olan son altı **المَحال** ile, **بيت العَجْبِ**’in altısı ve bunların arası arasında düşen, tek kalmış **المَحال**’dır; tek kalmaları sebebiyle böyle adlandırıldı; tekili **فَريدَة**’dir; ve denildi: **الفَريدة** **المَحالة**’dır; **المَعاقِمَ**’e bitişik olan **الصَّهْوَة**’den çıkar; bazı atlarda kabarır; ona ancak **فَريدَة** denildi; çünkü sırtın omurları ile sırtın **مَحال**’ı

(* onun sözü “**وبين محال الظهر**” asıl nüshada böyle; ve o, “sırtın omurları ile” sözünün aynıdır; bu yüzden, el-Kâmûs şârihinin ibaresini naklederken yaptığı gibi, ikisinden birini silmek daha iyidir.) ve sağrının **مَعاقِم**’i arasında düştü; **المَعاقِمُ**: kemik uçlarının birleştiği yer; ve sağrının **معاقِم**’i.

Ve **الفَريدُ** ve **الفَرائدُ**: inci ile altın arasını ayıran **الشَّذْرُ**’dür; tekili **فَريدَةٌ**; ve ona Acem dilinde **الجاوَرْسَقُ** denir; satıcısı **الفَرَّادُ**’dır. Ve **الفَريدُ**: dizildiği ve başkasıyla ayrıldığı zaman inci; ve denildi: **الفَريدُ**, ه olmaksızın, kıymetli cevherdir; sanki türünde tek kalmıştır; ve **الفَرَّادُ** onun sanatkârıdır. Ve **ذَهَبٌ مُفَرَّدٌ**: **الفريد** ile ayrıntılanmış. İbrâhîm el-Harbî dedi: **الفَريدُ** **الفَريدَة**’nin çoğuludur; o da gümüşten, inci gibi olan **الشَّذْرُ**’dür. Ve **فَرائِدُ الدرِّ**: onun büyükleridir. İbnü’l-A‘râbî: Adam **فَرَّدَ** eder; fıkıh öğrenip insanlardan ayrıldığı ve emir ve nehyi gözetmekle yalnız kaldığı zaman. Haberde geldi: **طوبى للمفرِّدين**. el-Kuteybî bu hadiste dedi: **المُفَرِّدون**; insanlardan akranları helâk olmuş, içinde bulundukları nesil gitmiş, onlar kalmış; Allah’ı zikrederler. Ebû Mansûr dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin **التفريد** hakkındaki sözü, benim yanımda, el-Kuteybî’nin sözünden daha doğrudur. Ebû Hureyre’den hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, Mekke yolunda, **بُجْدانُ** denilen bir dağ üzerinde idi; dedi: “Yürüyün; işte bu **بُجْدانُ**; **سَبَقَ المُفَرِّدون**”; bir rivayette: **طوبى للمُفَرِّدين**. Dediler: “Ya Resûlallah, **المُفَرِّدون** kimdir?” Dedi: “Allah’ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar”; bir rivayette dedi: “Allah’ı zikretmede titreyenler.”

Ve denir: **فَرَدَ** (* onun sözü “**ويقال فرد**” râ’sı üç vecihlidir.) görüşüyle; ve **أَفْرَدَ** ve **فَرَّد** ve **استَفْرَدَ**; **انْفَرَدَ به** mânâsında. Hudeybiye hadîsinde: “Onlarla mutlaka savaşacağım; ta ki **تَنْفَرِدَ سالِفَتي**”; yani öleyim diye; **السالفة**: boynun yanı; ve onun ölümden ayrılıp tek kalmasıyla kinaye yaptı; çünkü ona bitişik olandan, ancak onunla ayrılır. Ve onu **أَفْرَدْتُ**: onu ayırdım; ve ona bir elçi **أَفْرَدْتُ**. Ve dişi **أَفْرَدَتِ**: bir tane doğurdu; o, **مُفْرِدٌ** ve **موُحِدٌ** ve **مُفِذٌّ**’dür; dedi: bu, deve için söylenmez; çünkü o ancak bir doğurur. Ve **فَرِدَ** ve **انْفَرَدَ** aynı mânâdadır; es-Samme el-Kuşeyrî dedi:

ولم آتِ البُيوتَ مُطَنَّباتٍ،
بأَكْثِبَةٍ فَرِدْنَ من الرَّغامِ

Ve dersin: “Zeyd’i **فَرْدَيْنِ** buldum”; ikinizle birlikte kimse olmadığı zaman. Ve “şöyle şöyle ile **تَفَرَّدْتُ**” ve onu **استَفْرَدْتُ**; onunla tek kaldığın zaman.

Ve **الفُرُودُ**: **الثُّرَيَّا** etrafında parlak yıldızlardır. (* onun sözü “**والفرود كواكب**” asılda böyle; el-Kâmûs’ta **والفردود**; şârihi, et-Tekmile’nin nassı üzere, “**كسرسور** gibi” diye ekledi; bazı nüshalarda **الفرود**.) Ve **الفُرودُ**: **حَضارِ** etrafında yıldızlardır; ve bu **حِضارِ** bir yıldızdır; o, iki yemin yıldızından biridir; Sa‘leb inşâd etti:

أَرى نارَ لَيْلى بالعَقِيقِ كأَنَّها
حَضارِ، إِذا ما أَعرضَتْ، وفُرودُها

Ve **فَرُودٌ** ve **فَرْدَة**: iki yerin adıdır; bazı **الأَغفال** dedi:

لَعَمْرِي لأَعْرابِيَّةٌ في عَباءَةٍ
تَحُلُّ الكَثِيبَ مِنْ سوُيْقَةَ أَو فرْدا،
أَحَبّ إِلى القَلْبِ الذي لَجَّ في الهَِوِى،
من اللاَّبِساتِ الرَّيْطَ يُظْهِرْنَه كَيْدا

İki beyitten birini ekledi, ötekini eklemedi. İbn Sîde dedi: Bu nadirdir; bunun benzeri Ebû Firavun’un sözü:

إِذا طَلَبْتُ الماءَ قالَتْ: لَيْكا،
كأَنَّ شَفْرَيْها، إِذا ما احتَكَّا،
حَرْفا بِرامٍ كُسِرا فاصْطَكَّا

Dedi: ve “**أَو فَرْداً**” sözü, **فَرْدَة**’den terhîm edilmiş olabilir; onu nida dışında, zaruret olarak terhîm etti; Züheyr’in sözü gibi:

خُذوا حَظَّكُم، يا آلَ عِكْرِمَ، واذْكُروا
أَواصِرنا، والرِّحْمُ بالغَيْبِ تُذْكَرُ

**عِكرمةَ**’yı kastetti. Ve **الفُرُداتُ**: bir yer adıdır; ‘Amr b. Kumey’e dedi:

نَوازِع للخالِ، إِنْ شِمْنَه
على الفُرُداتِ يَسِحُّ السِّجالا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر د * * الفَرْدُ * الوتر والجمع أفراد و * فُرادَى * بالضم على غير قياس كأنه جمع فردان و * الفَرِيدُ * الدر إذا نظم وفصل بغيره وقيل * فَرائدُ * الدر كبارها ويقال جاءوا * فُراداً * و * فُرادَى * منونا وغير منون أي واحدا واحدا و * فَرَد * بمعنى * انْفَرد * يَفْرُد * بالضم * فَرادةً * بالفتح و * تَفَرَّدَ * بكذا و * اسْتَفْرَدَهُ * انفرد به

##### Türkçe

* ف ر د * * **الفَرْدُ** * tek (vitir); çoğulu **أفراد** ve (çoğul) **فُرادَى** (ötre ile), القياس üzere olmaksızın; sanki o, **فردان**’ın çoğulu gibidir. Ve **الفَرِيدُ**: inci, dizildiğinde ve başkasıyla ayrıldığında. Ve denildi ki: **فَرائدُ** inci(ler) onun büyükleridir. Ve denilir: geldiler **فُراداً** ve **فُرادَى**; tenvinli ve tenvinsiz; yani birer birer. Ve **فَرَد**, **انْفَرد** anlamındadır; **يَفْرُد** (ötre ile); **فَرادةً** (fetha ile). Ve **تَفَرَّدَ** bununla. Ve **اسْتَفْرَدَهُ**: onunla yalnız kaldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرد: نصف الزوج. والفرد: المتحد، ج: فراد، بالكسر، على القياس في جمع فعل بالفتح. وعن الليث: الفرد في فات الله تعالى:  من لا نظير له  ولا مثل ولا ثاني. قال الأزهري: ولم أجده في صفات الله تعالى التي وردت في السنة، قال: ولا يوصف الله تعالى إلا بما وصف به نفسه، أو وصفه به النبي صلى الله عليه وسلم، قال: ولا أدري من أين جاء به الليث. والفرد: الوتر، وج أفراد وفرادى، على غير قياس، كأنه جمع فردان كسكراى، وسكران. وبعضهم ألحقه بالألفاظ الثلاثة التي ذكرت في فرخ. والفرد: الجانب الواحد من اللحي، كأنه يتوهم مفردا، والجمع أفراد، قال ابن سيده: وهو الذي عناه سيبويه بقوله: نحو فرد وأفراد، ولم يعن الفرد الذي هو ضد الزوج، لأن ذلك لا يكاد يجمع. والفرد من النعأل: السمط التي لم تخصف طاقا على طاق ولم تطارق، وفي الحديث: جاء رجل يشكو رجلا من الأنصار شجه، فقال:
  يا خير من يمشي بنعل فرد
  أوهبه لـنـهـدة ونـهـد أراد النعل التي هي طاق واحد، وهم يمدحون برقة النعال، وإنما يلبسها ملوكهم وسادتهم. أراد: يا خير الأكابر من العرب، لأن لبس النعأل لهم دون العجم. كذا في اللسان. ويقال: شيء فارد وفرد، بفتح فسكون وفرد، كجبل، وكتف، وندس وعنق وسحبان وحليم وقبول: متفرد، وينشد بيت النابغة:
  من وحش وجرة موشي أكارعهطاوي المصير كسيف الصيقل الفرد

  بفتح الراء، وضمها، وكسرها مع فتح الفاء، وبضمتين، وكذلك: ثور فارد وفرد وفرد وفرد وفرليد بمعنى منفرد. وشجرة فارد وفاردة: متنحية انفردت عن سائر الأشجار، قال المسيب بن علس:
  في ظل فاردة من السدر وسدرة فاردة: انفردت عن سائر السدر. وظبية فارد: منفردة، انقطعت عن القطيع، وناقة فاردة، ومفراد، وفرود كصبور، إذا كانت تنفرد وتتنحى في المرعى والمشروب، والذكر فارد لا غير. وأفراد النجوم وفرودها: التي تطلع في آفاق السماء، وهي الدراري، سميت بذلك لتنحيها وانفرادها من سائر النجوم. وعن ابن الأعرابي: فرد الرجل تفريدا، إذا تفقه، واعتزل الناس، وخلا لمراعاة، الأمر والنهي، ومنه الحديث: طوبى للمفردين وهي رواية من الحديث المروي عن أبي هريرة رضي الله عنه:  أن رسول الله صلى الله عليه وسلم، كان في طريق مكة على جبل، يقال له: بجدان فقال: سيروا، هذا بجدان، سبق المفردون، قالوا: يا رسول الله، ومن المفردون? قال: الذاكرون الله كثيرا والذاكرات  . هكذا رواه مسلم في صحيحه. ويقال أيضا: هم المهترون بذكر الله تعالى كما جاء ذلك في رواية أخرى، ونصها: قال: الذين أهتروا في ذكر الله: يضع الذكر عنهم أثقالهم، فيأتون يوم القيامة خفافا وهم أي المفردون أيضا على قول القتيبي في تفسير الحديث: الهرمى الذين قد هلكت، كذا في النسخ، وفي بعضها هلك لداتهم، بالكسر، أي من الناس، وذهب القرن الذي كانوا فيه، وبقوا هم يذكرون الله عز وجل. وفي بعض النسخ: هلكت لذاتهم. قال أبو منصور: وقول ابن الأعرابي في التفريد عندي أصوب من قول القتيبي. وراكب مفرد: مامعه غير بعيره. وفي الأساس: بعثوا في حاجتهم راكبا مفردا: لا ثاني معه. وفرد بالأمر، مثلثة الراء، الفتح هو المشهور، قال ابن سيده: وأرى اللحياني حكى الكسر والضم. وأفرد، وانفرد، واستفرد، إذا تفرد به، وقال أبو زيد: فردت بهذا الأمر أفرد به فرودا، إذا انفردت به. وقولهم: جاءوا فرادا وفرادا بالضم والكسر مع التنوين، وفرادآ كسكارى، وفراد، كثلاث ورباعا، وفراد، بالفتح غير منصرفين، وفردى كسكرى، أي واحدا بعد واحد، قال أبو زيد عن الكلابيين: جئتمونا فرادى، وهم فراد وأزواج، نونوا قال: وأما قوله تعالى:  ولقد جئتمونا فرادى  فإن الفراء قال: فرادى جمع، قال: والعرب تقول: قوم فرادى، وفراد، فلا يجرونها، شبهت بثلاث ورباع، قال: والواحد: فرد، بالتحريك، وفرد ككتف، وفريد، كأمير، وفردان كسكران، ولا يجوز فرد في هذا المعنى، أي بفتح فسكون، قال الفراء: وأنشدني بعضهم:
  ترى النعرات الزرق تحت لبانهفراد ومثنى أضعفتها صواهله

  وفي بصائر ذوي التمييز للمصنف: هو قول تميم بن أبي بن مقبل، يصف فرسا. ويروى أيضا: أحأد ومثنى ثم قال: وجاء فردى، مثال سكرى، ومنه قراءة الأعرج ونافع، وأبي عمرو  ولقد جئتمونا فردى  . واستفرد فلانا: انفرد به واستفرد الشيء: أخرجه من بين أصحابه وأفرده: جعله فردا. وفي الأساس: واستفردته فحدثته بشقورى أي وجدته فردا لا ثاني معه، ويقال: استطرد للقوم فلما استفرد منهم رجلا كر عليه فجدله. وفرد بفتح فسكون، وفرد، بالكسر، وفرد، بالضم، وفردة، كتمرة، وفردى، كجمزى، وفارد، والفردات، الأخير بضمتين، كل ذلك أسماء مواضع جاء ذكر آخرها في قول عمرو بن قميئة. وأما بفتح فسكون، فجبل بين جبلين، يقال لهما: الفردان، وأما بالكسر فسكون فموضع عند بطن الإياد، من بلاد يربوع بن حنظلة، ثم وقعة. كذا في المعجم. وفارد: جبل بنجد، وفردة: جبل بالبادية ورملة معروفة، قال الراعي:
  إلى ضوء نار بين فردة والرحى وقيل: موضع بين المدينة والشام انتهى إليه زيد بن حارثة لما بعثه النبي صلى الله عليه وسلم لاعتراض عير قريش، وروي قول عبيد:
  ففردة فقفـا عـبـر                      ليس بها منهم عريب وقد تقدم في: ع - ر - د وقال لبيد:
  بمشارق الجبلين أو بمحجر                      فتضمنتها فردة فرخامها وفردة: جبل آخر لطيئ يقال له: فردة الشموس، وفردة ماء لجرم، وهناك قبر زيد الخيل، أو هو بالقاف، وسيأتي وفي قول الشاعر:
  لعمري لأعرابية في عـبـاءة                      تحل الكثيب من سويقة أو فردا فقيل: إنه مرخم من فردة، رخمه في غير النداء اضطرارا. وقولهم: فلان يفصل كلامه تفصيل الفريد، الفريد: الشذر الذي يفصل بين اللؤلؤ والذهب ويقال له: الجاورسق، بلسان العجم، ج: فرائد، وقيل: الفريد، بغير هاء: الجوهرة النفيسة، كأنها مفردة في نوعها، كالفريدة، بالهاء، والفريد أيضا: الدر، إذا نظم وفصل بغيره، وفسر العصام الفريدة بالدرة الثمينة التي تحفظ في ظرف على حدة، ولا تخلط باللآلئ، لشرفها. قال شيخنا: وهذه القيود تفقهات منه، على عاداته. وبائعها، وصانعها: فراد. وقال إبراهيم الحربي: الفريد جمع لفريدة، وهي الشذر من فضة كاللؤلؤ، وفرائد الدر: كبارها. والفريد، أيضا المحأل التي انفردت فوقعت بين آخر المحلات الست التي تلي دأى العنق، وبين الست التي بين العجب وبين هذه، كالفرائد، سميت به لانفرادها، وقيل: الفريدة، المحالة التي تخرج من الصهوة التي تلي المعاقم، وإنما دعيت فريدة لأنها وقعت بين فقار الظهر ومعاقم العجز، والمعاقم: ملتقى أطراف العظام. والفردود، كسرسور، كما هو نص التكملة، وفي بعض النسخ: الفرود: كواكب زاهرة، مصطفة خلف، وفي بعض النسخ: حول الثريا، وهي النسق أيضا، قاله ابن الأعرابي. ويقال: الفرود هذه نجوم حول حضار، أحد المحلفين، أنشد ثعلب:
  أرى نار ليلى بالعقيق كـأنـهـا                      حضار إذا ما أعرضت وفرودها

  كذا في اللسان. قلت: وثاني المحلفين الوزن، وهما كوكبان يطلعان قبل سهيل، تقول العرب: حضار والوزن محلفان وذلك أنهما يطلعان قبله، فيظن الناس بكل واحد منهما أنه سهيل، فيتحالفون على ذلك. وفي كتاب أنواء العرب: ويكون مع حضار كواكب صغار، يقال لها: الفرود، سميت بذلك لانفرادها عنه من جانب. وذهب مفرد كمعظم مفصل بالفريد. ومن سجعات الأساس: كم في تفاصيل المبرد، من تفصيل فريد ومفرد: والفرنداد بالكسر: شجر قاله ابن سيده و: ع به قبر ذي الرمة الشاعر المشهور. وقيل: رملة مشرفة في بلاد بني تميم، ويزعمون أن قبر ذي الرمة في ذروتها قال ذو الرمة:
  ويافع من فرندادين ملموم ثناه ضرورة. وفي التهذيب: فرنداد: جبل بناحية الدهناء، وبحذائه جبل آخر، ويقال لهما معا: الفرندادان. وأنشد بيت ذي الرمة، ذكره في الرباعي. والفوارد من الإبل: التي لا تشبهها فحول. ويقال: لقيته فردين، أي لم يكن معنا أحد، وعبارة اللسان لقيت زيدا فردين، إذا لم يكن معكما أحد. والفردين، بصيغة التثنية: قناة. وزياد بن الفرد أو ابن أبي الفرد، ويقال: القرد، بالقاف صحابي لم يصح حديثه. كذا في معجم الصحابة. وحفص الفرد المصري، أبو حفص من الجبرية مشهور، من المتكلمين. وكان قد تلمذ أبا يوسف، وناظر الشافعي. والفرد: اسم سيف عبد الله بن رواحة بن ثعلبة الأنصاري، أبي محمد النقيب البدري، رضي الله عنه والفارد من السكر: أجوده وأبيضه. والفارد: جبل بنجد، تقدم ذكره. والفردة، كهمزة: من يترك الرفقة، ويذهب وحده. والفردات بضم الفاء وسكون الراء: الآكام. ويقال: سيف فرد، بفتح فسكون، وفرد، ككتف، وفريد كأمير، وفرد، محركة، وفردد، كجعفر، وفرند، بالكسر، أي لا نظير له من جودته، فهو منقطع القرين، هكذا فسرا بن السكيت في قوله:
  طاوي المصير كسيف الصيقل الفرد قال: الفرد والفرد، بالفتح والضم، ولم أسمع بالفرد إلا في هذا البيت. والذي في الكملة: سيف فرد وفريد: ذو فرند. فتأمل ذلك. وأفرده: عزله. وأفرد إليه رسولا: جهزه. وأفردت المرأة: وضعت واحدة هكذا في النسخة: وفي بعضها:واحدا، فهي مفرد، وموحد، ومفذ. وزاد في الأساس: وأتأمت، إذا وضعت اثنين. قال الأزهري ولا يقال ذلك في الناقة، لأنها لا تلد إلا واحدا، وكذا في اللسان. وفردد، كجعفر: ة بسمرقند، منها أبو إسحاق إبراهيم بن منصور ابن شريح، عن محمد بن أيوب الرازي.
 ومما يستدرك عليه: المفرد: ثور الوحش، وفي قصيدة كعب:
  ترمي الغيوب بعيني مفرد لهق شبه به الناقة. وفي الحديث: لا تعد فاردتكم يعني الزائدة على الفريضة، أي لا تضم إلى غيرها فتعد معها وتحسب. وقال الزمخشري في الأساس: الفاردة هنا. هي التي أفردتها عن الغنم تحلبها في بيتك. وفي حديث أبي بكر: فمنكم المزدلف صاحب العمامة الفردة إنما قيل له ذلك، لأنه كان إذا ركب لم يعتم معه غيره إجلالا له. وفي الحديث: لا يغل فاردتكم، فسره ثعلب فقال: معناه من انفرد منكم، مثل واحد أو اثنين، فأصاب غنيمة فليردها على الجماعة، ولا يغلها أي لا يأخذها وحده. واستفردت الشيء، إذا أخذته فردا لا ثاني له ولا مثل، قل الطرماح يذكر قدحا من قداح الميسر:
  إذا انتحت بالشمأل بارحة                      جال بريحا واستفردته يده

  والفارد والفرد: الثور. وعددت الجوز، أو الدراهم أفرادا، أي واحدا واحدا. وفرد: كثيب منفرد عن الكثبان، غلب عليه ذلك، وليس فيه الالف واللام حتى جعل ذلك اسما له كزيد، ولم يسمع فيه الفرد. وفي حديث الحديبية: لأقاتلنهم حتى تنفرد سالفتي أي حتى أموت. السالفة: صفحة العنق وكنآ بانفرادها عن الموت، لأنها لا تنفرد عما يليها إلا به. واستفرد الغواص الدرة: لم يجد معها أخرى. كذا في الأساس. وفرود النجوم، مثل أفرادها.

##### Türkçe

**الفرد**: çiftin yarısı. Ve **الفرد**: birleşik olan; çoğulu: **فراد**; kesre ile, فتح ile olan **فعل**’in cem‘inde القياس üzere. Ve Leys’ten: Allah Teâlâ’nın sıfatlarında **الفرد**: benzeri olmayan, misli olmayan, ikinci olmayan. Ezherî dedi: Sünnette vârid olan Allah Teâlâ’nın sıfatlarında onu bulmadım; dedi: Allah Teâlâ ancak kendisini vasfettiğiyle yahut Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)’in onu vasfettiğiyle vasfedilir; dedi: Leys bunu nereden getirdi bilmiyorum. Ve **الفرد**: **الوتر**; ve çoğulu **أفراد** ve **فرادى**; kıyasa aykırı olarak; sanki **فردان**’ın cem‘i imiş gibi, **سكرى** ve **سكران** gibi. Ve bazısı onu **فرخ**’ta zikredilen üç lafza ilhak etti. Ve **الفرد**: çenenin tek tarafı; sanki müfred tasavvur edilir; cem‘i **أفراد**; İbn Sîde dedi: Sîbeveyh’in “**فرد** ve **أفراد** gibi” sözüyle kastettiği budur; **الفرد**’i, yani çiftin zıddı olanı kastetmedi; çünkü o neredeyse cem‘ edilmez.

Ve **الفرد** (na‘lden): bir kat üstüne bir kat dikilmemiş ve birbirine denk getirilmemiş olan **السمط**; ve hadiste: Ensardan bir adamın başını yardığını şikâyet eden bir adam geldi; dedi ki:

  Ya خير من يمشي بنعل **فرد**
  أوهبه لـنـهـدة ونـهـد

Tek kat olan na‘li kastetti; onlar na‘llerin inceliğiyle övünürler; onu ancak kralları ve efendileri giyer. Kastetti: “Ey Arapların büyüklerinin en hayırlısı”; çünkü na‘l giymek onlara mahsustur, Acem’e değil. Lisân’da böyledir.

Ve denir: شيء **فارد** ve **فرد**; فتح sonra سكون ile; ve **فرد**; **جبل** gibi; ve **كتف** ve **ندس** ve **عنق** ve **سحبان** ve **حليم** ve **قبول**: müteferrid; ve Nâbiga’nın beyti okunur:

  من وحش وجرة موشي أكارعهطاوي المصير كسيف الصيقل **الفرد**

**الراء**’ın fethiyle, ve zammıyla, ve **الفاء**’ın fethiyle beraber kesriyle, ve iki zamme ile; ve aynı şekilde: ثور **فارد** ve **فرد** ve **فرد** ve **فرد** ve **فرليد** “münferid” mânâsında. Ve شجرة **فارد** ve **فاردة**: diğer ağaçlardan ayrılıp tek başına kalmış; Müseyyeb b. ‘Als dedi:

  في ظل **فاردة** من السدر

Ve سدرة **فاردة**: diğer sidrlerden ayrılıp tek kalmış. Ve ظبية **فارد**: münferide; sürüden kopmuş. Ve ناقة **فاردة** ve **مفراد** ve **فرود** ( **صبور** gibi): otlakta ve su içmede ayrılıp uzaklaşırsa; ve erkek için yalnız **فارد**. Ve yıldızların **أفراد**’ı ve **فرود**’u: göğün ufuklarında doğanlar; onlar **الدراري**’dir; diğer yıldızlardan uzaklaşıp tek kalmaları sebebiyle böyle adlandırıldı.

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **فرد** الرجل **تفريدا**: fıkıh sahibi olursa, insanlardan uzaklaşırsa, emri ve nehyi gözetmek için yalnız kalırsa; ve ondan hadis: “**طوبى للمفردين**”; bu, Ebû Hureyre (radıyallahu عنه)’dan rivayet edilen hadisin bir rivayetidir: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) Mekke yolunda **بجدان** denilen bir dağ üzerinde idi; dedi: “Yürüyün; bu **بجدان**’dır; **المفردون** öne geçti.” Dediler: “Ya Resûlallah, **المفردون** kimdir?” Dedi: “Allah’ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar.” Müslim bunu Sahîh’inde böyle rivayet etti.

Ve ayrıca denir: onlar, başka bir rivayette geldiği üzere, Allah Teâlâ’nın zikriyle kendinden geçenlerdir; metni: dedi: “Allah’ın zikrinde kendinden geçenler: zikir onların yüklerini üzerlerinden indirir; kıyamet günü hafif olarak gelirler.” Ve onlar, yani **المفردون** da, hadisin tefsirinde Kuteybî’nin görüşüne göre: yaşlılar; “هلكت” (nüshalarda böyle) ve bazısında “هلك لداتهم” kesre ile; yani insanlardan; içinde bulundukları nesil gitmiş, onlar kalmış, Allah عز وجل’i zikrederler. Bazı nüshalarda: “هلكت لذاتهم”. Ebû Mansûr dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin **التفريد** hakkındaki sözü bana göre Kuteybî’nin sözünden daha isabetlidir.

Ve راكب **مفرد**: devesinden başka yanında bir şey olmayan. Ve **الأساس**’ta: ihtiyaçları için bir راكب **مفرد** gönderdiler: yanında ikinci yok. Ve **فرد** بالأمر; **الراء** üç vecihlidir; فتح meşhur olandır; İbn Sîde dedi: Lihyânî’nin kesri ve zammı naklettiğini görüyorum. Ve **أفرد** ve **انفرد** ve **استفرد**: onunla tek kalırsa. Ebû Zeyd dedi: **فردت** بهذا الأمر **أفرد** به **فرودا**: onunla tek kaldıysam.

Ve onların sözü: جاءوا **فرادا** ve **فرادا**; zamme ve kesre ile, tenvinli; ve **فرادى** **سكارى** gibi; ve **فراد** **ثلاث** ve **رباعا** gibi; ve **فراد** فتح ile, gayr-i munsarif olarak; ve **فردى** **سكرى** gibi; yani birer birer. Ebû Zeyd, Kelâbîlerden: “Bize **فرادى** geldiniz; onlar **فراد** ve **أزواج**’dır”; tenvin yaptılar. Dedi: Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: **ولقد جئتمونا فرادى**; Ferra dedi: **فرادى** bir cem‘dir; dedi: Araplar “قوم **فرادى**” ve “**فراد**” derler; onu cer etmezler; **ثلاث** ve **رباع**’a benzetildi. Dedi: tekil: **فرد** (harekeli), ve **فرد** **كتف** gibi, ve **فريد** **أمير** gibi, ve **فردان** **سكران** gibi; bu mânâda **فرد** (yani فتح sonra سكون) câiz değildir. Ferra dedi: Bazısı bana şu beyti okudu:

  ترى النعرات الزرق تحت لبانهفراد ومثنى أضعفتها صواهله

Musannifin **بصائر ذوي التمييز**’inde: bu, Temîm b. Ebî b. Mukbil’in sözüdür; bir atı vasfeder. Ayrıca “أحأد ومثنى” diye de rivayet edilir. Sonra dedi: “**فردى** geldi”; **سكرى** misali; ve ondan A‘rec, Nâfi‘ ve Ebû ‘Amr’un kıraati: **ولقد جئتمونا فردى**.

Ve **استفرد** فلانا: onunla tek kaldı. Ve **استفرد** الشيء: onu arkadaşlarının arasından çıkardı. Ve **أفرده**: onu tek yaptı. Ve **الأساس**’ta: **واستفردته** فحدثته بشقورى: yani onu tek buldum, yanında ikinci yok. Ve denir: **استطرد** للقوم; onlardan bir adamı **استفرد** edince ona geri döndü, onu yere serdi.

Ve **فرد** (فتح sonra سكون), ve **فرد** (kesre ile), ve **فرد** (zamme ile), ve **فردة** **تمرة** gibi, ve **فردى** **جمزى** gibi, ve **فارد**, ve **الفردات** (sonuncusu iki zamme ile): bunların hepsi, sonuncusunun zikri ‘Amr b. Kumey’e’nin sözünde gelen yer adlarıdır. فتح sonra سكون olan ise iki dağ arasındaki bir dağdır; onlara **الفردان** denir. Kesre sonra سكون olan ise Yarbû‘ b. Hanzala’nın beldelerinden, Batnü’l-İyâd yanında bir yerdir; sonra bir vak‘a. Mu‘cem’de böyledir.

Ve **فارد**: Necd’de bir dağ. Ve **فردة**: bâdiyede bir dağ ve bilinen bir kumluk; Râ‘î dedi:

  إلى ضوء نار بين **فردة** والرحى

Ve denildi: Medine ile Şam arasında bir yer; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onu Kureyş’in kervanını engellemek için gönderdiğinde Zeyd b. Hârise oraya vardı. Ve ‘Ubeyd’in sözü rivayet edildi:

  فـ**فردة** فقفـا عـبـر
  ليس بها منهم عريب

Ve daha önce **ع - ر - د**’de geçti. Lebîd dedi:

  بمشارق الجبلين أو بمحجر
  فتضمنتها **فردة** فرخامها

Ve **فردة**: Tayy için başka bir dağ; ona **فردة الشموس** denir. Ve **فردة**: Cürm için bir su. Ve orada Zeydü’l-Hayl’in kabri vardır; yahut o **القاف** iledir; ileride gelecek. Ve şairin sözü:

  لعمري لأعرابية في عـبـاءة
  تحل الكثيب من سويقة أو **فردا**

Denildi ki: bu, **فردة**’den terhîm edilmiştir; onu nida dışında, zaruret olarak terhîm etti.

Ve onların sözü: “Falanca sözünü **تفصيل** **الفريد**’in tafsili gibi ayırır.” **الفريد**: inci ile altın arasını ayıran **الشذر**; ona Acem dilinde **الجاورسق** denir; çoğulu: **فرائد**. Ve denildi: **الفريد** ( **هاء**sız): kıymetli cevher; sanki türünde tek kılınmış; **الفريدة** gibi, **هاء** ile. Ve **الفريد** ayrıca: dizilip başkasıyla ayrılmış olursa inci; ve ‘Isâm, **الفريدة**’yı, şerefi için ayrı bir kapta tek başına saklanan, incilerle karıştırılmayan kıymetli inci diye tefsir etti. Şeyhimiz dedi: Bu kayıtlar onun tarafından tefakkuh edilmiştir; âdetleri üzere. Ve onun satıcısı ve ustası: **فراد**. İbrâhîm el-Harbî dedi: **الفريد**, **فريدة**’nin cem‘idir; o, inci gibi gümüşten **الشذر**’dir. Ve **فرائد** الدر: onun büyükleridir.

Ve **الفريد** ayrıca: boynun **دأى**’sine bitişik altı mahallenin son mahallesi ile, **العجب** ile bunun arasındaki altı mahallenin arasına düşüp tek kalan **المحأل**; tek kalması sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve denildi: **الفريدة**: **المحالة**; **المعاقم**’e bitişik olan **الصهوة**’den çıkan; ancak “**فريدة**” diye adlandırıldı; çünkü sırtın omurları ile **العجز**’in **معاقم**’i arasına düştü. Ve **المعاقم**: kemik uçlarının birleşme yeri.

Ve **الفردود** (**سرسور** gibi), **التكملة**’nin nassı böyle olduğu üzere; bazı nüshalarda: **الفرود**: parlak yıldızlar; arkada dizilmiş; bazı nüshalarda: **الثريا**’nın etrafında; o da **النسق**’tur; İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve denir: bu **الفرود**, **حضار**’ın etrafındaki yıldızlardır; iki **المحلفين**’den biridir. Sa‘leb okudu:

  أرى نار ليلى بالعقيق كـأنـهـا
  **حضار** إذا ما أعرضت و**فرودها**

Böylece **اللسان**’da. Dedim: Ve **المحلفين**’in ikincisi **الوزن**’dür; ikisi, **سهيل**’den önce doğan iki yıldızdır. Araplar der ki: **حضار** ve **الوزن** iki **محلف**tir; bu, onların ondan önce doğmaları sebebiyledir; insanlar onların her birinin **سهيل** olduğunu zanneder; bunun üzerine buna yeminleşirler. **أنواء العرب** kitabında: Ve **حضار** ile birlikte küçük yıldızlar olur; onlara **الفرود** denir; ona, bir yandan ondan ayrılıp tek kalmaları sebebiyle bu ad verilmiştir. Ve **مفرد** gitti; **معظم مفصل** gibi, **الفريد** ile. Ve **الأساس**’ın secilerinden: **المبرد**’in tafsilatında ne çoktur; **تفصيل فريد** ve **مفرد**. Ve **الفرنداد** (kesre ile): bir ağaç; bunu İbn Sîdeh söyledi. Ve: **ع**’da meşhur şair Zü’r-Rumme’nin kabri onun yanındadır. Ve denildi: Benî Temîm beldelerinde yüksekçe bir kumluk; ve Zü’r-Rumme’nin kabrinin onun zirvesinde olduğunu iddia ederler. Zü’r-Rumme dedi:
  Ve **فرندادين**’den bir genç; ikisinin kıvrımı, zaruret (şiir zarureti)dir. **التهذيب**’de: **فرنداد**: **الدهناء** tarafında bir dağdır; ve onun hizasında başka bir dağ vardır; ve ikisine birlikte: **الفرندادان** denir. Zü’r-Rumme’nin beytini inşad etti; onu rubâî maddesinde zikretti. Ve develerden **الفوارد**: erkekleri ona benzemeyenlerdir. Ve denilir: Onu **فردين** olarak gördüm; yani bizimle kimse yoktu. Ve **اللسان**’ın ibaresi: “Zeyd’i **فردين** gördüm”; ikinizle birlikte kimse yoksa. Ve **الفردين**, tesniye sigasıyla: bir mızrak/kanal. Ve Ziyâd b. **الفرد** yahut İbn Ebî **الفرد**; ve denilir: **القرد**, **القاف** ile; sahabîdir; hadisi sahih olmamıştır. Böylece **معجم الصحابة**’da. Ve Hafs **الفرد** el-Mısrî, Ebû Hafs; **الجبرية**’den meşhur, kelâmcılardandır. Ve Ebû Yûsuf’a talebe olmuştu; ve Şâfiî ile münazara etti. Ve **الفرد**: Ensârî, Bedrî nakîb Ebû Muhammed; Abdullah b. Revâha b. Sa‘lebe’nin kılıcının adıdır; Allah ondan razı olsun. Ve şekerden **الفارد**: onun en iyisi ve en beyazıdır. Ve **الفارد**: Necd’de bir dağdır; zikri geçti. Ve **الفردة**, **همزة** gibi: yoldaşlığı bırakıp tek başına giden kimse. Ve **الفردات**, **الفاء**’nın zammı ve **الراء**’nın sükûnu ile: tepecikler. Ve denilir: **سيف فرد**, fetha sonra sükûn ile; ve **فرد**, **كتف** gibi; ve **فريد**, **أمير** gibi; ve **فرد**, harekeli; ve **فردد**, **جعفر** gibi; ve **فرند**, kesre ile; yani iyiliğinden dolayı onun benzeri yoktur; o, eşten kesiktir. Böylece bunu İbnü’s-Sikkît, şu sözünde tefsir etti:
  **طاوي المصير كسيف الصيقل الفرد**
Dedi: **الفرد** ve **الفرد**, fetha ve zamme ile; ve **الفرد**’i ancak bu beyitte işittim. Ve **الكملة**’de olan: **سيف فرد وفريد**: **ذو فرند**. Öyleyse bunu düşün. Ve **أفرده**: onu ayırdı. Ve ona bir elçi **أفرد** etti: onu donattı. Ve kadın **أفردت**: bir tane doğurdu; böylece nüshada. Ve bazısında: bir tane; o hâlde o **مفرد**’dir, ve **موحد**’dir, ve **مفذ**’dür. Ve **الأساس**’ta artırdı: Ve **أتأمت**, iki doğurduğu zaman. Ezherî dedi: Bu, dişi deve hakkında söylenmez; çünkü o ancak bir doğurur; böylece **اللسان**’da. Ve **فردد**, **جعفر** gibi: Semerkand’da bir beldedir; ondan Ebû İshâk İbrâhîm b. Mansûr b. Şurayh; Muhammed b. Eyyûb er-Râzî’den.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المفرد**: yaban öküzü. Ve Ka‘b’ın kasidesinde:
  **ترمي الغيوب بعيني مفرد لهق**
Dişi deveyi ona benzetti. Ve hadiste: “Sizin **فاردتكم**’u saymayın”; yani farîzaya ziyade olanı; yani onu başkasına katıp onunla birlikte saymayın ve hesap etmeyin. Ve Zemahşerî **الأساس**’ta dedi: Buradaki **الفاردة**: onu koyunlardan ayırıp evinde sağdığın şeydir. Ve Ebû Bekir hadîsinde: “Sizden, **المزدلف**; **العمامة الفردة** sahibi”; ona bu ancak şu sebeple denildi: O bindiği zaman, ona tazim olarak onunla birlikte başkası sarık sarınmazdı. Ve hadiste: “Sizin **فاردتكم**’u gizlice almayın”; Sa‘leb onu tefsir etti ve dedi: Manası: Sizden kim tek kalırsa; bir veya iki gibi; sonra bir ganimet elde ederse onu cemaat üzerine geri versin; ve onu **يغلها** etmesin; yani onu tek başına almasın. Ve **استفردت** şeyi: onu tek olarak aldığın zaman; onun ikinci bir tanesi ve benzeri yoktur. Tırmâh dedi; meysir oklarından bir ok parçasını zikrederek:
  **إذا انتحت بالشمأل بارحة                      جال بريحا واستفردته يده**

Ve **الفارد** ve **الفرد**: öküzdür. Ve cevizleri yahut dirhemleri **أفرادا** saydım; yani birer birer. Ve **فرد**: kum tepelerinden ayrı tek bir kum tepesidir; bu ona galip geldi; ve onda **الألف واللام** yoktur; ta ki onu Zeyd gibi bir isim kıldılar; ve onda **الفرد** işitilmedi. Ve Hudeybiye hadîsinde: “Onlarla savaşacağım; ta ki **سالفتي** ayrılsın”; yani ta ki öleyim. **السالفة**: boynun yan yüzüdür; ve onun ölümden ayrılmasıyla kinaye yapıldı; çünkü o, yanındakilerden ancak onunla ayrılır. Ve dalgıç **الدرة**’yi **استفرد** etti: onunla birlikte başka bir tane bulmadı. Böylece **الأساس**’ta. Ve yıldızların **فرود**’u, onların **أفراد**’ı gibidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَدَ
1 فَرَدَ ذ , aor فَرُدَ , [inf. n. فُرُودٌ,] He, or it, was, or became, single; sole; or one, and no more. (Msb.) ― -b2- See also 7, (with which two other forms of the unaugmented verb, namely, فَرِدَ and فَرُدَ, are also mentioned,) in four places.

فرّد
2 فرّد ذ , inf. n. تَفْرِيدٌ, He applied himself to the study of practical religion, or the law, and withdrew from [the rest of] mankind, and attended only to the observance of the commands and prohibitions [of religion]. (IAar, T, L, K.) [See also the part. n., below.]

افرد
4 افرد ذ as intrans.: see 7. ― -b2- أَفْرَدَتْ She (a female, S, L, a pregnant female, A, or a woman, K) brought forth one only: (S, A, L, K:) opposed to أَتْأَمَتْ: (A:) not said of a she-camel, because she never brings forth more than one. (S, L, K.) ― -b3- افردهُ He made him, or it, to be single; sole; or one, and no more. (Lth, T, M, * L, Msb. *) ― -b4- And He put, or set, him, or it, apart, aside, or away; he separated him, or it. (S, K.) You say, افردهُ مِنْهُ [He separated him from him, and rendered him solitary; or he left him solitary]. (A and Mgh in art. وتر.) [See an ex. in a verse cited voce عَاذِبٌ.] ― -b5- [Hence,] افرد فُلاَنًا بِشَىْءٍ He made such a one to have a thing to himself alone, with none to share, or participate, with him in it. (A in art. فرز.) ― -b6- And افرد الحَجَّ عَنِ العُمْرَةِ He performed the rites and ceremonies of the pilgrimage separately from those of the عُمْرَةِ [q. v.]. (Msb.) ― -b7- And افرد اـِلَيْهِ رَسُولاً (S, K) He sent [away] a messenger to him. (K.)

5 تَفَرَّدَ see the next paragraph, in two places.

انفرد
7 انفرد ذ and ↓ فَرَدَ signify the same: (S:) the latter, aor. فَرُدَ , [inf. n. فُرُودٌ,] is expl. by Lth as signifying He was, or became, alone, by himself, apart from others, or solitary: (T, L:) and thus انفرد بِنَفْسِهِ signifies. (Msb.) And انفرد عَنْهُ He, or it, was, or became, apart, or separate, from him, or it, and alone. (L.) And انفرد بِفُلاَنِ and ↓ استفردهُ are syn. [as meaning He was, or became, alone with such a one]. (M, A, K.) And انفرد بَالأَمْرِ, (AZ, T, M, L, K,) and بِكَذَا, (S,) and بِرَأْيِهِ; (L;) and ↓ فَرَدَ, (AZ, T, M, L, K,) aor. فَرُدَ , (AZ, T, M, L,) inf. n. فُرُودٌ; (AZ, L;) and ↓ فَرِدَ, and ↓ فَرُدَ, (M, L, K,) mentioned by Lh; (M, L;) and ↓ افرد, (L, K,) and ↓ تفرّد, and ↓ استفرد; (S, M, L, K;) signify alike; (AZ, T, S, M, L, K;) i. e. He was, or became, alone; independent of others; without any to share, or participate, with him; in the affair, and in such a thing, and in his opinion: (the lexicons passim: [see اِسْتَبَدَّ:]) and [in like manner] بِالمَالِ ↓ تفرّد [he was without any to share, or participate, with him in the property]. (Msb.) ― -b2- لَأُقَاتِلَنَّهُمْ حتَّى تَنْفَرِدُ سَالِفَتِى, occurring in a trad., means (assumed tropical:) I will assuredly fight with them until I die; lit., until the side of my neck shall become separate from my body; because its separation can be only by death. (L.)

استفرد
10 استفرد ذ as intrans.: see 7. -A2- استفردهُ: see 7. ― -b2- Also He found him alone, having no second person with him. (A.) [Hence, one says,] اِسْتَطْرَدَ فَجَدَّلَهُ لَهُمْ فَلَمَّا اسْتَفْرَدَ مِنْهُمْ رَجُلاً كَرَّ عَلَيْهِ [He fled, or wheeled about widely, from them, to turn again, by way of stratagem; and when he found a man of them alone, he returned against him, and threw him down upon the ground]. (A, L.) And استفرد الدُّرَّةَ He (the diver) found the pearl alone, having no other with it. (A.) ― -b3- And He took it alone; by itself; without any other, or any like it. (T, L.) He took it forth from among the things that were with it. (M, K.)

فَرْدَ
فَرْدَ ذ Single; sole; only; one, and no more; syn. وِتْرَ; (S, A, L, Msb;) i. e. وَاحِدٌ: (Msb:) [and, used as a subst., a single, or an individual, person or thing:] fem. فَرْدَةٌ and ↓ فَرْدَىْ [which latter is anomalous, as though fem. of فَرْدَانُ]: (Msb:) pl. أَفْرَادٌ and ↓ فُرَادَى which latter is anomalous, as though pl. of فُرْدَانُ (S, L, Msb) and of فَرْدَىْ, like as سُكَارَى is pl. of سُكْرَانُ and of سَكْرَى. (Msb. See also فُرَادٌ, below.) You say, عَدَدْتُ الدَّرَاهِمَ أَفْرَاداً I counted the dirhems one by one. (T, A.) ― -b2- And Such as has no equal, or like: (Lth, M, L, K:) pl. أَفْرَادٌ (M, K) and فُرَادَى [respecting which latter see above]. (K.) الفَرْدُ as an epithet applied to God means The Single; the Sole; the One; (T;) He who has no equal, or like; the Unequalled: (Lth, T, L:) but Az says, I have not found it so applied in the Sunneh; and no epithet should be applied to God except such as He has applied to Himself, or such as the Prophet has applied to Him. (L.) And one says سَيْفٌ فَرْدٌ, (K,) and ↓ فَرَدٌ, (T, L, K,) and ↓ فُرُدٌ, (L, K,) and ↓ فَرِدٌ, (K,) and ↓ فَرُدٌ, (T, K,) and ↓ فَرِيدٌ and ↓ فَرْدَدٌ, (K, but the third and fifth not in the text of the K as given in the TA,) A sword having diversified wavy marks, streaks, or grain; (ذُو فِرِنْدٍ, K, [in the TA وَفِرِنْدٌ, as though one said also سَيْفٌ فِرِنْدٌ, which is evidently a mistake,]) unequalled (T, L, K) in excellence. (T, L.) ― -b3- And The half [meaning one] of a pair or couple. (M, L, K.) ― -b4- And Such as is alone, by himself or by itself, or apart from others; unconnected with, or unattended by, others; solitary, or separate; syn. مُتَّحِدٌ, (M, L, K,) or مَا كَانَ وَحْدَهُ; (Lth, L;) unmixed with others; [in which sense it is] a word of more common application than وِتْرٌ, and more special than وَاحِدٌ: (Kull p. 278:) pl. فِرَادٌ (M, L, K) [and أَفْرَادٌ and فُرُودٌ also, as will be shown below]: an ex. of the first of these pls. occurs in the saying, (cited by IAar, L,)
تَخَلُّفَ السَّقْرِ فِرَادَ السِّرْبِ
[As the hawk's seizing, or carrying off by force, those that are apart from the others of the flock of birds]. (M, L. See, again, فُرَادٌ.) [Hence,] one says ثَوْرٌ فَرْدٌ, (S,) and شَىْءٌ فَرْدٌ, (M, K,) and ↓ فَرِدٌ, (S, M, K,) and ↓ فَرَدٌ, and ↓ فَرُدٌ, (M, K,) and ↓ فُرُدٌ, (K,) and ↓ فَارِدٌ, (S, M, K,) and ↓ فَرِيدٌ, (S, K,) and ↓ فَرُودٌ, (M, K,) and ↓ فَرْدَانُ, (K,) [and ↓ مُفْرَدٌ (see an ex. voce شَاةٌ, in art. شوه),] A bull, (S,) and a thing, (M, K,) that is alone, by itself, or apart from others; solitary, or separate from others. (S, M, K.) And ↓ سِدْرَةٌ فَارِدَةٌ A lote-tree apart from others. (S.) And شَجَرَةٌ ↓ فَارِدٌ, (M, K,) and فَارِدَةٌ, (M, TA,) A tree apart from others. (M, K, * TA.) And ↓ ظَبْيَةٌ فَارِدٌ A gazelle apart, or separate, from the herd. (S, M, K.) And ↓ نَاقَةٌ فَارِدٌ, and ↓ مِفْرَادٌ, and ↓ فَرُودٌ, A she-camel that goes away alone, apart from others, in the pasture, (M, L, K, *) and at the water; (M in explanation of the last, and L;) the epithet applied to the male being ↓ فَارِدٌ, only. (M, L.) And بِهٰذَا الأَمْرِ ↓ هُوَ فَارِدٌ He is alone in this affair. (A.) And it is said in a trad., ↓ لاَ تُعَدُّ فَارِدَتُكُمْ, meaning Your ewe, or she-goat, that ye have set apart from the flock, or herd, that ye may milk her in the tent, or house, shall not be reckoned [among those for which ye are to pay the poorrate]: (A:) or the meaning is, what is over and above the فَرِيضَة [or fixed number of camels, &c., to be given in payment of the poor-rate] shall not be added to the latter and reckoned therewith. (L.) And in another it is said, ↓ لاَ يَغُلُّ فَارِدَتُكُمْ, expl. by Th as meaning Such of you as shall segregate himself, as, for instance, one or two, and gain spoil, shall resign it to the collective body, and not act unfaithfully by taking it for himself. (M, L.) And in another, فَمِنْكُمُ المُزْدَلِفُ صَاحِبُ العِمَامَةِ الفَرْدَةِ And of you is El-Muzdelif, he of the solitary turban: this was said of him because, when he rode, no one with him wore a turban, to show honour to him. (L.) ― -b5- لَقِيْتُهُ فَرْدَيْنِ means I met him, we two being alone. (S, L, K.) ― -b6- أَفْرَادُ النُّجُومِ, (S, M, L, K,) as also فُرُودُهَا, (K,) signifies The brightly-shining stars (الدَّرَارِىْءُ) in the horizon [when other stars, there, are invisible]: so called because they are apart from the other [visible] stars. (M, L.) And الفُرُودُ, (T, M, L, and so in some copies of the K,) in some copies of the K ↓ الفُرْدُودُ, [and thus in the CK,] but the former is the right, (TA,) Certain stars, disposed in a row, behind the Pleiades; (K;) in some copies of the K, around the Pleiades: (TA:) certain bright stars around the Pleiades. (T, L.) And (L) Certain stars around حَضَارِ [q. v.], which is one of the two stars called المُحْلِفَانِ, (M, L, TA,) the other whereof is called الوَزْنُ; (TA;) certain small stars with حَضَارِ; so called because situate apart from the latter, by its side. (Kitلb Anwل el- 'Arab, TA.) And الفَرْدُ is a name of The star (a) in the hinder part of the neck of الشُّجَاع [the constellation Hydra; which star is also called عُنُقُ الشُّجَاعِ]. (Kzw in his description of الشجاع.) ― -b7- فَرْدٌ signifies also One side of a jaw: (M, L, K:) pl. أَفْرَادٌ. (M, L.) ― -b8- And A sandal such as is termed سِمْطٌ, not patched, nor having a second sole added to it; (K;) a sandal having a single sole; not having a sole composed of two pieces of leather sewed together, one beneath the other; thus in the saying,
يَا خَيْرَ مَنْ يَمْشِى بِنَعلٍ فَرْدِ
[O best of such as walk with a single-soled sandal], meaning O best of the great men of the Arabs; for sandals were worn by the Arabs, exclusively of the foreigners; and thin sandals, only by the kings and chief persons of the former. (L.) ― -b9- Also, and ↓ فَارِدٌ, A bull [app. a wild bull]. (Lth, T, L. [See also مُفْرَدٌ.]) ― -b10- [The pl.] الأَفْرَادُ as a conventional term in lexicology signifies What have been transmitted by only one of the lexicologists; what is thus transmitted, if the transmitter is a person of exactness (as Aboo-Zeyd and ElKhaleel and others), is admitted. (Mz, 5th نوع. [See also الآحَادُ, voce أَحَدٌ; a similar, but less restricted, term: and see المَفَارِيدُ.])

فَرَدٌ
فَرَدٌ ذ and فَرِدٌ and فَرُدٌ and فُرُدٌ: see the next preceding paragraph, first quarter: and again, in the second quarter: and for the first and second and third, see also فُرَادٌ.

فَرْدَةٌ
فَرْدَةٌ ذ fem. of فَرْدٌ [used as an epithet] in the first of the senses assigned to the latter above. (Msb.)

فُرَدَةٌ
فُرَدَةٌ ذ One who goes away alone, (K, TA,) having left his companions. (TA.)

فُرْدَاتٌ
فُرْدَاتٌ ذ [Hills, or the like, such as are termed] آكَام [pl. of أَكَمَةٌ, q. v.]. (K.)

فَرْدَى
فَرْدَى ذ : see فَرْدٌ, first sentence: ― -b2- and see فُرَادٌ.

فَرْدَانُ
فَرْدَانُ ذ : see فَرْدٌ, second quarter: ― -b2- and see فُرَادٌ.

فَرَادَ
فَرَادَ ذ ; see the paragraph here following.

فُرَادٌ
فُرَادٌ ذ [is most properly regarded as a quasi-pl. n., rather than as a pl., of فَرْدٌ; and فُرَادُ is similar to it in meaning]. One says, جَاؤُوا فُرَاداً, and ↓ فُرَادَى, (S, M, K,) with tenween and without it, (S,) and فُرَادَ, (K,) like ثُلَاثَ and رُبَاعَ, (TA,) and ↓ فَرَادَ, and فِرَاداً [a pl. of ↓ فَرْدٌ,] and ↓ فَرْدَى, (K,) [and ↓ فُرَّاداً, perhaps thus by poetic license, see an ex. in a verse cited voce مُرْسِمٌ,] They came one by one; one at a time; (S;) one after another: (M, K:) AZ relates that the Kilلbees said, جِئْتُمُونَا فُرَاداً [Ye came to us one by one; or one after another]: and هُمْ فُرَادٌ وَأَزْوَاجٌ [They are separate persons and pairs], with tenween: and the Arabs said قَوْمٌ فُرَادُ, imperfectly decl., likened to ثُلاَثُ and رُبَاعُ, [A party composed of separate persons, disposed by ones, or one after another,] and ↓ فُرَادَى, which latter is said by Fr to be a pl.: (T, L:) and the sing. [he adds] is ↓ فَرَدٌ and ↓ فَرِدٌ and ↓ فَرِيدٌ and ↓ فَرْدَانُ: (T, K:) but ↓ فَرُدٌ, (so accord. to a copy of the T,) or ↓ فَرْدٌ, (so in the K accord. to the TA, [in the CK فُرْدٌ,]) in this sense, [i. e. in the pl. sense] is not allowable. (T, K.)

فَرُودٌ
فَرُودٌ ذ : see فَرْدٌ, second quarter, in two places.

فَرِيدٌ
فَرِيدٌ ذ : see فَرْدٌ, former half, in two places: and see فُرَادٌ. ― -b2- Also i. q. شَذْرٌ [app. as meaning The beads that divide the other beads of a string]; (T, A;) in the language of the 'Ajam [app. meaning Persians] called جَاوَرْسَق [a word I do not find in any dictionary]: accord. to Ibrلheem El-Harbee, شَذْر of silver, like pearls: (T:) or شَذْر that divide the pearls and gold: (M, L, K:) and pearls that are strung, and divided by other things interposed: (S, L, K:) or pearls that divide the pieces of gold in a necklace: (A:) one thereof is termed ↓ فَرِيدَةٌ: (T, M, A, L:) pl. فَرَائِدُ. (T, M, K.) And A precious, or highly-esteemed, gem; (M, L, K;) as also ↓ فَرِيدَةٌ; (K;) as though it were the only one of its kind; (M, L;) or so called because unequalled; or because [it is a pearl] found alone in its shell: (MF:) and as some say, (S,) ↓ فَرَائِدُ الدُّرِّ signifies the large pearls. (S, L.) ― -b3- Also The intermediate vertebrو between the last of the six vertebrو that are next to the دَأْى [q. v.] of the neck and the six that are between these فَرِيد and the [rump-bone called the] عَجْب; as also ↓ فَرَائِدُ: (M, L, K:) or ↓ فَرِيدَةٌ [the sing.] signifies the vertebra that projects from the part, of the back of a horse, that is next to the lumbar vertebrœ; intervening between the dorsal vertebrو and the lumbar: it projects in some horses. (M, L.)

فَرِيدَةٌ
فَرِيدَةٌ ذ , and the pl. فَرَائِدُ: see the next preceding paragraph, in five places.

فُرَادَى
فُرَادَى ذ : see فَرْدٌ, first sentence: and see also فُرَادٌ, in two places.

فَرَّادٌ
فَرَّادٌ ذ One who sells, (T, A, L, K,) and one who makes, (M, L, K,) what are termed فَرِيد, (A, L, K,) i. e. (A) شَذْر. (T, A.)

فُرَّادًا
فُرَّادًا ذ : see فُرَادٌ.

فَرْدَدٌ
فَرْدَدٌ ذ : see فَرْدٌ, first quarter.

الفُرْدُود
الفُرْدُود ذ : see فَرْدٌ, latter half.

فَارِدٌ
فَارِدٌ ذ , and its fem. (with ة): see فَرْدٌ, near the middle, in nine places: ― -b2- and again, near the end. ― -b3- سُكَّرٌ فَارِدٌ Sugar of the best kind, and white. (K.) ― -b4- And اـِبِلٌ فَوَارِدُ [She-camels] which stallions do not resemble (لاَ تُشْبِهُهَا). (So in the O and K. [But the right reading is evidently I think, لا تَشْتَهِيهَا, which the Turkish translator of the K appears to have found in a copy of that work; and the meaning, therefore, which stallions do not desire. فَوَارِدُ is pl. of فَارِدَةٌ.])

مُفْرَدٌ
مُفْرَدٌ ذ : see فَرْدٌ, second quarter. ― -b2- [Hence, as a conventional term, A single, simple, word or vocable;] an expression of which a portion does not denote a portion of its meaning: (KT:) [pl. مُفْرَدَاتٌ. ― -b3- And Singular, as distinguished from dual and plural. ― -b4- And مُفْرَادَاتُ الطِّبِّ The simples of medicine; medicinal simples.] ― -b5- And مُفْرَدٌ signifies also A wild bull. (L. [See, again, فَرْدٌ, near the end.])

مُفْرِدٌ
مُفْرِدٌ ذ A female, (S, L,) a pregnant female, (A,) or a ewe or she-goat, (M,) or a woman, (K,) bringing forth one only: (S, M, A, L, K:) like مُوحِدٌ and مُفِذٌّ: (S, L:) opposed to مُتْئِمٌ. (A.) [See its verb, 4.]

ذَهَبَ مُفَرَّدٌ
ذَهَبَ مُفَرَّدٌ ذ Pieces of gold (in a necklace, A) divided, one from another, by فَرِيد [q. v.], (M, A, L, K,) i. e., by pearls. (A.)

مُفَرِّدٌ
مُفَرِّدٌ ذ A rider having no other with him: (A:) or a rider having only his camel with him. (K.) ― -b2- طُوبَى لِلْمُفَرِّدِينَ, occurring in a trad., (L,) means Good betide those who apply themselves to the study of practical religion, or the law, and withdraw from [the rest of] mankind, and attend only to the observance of the commands and prohibitions [of religion]: (IAar, T, * L, K, TA:) and (K, TA) it is also said to mean (TA) those who are devoted to the commemoration of the praises of God: (K, TA:) or, as expl. by the Prophet himself, those men and women who commemorate the praises of God much, or frequently: (TA:) also, (K,) or, as Kt says in explaining the trad., (TA,) [and as his words are cited in the T,] those whose contemporaries in birth, (K, TA,) and the generation among which they were, (TA,) have perished, or died, while they themselves have remained, (K, TA,) commemorating the praises of God: but Az holds the explanation of IAar to be more correct than this of Kt. (TA.)

مِفْرَادٌ
مِفْرَادٌ ذ : see فَرْدٌ, near the middle of the paragraph.

المَفَارِيدٌ
المَفَارِيدٌ ذ as a conventional term in lexicology signifies What have been uttered by only one of the Arabs: differing from الأَفْرَادُ, which signifies what have been transmitted from the Arabs by only one of the leading lexicologists. (Mz, 15th نوع.)

##### Türkçe

**فَرَدَ**
1 **فَرَدَ** ذ , muzâri‘ **فَرُدَ** , [mast. ismi **فُرُودٌ**,] O, yahut o (şey), tek oldu; yegâne oldu; yahut bir oldu ve daha fazla değil. (Msb.) ― -b2- 7’ye de bak; (orada, artırımsız fiilin iki başka şekli, yani **فَرِدَ** ve **فَرُدَ** da zikredilmiştir,) dört yerde.

**فرّد**
2 **فرّد** ذ , mast. ismi **تَفْرِيدٌ**, O, amelî din (dindarlık), yahut şeriat ilmini öğrenmeye koyuldu; [insanların] geri kalanından çekildi; ve yalnızca [dinin] emir ve yasaklarına riayete yöneldi. (IAar, T, L, K.) [Aşağıda, ism-i fâile de bak.]

**افرد**
4 **افرد** ذ lâzım olarak: 7’ye bak. ― -b2- **أَفْرَدَتْ** O (dişi; S, L; yahut gebe dişi; A; yahut kadın; K) yalnız bir tane doğurdu: (S, A, L, K:) **أَتْأَمَتْ**’in zıddı: (A:) dişi deve hakkında söylenmez; çünkü o, birden fazla doğurmaz. (S, L, K.) ― -b3- **افردهُ** O, onu, yahut onu (şeyi), tek yaptı; yegâne yaptı; yahut bir yaptı ve daha fazla değil. (Lth, T, M, * L, Msb. *) ― -b4- Ve onu, yahut onu (şeyi), ayırdı; kenara koydu; uzaklaştırdı; onu, yahut onu (şeyi), ayırdı. (S, K.) Sen dersin: **افردهُ مِنْهُ** [Onu ondan ayırdı ve onu yalnız kıldı; yahut onu yalnız bıraktı]. (A ve Mgh, madde **وتر**’de.) [**عَاذِبٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] ― -b5- [Bundan dolayı,] **افرد فُلاَنًا بِشَىْءٍ** O, falanı bir şeyi yalnız kendisine mahsus kıldı; onda onunla birlikte paylaşan yahut ortak olan hiç kimse olmaksızın. (A, madde **فرز**’de.) ― -b6- Ve **افرد الحَجَّ عَنِ العُمْرَةِ** O, haccın menâsikini **عُمْرَةِ**’nin menâsikinden ayrı olarak eda etti. (Msb.) ― -b7- Ve **افرد اـِلَيْهِ رَسُولاً** (S, K) O, ona bir elçi gönderdi. (K.)

5 **تَفَرَّدَ**: bir sonraki paragrafta iki yerde bak.

**انفرد**
7 **انفرد** ذ ve ↓ **فَرَدَ** aynı mânaya gelir: (S:) ikincisi, muzâri‘ **فَرُدَ** , [mast. ismi **فُرُودٌ**,] Lth tarafından şöyle açıklanır: O, yalnız oldu; kendi başına oldu; başkalarından ayrı oldu; yahut tek başına kaldı: (T, L:) ve **انفرد بِنَفْسِهِ** de böyle mânaya gelir. (Msb.) Ve **انفرد عَنْهُ** O, yahut o (şey), ondan, yahut ondan (şeyden), ayrı oldu; ve yalnız oldu. (L.) Ve **انفرد بِفُلاَنِ** ile ↓ **استفردهُ** eş anlamlıdır [yani: O, falanla baş başa yalnız oldu]. (M, A, K.) Ve **انفرد بَالأَمْرِ**, (AZ, T, M, L, K,) ve **بِكَذَا**, (S,) ve **بِرَأْيِهِ**; (L;) ve ↓ **فَرَدَ**, (AZ, T, M, L, K,) muzâri‘ **فَرُدَ** , (AZ, T, M, L,) mast. ismi **فُرُودٌ**; (AZ, L;) ve ↓ **فَرِدَ**, ve ↓ **فَرُدَ**, (M, L, K,) Lh tarafından zikredilmiştir; (M, L;) ve ↓ **افرد**, (L, K,) ve ↓ **تفرّد**, ve ↓ **استفرد**; (S, M, L, K;) hepsi aynı mânaya gelir; (AZ, T, S, M, L, K;) yani: O, yalnız oldu; başkalarından müstağni oldu; onunla birlikte paylaşan yahut ortak olan hiç kimse olmaksızın; işte ve şu şeyde ve kendi görüşünde: (lugat kitapları muhtelif yerlerde: [**اِسْتَبَدَّ**’e bak:]) ve [aynı şekilde] **بِالمَالِ** ↓ **تفرّد** [malda onunla birlikte paylaşan yahut ortak olan hiç kimse olmaksızın oldu]. (Msb.) ― -b2- **لَأُقَاتِلَنَّهُمْ حتَّى تَنْفَرِدُ سَالِفَتِى**, bir hadiste vârid olup şu mânaya gelir (mecaz kabul edilerek): Onlarla mutlaka savaşacağım, ta ki öleyim; lafzen: boynumun yan tarafı bedenimden ayrılıncaya kadar; çünkü onun ayrılması ancak ölümle olur. (L.)

**استفرد**
10 **استفرد** ذ lâzım olarak: 7’ye bak. -A2- **استفردهُ**: 7’ye bak. ― -b2- Ayrıca: O, onu yalnız buldu; onunla birlikte ikinci bir kişi yok iken. (A.) [Bundan dolayı denir ki,] **اِسْتَطْرَدَ فَجَدَّلَهُ لَهُمْ فَلَمَّا اسْتَفْرَدَ مِنْهُمْ رَجُلاً كَرَّ عَلَيْهِ** [O, onlardan kaçtı yahut genişçe dönüp dolaştı, hile yoluyla tekrar dönmek için; ve onlardan bir adamı yalnız bulunca, onun üzerine geri döndü ve onu yere serdi]. (A, L.) Ve **استفرد الدُّرَّةَ** O (dalgıç), inciyi yalnız buldu; onunla birlikte başka bir şey yok iken. (A.) ― -b3- Ve onu yalnız aldı; kendi başına; başka hiçbir şey olmaksızın, yahut onun benzeri olmaksızın. (T, L.) Onu, onunla birlikte olan şeylerin arasından çıkardı. (M, K.)

**فَرْدَ**
**فَرْدَ** ذ Tek; yegâne; yalnız; bir ve daha fazla değil; eş anlamlısı **وِتْرَ**; (S, A, L, Msb;) yani **وَاحِدٌ**: (Msb:) [ve isim olarak kullanıldığında: tek, yahut ferd, kişi veya şey:] müennesi **فَرْدَةٌ** ve ↓ **فَرْدَىْ** [ikincisi şâzdır; sanki **فَرْدَانُ**’un müennesi imiş gibi]: (Msb:) çoğulu **أَفْرَادٌ** ve ↓ **فُرَادَى**; ikincisi şâzdır; sanki **فُرْدَانُ**’un çoğulu imiş gibi (S, L, Msb) ve **فَرْدَىْ**’nın da çoğulu; tıpkı **سُكَارَى**’nın **سُكْرَانُ**’ın ve **سَكْرَى**’nın çoğulu olması gibi. (Msb. Aşağıda **فُرَادٌ**’a da bak.) Sen dersin: **عَدَدْتُ الدَّرَاهِمَ أَفْرَاداً** Dirhemleri birer birer saydım. (T, A.) ― -b2- Ve eşi yahut benzeri olmayan şey: (Lth, M, L, K:) çoğulu **أَفْرَادٌ** (M, K) ve **فُرَادَى** [ikincisi hakkında yukarıya bak]. (K.) **الفَرْدُ** Allah’a sıfat olarak uygulandığında şu mânaya gelir: Tek; Yegâne; Bir; (T;) eşi yahut benzeri olmayan; benzersiz: (Lth, T, L:) fakat Az der ki: Ben onu Sünnet’te böyle uygulanmış bulmadım; Allah’a, ancak O’nun kendisine uyguladığı yahut Peygamber’in O’na uyguladığı sıfat dışında hiçbir sıfat uygulanmamalıdır. (L.) Ve denir: **سَيْفٌ فَرْدٌ**, (K,) ve ↓ **فَرَدٌ**, (T, L, K,) ve ↓ **فُرُدٌ**, (L, K,) ve ↓ **فَرِدٌ**, (K,) ve ↓ **فَرُدٌ**, (T, K,) ve ↓ **فَرِيدٌ** ve ↓ **فَرْدَدٌ**, (K; fakat üçüncüsü ve beşincisi, TA’da verildiği şekliyle K’nın metninde yoktur,) çeşit çeşit dalgalı izleri, çizgileri yahut damarı olan bir kılıç; (**ذُو فِرِنْدٍ**, K, [TA’da **وَفِرِنْدٌ**, sanki **سَيْفٌ فِرِنْدٌ** da denirmiş gibi; bu açıkça bir hatadır,]) fazilette eşi olmayan. (T, L.) ― -b3- Ve bir çiftin yarısı [yani bir tanesi]. (M, L, K.) ― -b4- Ve kendi başına yalnız olan, yahut başkalarından ayrı olan; başkalarıyla bağlantısız, yahut başkaları tarafından refakat edilmeyen; tek başına, yahut ayrı; eş anlamlısı **مُتَّحِدٌ**, (M, L, K,) yahut **مَا كَانَ وَحْدَهُ**; (Lth, L;) başkalarıyla karışmamış; [bu mânada] **وِتْرٌ**’den daha umumî kullanımlı, **وَاحِدٌ**’den daha hususî bir kelimedir: (Kull s. 278:) çoğulu **فِرَادٌ** (M, L, K) [ve **أَفْرَادٌ** ve **فُرُودٌ** da, aşağıda gösterileceği üzere]: bu çoğulların birincisine bir örnek şu sözde geçer (IAar tarafından nakledilmiş, L’de):
تَخَلُّفَ السَّقْرِ فِرَادَ السِّرْبِ
[Şahin’in, kuş sürüsünün diğerlerinden ayrı kalanlarını kapıp götürmesi gibi]. (M, L. Yine **فُرَادٌ**’a bak.) [Bundan dolayı,] denir: **ثَوْرٌ فَرْدٌ**, (S,) ve **شَىْءٌ فَرْدٌ**, (M, K,) ve ↓ **فَرِدٌ**, (S, M, K,) ve ↓ **فَرَدٌ**, ve ↓ **فَرُدٌ**, (M, K,) ve ↓ **فُرُدٌ**, (K,) ve ↓ **فَارِدٌ**, (S, M, K,) ve ↓ **فَرِيدٌ**, (S, K,) ve ↓ **فَرُودٌ**, (M, K,) ve ↓ **فَرْدَانُ**, (K,) [ve ↓ **مُفْرَدٌ** (madde **شوه**’de, **شَاةٌ** lafzı altında bir örneğe bak),] Başkalarından ayrı, kendi başına yalnız olan bir boğa, (S,) ve bir şey. (M, K.) Ve ↓ **سِدْرَةٌ فَارِدَةٌ** Başkalarından ayrı bir sidre ağacı. (S.) Ve **شَجَرَةٌ** ↓ **فَارِدٌ**, (M, K,) ve **فَارِدَةٌ**, (M, TA,) Başkalarından ayrı bir ağaç. (M, K, * TA.) Ve ↓ **ظَبْيَةٌ فَارِدٌ** Sürüden ayrı bir ceylan. (S, M, K.) Ve ↓ **نَاقَةٌ فَارِدٌ**, ve ↓ **مِفْرَادٌ**, ve ↓ **فَرُودٌ**, otlakta (M, L, K, *) ve su başında; (M, sonuncusunun açıklamasında, ve L;) başkalarından ayrı, yalnız giden bir dişi deve; erkeğe uygulanan sıfat ise yalnız ↓ **فَارِدٌ**’dir. (M, L.) Ve **بِهٰذَا الأَمْرِ** ↓ **هُوَ فَارِدٌ** O, bu işte yalnızdır. (A.) Ve bir hadiste şöyle denmiştir: ↓ **لاَ تُعَدُّ فَارِدَتُكُمْ**, mânası: Çadırda yahut evde sağmak için sürüden ayırdığınız koyununuz yahut keçiniz, [zekâtını vereceğiniz] sayıya dâhil edilmeyecektir: (A:) yahut mânası: **فَرِيضَة**’nin [zekât olarak verilmesi sabit olan deve sayısı vb. sabit miktarın] üstünde olan şey, ona eklenip onunla birlikte sayılmayacaktır. (L.) Ve bir diğerinde şöyle denmiştir: ↓ **لاَ يَغُلُّ فَارِدَتُكُمْ**, Th tarafından şöyle açıklanır: Sizden, kendini ayırıp (meselâ bir yahut iki kişi) ganimet elde eden kimse, onu topluluğa teslim edecek ve onu kendine almak suretiyle hıyanet etmeyecektir. (M, L.) Ve bir diğerinde: **فَمِنْكُمُ المُزْدَلِفُ صَاحِبُ العِمَامَةِ الفَرْدَةِ** Ve sizden, yalnız sarığın sahibi olan El-Muzdelif vardır: bu, ona şu sebeple söylenmiştir: O bindiğinde, onunla birlikte hiç kimse sarık takmazdı; ona ikram göstermek için. (L.) ― -b5- **لَقِيْتُهُ فَرْدَيْنِ** mânası: Onunla karşılaştım; ikimiz yalnız idik. (S, L, K.) ― -b6- **أَفْرَادُ النُّجُومِ**, (S, M, L, K,) ve ayrıca **فُرُودُهَا**, (K,) ufukta [orada diğer yıldızlar görünmezken] parlak parlayan yıldızlar (**الدَّرَارِىْءُ**) demektir: diğer [görünen] yıldızlardan ayrı oldukları için böyle adlandırılmıştır. (M, L.) Ve **الفُرُودُ**, (T, M, L, ve K’nın bazı nüshalarında böyle,) K’nın bazı nüshalarında ↓ **الفُرْدُودُ**, [CK’da da böyle,] fakat birincisi doğrudur, (TA,) Süreyya’nın arkasında sıra hâlinde dizilmiş bazı yıldızlar; (K;) K’nın bazı nüshalarında: Süreyya’nın etrafında: (TA:) Süreyya’nın etrafındaki bazı parlak yıldızlar. (T, L.) Ve (L) **حَضَارِ**’ın etrafındaki bazı yıldızlar; o, **المُحْلِفَانِ** denilen iki yıldızdan biridir; (M, L, TA,) diğerinin adı **الوَزْنُ**’dür; (TA;) **حَضَارِ** ile birlikte bazı küçük yıldızlar; onun yanında, ondan ayrı bir yerde bulundukları için böyle adlandırılmıştır. (Kitâb Anwâ’ el-‘Arab, TA.) Ve **الفَرْدُ**, **الشُّجَاع**’ın boynunun arka kısmındaki yıldızın (a) adıdır [Hydra takımyıldızı; bu yıldızın adı ayrıca **عُنُقُ الشُّجَاعِ**’dır]. (Kzw, **الشجاع** tasvirinde.) ― -b7- **فَرْدٌ** ayrıca çenenin bir tarafı demektir: (M, L, K:) çoğulu **أَفْرَادٌ**. (M, L.) ― -b8- **سِمْطٌ** denilen türden, yamalı olmayan ve ona ikinci bir taban eklenmemiş bir sandal; (K;) tek tabanlı bir sandal; iki deri parçasının biri diğerinin altına gelecek şekilde dikilmesiyle oluşmuş tabanı olmayan; şu sözde olduğu gibi:
يَا خَيْرَ مَنْ يَمْشِى بِنَعلٍ فَرْدِ
[Ey tek tabanlı bir sandalla yürüyenlerin en hayırlısı], mânası: Ey Arapların büyüklerinin en hayırlısı; çünkü sandallar, yabancılar değil, yalnız Araplar tarafından giyilirdi; ve ince sandalları da, onların kralları ve ileri gelenleri giyerdi. (L.) ― -b9- Ayrıca, ve ↓ **فَارِدٌ**, bir boğa [görünüşe göre yabanî boğa]. (Lth, T, L. [**مُفْرَدٌ**’e de bak.]) ― -b10- [Çoğul] **الأَفْرَادُ**, lugat ilminde ıstılah olarak, lugatçılardan yalnız birinin rivayet ettiği şeyler demektir; böyle rivayet edilen şey, eğer rivayet eden, ضبط sahibi bir kimse ise (Ebu Zeyd ve Halîl ve başkaları gibi), kabul edilir. (Mz, 5. نوع. [**أَحَدٌ** maddesinde **الآحَادُ**’a da bak; benzer, fakat daha az kayıtlı bir terimdir: ve **المَفَارِيدُ**’e bak.])

**فَرَدٌ**
**فَرَدٌ** ذ ve **فَرِدٌ** ve **فَرُدٌ** ve **فُرُدٌ**: bir önceki paragrafın ilk çeyreğine bak; ve yine, ikinci çeyrekte: ve birinci ve ikinci ve üçüncü için, **فُرَادٌ**’a da bak.

**فَرْدَةٌ**
**فَرْدَةٌ** ذ, yukarıda **فَرْدٌ**’e verilen mânaların birincisinde [sıfat olarak kullanılan] **فَرْدٌ**’ün müennesidir. (Msb.)

**فُرَدَةٌ**
**فُرَدَةٌ** ذ, arkadaşlarını bırakmış olarak yalnız giden kimse. (K, TA.)

**فُرْدَاتٌ**
**فُرْدَاتٌ** ذ [**آكَام** denilen türden] tepeler yahut benzerleri [**أَكَمَةٌ**’nin çoğulu; bkz.]. (K.)

**فَرْدَى**
**فَرْدَى** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ilk cümle: ― -b2- ve **فُرَادٌ**’a da bak.

**فَرْدَانُ**
**فَرْدَانُ** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ikinci çeyrek: ― -b2- ve **فُرَادٌ**’a da bak.

**فَرَادَ**
**فَرَادَ** ذ ; hemen sonraki paragrafa bak.

**فُرَادٌ**
**فُرَادٌ** ذ [en doğru olarak, **فَرْدٌ**’ün bir çoğulu olmaktan ziyade, çoğul-isim (quasi-pl. n.) sayılır; ve **فُرَادُ** mânada ona benzer]. Denir: **جَاؤُوا فُرَاداً**, ve ↓ **فُرَادَى**, (S, M, K,) tenvinli ve tenvinsiz, (S,) ve **فُرَادَ**, (K,) **ثُلَاثَ** ve **رُبَاعَ** gibi, (TA,) ve ↓ **فَرَادَ**, ve **فِرَاداً** [↓ **فَرْدٌ**’ün bir çoğulu,] ve ↓ **فَرْدَى**, (K,) [ve ↓ **فُرَّاداً**, belki şiir zaruretiyle; **مُرْسِمٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak,] Onlar birer birer geldiler; bir defada bir kişi; (S;) birinin ardından biri: (M, K:) AZ rivayet eder ki Kilâbîler şöyle dedi: **جِئْتُمُونَا فُرَاداً** [Bize birer birer geldiniz; yahut birinin ardından biri]: ve **هُمْ فُرَادٌ وَأَزْوَاجٌ** [Onlar tek tek kişiler ve çiftlerdir], tenvin ile: ve Araplar **قَوْمٌ فُرَادُ** dedi; gayr-i munsarif; **ثُلاَثُ** ve **رُبَاعُ**’a benzetilmiştir, [tek tek kişilerden oluşan, birer birer dizilmiş bir topluluk,] ve ↓ **فُرَادَى**; ikincisinin Fr tarafından bir çoğul olduğu söylenir: (T, L:) ve müfred [diye ekler] ↓ **فَرَدٌ** ve ↓ **فَرِدٌ** ve ↓ **فَرِيدٌ** ve ↓ **فَرْدَانُ**’dur: (T, K:) fakat ↓ **فَرُدٌ**, (T’nin bir nüshasına göre böyle,) yahut ↓ **فَرْدٌ**, (TA’ya göre K’da böyle; [CK’da **فُرْدٌ**,]) bu mânada, [yani çoğul mânada] câiz değildir. (T, K.)

**فَرُودٌ**
**فَرُودٌ** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ikinci çeyrek, iki yerde.

**فَرِيدٌ**
**فَرِيدٌ** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ilk yarı, iki yerde: ve **فُرَادٌ**’a da bak. ― -b2- Ayrıca **شَذْرٌ** ile aynı mânadadır; (T, A;) ‘Acem dilinde [görünüşe göre Farslar kastedilir] **جَاوَرْسَق** diye adlandırılır [hiçbir sözlükte bulmadığım bir kelime]: İbrâhîm el-Harbî’ye göre, gümüşten **شَذْر**, inciler gibi: (T:) yahut incileri ve altını ayıran **شَذْر**: (M, L, K:) ve dizilmiş inciler; araya konulan başka şeylerle ayrılmış olanlar: (S, L, K:) yahut gerdanlıkta altın parçalarını ayıran inciler: (A:) bunun bir tanesine ↓ **فَرِيدَةٌ** denir: (T, M, A, L:) çoğulu **فَرَائِدُ**. (T, M, K.) Ve kıymetli, yahut çok değer verilen bir mücevher; (M, L, K;) ve ayrıca ↓ **فَرِيدَةٌ**; (K;) sanki cinsinin tek olanıymış gibi; (M, L;) yahut eşi olmadığı için böyle adlandırılmıştır; yahut [bir inci olarak] kabuğunda yalnız bulunmuş olduğu için: (MF:) ve bazılarına göre, (S,) ↓ **فَرَائِدُ الدُّرِّ** büyük inciler demektir. (S, L.) ― -b3- Ayrıca, boynun **دَأْى**’sine [bkz.] bitişik olan altı omurun sonuncusu ile, bu **فَرِيد** ile [**عَجْب** denilen] sağrı kemiği arasındaki altı omur arasındaki orta omur; ve ayrıca ↓ **فَرَائِدُ**: (M, L, K:) yahut ↓ **فَرِيدَةٌ** [müfred] şu mânaya gelir: atın sırtının, bel omurlarına bitişik olan kısmından çıkıntı yapan omur; sırt omurları ile bel omurları arasında yer alır: bazı atlarda çıkıntı yapar. (M, L.)

**فَرِيدَةٌ**
**فَرِيدَةٌ** ذ, ve çoğulu **فَرَائِدُ**: bir önceki paragrafa bak, beş yerde.

**فُرَادَى**
**فُرَادَى** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ilk cümle: ve ayrıca **فُرَادٌ**’a bak, iki yerde.

**فَرَّادٌ**
**فَرَّادٌ** ذ, **فَرِيد** denilen şeyleri satan, (T, A, L, K,) ve yapan kimse; (M, L, K,) yani (A) **شَذْر**. (T, A.)

**فُرَّادًا**
**فُرَّادًا** ذ : **فُرَادٌ**’a bak.

**فَرْدَدٌ**
**فَرْدَدٌ** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ilk çeyrek.

**الفُرْدُود**
**الفُرْدُود** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ikinci yarı.

**فَارِدٌ**
**فَارِدٌ** ذ, ve onun müennesi (ة ile): **فَرْدٌ**’e bak, ortalara yakın, dokuz yerde: ― -b2- ve yine, sona yakın. ― -b3- **سُكَّرٌ فَارِدٌ** En iyi türden ve beyaz şeker. (K.) ― -b4- Ve **اـِبِلٌ فَوَارِدُ** aygırların benzemediği ( **لاَ تُشْبِهُهَا** ) [dişi develer]. (O ve K’da böyle. [Fakat doğru okunuşun, kanaatimce, **لا تَشْتَهِيهَا** olduğu açıktır; ve mânası da, aygırların arzulamadığı. **فَوَارِدُ**, **فَارِدَةٌ**’nin çoğuludur.])

**مُفْرَدٌ**
**مُفْرَدٌ** ذ : **فَرْدٌ**’e bak, ikinci çeyrek. ― -b2- [Bundan dolayı, ıstılah olarak, tek, basit kelime;] bir kısmı, mânasının bir kısmına delâlet etmeyen ifade: (KT:) [çoğulu **مُفْرَدَاتٌ**. ― -b3- Ve müfred; tesniye ve cem‘den ayrı olarak. ― -b4- Ve **مُفْرَادَاتُ الطِّبِّ** tıbbın müfredleri; tıbbî basitler.] ― -b5- Ve **مُفْرَدٌ** ayrıca yabanî boğa demektir. (L. [Yine, **فَرْدٌ**’e bak, sona yakın.])

**مُفْرِدٌ**
**مُفْرِدٌ** ذ, yalnız bir tane doğuran dişi, (S, L,) gebe dişi, (A,) yahut koyun veya keçi, (M,) yahut kadın; (K:) (S, M, A, L, K:) **مُوحِدٌ** ve **مُفِذٌّ** gibidir: (S, L:) **مُتْئِمٌ**’in zıddı. (A.) [Fiiline bak: 4.]

**ذَهَبَ مُفَرَّدٌ**
**ذَهَبَ مُفَرَّدٌ** ذ, (gerdanlıkta, A) altın parçaları; **فَرِيد** [bkz.] ile, (M, A, L, K,) yani incilerle, birbirinden ayrılmış. (A.)

**مُفَرِّدٌ**
**مُفَرِّدٌ** ذ, yanında başka kimse bulunmayan bir binici: (A:) yahut yanında yalnız devesi bulunan bir binici. (K.) ― -b2- **طُوبَى لِلْمُفَرِّدِينَ**, bir hadiste vârid olup, (L,) şu mânaya gelir: amelî din yahut şeriat ilmini öğrenmeye koyulan; [insanların] geri kalanından çekilen; ve yalnızca [dinin] emir ve yasaklarına riayete yönelenler: (IAar, T, * L, K, TA:) ve (K, TA) ayrıca şu mânaya geldiği de söylenir: (TA) Allah’ı tesbih etmeye kendini verenler: (K, TA:) yahut Peygamber’in bizzat kendisinin açıkladığı üzere, Allah’ı çokça, yahut sıkça zikreden erkekler ve kadınlar: (TA:) ayrıca, (K,) yahut Kt’nin hadisi açıklarken dediği üzere, (TA,) [ve sözleri T’de nakledildiği gibi,] doğumda akranları, (K, TA,) ve içinde bulundukları nesil, (TA,) helâk olmuş yahut ölmüş iken, kendileri kalmış olanlar; (K, TA,) Allah’ı zikrederek: fakat Az, IAar’ın açıklamasını, Kt’nin bu açıklamasından daha doğru görür. (TA.)

**مِفْرَادٌ**
**مِفْرَادٌ** ذ : paragrafın ortalarına yakın, **فَرْدٌ**’e bak.

**المَفَارِيدٌ**
**المَفَارِيدٌ** ذ, lugat ilminde ıstılah olarak, Araplardan yalnız birinin söylemiş olduğu şeyler demektir: **الأَفْرَادُ**’dan farklıdır; çünkü o, Araplardan, önde gelen lugatçılardan yalnız birinin rivayet ettiği şeyler demektir. (Mz, 15. نوع.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَدَ
فَرَدَ U ( n. ac. فُرُوْد 27 ),
a.  Was single, alone; was unique; was simple ( substance ).

b.  [ Bi ], Devoted himself to, occupied himself solely with.

c.  [ 'An ], Withdrew, became separaed from.

فَرِدَ
فَرِدَ A فَرُدَ U ( n. ac. فُرُوْد 27 ),
a.  see I (a) .

فَرَّدَ
فَرَّدَ II ,
a.  Secluded himself, withdrew from mankind ( to study religion &  c. ).

أَفْرَدَ
أَفْرَدَ IV ,
a.  see I (b) .

b.  rendered single; singled out; isolated.

c.  [ Bi ], Was alone in.

d.  Gave birth to one ( female ).

e.  [ Ila ], Sent a messenger to.

تَفَرَّدَ
تَفَرَّدَ V ,
a.  see I (b) & VII ( d ).

اِنْفَرَدَ
اِنْفَرَدَ VII ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  [ Bi or 'An ], Was independent of; withdrew, became separated from.

d.  [ Fī ], Had no competitor, was unrivalled in.

اِسْتَفْرَدَ
اِسْتَفْرَدَ X ,
a.  see I (b) , IV ( c ) & VII ( d ).

d.  Sought solitude; secluded himself.

e.  Sought when alone.

f.  [ coll. ], Singled out.

فَرْد
فَرْد 1 , ( pl. فِرَاْد 23 ,  أَفْرَاْد 38 ),
a.  Single, sole; one; individual.

b.  ( pl. فِرَاْد 23 ), Half, one ( of a pair ).

c.  ( pl. فُرَاْد 24 ya ,  أَفْرَاْد 38 ), Unique; peerless.

d.  see 5 (a) .

e.  Wild bull.

f.  ( pl. فُرُوْد 27 ,  فُرُوْدَة 27t ) [ coll. ], Pistol.

فَرْدَة
فَرْدَة 1t , ( pl. فَرَد 4 ,  أَفْرَاْد 38 &  reg. ),
a.  fem. of فَرْد 1 .

b.  ( pl. فُرْد 3 ) [ coll. ], Bale ( of goods ).

فَرَد
فَرَد 4 ,
a.  see 5 .

فَرِد
فَرِد 5 ,
a.  Alone, isolated, solitary.

b.  Incomparable.

فَرُد
فَرُد 6 ,
a.  see 5 (a) .

فُرَدَة
فُرَدَة 9t ,
a.  Recluse.

فَاْرِد
فَاْرِد 21 ,
a.  see 5 (a) .

b.  Best, fine ( sugar ).

فَاْرِدَة
فَاْرِدَة 21t , ( pl. فَوَاْرِدُ 41 ),
a.  fem. of فَاْرِد 21 .

فَرَاْد
فَرَاْد 22 ,  فِرَاْد 23 ,  فُرَاْد 24 ,
a.  see 5 (a) .

فَرِيْد
فَرِيْد 25 ,
a.  see 5 (a) .

b.  Excellent, incomparable, unsurpassable; unique.

فَرِيْدَة
فَرِيْدَة 25t , ( pl. فَرَاْئِدُ 46 ),
a.  Pearl of great value.

فَرُوْد
فَرُوْد 26 ,
a.  see 5 (a) .

فُرُوْد
فُرُوْد 27 ,
a.  see 38 .

فَرَّاْد
فَرَّاْد 28 ,
a.  Pearlmerchant.

فَرْدَاْنُ
فَرْدَاْنُ 33 ,
a.  see 5 (a) .

أَفْرَاْد
أَفْرَاْد 38 ,
a.  Bright-shining ( stars ).

فَرَّدَ
N. Ag. فَرَّدَ II ,
a.  see 9t .

فَرَّدَ
N. P. فَرَّدَ II ,
a.  see 5 (a) .

b.  Gemmed gold-necklace.

أَفْرَدَ
N. P. أَفْرَدَ IV ,
a.  Singular; unit.

b.  Simple.

c.  see 1 (e) &  5 ( a ).

اِنْفَرَدَ
N. Ag. اِنْفَرَدَ VII ,
a.  see 5 (a) .

b.  Separate.

اِنْفَرَدَ
N. Ac. اِنْفَرَدَ VII ,
a.  Isolation, seclusion, solitude.

اِفْتَرَدَ
N. Ag. اِفْتَرَدَ VIII
a.  see 5 (a) &

اِنْفَرَدَ
N. Ag. اِنْفَرَدَ VII (
a.  b ).

مُفْرِدَة
مُفْرِدَة ( pl. reg. ),
a.  Simple, drug.

فَرْدًا فَرْدًا
فَرْدًا فَرْدًا
a.  Separately, one by one, singly.

عَلَى اِنْفِرَادٍ
عَلَى اِنْفِرَادٍ
a.  Separately; privily; aside.

فَرْدَسَ
فَرْدَسَ
a.  Laid prostrate.

فَرْدَ٤َة
فَرْدَ٤َة 51t ,
a.  Amplitude.

فِرْدَوْس
فِرْدَوْس ( pl. فَرَاْدِيْ٤ُ 67 ),  S. ,
a.  Garden of rare beauty.

b.  [ art. ], Paradise.

##### Türkçe

**فَرَدَ**
**فَرَدَ** U ( n. ac. **فُرُوْد** 27 ),
a. Tek, yalnız idi; biricik idi; basit (cevher) idi.

b. [ Bi ], Kendini ...e adadı, yalnızca ... ile meşgul oldu.

c. [ 'An ], Çekildi, ayrıldı.

**فَرِدَ**
**فَرِدَ** A **فَرُدَ** U ( n. ac. **فُرُوْد** 27 ),
a. I (a)’ya bak.

**فَرَّدَ**
**فَرَّدَ** II ,
a. Kendini tecrit etti, insanlardan çekildi (dini ve vb. öğrenmek için).

**أَفْرَدَ**
**أَفْرَدَ** IV ,
a. I (b)’ye bak.

b. Tek kıldı; ayırdı; tecrit etti.

c. [ Bi ], ...de yalnız oldu.

d. Bir (dişi) doğurdu.

e. [ Ila ], ...e bir elçi gönderdi.

**تَفَرَّدَ**
**تَفَرَّدَ** V ,
a. I (b) ve VII (d)’ye bak.

**اِنْفَرَدَ**
**اِنْفَرَدَ** VII ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. [ Bi or 'An ], ...den bağımsız oldu; çekildi, ayrıldı.

d. [ Fī ], Rakibi olmadı, ...de eşi benzeri olmadı.

**اِسْتَفْرَدَ**
**اِسْتَفْرَدَ** X ,
a. I (b), IV (c) ve VII (d)’ye bak.

d. Yalnızlık aradı; kendini tecrit etti.

e. Yalnız iken aradı.

f. [ coll. ], Ayırdı.

**فَرْد**
**فَرْد** 1 , ( pl. **فِرَاْد** 23 , **أَفْرَاْد** 38 ),
a. Tek, yegâne; bir; fert.

b. ( pl. **فِرَاْد** 23 ), Yarım, bir (bir çiftin).

c. ( pl. **فُرَاْد** 24 ya , **أَفْرَاْد** 38 ), Biricik; eşi olmayan.

d. 5 (a)’ya bak.

e. Yaban öküzü.

f. ( pl. **فُرُوْد** 27 , **فُرُوْدَة** 27t ) [ coll. ], Tabanca.

**فَرْدَة**
**فَرْدَة** 1t , ( pl. **فَرَد** 4 , **أَفْرَاْد** 38 & reg. ),
a. **فَرْد** 1’in müennesi.

b. ( pl. **فُرْد** 3 ) [ coll. ], Balya (mal).

**فَرَد**
**فَرَد** 4 ,
a. 5’e bak.

**فَرِد**
**فَرِد** 5 ,
a. Yalnız, tecrit edilmiş, tek başına.

b. Emsalsiz.

**فَرُد**
**فَرُد** 6 ,
a. 5 (a)’ya bak.

**فُرَدَة**
**فُرَدَة** 9t ,
a. Münzevi.

**فَاْرِد**
**فَاْرِد** 21 ,
a. 5 (a)’ya bak.

b. En iyi, nefis (şeker).

**فَاْرِدَة**
**فَاْرِدَة** 21t , ( pl. **فَوَاْرِدُ** 41 ),
a. **فَاْرِد** 21’in müennesi.

**فَرَاْد**
**فَرَاْد** 22 , **فِرَاْد** 23 , **فُرَاْد** 24 ,
a. 5 (a)’ya bak.

**فَرِيْد**
**فَرِيْد** 25 ,
a. 5 (a)’ya bak.

b. Mükemmel, emsalsiz, aşılamaz; biricik.

**فَرِيْدَة**
**فَرِيْدَة** 25t , ( pl. **فَرَاْئِدُ** 46 ),
a. Çok değerli inci.

**فَرُوْد**
**فَرُوْد** 26 ,
a. 5 (a)’ya bak.

**فُرُوْد**
**فُرُوْد** 27 ,
a. 38’e bak.

**فَرَّاْد**
**فَرَّاْد** 28 ,
a. İnci tüccarı.

**فَرْدَاْنُ**
**فَرْدَاْنُ** 33 ,
a. 5 (a)’ya bak.

**أَفْرَاْد**
**أَفْرَاْد** 38 ,
a. Parlak parlayan (yıldızlar).

**فَرَّدَ**
N. Ag. **فَرَّدَ** II ,
a. 9t’ye bak.

**فَرَّدَ**
N. P. **فَرَّدَ** II ,
a. 5 (a)’ya bak.

b. Mücevherli altın gerdanlık.

**أَفْرَدَ**
N. P. **أَفْرَدَ** IV ,
a. Tekil; birim.

b. Basit.

c. 1 (e) ve 5 (a)’ya bak.

**اِنْفَرَدَ**
N. Ag. **اِنْفَرَدَ** VII ,
a. 5 (a)’ya bak.

b. Ayrı.

**اِنْفَرَدَ**
N. Ac. **اِنْفَرَدَ** VII ,
a. Yalıtılma, tecrit, yalnızlık.

**اِفْتَرَدَ**
N. Ag. **اِفْتَرَدَ** VIII
a. 5 (a)’ya bak ve

**اِنْفَرَدَ**
N. Ag. **اِنْفَرَدَ** VII (
a. b ).

**مُفْرِدَة**
**مُفْرِدَة** ( pl. reg. ),
a. Basit, ilaç.

**فَرْدًا فَرْدًا**
**فَرْدًا فَرْدًا**
a. Ayrı ayrı, birer birer, tek tek.

**عَلَى اِنْفِرَادٍ**
**عَلَى اِنْفِرَادٍ**
a. Ayrı ayrı; gizlice; bir yana.

**فَرْدَسَ**
**فَرْدَسَ**
a. Yere serdi.

**فَرْدَ٤َة**
**فَرْدَ٤َة** 51t ,
a. Genişlik.

**فِرْدَوْس**
**فِرْدَوْس** ( pl. **فَرَاْدِيْ٤ُ** 67 ), S. ,
a. Nadir güzellikte bahçe.

b. [ art. ], Cennet.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فرد
فَرَدَ - يَفْرُدُ (فَرِدَ - يَفْرُدُ) - فَرْد -أَفْرَاد - فُرَادى
فَرَدَ - يَفْرُدُ (فَرِدَ - يَفْرُدُ) + الكائنُ: يكون بمفرده ولوحده: ينفرد أو ينعزل أو يتميز عن مجموعة من الأشياء أو الكائنات لوحده
فَرْد: اسم فعل " فَرَدَ - يَفْرِدُ ": الانفراد: وهو كذلك بمعنى مفعول: كائن معزول ومفصول عن غيره، وحده دون آخر معه
أفراد: جمع " فَرْد "
فُرَادَى : حال من " أفراد ": كل واحد بمفرده، لوحده، من غير آخر معه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفرد والعنوسة واليتم" وهي:
أَحِدَ - يَأْحَدُ، فَرَدَ - يَفْرُدُ (فَرِدَ - يَفْرُدُ)، ٍوَتِرَ - يَوْتَرُ، آمَ - يَئيْمُ، يَتِمَ - يَيْتَمُ (يَتَمَ - يَيْتِمُ)، مَاسَ - يَمُوسُ
فرد
 	﴿ونرثه ما يقول ويأتينا فردا(80)﴾ مريم ﴿وكلهم آتيه يوم القيامة فردا(95)﴾ مريم
 	﴿وزكريا إذ نادى ربه رب لا تذرني فردا وأنت خير الوارثين(89)﴾ الأنبياء
فرادى
 ﴿ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم أول مرة وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم وما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم أنهم فيكم شركاء لقد تقطع بينكم وضل عنكم ما كنتم تزعمون(94)﴾ الأنعام
 	﴿قل إنما أعظكم بواحدة أن تقوموا لله مثنى وفرادى ثم تتفكروا ما بصاحبكم من جنة إن هو إلا نذير لكم بين يدي عذاب شديد(46)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [فرد] ف ر د: الفَرْدُ الوتر والجمع أفراد و فُرادَى بالضم على غير قياس كأنه جمع فردان و الفَرِيدُ الدر إذا نظم وفصل بغيره وقيل فَرائدُ الدر كبارها ويقال جاءوا فُراداً و فُرادَى منونا وغير منون أي واحدا واحدا و فَرَد بمعنى انْفَرد يَفْرُد بالضم فَرادةً بالفتح و تَفَرَّدَ بكذا و اسْتَفْرَدَهُ انفرد به
الراغب
فرد
- الفرد: الذي لا يختلط به غيره، فهو أعم من الوتر وأخص من الواحد، وجمعه: فرادى. قال تعالى: }لا تذرني فردا﴿[الأنبياء/89]، أي: وحيدا، ويقال في الله: فرد، تنبيها أنه بخلاف الأشياء كلها في الازدواج المنبه عليه بقوله:﴾ومن كل شيء خلقنا زوجين﴿[الذاريات/49]، وقيل: معناه المستغني عما عداه، كما نبه عليه بقوله:﴾غني عن العالمين﴿[آل عمران/97]، وإذا قيل: هو منفرد بوحدانيته، فمعناه: هو مستغن عن كل تركيب وازدواج تنبيها أنه مخالف للموجودات كلها. وفريد: واحد، وجمعه فرادى، نحو: أسير وأسارى. قال:﴾ولقد جئتمونا فرادى{ [الأنعام/94].
ملخص اللسان:
1. وفَرَدَ بالأَمر يَفْرُد
2.  فرد: الله تعالى وتقدس هو الفَرْدُ، وقد تَفَرَّدَ بالأَمر دون خلقه.  والفَرْد في صفات الله تعالى هو الواحد الأَحد الذي لا نظير له ولا  مثل ولا ثاني.
3.    والفرد:  الوتر، والجمع أَفراد وفُرادَى، على غير قياس، الفَرْدُ نصف الزَّوْج،
4.    والفرد أَيضاً: الذي لا نظير له،
5.    وأَفرادُ النجوم: الدَّرارِيُّ التي تطلع في آفاق السماء، سميت بذلك  لَتَنَحِّيها وانفرادها من سائر النجوم.
6.    ويقال: اسْتَفْرَدْتُ الشيء إِذا أَخذته فَرْداً  لا ثاني له ولا مِثْلَ،
7.    واسْتَفْرَدَ الشيءَ: أَخرجه من بين أَصحابه.
8.     والفَرْدُ: الجانِب  الواحد من اللَّحْي كأَنه يتوهم مُفْرداً،
9.    وفَرْدٌ: كَثِيبٌ منفرد عن الكثبانِ غَلب  عليه ذلك،
10. والفَريدُ والفَرائدُ: الشَّذْرُ الذي يَفْصِل بين اللُّؤْلؤ والذهب، واحدته  فَريدَةٌ،  الجوهرة النفيسة كأَنها مفردة في نوعِها،
11.  وأَفْرَدْتُه: عزلته،
لسان العرب
● - فرد: الله تعالى وتقدس هو الفَرْدُ، وقد تَفَرَّدَ بالأَمر دون خلقه.  الليث: والفَرْد في صفات الله تعالى هو الواحد الأَحد الذي لا نظير له ولا  مثل ولا ثاني. قال الأَزهري: ولم أَجده في صفات الله تعالى التي وردت في  السنَّة، قال: ولا يوصف الله تعالى إِلا بما وصف به نفسه أَو وصفه به  النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: ولا أَدري من أَين جاء به الليث. والفرد:  الوتر، والجمع أَفراد وفُرادَى، على غير قياس، كأَنه جمع فَرْدانَ. ابن  سيده: الفَرْدُ نصف الزَّوْج، والفرد: المَنْحَرُ (قوله «المنحر» كذا  بالأصل وكتب بهامشه السيد مرتضى صوابه المتحد وفي القاموس الفرد المتحد.)  والجمع فِرادٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  تَخَطُّفَ الصَّقْرِ فِرادَ السِّرْبِ  والفرد أَيضاً: الذي لا نظير له، والجمع أَفراد. يقال: شيء فَرْدٌ  وفَرَدٌ وفَرِدٌ وفُرُدٌ وفارِدٌ.  والمُفْرَدُ: ثورُ الوَحْشِ؛ وفي قصيدة كعب:  تَرْمِي الغُيوبَ بَعَيْنَي مُفْرَدٍ لَهِقٍ  المفرد: ثور الوحش شبَّه به الناقة. وثور فُرُدٌ وفارِدٌ وفَرَدٌ  وفَرِدٌ وفَرِيد، كله بمعنى مُنْفَرِدٍ. وسِدْرَةٌ فارِدَةٌ: انفردت عن سائر  السِّدْر. وفي الحديث: لا تُعَدُّ فارِدَتُكُم؛ يعني الزائدة على الفريضة  أَي لا تضم إِلى غيرها فتعد معها وتُحْسَب. وفي حديث أَبي بكر: فمنكم  المُزْدَلِفُ صاحِب العِمامة الفَرْدَة؛ إِنما قيل له ذلك لأَنه كان إِذا ركب  لم يَعْتَمّ معه غيرُه إِجلالاً له. وفي الحديث: جاءه رجل يشكو رجلاً من  الأَنصار شَجَّه فقال:  يا خَيْرَ مَنْ يَمْشي بِنَعْلٍ فَرْدِ،  أَوْهَبَه لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ  (* قوله «وأهبه» كذا بألف قبل الواو هنا وفي النهاية أيضاً في مادة ن هـ  د وسيأتي للمؤلف فيها وهبه.) أَراد النعل التي هي طاق واحد ولم تُخْصَفْ  طاقاً على طاق ولم تُطارَقْ، وهم يمدحون برقَّة النعال، وإِنما يلبسها  ملوكهم وساداتهم؛ أَراد: يا خير الأَكابر من العرب لأَنَّ لبس النَّعال  لهم دون العجم. وشجرة فارِدٌ وفَارِدَةٌ: متَنَحِّية؛ قال المسيب بن علس:  في ظِلِّ فاردَةٍ منَ السِّدْرِ  وظبية فاردٌ: منفردة انقطعت عن القطيع. قوله: لا بَغُلَّ فارِدَتكم؛  فسره ثعلب فقال: معناه من انفرد منكم مثل واحد أَو اثنين فأَصاب غنيمة  فليردَّها على الجماعة ولا يَغُلَّها أَي لا يأْخذها وحده. وناقة فارِدَةٌ  ومِفْرادٌ: تَنْفَرِدُ في المراعي، والذكر فاردٌ لا غير.  وأَفرادُ النجوم: الدَّرارِيُّ التي تطلع في آفاق السماء، سميت بذلك  لَتَنَحِّيها وانفرادها من سائر النجوم. والفَرُودُ من الإِبل: المتنحية في  المرعى والمشرب؛ وفَرَدَ بالأَمر يَفْرُد وتَفَرَّدَ وانْفَرَدَ  واسْتَفْرَدَ؛ قال ابن سيده: وأُرَى اللحياني حكى فَرِدَ وفَرُدَ واسْتَفْرَدَ  فلاناً: انَفَردَ به. أَبو زيد: فَرَدْتُ بهذا الأَمرِ أَفْرُدُ به  فُروُداً إِذا انفَرَدْتَ به. ويقال: اسْتَفْرَدْتُ الشيء إِذا أَخذته فَرْداً  لا ثاني له ولا مِثْلَ؛ قال الطرماح يذكر قِدْحاً من قِداحِ الميسر:  إِذا انْتَخَت بالشَّمال بارِحةً،  حال بَريحاً واسْتَفْرَدَتْهُ يَدُه  والفارِدُ والفَرَدُ: الثور؛ وقال ابن السكيت في قوله:  طاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفَرَدِ  قال: الفَرَدُ والفُرُدُ، بالفتح والضم، أَي هو منقطع القَرِينِ لا مثل  له في جَوْدَتِه. قال: ولم أَسمع بالفَرَدِ إِلا في هذا البيت.  واسْتَفْرَدَ الشيءَ: أَخرجه من بين أَصحابه. وأَفرده: جعله فَرْداً.  وجاؤوا فُرادَى وفِرادَى أَي واحداً بعد واحد. أَبو زيد عن الكلابيين:  جئتمونا فرادى وهم فُرادٌ وأَزواجٌ نَوَّنُوا. قال: وأَما قوله تعالى:  ولقد جئتمونا فُرادَى؛ فإِن الفراء قال: فرادى جمع. قال: والعرب تقول قومٌ  فرادى، وفُرادَ يا هذا فلا يجرونها، شبهت بِثُلاثَ ورُباعَ. قال: وفُرادَى  واحدها فَرَدٌ وفَرِيدٌ وفَرِدٌ وفَرْدانُ، ولا يجوز فرْد في هذا  المعنى؛ قال وأَنشدني بعضهم:  تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تحتَ لَبانِه،  فُرادَ ومَثْنى، أَضعَفَتْها صَواهِلُهْ  وقال الليث: الفَرْدُ ما كان وحده. يقال: فَرَدَ يَفْرُدُ وأَفْرَدْتُه  جعلته واحداً. ويقال: جاء القومُ فُراداً وفُرادَى، منوناً وغير منون،  أَي واحداً واحداً.  وعددت الجوز أَو الدارهم أَفراداً أَي واحداً واحداً. ويقال: قد استطرد  فلان لهم فكلما استفرد رجلاً كرّ عليه فَجدَّله. والفَرْدُ: الجانِب  الواحد من اللَّحْي كأَنه يتوهم مُفْرداً، والجمع أَفراد. قال ابن سيده: وهو  الذي عناه سيبويه بقوله: نحو فَرْدٍ وأَفْراداٍ، ولم يعن الفرد الذي هو  ضد الزوج لأَن ذلك لا يكاد يجمع. وفَرْدٌ: كَثِيبٌ منفرد عن الكثبانِ غَلب  عليه ذلك، وفيه الأَلف واللام  (* قوله: وفيه الألف واللام يخالف قوله  فيما بعد: ولم نسمع فيه الفرد.) ، حتى جعل ذلك اسماً له كزيد، ولم نسمع  فيه الفرد ؛ قال:  لَعَمْري لأَعْرابيَّة في عَباءَةٍ  تَحُلُّ الكَثِيبَ من سُوَيْقَةَ أَو فَرْداً  وفَرْدَةُ أَيضاً: رملة معروفة؛ قال الراعي:  إِلى ضَوءِ نارٍ بَيْنٍ فَرْدَةَ والرَّحَى  وفَرْدَةُ: ماء من مياه جَرْم.  والفَريدُ والفَرائِدُ: المَحالُ التي انفردت فوقعت بين آخر المَحالاتِ  السِّتِّ التي تلي دَأْيَ العُنُق، وبين الست التي بيت العَجْبِ وبين  هذه، سميت به لانفرادها، واحدتها فَريدَة؛ وقيل: الفَريدة المَحالةُ التي  تَخْرُجُ من الصَّهْوَة التي تَلي المَعاقِمَ وقد تَنْتَأُ من بعض الخيل،  وإِنما دُعِيت فَريدَة لأَنها وقَعَتْ بين فِقارِ الظهر وبين مَحال الظهر  (* قوله «وبين محال الظهر» كذا في الأصل المعتمد وهي عين قوله بين فقار  الظهر فالأَحسن حذف أحدهما كما صنع شارح القاموس حين نقل عبارته.)  ومعَاقِمِ العَجُزِ؛ المَعاقِمُ: مُلْتَقى أَطراف العِظامِ ومعاقِمِ العجز.  والفَريدُ والفَرائدُ: الشَّذْرُ الذي يَفْصِل بين اللُّؤْلؤ والذهب، واحدته  فَريدَةٌ، ويقال له: الجاوَرْسَقُ بلسان العجم، وبَيَّاعُه الفَرَّادُ.  والفَريدُ: الدُّرُّ إِذا نُظمَ وفُصِلَ بغيره، وقيل: الفَريدُ، بغير هاء،  الجوهرة النفيسة كأَنها مفردة في نوعِها، والفَرَّادُ صانِعُها. وذَهَبٌ  مُفَرَّدٌ: مَفَصَّلٌ بالفريد. وقال إِبراهيم الحربي: الفَريدُ جمع  الفَريدَة وهي الشَّذْرُ من فضة كاللؤْلؤَة. وفَرائِدُ الدرِّ:  كِبارُها.ابن الأَعرابي: وفَرَّدَ الرجلُ إِذا تَفَقَّه واعتزل الناس وخلا  بمراعاة الأَمر والنهي. وقد جاء في الخبر: طوبى للمفرِّدين وقال القتيبي في  هذا الحديث: المُفَرِّدون الذين قد هلَك لِداتُهُم من الناس وذهَب القَرْنُ  الذي كانوا فيه وبَقُواهم يذكرون الله؛ قال أَبو منصور: وقول ابن  الأَعرابي في التفريد عندي أَصوب من قول القتيبي. وفي الحديث عن أَبي هريرة:  أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان في طريق مكة على جبل يقال له  بُجْدانُ فقال: سيروا هذا بُجْدانُ، سَبَقَ المُفَرِّدون، وفي رواية: طوبى  للمُفَرِّدين، قالوا: يا رسول الله، ومن المُفَرِّدون؟ قال: الذاكرون الله  كثيراً والذاكراتُ، وفي رواية قال: الذين اهتزوا في ذكر الله.  ويقال: فَرَدَ  (* قوله «ويقال فرد» هو مثلث الراء.) برأْيه وأَفْرَدَ  وفَرَّد واستَفْرَدَ بمعنى انْفَرَد به. وفي حديث الحديبية: لأُقاتِلَنَّهم  حتى تَنْفَرِدَ سالِفَتي أَي حتى أَموتَ؛ السالفة: صفحة العنق وكنى  بانفرادها عن الموت لأَنها لا تنفرد عما يليها إِلا به. وأَفْرَدْتُه: عزلته،  وأَفْرَدْتُ إِليه رسولاً. وأَفْرَدَتِ الأُنثى: وضعت واحداً فهي  مُفْرِدٌ وموُحِدٌ ومُفِذٌّ؛ قال: ولا يقال ذلك في الناقة لأَنها لا تلد إِلاَّ  واحداً؛ وفَرِدَ وانْفَرَدَ بمعنى؛ قال الصمة القشيري:  ولم آتِ البُيوتَ مُطَنَّباتٍ،  بأَكْثِبَةٍ فَرِدْنَ من الرَّغامِ  وتقول: لِقيتُ زيداً فَرْدَيْنِ إِذا لم يكن معكما أَحد. وتَفَرَّدْتُ  بكذا واستَفْرَدْتُه إِذا انفَرَدْتَ به.  والفُرُودُ: كواكِبُ  (* قوله «والفرود كواكب» كذا بالأَصل وفي القاموس  والفردود، زاد شارحه كسرسور كما هو نص التكملة، وفي بعض النسخ الفرود.)  زاهِرَةٌ حَولَ الثُّرَيَّا. والفُرودُ: نجوم حولَ حَضارِ، وحِضارِ هذا  نَجم وهو أَحد المُحْلِفَيْنِ؛ أَنشد ثعلب:  أَرى نارَ لَيْلى بالعَقِيقِ كأَنَّها  حَضارِ، إِذا ما أَعرضَتْ، وفُرودُها  وفَرُودٌ وفَرْدَة: اسما مَوْضِعَيْنِ؛ قال بعض الأَغفال:  لَعَمْرِي لأَعْرابِيَّةٌ في عَباءَةٍ  تَحُلُّ الكَثِيبَ مِنْ سوُيْقَةَ أَو فرْدا،  أَحَبّ إِلى القَلْبِ الذي لَجَّ في الهَِوِى،  من اللاَّبِساتِ الرَّيْطَ يُظْهِرْنَه كَيْدا  أَرْدَفَ أَحَدَ البيتين ولم يُرْدِفِ الآخر. قال ابن سيده: وهذا نادر؛  ومثله قول أَبي فرعون:  إِذا طَلَبْتُ الماءَ قالَتْ: لَيْكا،  كأَنَّ شَفْرَيْها، إِذا ما احتَكَّا،  حَرْفا بِرامٍ كُسِرا فاصْطَكَّا  قال: ويجوز أَن يكون قوله أَو فَرْداً مُرَخَّماً من فَرْدَة، رخمه في  غير النداءِ اضطراراً، كقول زهير:  خُذوا حَظَّكُم، يا آلَ عِكْرِمَ، واذْكُروا  أَواصِرنا، والرِّحْمُ بالغَيْبِ تُذْكَرُ  أَراد عِكرمةَ: والفُرُداتُ: اسم موضع؛ قال عمرو بن قمِيئَة:  نَوازِع للخالِ، إِنْ شِمْنَه  على الفُرُداتِ يَسِحُّ السِّجالا
مقاييس اللغة:
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
القاموس المحيط:
الفَرْدُ نِصْفُ الزَّوْجِ، والمُتَّحِدُ، ج فِرادٌ، ومَنْ لا نظيرَ له، ج أفْرادٌ وفُرادى، والجانِبُ الواحِدُ من اللَّحْي، ومن النِّعالِ السِّمْطُ التي لم تُخْصَفْ ولم تُطارَق. وشيءٌ فارِدٌ وفَرْدٌ وفَرَدٌ، كجَبَلٍ وكتِفٍ ونَدُسٍ وعُنُقٍ وسَحْبانَ وحَليمٍ وقَبولٍ مُتَفَرِّدٌ. وشجرةٌ فارِدٌ مُتَنَحِّيَةٌ. وظَبْيَةٌ فارِدٌ مُنْفَرِدَةٌ عن القَطِيعِ، وناقَةٌ فارِدَةٌ ومِفْرَادٌ وفَرُودٌ تَنْفَرِدُ في المَرْعى. وأفْرادُ النُّجومِ، وفُرودُها التي تَطْلُعُ في آفاقِ السَّماءِ. وفَرَّدَ تَفْريداً تَفَقَّه، واعْتَزَلَ الناسَ، وخَلا لِمُراعاةِ الْأَمْرِ والنَّهْيِ، ومنه " طُوبَى لِلمُفَرِّدِينَ " ، و " سَبَقَ المُفَرِّدونَ " وهُمُ المُهْتَزُّونَ بِذِكْرِ اللّهِ تعالى، وهُم أيضاً الذين هَلَكَت لِداتُهُم، وبَقُوا هُمْ. وراكِبٌ مُفَرِّدٌ ما معه غيرُ بَعيرِهِ. وفَرِدَ بالْأَمْرِ، مثلَّثَةَ الراءِ، وأفْرَدَ وانْفَرَدَ واسْتَفْرَدَ تَفَرَّدَ به. وجاؤُوا فُراداً وفِراداً وفُرادى وفُرادَ وفَرادَ وفَرْدَى، كسَكْرَى، أي واحِداً بعدَ واحِدٍ، والواحِدُ فَرَدٌ وفَرِدٌ وفَريدٌ وفَرْدانُ، ولا يجوزُ فَرْدٌ، في هذا المعنى. واسْتَفْرَدَ فلاناً انْفَرَدَ به، والشيءَ أَخْرَجَه من بين أصحابِه. وفَرْدٌ، وفِرْدٌ، وفُرْدٌ، وفَرْدَةُ وفَرَدَى، كجَمَزَى، وفارِدٌ والفُرُداتُ، بضمَّتينِ مَواضِعُ. وفَرْدَةُ جبلٌ بالبادِيَةِ. وآخَرُ لطّيِّئ، وماءٌ لِجَرْمٍ، أو هو بالقافِ. والفَريدُ الشَّذْرُ يَفْصِلُ بين اللُّؤْلُؤ والذَّهَبِ، ج فَرائِدُ، والجَوْهَرَةُ النَّفيسةُ، كالفَريدَةِ، والدُّرُّ إذا نُظِمَ وفُصِّلَ بغيرِهِ، وبائِعُها وصانِعُها فَرَّادٌ، و المَحالُ التي انْفَرَدَتْ فَوَقَعَتْ بين آخِرِ المَحالاتِ السِّتِّ التي تلي دَأْيَ العُنُقِ، وبين السِّتِّ التي بين العَجْبِ وبين هذه، كالفَرائِدِ. والفُرْدُودُ كواكِبُ مُصْطَفَّةٌ خَلْفَ الثُّرَيَّا. وذَهَبٌ مُفَرَّدٌ مُفَصَّلٌ بالفريدِ. والفِرِنْدادُ شجرٌ، وع به قَبْر ذي الرُّمَّةِ. والفَوارِدُ من الْإِبِلِ التي لا تُشْبِهُها فُحولٌ. ولَقِيتُه فَرْدَيْنِ، أي لم يكن مَعَنا أحدٌ. والفَرْدَيْنِ فَتاةٌ. وزِيادُ بنُ الفَرْدِ، أو أبي الفَرْدِ صحابِيٌّ. وحَفْصٌ الفَرْدُ المِصْرِيُّ من الجَبْرِيَّةِ. والفَرْدُ سيفُ عبدِ اللّهِ بنِ رَواحَةَ. والفارِدُ من السُّكَّرِ أجْوَدُهُ، وأبْيَضُهُ، وجبلٌ بِنَجْدٍ. وكهُمَزَةٍ من يَذْهَبُ وحْدَه. والفُرْداتُ، بضم الفاءِ الآكامُ.
وسيفٌ فَرْدٌ وفَرِدٌ وفَريدٌ وفَرَدٌ وفَرْدَدٌ وفِرِنْدٌ: لا نظيرَ له. وأفْرَدَه: عَزَلَه، وإليه رَسولاً: جَهَّزَهُ، والمرأةُ: وَضَعَتْ واحِدَةً، فهي مُفْرِدٌ، ولا يقالُ في الناقَةِ، لأِنَّها لا تَلِدُ إلا واحِداً. وفَرْدَدُ: ة بسَمَرْقَنْدَ.
تاج العروس:
ف - ر - د
الفَرْدُ : نِصْفُ الزَّوْجِ . والفَرْد : المُتَّحِدُ ج : فِرَادٌ بالكسرِ على القياس في جمع فَعْل بالفتح . وعن اللّيثِ : الفَرْدُ في َِفاتِ الله تعالى : " مَن لا نَظِيرَ لهُ " ولا مثل ولا ثاني . قال الأزهري : ولم أَجِدْه في صفات الله تعالى التي وَرَدَت في السُّنَّةِ قال : ولا يُوصَف اللهُ تعالى إلاَّ بما وَصَفَ به نفْسَه أَو وصَفَه به النبي صلى الله عليه وسلم قال : ولا أَدري من أَين جاءَ به الليثُ . والفَرْدُ : الوِتْر وج أَفرادٌ وفُرَادَى على غيرِ قياسٍ كأَنَّه جمع فَرْدَانَ كسَكْرَاى وسُكَرَان . وبعضُهم أَلحقَه بالأَلفاظ الثلاثةِ التي ذكرت في فرخ . والفَرْد : الجانِبُ الواحِدُ من اللَّحْيِ كأَنَّهُ يُتَوَهَّم مُفْرَداً والجمع أَفرادٌ قال ابن سيده : وهو الذي عَنَاه سيبويهِ بقوله : نحو فَرْد وأَفراد ولم يَعْنِ الفَرْد الذي هو ضِدّ الزَّوج لأن ذلك لا يكاد يُجْمَع . والفَرْد من النِّعَألِ : السِّمْطُ التي لم تُخْصَفْ طاقاً على طاقٍ ولم تُطارَقْ وفي الحديث : جاءَ رجلٌ يشكو رجلاً من الأنصارِ شجَّه فقال :
" يا خَيْرَ مَن يَمْشِي بِنَعْلٍ فَرْدِ
" أَوْهَبَهُ لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ أَراد النَّعْلَ التي هي طاقٌ واحدٌ وهم يُمدَحُون بِرِقَّةِ النِّعَال وإِنما يَلْبَسُهَا مُلوكُهم وسادتُهم . أَراد : يا خَيْرَ الأَكابِرِ من العرب لأن لُبْس النِّعَأل لهم دون العَجَم . كذا في اللسان . ويقال : شيءٌ فارِدٌ وفَرْدٌ بفتح فسكون وفردٌ كجَبَلٍ وكَتِفٍ ونَدُسٍ وعُنُقٍ وسَحْبَانَ وحَلِيمٍ وقَبُولٍ : مُتَفَرِّدٌ ويُنْشَد بيتُ النابغة :
" مِنْ وَحْشِ وَجْرَةَ مَوْشِيٍٍّ أَكارِعُهُطاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفَرَدِ بفتح الراءِ وضمها وكسرها مع فتح الفاء وبضمتين وكذلك : ثَوْر فارِدٌ وفَرَدٌ وفَرُدٌ وفَرِدٌ وفَرليد بمعنَى مُنفردٍ . وشَجَرةٌ فارِدٌ وفارِدَةٌ : مُتَنَحِّيَةٌ انفردَت عن سائرِ الأَشجارِ قال المسيب بن عَلَسٍ :
" في ظِلِّ فارِدَةٍ مِنَ السِّدْرِ وسِدْرَةٌ فارِدَةٌ : انفردَت عن سائر السِّدْرِ . وظَبْيَةٌ فارِدٌ : مُنْفَرِدةٌ انْقَطَعَتْ عن القطِيعِ وناقَةُ فارِدةُ ومِفرَادٌ وفَرُودٌ كصَبُورٍ إذا كانت تَنْفَرِدُ وتَتَنَحَّى في المَرْعَى والمَشْرُوب والذَّكَر فارِدٌ لا غَيْرٌ . وأَفرادُ النُّجومِ وفُرُودُها : التي تَطْلُع في آفاقِ السَّماءِ وهي الدَّرَارِيُّ سُمِّيَت بذلك لتَنَحِّيها وانفرادِهَا من سائِر النُّجومِ . وعن ابن الأَعرابيِّ : فَرَّدَ الرَّجلُ تَفْرِيداً إذا تَفَقَّهَ واعتزَلَ النَّاسَ وخَلاَ لِمُرَاعَاة الأَمْرِ والنَّهْيِ ومنه الحديثُ : طُوبَى للمُفَرِّدِينَ وهي روايةٌ من الحديث المرويِّ عن أَبي هُريرة رضي الله عنه : " أَنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم كان في طَرِيقِ مكَّةَ على جَبَلٍ يقال له : بُجْدَانُ فقال : سِيرُوا هذا بُجْدَانُ سَبَقَ المُفَرِّدُون قالوا : يا رسول الله ومن المُفَرِّدُون ؟ قال : الذَّاكِرُون الله كثيراً والذاكرات " . هكذا رواه مسلم في صحيحه . ويقال أَيضاً : هم المُهْتَرُون بِذِكْرِ الله تعالى كما جاءَ ذلك في روايةٍ أُخْرَى ونصُّها : قال : الذين أُهْتِرُوا في ذِكرِ الله : يَضَعُ الذِّكْرُ عنهم أَثقالَهُمْ فيأْتُون يَومَ القِيَامَةِ خِفافاً وهم أَي المُفَرِّدون أَيضاً على قول القُتَيْبِيِّ في تفسير الحديث : الهَرْمَى الذين قد هَلَكَتْ كذا في النسخ وفي بعضها هَلَكَ لِداتُهُمْ بالكسر أَي من الناسِ وذَهَب القَرْنُ الذي كانوا فيه وبَقُوا هم يَذْكُرون اللهَ عَزَّ وجَلَّ . وفي بعض النسخ : هَلَكت لَذَّاتُهم . قال أَبو منصور : وقولُ ابنِ الأعرابي في التَّفْرِيد عندي أَصْوَبُ من قول القُتَيْبِيّ . وراكِبٌ مُفَرِّدٌ : مامَعَهُ غَيْرُ بَعِيرِهِ . وفي الأَساس : بَعَثُوا في حاجَتِهِم راكِباً مُفَرِّداً : لا ثانِيَ مَعَه . وفَردَ بالأَمرِ مثلّثَةَ الرّاءِ الفتحُ هو المشهور قال ابنُ سِيدَه : وأُرى اللِّحْيَانيَّ حكَى الكَسْرَ والضّمَّ . وأَفْرَدَ وانفَرَدَ واستَفْرَدَ إذا تَفَرَّدَ بهِ وقال أَبو زَيْدٍ : فَرَدْتُ بهذا الأَمْرِ أَفرُدُ به فُرُوداً إذا انفَرَدْت به . وقولُهم : جاءُوا فُرَاداً وفِرَاداً بالضم والكسر مع التنوين وفُرادَآ كسُكَارَى وفُرَادَ كثُلاثَ ورُبَاعاَ وفَرَادَ بالفتح غَيْرَ منصرفَيْنِ وفَرْدًَى كسَكْرَى أَي واحِداً بَعْدَ واحِدٍ قال أَبو زَيْدٍ عن الكِلابِيِّين : جِئْتُمونا فُرَادى وهم فُرَادٌ وأَزواجٌ نَوَّنوا قال : وأَما قوله تعالى : " ولَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى " فإِنَّ الفَرَّاءَ قال : فُرَادَى جمعٌ قال : والعرب تقول : قَوْمٌ فُرَادَى وفُرَادَ فلا يُجْرُونها شُبِّهَتْ بثُلاثَ ورُباعَ قال : والوَاحِدُ : فَرَدٌ بالتحريك وفَرِدٌ ككَتِف وفَرِيد كأَمِير وفَرْدَانُ كسَكْرَانَ ولا يَجُوزُ فَرْدٌ في هذا المعنى أَي بفتْح فسكون قال الفرَّاءُ : وأَنشدني بعضُهم :
" تَرَى النُّعَرَاتِ الزُّرْقَ تَحْتَ لَبَانِهِفُرَادَ ومثْنَى أَضْعَفَتْهَا صَوَاهِلُهْ
وفي بصائر ذوي التمييز للمصنِّف : هو قول تَمِيمِ بن أَبيِّ بن مُقْبل يصف فرساً . ويروى أَيضاً : أُحَأدَ ومَثنَى ثم قال : وجاءَ فَرْدَى مثال سَكْرَى ومنه قِراءَة الأَعرجِ ونافِعٍ وأبي عَمرٍو " ولقد جِئْتُمُونا فَرْدَى " . واسْتَفْرَد فُلاناً : انفَرَدَ بهِ واستَفْرَد الشيءَ : أَخرَجَهُ من بينِ أَصحابِهِ وأَفْرَدَه : جَعَلَهُ فَرْداً . وفي الأَساس : واستَفْردْته فحدَّثْته بشُقورى أَي وَجدتُه فرداً لا ثاني معه ويقال : استطرَدَ للقَوْمِ فلمَّا استَفْرَدَ منهم رجُلاً كَرَّ عليه فجَدَّلَهُ . وفَرْدٌ بفتح فسكون وفِرْدٌ بالكسر وفُرْدٌ بالضم وفَرْدَةُ كتَمْرَة وفَرَدَى كَجَمَزَى وفارِدٌ والفُرُداتُ الأَخير بِضَمَّتَيْنِ كل ذلك أَسماءُ مواضع جاء ذكرُ آخِرهَا في قول عَمْرو بنِ قَميئةَ . وأَما بِفَتْحٍ فسكونٍ فجَبلٌ بَيْنَ جَبَلَيْنِ يقال لهما : الفَرْدَانِ وأَمَّا بالكسر فسكون فمَوْضعٌ عِنْدَ بَطْنِ الإِيادِ من بلاد يَرْبُوع بن حَنْظَلة ثمَّ وَقْعَةٌ . كذا في المعجم . وفارِدٌ : جَبَلٌ بِنَجْدٍ وفَرْدَةُ : جَبَلٌ بالبادِيَةِ ورَمْلَةُ مَعْرُوفَةٌ قال الراعي :
" إِلى ضَوْءِ نارٍ بين فَرْدَةَ والرَّحَى وقيل : موضعٌ بينَ المدينةِ والشامِ انتهى إليه زيدُ بن حارثةَ لما بَعَثَه النبيُّ صلى الله عليه وسلم لاعتراض عِيرِ قُرَيْش ورُوِيَ قول عَبيدٍ :
فَفَرْدَةٌ فَقَفَا عِبِرٍّ ... ليس بها مِنْهُمُ عَرِيبُ وقد تقدم في : ع - ر - د وقال لبيد :
بِمَشارِقِ الجَبَلَيْنِ أَو بِمُحَجَّرٍ ... فَتَضَمَّنَتْهَا فَرْدَةٌ فرُخَامُها وفَرْدَةُ : جَبَلٌ آخَرُ لِطَيِّئٍ يقال له : فَرْدَةُ الشموس وفَرْدَة ماءٌ لِجَرْمٍ وهناكَ قبرُ زيدِ الخَيْلِ أَو هو بالقاف وسيأْتي وفي قول الشاعر :
لَعَمْرِي لأَعْرَابِيَّةٌ في عَبَاءَةٍ ... تَحُلَّ الكَثِيبَ من سُوَيْقَةَ أَو فَرْدَا فقيل : إِنًّه مُرَخَّم من فَرْدَة رخَّمه في غيرِ النداءِ اضطراراً . وقولهُم : فُلانٌ يُفَصِّل كلامَه تَفْصِيلَ الفَرِيدِ الفَرِيدُ : الشَّذْرُ الذي يَفْصِلُ بين اللُّؤْلُؤِ والذهب ويقال له : الجَاوَرْسَقُ بلسان العجمِ ج : فَرَائِدُ وقيل : الفَرِيد بغير هاءٍ : الجَوْهَرَةُ النَّفِيسَةُ كأَنَّها مُفْرَدَةٌ في نَوْعِها كالفَرِيدَةِ بالهَاءِ والفَرِيدُ أَيضاً : الدُّرُّ إذا نُظِمَ وفُصِّلَ بِغيرِه وفَسَّر العِصَامُ الفَرِيدَة بالدُّرَّةِ الثَّمِينَةِ التي تُحْفَظُ في ظَرْفٍ على حِدَةٍ ولا تُخْلَطُ باللآلئِ لِشَرَفِها . قال شيخُنَا : وهذه القُيُودُ تَفَقُّهاتٌ منه على عَادَاتِه . وبائِعُهَا وصانِعُها : فَرَّادٌ . وقال إبراهيم الحَرْبيّ : الفَرِيدُ جمع لفَرِيدةٍ وهي الشَّذْرُ من فِضَّةٍ كاللُّؤْلُؤ وفَرائدُ الدُّرِّ : كِبَارُها . والفَرِيد أَيضاً المَحَألُ التي انفردَتْ فوَقَعتْ بين آخِرِ المَحَلاتِ الستِّ التي تَلِي دَأْىَ العُنُقِ وبين السِّتِّ التي بين العَجْبِ وبين هذه كالفَرَائِدِ سُمِّيَتْ بِه لانفِرَادِهَا وقيل : الفَرِيدَةُ المَحَالةُ التي تَخْرُج من الصَّهْوَةِ التي تَلِي المَعَاقِمَ وإنما دُعِيَتْ فَرِيدَةً لأَنَّها وَقَعَتْ بينَ فَقَارِ الظَّهْرِ ومَعَاقِمِ العَجُزِ والمَعَاقِمُ : مُلْتَقَى أَطْرَافِ العِظَامِ . والفُرْدُودُ كسُرْسُورٍ كما هو نصُّ التكملة وفي بعض النُّسخ : الفُرُودُ : كَوَاكِبُ زاهِرةٌ مُصْطَفَّةٌ خَلْفَ وفي بعض النُّسخ : حَوْلَ الثُّرَيَّا وهي النَّسَقً أَيضاً قاله ابنُ الأَعرابيِّ . ويقال : الفُرُودُ هذه نُجومٌ حولَ حَضَارِ أَحدِ المُحْلِفَيْنِ أَنشَدَ ثَعْلَبٌ :
أَرَى نارَ لَيْلَى بالعَقِيقِ كأَنَّهَا ... حَضَارٍ إذا ما أَعْرَضَتْ وفُرُودُها
كذا في اللسان . قلت : وثانِي المُحْلِفَيْنِ الوَزْن وهما كَوكَبانِ يَطْلُعانِ قَبْلَ سُهَيْلٍ تقول العرب : حَضَارِ والوَزْنُ مُحْلِفَان وذلك أَنَّهما يَطْلُعان قَبْلَه فيَظنُّ الناسُ بكلِّ واحدٍ منهما أَنَّه سُهَيْلٌ فيتَحالفون على ذلك . وفي كتاب أَنواء العرب : ويكونُ مع حَضارِ كواكِبُ صِغارٌ يقالُ لها : الفُرُودُ سُمِّيَتْ بذلك لانفِرادِهَا عنه من جانب . وذَهَبٌ مُفَرِّدٌ كمُعَظَّمٍ مُفَصَّلٌ بالفَرِيدِ . ومن سَجَعَاتِ الأَساس : كَم في تَفَاصِيلِ المُبَرَّد مِن تَفْصِيلٍ فَرِيدٍ ومُفْرَّد : والفِرِنْدَادُ بالكسر : شَجَرٌ قاله ابنُ سيده و : ع به قَبْرُ ذي الرمة الشاعرِ المشهورِ . وقيل : رَمْلَةٌ مُشْرِفَةٌ في بلادِ بَنِي تَميمٍ ويزعمون أَنَّ قَبر ذي الرُّمَّة في ذِرْوَتِهَا قال ذو الرمة :
" ويافِعٌ من فِرِندَادَيْنِ مَلْمُومُ ثَنَّاه ضرورةً . وفي التهذيب : فِرِنْدَادٌ : جبلٌ بناحيِة الدَّهْنَاءِ وبِحِذائِهِ جَبَلٌ آخَرُ ويقال لهما معاً : الفِرِنْدَادَانِ . وأَنشدَ بيتَ ذي الرُّمة ذكَره في الرُّباعيِّ . والفَوَارِدُ من الإِبلِ : التي لا تُشْبِهُهَا فُحُولٌ . ويقال : لَقِيتُه فَرْدَيْنِ أَي لم يكن معَنَا أَحَدٌ وعبارة اللسان لَقِيتُ زيداُ فَرْدَيْنِ إذا لم يكن معكما أَحدٌ . والفَرْدَيْنِ بصيغة التَّثْنِية : قناةٌ . وزيادُ بنُ الفَرْدِ أَو ابنُ أَبي الفَرْدِ ويقال : القرْد بالقاف صَحابِيٌّ لم يَصِحَّ حَدِيثُه . كذا في معجم الصَّحَابَة . وَحفْصٌ الفَرْدُ المِصْرِيُّ أَبو حفصٍ من الجَبْرِيَّةِ مشهورٌ من المتكلِّمين . وكان قد تَلمذَ أَبا يوسف وناظر الشافعي . والفَرْدُ : اسم سَيْفِ عبد اللهِ بنِ رَوَاحَةَ بن ثَعْلَبَةَ الأَنصاريّ أَبي محمد النقيبِ البَدْرٍيِّ رضي الله عنه والفارِدُ من السُّكَّرِ : أَجْوَدُهُ وأَبْيَضُهُ . والفارِد : جَبَلٌ بِنَجْدٍ تقدَّمَ ذكره . والفُرَدَةُ كَهُمَزَةٍ : من يَتْرُك الرُّفْقَة ويَذْهَبُ وَحْدَه . والفُرْدَاتُ بضم الفاءِ وسكون الراءِ : الآكامُ . ويقال : سَيْفٌ فَرْدٌ بفتح فسكون وفَرِدٌ ككَتِفِ وفَرِيدٌ كأَمِيرٍ وفَرَدٌ محرّكَة وفَرْدَدٌ كجعفرٍ وفِرِنْدٌ بالكسر أَي لا نظيرَ له من جَوْدتِه فهو مُنْقَطِعُ القَرِينِ هكذا فَسَّرا بنُ السِّكّيت في قوله :
" طاوِي المَصِيرِ كسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفردِ قال : الفردُ والفُرُدُ بالفتح والضم ولم أَسمع بالفرد إلا في هذا البيت . والذي في الكملة : سيف فَرَدٌ وفَرِيدٌ : ذو فِرِنْد . فتأَمَّلْ ذلك . وأَفْرَدَهُ : عَزَلَهُ . وأَفْرَدَ إليه رَسُولاً : جَهَّزَهُ . وأَفردَت المَرْأَةُ : وضَعَتْ واحدةً هكذا في النُّسْخَة : وفي بعْضها : واحداً فهي مُفْرِدٌ ومُوحِدٌ ومُفِذُّ . وزاد في الأِساس : وأَتْأَمَت إذا وَضَعت اثْنَيْنِ . قال الأَزهريُّ ولا يُقالُ ذلك في الناقَةِ لأَنَّها لا تَلِدُ إِلاَّ واحدِاً وكذا في اللسان . وفَرْدَدُ كجعفر : ة بسمرقند منها أبو إسحاقَ إبراهيمُ بن منصور ابنِ شُرَيْحٍ عن محمد بن أَيوبَ الرازيّ
ومما يستدرك عليه : المُفْرَد : ثَوْرُ الوَحْشِ وفي قصيدة كَعْب :
" تَرْمِي الغُيُوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهَقٍ شَبَّهَ به النّاقًَةَ . وفي الحديث : لا تُعَدُّ فارِدَتُكم يعني الزائدةَ على الفَرِيضةِ أَي لا تُضَمُّ إلى غَيرِهَا فَتُعَدّ معها وتُحْسَب . وقال الزمخشريُّ في الأِساس : الفاردةُ هنا . هي التي أَفرَدْتَها عن الغَنَمِ تَحْلبُها في بَيْتِك . وفي حديث أَبي بكرٍ : فَمِنْكُمْ المُزْدَلِفُ صاحِبُ العِمَامةِ الفَرْدَةِ إِنما قيل له ذلك لأنه كان إذا رَكِبَ لم يعتمَّ معه غَيْرُه إِجلالاً له . وفي الحديث : لا يَغُلَّ فارِدَتُكم فسره ثعلبٌ فقال : معناه من انفرَدَ منكُم مثل واحدٍ أَو اثنين فأَصاب غَنِيمَةً فلْيَرُدَّها على الجَمَاعَةِ ولا يَغُلَّها أَي لا يَأْخذْها وَحْدَه . واسْتَفْرَدْتُ الشيء إذا أَخذته فَرْداً لا ثانِيَ له ولا مِثْل قل الطِّرِماحُ يذْكُر قِدْحاً من قِدَاحِ المَيْسِرِ :
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَألِ بارِحَةً ... جالَ بَرِيحاً واستفرَدَتْهُ يَدُه
والفارِدُ والفَرَدُ : الثَّوْرُ . وعَدَدْتُ الجَوْزَ أَو الدَّرَاهِمَ أَفراداً أَي واحداً واحداً . وفرْدٌ : كَثِيبٌ مُنْفَرِدٌ عن الكُثْبَانِ غَلَبَ عليه ذلك وليس فيه الاَلفُ واللام حتى جُعِلَ ذلك اسماً له كزَيْدٍ ولم يُسمَع فيه الفَرْد . وفي حديثِ الحُدَيْبِيَة : لأُقاتِلَنّهم حتى تَنْفَرِدَ سالِفَتِي أَي حتى أَموت . السالِفةُ : صفحةُ العُنُقِ وكَنَآ بانفِرادِها عن المَوْتِ لأَنَّهَا لا تَنْفَرِدُ عَمَّا يَلِيها إِلا به . واستفرَدَ الغَوَّاصُ الدُّرَّةَ : لم يَجِدْ معَها أُخرَى . كذا في الأَساس . وفُرُودُ النُّجومِ مثل أَفرادِهَا

##### Türkçe

فرد
**فَرَدَ** - **يَفْرُدُ** (**فَرِدَ** - **يَفْرُدُ**) - **فَرْد** -**أَفْرَاد** - **فُرَادى**
**فَرَدَ** - **يَفْرُدُ** (**فَرِدَ** - **يَفْرُدُ**) + **الكائنُ**: kendi başına ve yalnız başına olur: tek başına kalır yahut ayrılır yahut bir şeyler veya varlıklar grubundan kendi başına ayrışır veya temayüz eder
**فَرْد**: “ **فَرَدَ** - **يَفْرِدُ** ” fiilinin isim-fiilidir: tek başına olma: ve o, كذلك mef‘ûl manasında: başkasından yalıtılmış ve ayrılmış varlık; onunla birlikte başka olmaksızın, yalnız, yanında bir başkası olmaksızın
**أفراد**: “ **فَرْد** ”ün çoğulu
**فُرَادَى** : “ **أفراد** ”dan hâl: her biri kendi başına, yalnız başına, yanında başka olmaksızın

Ve lafız, “ **التفرد والعنوسة واليتم** ” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**أَحِدَ** - **يَأْحَدُ**، **فَرَدَ** - **يَفْرُدُ** (**فَرِدَ** - **يَفْرُدُ**)، ٍ**وَتِرَ** - **يَوْتَرُ**، **آمَ** - **يَئيْمُ**، **يَتِمَ** - **يَيْتَمُ** (**يَتَمَ** - **يَيْتِمُ**)، **مَاسَ** - **يَمُوسُ**

فرد
 	﴿**ونرثه ما يقول ويأتينا فردا(80)**﴾ مريم ﴿**وكلهم آتيه يوم القيامة فردا(95)**﴾ مريم
 	﴿**وزكريا إذ نادى ربه رب لا تذرني فردا وأنت خير الوارثين(89)**﴾ الأنبياء

فرادى
 ﴿**ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم أول مرة وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم وما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم أنهم فيكم شركاء لقد تقطع بينكم وضل عنكم ما كنتم تزعمون(94)**﴾ الأنعام
 	﴿**قل إنما أعظكم بواحدة أن تقوموا لله مثنى وفرادى ثم تتفكروا ما بصاحبكم من جنة إن هو إلا نذير لكم بين يدي عذاب شديد(46)**﴾ سبأ

مختار الصحاح
● [**فرد**] ف ر د: **الفَرْدُ** tek olan (çiftin karşıtı)dır; çoğulu **أفراد** ve **فُرادَى** (ötre ile) القياس dışı olarak; sanki **فردان**ın çoğulu gibidir. **الفَرِيدُ**: inci, dizilip başkasından ayrıldığında; ve denildi ki: **فَرائدُ الدر** incinin büyükleridir. Ve denilir: **جاءوا فُراداً** ve **فُرادَى** tenvinli ve tenvinsiz; yani birer birer. Ve **فَرَد** manasında **انْفَرد**: **يَفْرُد** (ötre ile), **فَرادةً** (fetha ile). Ve **تَفَرَّدَ** bununla. Ve **اسْتَفْرَدَهُ**: onunla baş başa kaldı / onu tek başına aldı.

الراغب
فرد
- **الفرد**: kendisine başkası karışmayan; o, **الوتر**dan daha genel ve **الواحد**dan daha özeldir; çoğulu: **فرادى**. Yüce Allah dedi ki: }**لا تذرني فردا**﴿[الأنبياء/89]، yani: yalnız. Ve Allah hakkında denilir: **فرد**; bütün şeylerin, şu sözüyle işaret edilen ikililikte oluşuna aykırı olduğuna dikkat çekmek için:﴾**ومن كل شيء خلقنا زوجين**﴿[الذاريات/49]، ve denildi ki: manası, kendisi dışındakinden müstağni olandır; şu sözüyle işaret ettiği gibi:﴾**غني عن العالمين**﴿[آل عمران/97]، ve eğer “o, وحدانيته ile münferittir” denilirse, manası: her تركيب ve ikililikten müstağnidir; bütün موجوداتın hepsine muhalif olduğuna dikkat çekmek için. Ve **فريد**: bir (tek); çoğulu **فرادى**; **أسير** ve **أسارى** gibi. Dedi ki:﴾**ولقد جئتمونا فرادى**{ [الأنعام/94].

ملخص اللسان:
1. Ve **فَرَدَ** işte **بالأَمر** **يَفْرُد**
2. **فرد**: Allah تعالى ve تقدس, O **الفَرْدُ**dür; ve O, خلقı dışında işte **تَفَرَّدَ**. Ve Allah تعالى’nın sıfatlarında **الفَرْد**: benzeri olmayan, misli olmayan, ikincisi olmayan **الواحد الأَحد**dır.
3. Ve **الفرد**: tek olan (çiftin karşıtı); çoğulu **أَفراد** ve **فُرادَى**; قياس dışı olarak; **الفَرْدُ** **الزَّوْج**ün yarısıdır,
4. Ve **الفرد** ayrıca: benzeri olmayan,
5. Ve **أَفرادُ النجوم**: göğün ufuklarında doğan **الدَّرارِيُّ**dir; diğer yıldızlardan uzaklaşması ve tek başına kalması sebebiyle böyle adlandırıldı.
6. Ve denilir: **اسْتَفْرَدْتُ** şeyi; eğer onu **فَرْداً** aldım ise; onun için ikinci yoktur ve misil yoktur,
7. Ve **اسْتَفْرَدَ** şeyi: onu arkadaşlarının arasından çıkardı.
8. Ve **الفَرْدُ**: **اللَّحْي**in tek tarafıdır; sanki teklenmiş olarak tasavvur edilir,
9. Ve **فَرْدٌ**: kum tepelerinden ayrı bir **كَثِيبٌ**; bu ona galip oldu (bu adla anılır oldu),
10. Ve **الفَريدُ** ve **الفَرائدُ**: inci ile altın arasını ayıran **الشَّذْرُ**; onun teki **فَريدَةٌ**dir; kıymetli cevher; sanki türünde teklenmiş gibi,
11. Ve **أَفْرَدْتُه**: onu ayırdım / tecrit ettim،

لسان العرب

● - **فرد**: Allah Teâlâ ve takaddes O, **الفَرْدُ**’dür; ve emirde, yaratılmışlarından ayrı olarak **تَفَرَّدَ** etmiştir. **الليث**: Allah Teâlâ’nın sıfatlarında **الفَرْد**; benzeri, misli ve ikincisi olmayan **الواحد الأَحد**’dir. **الأَزهري** dedi: Onu, sünnette vârid olan Allah Teâlâ’nın sıfatlarında bulmadım; dedi: Allah Teâlâ, ancak kendisini vasfettiği yahut Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) kendisini vasfettiği şeyle vasfedilir; dedi: **الليث**’in onu nereden getirdiğini bilmiyorum. Ve **الفرد**: **الوتر**’dir; cem‘i **أَفراد** ve **فُرادَى**’dır; kıyasa göre olmaksızın; sanki **فَرْدانَ**’ın cem‘i gibidir. **ابن سيده**: **الفَرْدُ** **الزَّوْج**’un yarısıdır; ve **الفرد**: **المَنْحَرُ** (onun “**المنحر**” sözü asılda böyle; kenarına es-Seyyid Murtazâ “doğrusu **المتحد**” diye yazmış; ve **القاموس**’ta: **الفرد** **المتحد**’dır.) ve cem‘i **فِرادٌ**’dır; **ابن الأَعرابي** şu beyti okudu:
تَخَطُّفَ الصَّقْرِ فِرادَ السِّرْبِ
Ve **الفرد** ayrıca: benzeri olmayan kimsedir; cem‘i **أَفراد**’dır. Denir: şey **فَرْدٌ** ve **فَرَدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فُرُدٌ** ve **فارِدٌ**.
Ve **المُفْرَدُ**: yaban öküzüdür; ve Ka‘b’ın kasidesinde:
تَرْمِي الغُيوبَ بَعَيْنَي مُفْرَدٍ لَهِقٍ
**المفرد**: yaban öküzüdür; onunla deveyi benzetti. Ve öküz **فُرُدٌ** ve **فارِدٌ** ve **فَرَدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَرِيد**; hepsi **مُنْفَرِدٍ** mânâsındadır. Ve **سِدْرَةٌ فارِدَةٌ**: diğer **السِّدْر**’lerden ayrılmıştır. Ve hadiste: “**لا تُعَدُّ فارِدَتُكُم**”; yani farzın üstündeki (ziyade olan) demektir; yani başkasına katılmaz da onunla birlikte sayılır ve hesaplanır olmaz. Ve Ebû Bekir hadîsinde: “Sizden, **المُزْدَلِفُ** olan, **صاحِب العِمامة الفَرْدَة** (tek sarık sahibi) kimdir?”; ona bu ancak şu sebeple denildi: bindiği zaman, ona tazim olarak, onunla birlikte başkası sarık sarınmazdı. Ve hadiste: Ensardan bir adamı yarıp (başını) yardığını şikâyet eden bir adam geldi; dedi ki:
يا خَيْرَ مَنْ يَمْشي بِنَعْلٍ فَرْدِ،
أَوْهَبَه لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ
(onun “**وأهبه**” sözü burada vavdan önce elif ile böyle; **النهاية**’de de **ن هـ د** maddesinde böyle; müellife orada da gelecektir: “**وهبه**”.) Bir tek kat olan ve kat üstüne kat yamalanmamış ve çiftlenmemiş olan nalı kastetti; onlar, nalın inceliğiyle övünürler; onu ancak kralları ve efendileri giyer; kastetti: Araplardan büyüklerin hayırlısı; çünkü nal giymek onlara, Acemlerden ayrı olarak mahsustur. Ve **شجرة فارِدٌ** ve **فَارِدَةٌ**: kenara çekilmiş (ayrılmış)tır; **المسيب بن علس** dedi:
في ظِلِّ فاردَةٍ منَ السِّدْرِ
Ve **ظبية فاردٌ**: sürüden kopup ayrılmış tek dişidir. Onun sözü: “**لا بَغُلَّ فارِدَتكم**”; onu **ثعلب** tefsir etti ve dedi: mânâsı: sizden bir yahut iki gibi tek başına ayrılan kimse ganimet elde ederse onu cemaate geri versin ve onu **يَغُلَّ** etmesin; yani onu tek başına almasın. Ve **ناقة فارِدَةٌ** ve **مِفْرادٌ**: otlaklarda tek başına ayrılır; erkeği yalnız **فاردٌ**’dır, başkası değil.
Ve **أَفرادُ النجوم**: göğün ufuklarında doğan **الدَّرارِيُّ**’dir; diğer yıldızlardan uzaklaşıp ayrılmaları sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve develerden **الفَرُودُ**: otlakta ve su içmede kenara çekilenlerdir. Ve “işte **فَرَدَ**” (**يَفْرُد**) ve **تَفَرَّدَ** ve **انْفَرَدَ** ve **اسْتَفْرَدَ**; **ابن سيده** dedi: ve ben, **اللحياني**’nin **فَرِدَ** ve **فَرُدَ**’u rivayet ettiğini ve “falancayı **اسْتَفْرَدَ**”: onunla baş başa kaldı (yalnız kaldı) dediğini görüyorum. **أَبو زيد**: “Bu işte **فَرَدْتُ** (ben ayrıldım) onunla **أَفْرُدُ**; **فُروُداً**” (yalnız kalma) ile; onunla yalnız kaldığın zaman. Ve denir: “Şeyi **اسْتَفْرَدْتُ**” ikinci ve misli olmaksızın onu tek olarak aldığım zaman; **الطرماح** meysir oklarından bir ok parçasını zikrederek dedi:
إِذا انْتَخَت بالشَّمال بارِحةً،
حال بَريحاً واسْتَفْرَدَتْهُ يَدُه
Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَدُ**: öküzdür; ve **ابن السكيت** onun şu sözünde:
طاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفَرَدِ
dedi: **الفَرَدُ** ve **الفُرُدُ**, fetha ve damme ile; yani o, eşinden kopuktur; kalitesinde benzeri yoktur. Dedi: **الفَرَد**’i ancak bu beyitte işittim.
Ve “şeyi **اسْتَفْرَدَ**”: onu arkadaşlarının arasından çıkardı. Ve onu **أَفرده**: onu **فَرْداً** yaptı. Ve “**جاؤوا فُرادَى وفِرادَى**”: yani birer birer. **أَبو زيد** **الكلابيين**’den: “Bize **فرادى** geldiniz; onlar ise **فُرادٌ** ve çiftlerdir; tenvin yaptılar.” Dedi: Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: “**ولقد جئتمونا فُرادَى**”; şüphesiz **الفراء** dedi ki: **فرادى** bir cem‘dir. Dedi: Araplar “kavim **فرادى**” derler; ve “**فُرادَ** ey şu” derler de onu cer etmezler; onu **بِثُلاثَ** ve **رُباعَ**’a benzettiler. Dedi: ve **فُرادَى**’nın tekili **فَرَدٌ** ve **فَرِيدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَرْدانُ**’dır; bu mânâda **فرْد** câiz değildir; dedi ve bazıları bana şu beyti okudu:
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تحتَ لَبانِه،
فُرادَ ومَثْنى، أَضعَفَتْها صَواهِلُهْ
Ve **الليث** dedi: **الفَرْدُ** tek başına olan şeydir. Denir: **فَرَدَ** (**يَفْرُدُ**) ve “onu **أَفْرَدْتُ**”: onu bir yaptım. Ve denir: kavim **فُراداً** ve **فُرادَى** geldi; tenvinli ve tenvinsiz; yani birer birer.
Ve cevizi yahut dirhemi **أَفراداً** saydım; yani birer birer. Ve denir: falan onlara karşı **استطرد** etti; her ne zaman bir adamı **استفرد** etse onun üzerine döndü de onu yere serdi. Ve **الفَرْدُ**: sakalın tek yanı; sanki tek (müfret) tasavvur edilir; cem‘i **أَفراد**’dır. **ابن سيده** dedi: bu, Sîbeveyh’in “**نحو فَرْدٍ وأَفْراداٍ**” sözüyle kastettiği şeydir; **الزوج**’un zıddı olan **الفرد**’i kastetmedi; çünkü o, neredeyse cem‘ yapılmaz. Ve **فَرْدٌ**: kum tepelerinden ayrılmış tek bir kum tepesidir; bu ona galip gelmiştir; onda elif-lâm vardır (* onun sözü: “onda elif-lâm vardır” daha sonra “**ولم نسمع فيه الفرد**” sözüne muhaliftir.), ta ki onu Zeyd gibi bir isim yaptı; onda **الفرد**’i işitmedik; dedi:
لَعَمْري لأَعْرابيَّة في عَباءَةٍ
تَحُلُّ الكَثِيبَ من سُوَيْقَةَ أَو فَرْداً
Ve **فَرْدَةُ** ayrıca: bilinen bir kumluktur; **الراعي** dedi:
إِلى ضَوءِ نارٍ بَيْنٍ فَرْدَةَ والرَّحَى
Ve **فَرْدَةُ**: **جَرْم** sularından bir sudur.
Ve **الفَريدُ** ve **الفَرائِدُ**: boynun köküne bitişik olan altı **المَحال**’in sonuncuları ile, **بيت العَجْبِ**’in altısı ile bunların arasına düşüp ayrılmış olan **المَحال**’dir; ayrılmış olmaları sebebiyle böyle adlandırıldı; tekili **فَريدَة**’dir. Ve denildi ki: **الفَريدة**; **المَعاقِم**’e bitişik olan **الصَّهْوَة**’den çıkan **المَحالة**’dır; bazı atlarda kabarabilir; ona ancak **فَريدَة** denildi; çünkü sırtın omurları ile sırtın **مَحال**’i (* onun “**وبين محال الظهر**” sözü, güvenilen asılda böyle; o, “sırtın omurları ile” sözünün aynıdır; en iyisi, **شارح القاموس**’un ibaresini naklederken yaptığı gibi ikisinden birini silmektir.) ve sağrının **معَاقِم**’i arasında düşmüştür; **المَعاقِمُ**: kemik uçlarının birleşme yeridir; ve sağrının **معاقِم**’i.
Ve **الفَريدُ** ve **الفَرائدُ**: inci ile altın arasını ayıran **الشَّذْر**’dür; tekili **فَريدَةٌ**’dir; ona Acem dilinde **الجاوَرْسَقُ** denir; onun satıcısı **الفَرَّادُ**’dır.
Ve **الفَريدُ**: dizildiği ve başkasıyla ayrıldığı zaman **الدُّرُّ**’dür. Ve denildi ki: **الفَريدُ**, هاء’sız olarak, sanki türünde tek başına bırakılmış gibi kıymetli cevherdir; onun sanatkârı **الفَرَّادُ**’dır. Ve **ذَهَبٌ مُفَرَّدٌ**: **الفريد** ile ayrıntılanmış (fasıllanmış)tır. Ve **إِبراهيم الحربي** dedi: **الفَريدُ**, **الفَريدَة**’nin cem‘idir; o da inci gibi olan gümüşten **الشَّذْر**’dür. Ve **فَرائِدُ الدرِّ**: onun büyükleridir. **ابن الأَعرابي**: ve adam **فَرَّدَ** eder; fıkıh tahsil ettiği, insanlardan ayrıldığı ve emir ve nehyi gözetmekle baş başa kaldığı zaman.

Ve haberde gelmiştir: **طوبى للمفرِّدين**. Kuteybî bu hadis hakkında dedi ki: **المُفَرِّدون** insanlar arasından yoldaşları helâk olmuş, içinde bulundukları nesil gitmiş, kendileri kalmış olup Allah’ı zikreden kimselerdir. Ebû Mansûr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin **التفريد** hakkındaki sözü, benim yanımda Kuteybî’nin sözünden daha isabetlidir.

Ve Ebû Hureyre’den hadiste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, Mekke yolunda **بُجْدانُ** denilen bir dağ üzerinde idi; şöyle dedi: “Yürüyün; işte bu **بُجْدانُ**’dır; **المُفَرِّدون** öne geçti.” Bir rivayette: “**طوبى للمُفَرِّدين**.” Dediler ki: “Ey Allah’ın Resûlü, **المُفَرِّدون** kimlerdir?” Dedi ki: “Allah’ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar.” Bir rivayette dedi ki: “Allah’ın zikrinde titreyen kimseler.”

Ve denilir: **فَرَدَ** (sözü: “**ويقال فرد**” yani **الراء**’ın üçlü harekesi üzeredir) görüşüyle; ve **أَفْرَدَ** ve **فَرَّد** ve **استَفْرَدَ**, **انْفَرَد به** mânâsınadır.

Ve Hudeybiye hadîsinde: “Onlarla mutlaka savaşacağım; tâ ki **سالِفَتي** ayrılıncaya kadar”; yani tâ ki öleyim. **السالفة**: boynun yanı (sayfası)dır; ve onun ölümden ayrılmasıyla kinaye yaptı; çünkü o, yanındakilerden ancak onunla (ölümle) ayrılır.

Ve **أَفْرَدْتُه**: onu ayırdım (tecrit ettim). Ve **أَفْرَدْتُ إِليه رسولاً**: ona bir elçi gönderdim.

Ve dişi **أَفْرَدَتِ**: bir tane doğurdu; o hâlde o **مُفْرِدٌ** ve **موُحِدٌ** ve **مُفِذٌّ**’dür. Dedi ki: Bu, deve hakkında söylenmez; çünkü o ancak bir tane doğurur.

Ve **فَرِدَ** ve **انْفَرَدَ** mânâ bakımından (aynıdır). Sümme el-Kuşeyrî dedi ki:

ولم آتِ البُيوتَ مُطَنَّباتٍ،
بأَكْثِبَةٍ فَرِدْنَ من الرَّغامِ

Ve dersin: **لِقيتُ زيداً فَرْدَيْنِ**; ikinizle beraber hiç kimse olmadığında.

Ve **تَفَرَّدْتُ بكذا** ve **استَفْرَدْتُه**: onunla tek kaldığında (yalnız kaldığında).

Ve **الفُرُودُ**: yıldızlardır; (sözü: “**والفرود كواكب**” asılda böyle; ve Kâmûs’ta **الفردود**; şârihi, Tekmile’nin nassı üzere, “**كسرسور**” gibi diye ziyade etti; ve bazı nüshalarda **الفرود**.) **الثُّرَيَّا** etrafında parlak (zâhir)dır.

Ve **الفُرودُ**: **حَضارِ** etrafında yıldızlardır. Ve bu **حِضارِ** bir yıldızdır ve o, **المُحْلِفَيْنِ**’den biridir. Sa‘leb inşâd etti:

أَرى نارَ لَيْلى بالعَقِيقِ كأَنَّها
حَضارِ، إِذا ما أَعرضَتْ، وفُرودُها

Ve **فَرُودٌ** ve **فَرْدَة**: iki yerin adıdır. Bazı gafiller dedi ki:

لَعَمْرِي لأَعْرابِيَّةٌ في عَباءَةٍ
تَحُلُّ الكَثِيبَ مِنْ سوُيْقَةَ أَو فرْدا،
أَحَبّ إِلى القَلْبِ الذي لَجَّ في الهَِوِى،
من اللاَّبِساتِ الرَّيْطَ يُظْهِرْنَه كَيْدا

İki beyitten birini **أَرْدَفَ** etti, ötekini **يُرْدِفِ** etmedi.

İbn Sîde dedi ki: Bu nadirdir. Ve bunun benzeri Ebû Firavun’un sözü:

إِذا طَلَبْتُ الماءَ قالَتْ: لَيْكا،
كأَنَّ شَفْرَيْها، إِذا ما احتَكَّا،
حَرْفا بِرامٍ كُسِرا فاصْطَكَّا

Dedi ki: Onun “**أَو فَرْداً**” sözü, **فَرْدَة**’den **مُرَخَّماً** olabilir; onu, nida dışında, zaruret sebebiyle terhîm etti; Züheyr’in sözü gibi:

خُذوا حَظَّكُم، يا آلَ عِكْرِمَ، واذْكُروا
أَواصِرنا، والرِّحْمُ بالغَيْبِ تُذْكَرُ

**عِكرمةَ**’yı kastetti.

Ve **الفُرُداتُ**: bir yer adıdır. Amr b. Kumey’e dedi ki:

نَوازِع للخالِ، إِنْ شِمْنَه
على الفُرُداتِ يَسِحُّ السِّجالا

**مقاييس اللغة:**
(**فرد**) **الفاء** ve **الراء** ve **الدال** sahih bir asıldır; birliğe delâlet eder. Bundan: **الفَرْد**; o **الوَتْر**’dir. Ve **الفارد** ve **الفَرْد**: münferit boğa. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden koptu; yine bunun gibi **السِّدرة الفاردةُ**; diğer **السِّدر**’den ayrılıp tek kaldı. Ve **أفراد النجوم**: göğün ufuklarında **الدَّراريُّ**’dir. Ve **الفريد**: dizildiği zaman ve arası, ondan başkasıyla ayrılıp fasledildiği zaman **الدُّرُّ**’dür. Allah doğruyu daha iyi bilendir.

**القاموس المحيط:**
**الفَرْدُ**: çiftin yarısıdır; ve birleşik/tek olandır; çoğulu **فِرادٌ**. Ve benzeri olmayan kimse; çoğulu **أفْرادٌ** ve **فُرادى**. Ve sakalın tek yanı; ve ayakkabılardan, ne dikilmiş ne de kat kat yapılmış olan tek tabaka. Ve bir şey **فارِدٌ** ve **فَرْدٌ** ve **فَرَدٌ**, **جَبَلٍ** ve **كتِفٍ** ve **نَدُسٍ** ve **عُنُقٍ** ve **سَحْبانَ** ve **حَليمٍ** ve **قَبولٍ** gibi: tek başına olan. Ve bir ağaç **فارِدٌ**: kenara çekilmiş. Ve **ظَبْيَةٌ فارِدٌ**: sürüden ayrı, münferit. Ve bir dişi deve **فارِدَةٌ** ve **مِفْرَادٌ** ve **فَرُودٌ**: otlakta tek başına dolaşır. Ve **أفْرادُ النُّجومِ** ve onların **فُرودُها**: göğün ufuklarında doğanlar. Ve **فَرَّدَ تَفْريداً**: fıkıh öğrendi; insanlardan ayrıldı; emir ve nehyi gözetmek için yalnız kaldı; bundan: “ **طُوبَى لِلمُفَرِّدِينَ** ” ve “ **سَبَقَ المُفَرِّدونَ** ”; onlar, Allah Teâlâ’nın zikriyle sarsılanlardır; onlar ayrıca, akranları helâk olup kendileri kalanlardır. Ve **راكِبٌ مُفَرِّدٌ**: yanında devesinden başka bir şey olmayan. Ve **فَرِدَ بالْأَمْرِ**; **الراء**’ın üçlü harekesiyle; ve **أفْرَدَ** ve **انْفَرَدَ** ve **اسْتَفْرَدَ**: onunla tek başına kaldı. Ve **جاؤُوا فُراداً وفِراداً وفُرادى وفُرادَ وفَرادَ وفَرْدَى**; **سَكْرَى** gibi; yani birer birer; ve tek olan: **فَرَدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَريدٌ** ve **فَرْدانُ**; ve bu mânada **فَرْدٌ** câiz değildir. Ve **اسْتَفْرَدَ فلاناً**: onunla baş başa kaldı; ve şeyi: onu arkadaşlarının arasından çıkardı. Ve **فَرْدٌ** ve **فِرْدٌ** ve **فُرْدٌ** ve **فَرْدَةُ** ve **فَرَدَى**; **جَمَزَى** gibi; ve **فارِدٌ** ve **الفُرُداتُ**; iki dammeyle: yerlerdir. Ve **فَرْدَةُ**: çölde bir dağdır. Ve bir başkası **لطّيِّئ**’e aittir; ve **لِجَرْمٍ** için bir sudur; yahut o **القاف** iledir. Ve **الفَريدُ**: inci ile altın arasını ayıran **الشَّذْرُ**dür; çoğulu **فَرائِدُ**; ve kıymetli cevher; **الفَريدَةِ** gibi; ve dizildiği ve başkasıyla ayrılıp fasledildiği zaman **الدُّرُّ**; onun satıcısı ve yapıcısı **فَرَّادٌ**dur; ve diğer altı **المَحالِ**in sonuncusunun—**دَأْيَ العُنُقِ**’u izleyen—ile, **العَجْبِ** ile bunlar arasındaki altı arasında kalan, ayrılıp tek kalmış **المَحالُ**; **الفَرائِدِ** gibi. Ve **الفُرْدُودُ**: **الثُّرَيَّا**’nın arkasında dizilmiş yıldızlardır. Ve **ذَهَبٌ مُفَرَّدٌ**: **الفريدِ** ile ayrılıp fasledilmiş. Ve **الفِرِنْدادُ**: bir ağaçtır; **ع**; üzerinde **ذي الرُّمَّةِ**’nin kabri vardır. Ve develerden **الفَوارِدُ**: erkek develerin benzemediği olanlar. Ve ona **فَرْدَيْنِ** olarak rastladım; yani bizimle kimse yoktu. Ve **الفَرْدَيْنِ**: bir kızdır. Ve **زِيادُ بنُ الفَرْدِ** yahut **أبي الفَرْدِ**: sahâbîdir. Ve **حَفْصٌ الفَرْدُ المِصْرِيُّ**: **الجَبْرِيَّةِ**’dendir. Ve **الفَرْدُ**: Abdullah b. Revâha’nın kılıcıdır. Ve şekerden **الفارِدُ**: onun en iyisi ve en beyazıdır; ve Necd’de bir dağdır. Ve **كهُمَزَةٍ** gibi: tek başına giden kimse. Ve **الفُرْداتُ**; **الفاءِ**’ın dammesiyle: tepeciklerdir.

Ve bir kılıç **فَرْدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَريدٌ** ve **فَرَدٌ** ve **فَرْدَدٌ** ve **فِرِنْدٌ**: benzeri olmayan. Ve **أفْرَدَه**: onu ayırdı; ve onu elçi olarak: onu donattı. Ve kadın: bir tane doğurdu; o hâlde o **مُفْرِدٌ**dir; ve dişi deve hakkında söylenmez; çünkü o ancak bir tane doğurur. Ve **فَرْدَدُ**: Semerkand’da bir yer.

**تاج العروس:**
**ف - ر - د**
**الفَرْدُ**: çiftin yarısıdır. Ve **الفَرْد**: birleşik/tek olandır; çoğulu: **فِرَادٌ**; kesre ile, فتح ile gelen **فَعْل**’in cem‘inde القياس üzere. Ve **اللّيث**’ten: Allah Teâlâ’nın sıfatlarında **الفَرْدُ**: “ **مَن لا نَظِيرَ لهُ** ”; ne benzer, ne misli, ne de ikinci. **الأزهري** dedi: Sünnette vârid olan Allah Teâlâ’nın sıfatlarında onu bulmadım; dedi: Allah Teâlâ ancak kendisini vasfettiğiyle yahut Peygamber صلى الله عليه وسلم’in onu vasfettiğiyle vasfedilir; dedi: **اللّيث** bunu nereden getirdi bilmiyorum. Ve **الفَرْدُ**: **الوِتْر**’dir; çoğulu **أَفرادٌ** ve **فُرَادَى**; kıyasa aykırı olarak; sanki **فَرْدَانَ**’ın cem‘i gibi; **سَكْرَاى** ve **سُكَرَان** gibi. Ve bazısı onu, **فرخ**’ta zikredilen üç lafza ilhak etti. Ve **الفَرْد**: sakalın tek yanı; sanki tek kılınmış gibi vehmedilir; cem‘i **أَفرادٌ**dur. **ابن سيده** dedi: Bu, **سيبويه**’in “**فَرْد** ve **أَفراد** gibi” sözüyle kastettiğidir; **الفَرْد**’i—çiftin zıddı olanı—kastetmedi; çünkü o neredeyse cem‘ edilmez. Ve ayakkabılardan **الفَرْد**: tek tabaka olan, kat üstüne kat dikilmemiş ve kat kat yapılmamış olan **السِّمْطُ**tur. Hadiste: Ensardan bir adamdan başı yarılan bir adam şikâyet ederek geldi; dedi ki:
" **يا خَيْرَ مَن يَمْشِي بِنَعْلٍ فَرْدِ**
" **أَوْهَبَهُ لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ**
Tek tabaka olan ayakkabıyı kastetti; onlar ayakkabıların inceliğiyle övülürler; onu ancak kralları ve efendileri giyer. Kastetti: Arapların büyüklerinin en hayırlısı; çünkü ayakkabı giymek onlara, Acem’e değil. **اللسان**’da böyledir. Ve denir: bir şey **فارِدٌ** ve **فَرْدٌ**—fetha sonra sükûn ile—ve **فردٌ**; **جَبَلٍ** ve **كَتِفٍ** ve **نَدُسٍ** ve **عُنُقٍ** ve **سَحْبَانَ** ve **حَلِيمٍ** ve **قَبُولٍ** gibi: tek başına olan. Ve **النابغة**’nin beyti okunur:
" **مِنْ وَحْشِ وَجْرَةَ مَوْشِيٍٍّ أَكارِعُهُطاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفَرَدِ**
**الراءِ**’ın fethasıyla, dammesiyle ve kesresiyle; **الفاءِ**’ın fethasıyla; ve iki dammeyle. Yine bunun gibi: bir boğa **فارِدٌ** ve **فَرَدٌ** ve **فَرُدٌ** ve **فَرِدٌ** ve **فَرليد**; **مُنفردٍ** mânasında. Ve bir ağaç **فارِدٌ** ve **فارِدَةٌ**: kenara çekilmiş; diğer ağaçlardan ayrılıp tek kalmış. **المسيب بن عَلَسٍ** dedi:
" **في ظِلِّ فارِدَةٍ مِنَ السِّدْرِ**
Ve bir **سِدْرَةٌ فارِدَةٌ**: diğer **السِّدْر**’den ayrılıp tek kalmış. Ve **ظَبْيَةٌ فارِدٌ**: sürüden kopmuş, münferit. Ve bir dişi deve **فارِدةُ** ve **مِفرَادٌ** ve **فَرُودٌ**; **صَبُورٍ** gibi; otlakta ve sulakta ayrılıp kenara çekildiği zaman; ve erkek deve **فارِدٌ**dur, başka değil. Ve **أَفرادُ النُّجومِ** ve onların **فُرُودُها**: göğün ufuklarında doğanlardır; onlar **الدَّرَارِيُّ**dir; diğer yıldızlardan çekilip ayrılmaları ve tek kalmaları sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Ve **ابن الأَعرابيِّ**’den: adam **فَرَّدَ** **تَفْرِيداً**; fıkıh öğrendiği, insanlardan ayrıldığı ve emir ile nehyi gözetmek için yalnız kaldığı zaman. Bundan hadis: **طُوبَى للمُفَرِّدِينَ**; bu, Ebû Hureyre رضي الله عنه’dan rivayet edilen hadisin bir rivayetidir: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم Mekke yolunda **بُجْدَانُ** denilen bir dağ üzerinde idi; dedi ki: yürüyün; işte bu **بُجْدَانُ**; **سَبَقَ المُفَرِّدُون**. Dediler: Ya Resûlallah, **المُفَرِّدُون** kimlerdir? Dedi: Allah’ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar.” Müslim bunu sahihinde böyle rivayet etti. Ve ayrıca denir: onlar, başka bir rivayette geldiği üzere, Allah Teâlâ’nın zikriyle kendinden geçmiş olanlardır; onun metni: dedi: Allah’ın zikrinde kendinden geçenler; zikir onlardan ağırlıklarını indirir de kıyamet günü hafif gelirler. Ve onlar, yani **المُفَرِّدون**, ayrıca **القُتَيْبِيِّ**’nin hadisi tefsirindeki sözüne göre: ihtiyarlamış olanlar; ki akranları helâk olmuştur; nüshalarda böyle; bazısında **هَلَكَ لِداتُهُم** kesre ile; yani insanlardan; içinde bulundukları nesil gitmiş, kendileri kalmış; Allah عز وجل’i zikrederler. Bazı nüshalarda: **هَلَكت لَذَّاتُهم**. **أَبو منصور** dedi: **ابنِ الأعرابي**’nin **التَّفْرِيد** hakkındaki sözü, bana göre **القُتَيْبِيّ**’nin sözünden daha doğrudur. Ve **راكِبٌ مُفَرِّدٌ**: yanında devesinden başka bir şey olmayan. Ve **الأَساس**’ta: ihtiyaçları için **راكِباً مُفَرِّداً** gönderdiler: yanında ikinci yok. Ve **فَردَ بالأَمرِ**; **الرّاءِ**’ın üçlü harekesiyle; fetha meşhur olandır. **ابنُ سِيدَه** dedi: **اللِّحْيَانيَّ**’nin kesreyi ve dammeyi naklettiğini görüyorum. Ve **أَفْرَدَ** ve **انفَرَدَ** ve **استَفْرَدَ**: onunla tek başına kaldığı zaman. Ve **أَبو زَيْدٍ** dedi: **فَرَدْتُ بهذا الأَمْرِ أَفرُدُ به فُرُوداً**; onunla tek başına kaldığım zaman. Ve onların sözü: **جاءُوا فُرَاداً وفِرَاداً**; damme ve kesre ile, tenvinle; ve **فُرادَآ** **سُكَارَى** gibi; ve **فُرَادَ** **ثُلاثَ** ve **رُبَاعاَ** gibi; ve **فَرَادَ** fetha ile, gayr-i munsarif olarak; ve **فَرْدًَى** **سَكْرَى** gibi; yani birer birer. **أَبو زَيْدٍ** **الكِلابِيِّين**’den: “Bize **فُرَادى** geldiniz; onlar **فُرَادٌ** ve çiftlerdir” dedi; tenvin yaptılar. Dedi: Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: “ **ولَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى** ”; **الفَرَّاءَ** dedi: **فُرَادَى** bir cem‘dir; dedi: Araplar “kavim **فُرَادَى** ve **فُرَادَ**” der; onu i‘rablandırmazlar; **ثُلاثَ** ve **رُباعَ**’a benzetilmiştir. Dedi: tek olan: **فَرَدٌ** (hareke ile) ve **فَرِدٌ** **كَكَتِف** gibi; ve **فَرِيد** **كَأَمِير** gibi; ve **فَرْدَانُ** **كَسَكْرَانَ** gibi; ve bu mânada **فَرْدٌ** câiz değildir; yani fetha sonra sükûn ile. **الفرَّاءُ** dedi: Bazısı bana şu beyti okudu:
" **تَرَى النُّعَرَاتِ الزُّرْقَ تَحْتَ لَبَانِهِفُرَادَ ومثْنَى أَضْعَفَتْهَا صَوَاهِلُهْ**

Ve müellifin **بصائر ذوي التمييز**’inde: Bu, **تَمِيمِ بن أَبيِّ بن مُقْبل**’in bir atı vasfederken söylediği sözdür. Şöyle de rivayet olunur: **أُحَأدَ** ve **مَثنَى**; sonra dedi: Ve **فَرْدَى** geldi, **سَكْرَى** misali. Ondandır: **الأَعرجِ**’in, **نافِعٍ**’in ve **أبي عَمرٍو**’nun kıraati: “Ve andolsun size **فَرْدَى** geldiniz.”

**واسْتَفْرَد** falancayı: onunla baş başa kaldı. **واستَفْرَد** şeyi: onu arkadaşlarının arasından çıkardı. **وأَفْرَدَه**: onu tek yaptı.

Ve **الأَساس**’ta: Ve onu **استَفْردْته**; ona **بشُقورى** konuştum; yani onu tek buldum, onunla birlikte ikinci yok. Ve denir: Kavme doğru **استطرَدَ** etti; onlardan bir adamı **استَفْرَدَ** edince ona geri döndü de onu yere serdi.

Ve **فَرْدٌ** (fetha ile sonra sükûn), ve **فِرْدٌ** (kesra ile), ve **فُرْدٌ** (damma ile), ve **فَرْدَةُ** ( **تَمْرَة** gibi), ve **فَرَدَى** ( **جَمَزَى** gibi), ve **فارِدٌ**, ve **الفُرُداتُ** (sonuncusu iki damma iledir): bunların hepsi, yer adlarıdır; bunların sonuncusunun zikri **عَمْرو بنِ قَميئةَ**’nin sözünde gelmiştir.

Ama fetha ile sonra sükûn olana gelince: iki dağ arasında bir dağdır; onlara **الفَرْدَانِ** denir. Ama kesra ile sonra sükûn olana gelince: **بَطْنِ الإِيادِ** yanında, **يَرْبُوع بن حَنْظَلة** beldelerinden bir yerdir; sonra bir vukuadır. **المعجم**’de böyledir.

Ve **فارِدٌ**: Necd’de bir dağdır. Ve **فَرْدَةُ**: bâdiyede bir dağdır ve bilinen bir kumluktur. **الراعي** dedi ki:
" **إِلى ضَوْءِ نارٍ بين فَرْدَةَ والرَّحَى**

Ve denildi: Medine ile Şam arasında bir yerdir; Peygamber صلى الله عليه وسلم onu Kureyş’in kervanını karşılamak için gönderdiğinde **زيدُ بن حارثةَ** oraya vardı. Ve **عَبيدٍ**’in sözü rivayet edildi:
**فَفَرْدَةٌ فَقَفَا عِبِرٍّ ... ليس بها مِنْهُمُ عَرِيبُ**

Ve daha önce **ع - ر - د**’de geçti. Ve **لبيد** dedi ki:
**بِمَشارِقِ الجَبَلَيْنِ أَو بِمُحَجَّرٍ ... فَتَضَمَّنَتْهَا فَرْدَةٌ فرُخَامُها**

Ve **فَرْدَةُ**: **طَيِّئ**’e ait başka bir dağdır; ona **فَرْدَةُ الشموس** denir. Ve **فَرْدَةُ**: **جَرْم**’e ait bir sudur; orada **زيدِ الخَيْلِ**’in kabri vardır; yahut o **القاف** iledir; ileride gelecektir. Ve şairin sözünde:
**لَعَمْرِي لأَعْرَابِيَّةٌ في عَبَاءَةٍ ... تَحُلَّ الكَثِيبَ من سُوَيْقَةَ أَو فَرْدَا**

Denildi ki: O, **فَرْدَة**’den terhîm edilmiştir; onu nida dışında, zaruret sebebiyle terhîm etti.

Ve onların sözü: Falanca, sözünü **تَفْصِيلَ الفَرِيدِ** gibi tafsil eder. **الفَرِيدُ**: inci ile altın arasını ayıran parça; ona acem dilinde **الجَاوَرْسَقُ** denir. Çoğulu: **فَرَائِدُ**. Ve denildi: **الفَرِيد** ( **هاء** olmaksızın): kıymetli cevherdir; sanki türünde tek kılınmış gibidir; **الهَاءِ** ile **الفَرِيدَة** gibi. Ve **الفَرِيدُ** ayrıca: dizildiğinde ve başkasıyla ayrıldığında inci. Ve **العِصَامُ**, **الفَرِيدَة**’yi; şerefi sebebiyle tek başına bir zarf içinde saklanan ve incilerle karıştırılmayan kıymetli inci tanesi diye tefsir etti. Şeyhimiz dedi ki: Bu kayıtlar, onun âdetleri üzere ondan bir tefakkuhtur.

Ve onun satıcısı ve yapıcısı: **فَرَّادٌ**.

Ve **إبراهيم الحَرْبيّ** dedi ki: **الفَرِيدُ**, **فَرِيدة**’nin cem’idir; o da, inci gibi gümüşten parça demektir. Ve **فَرائدُ الدُّرِّ**: onun büyükleridir.

Ve **الفَرِيد** ayrıca: tek kalmış **المَحَألُ**’lerdir; **دَأْىَ العُنُقِ**’u izleyen altı **المَحَلاتِ**’in sonu ile **العَجْبِ** ile arasındaki altı arasında vuku bulmuştur; bunlar, tek kalmaları sebebiyle onunla adlandırılmıştır. Ve denildi: **الفَرِيدَةُ**, **المَعَاقِمَ**’i izleyen **الصَّهْوَةِ**’den çıkan **المَحَالة**’dir; ona **فَرِيدَة** denmesi, sırtın omurları ile sağrının **مَعَاقِمِ**’i arasında vuku bulmasındandır. Ve **المَعَاقِمُ**: kemik uçlarının birleştiği yer.

Ve **الفُرْدُودُ** ( **سُرْسُورٍ** gibi), **التكملة**’nin nassı böyledir. Ve bazı nüshalarda: **الفُرُودُ**: arkada dizilmiş parlak yıldızlardır. Ve bazı nüshalarda: **حَوْلَ الثُّرَيَّا**; o da **النَّسَق**’tır; bunu **ابنُ الأَعرابيِّ** söyledi.

Ve denir: Bu **الفُرُودُ**, **حَضَارِ** etrafındaki yıldızlardır; o, iki **المُحْلِفَيْنِ**’den birinin adıdır. **ثَعْلَبٌ** inşad etti:
**أَرَى نارَ لَيْلَى بالعَقِيقِ كأَنَّهَا ... حَضَارٍ إذا ما أَعْرَضَتْ وفُرُودُها**

**اللسان**’da böyledir. Dedim ki: İki **المُحْلِفَيْنِ**’in ikincisi **الوَزْن**’dir; ikisi, **سُهَيْلٍ**’den önce doğan iki yıldızdır. Araplar der ki: **حَضَارِ** ve **الوَزْنُ** iki **مُحْلِفَان**’dır; bu, onların ondan önce doğmaları sebebiyledir; insanlar her birini **سُهَيْلٌ** sanır da buna yeminleşirler.

Ve **أَنواء العرب** kitabında: **حَضارِ** ile birlikte küçük yıldızlar olur; onlara **الفُرُودُ** denir; bir yandan ondan ayrık kalmaları sebebiyle böyle adlandırılmıştır.

Ve **ذَهَبٌ مُفَرِّدٌ** ( **مُعَظَّمٍ** gibi): **الفَرِيدِ** ile ayrılmıştır. Ve **الأَساس**’ın secilerinden: **كَم في تَفَاصِيلِ المُبَرَّد مِن تَفْصِيلٍ فَرِيدٍ ومُفْرَّد**.

Ve **الفِرِنْدَادُ** (kesra ile): ağaçtır; bunu **ابنُ سيده** söyledi. Ve **ع**: onda meşhur şair **ذي الرمة**’nin kabri vardır. Ve denildi: **بَنِي تَميمٍ** beldelerinde yüksek bir kumluktur; ve **ذي الرُّمَّة**’nin kabrinin onun zirvesinde olduğunu iddia ederler. **ذو الرمة** dedi ki:
" **ويافِعٌ من فِرِندَادَيْنِ مَلْمُومُ**

Onu zaruret sebebiyle tesniye etti. Ve **التهذيب**’de: **فِرِنْدَادٌ**: **الدَّهْنَاءِ** tarafında bir dağdır; onun hizasında başka bir dağ vardır; ikisine birlikte **الفِرِنْدَادَانِ** denir. Ve **ذي الرُّمة**’nin beytini inşad etti; onu **الرُّباعيِّ**’de zikretti.

Ve develerden **الفَوَارِدُ**: onlara benzer erkek develerin bulunmadığı olanlardır.

Ve denir: Onu **فَرْدَيْنِ** buldum; yani bizimle kimse yoktu. **اللسان**’ın ibaresi: **لَقِيتُ زيداُ فَرْدَيْنِ**; eğer ikinizle birlikte kimse yoksa.

Ve **الفَرْدَيْنِ** tesniye sigasıyla: bir kanaldır.

Ve **زيادُ بنُ الفَرْدِ** yahut **ابنُ أَبي الفَرْدِ**; ve denir: **القرْد** ( **القاف** ile): sahabîdir; hadisi sahih olmamıştır. **معجم الصَّحَابَة**’de böyledir.

Ve **وَحفْصٌ الفَرْدُ المِصْرِيُّ**: **أَبو حفصٍ**, **الجَبْرِيَّة**’dendir; kelâmcılardan meşhurdur. **أَبا يوسف**’a talebe olmuş ve **الشافعي** ile münazara etmiştir.

Ve **الفَرْدُ**: **عبد اللهِ بنِ رَوَاحَةَ بن ثَعْلَبَةَ الأَنصاريّ** **أَبي محمد النقيبِ البَدْرٍيِّ** رضي الله عنه’nun kılıcının adıdır.

Ve şekerden **الفارِدُ**: onun en iyisi ve en beyazıdır.

Ve **الفارِد**: Necd’de bir dağdır; zikri geçti.

Ve **الفُرَدَةُ** ( **هُمَزَةٍ** gibi): refakati terk edip tek başına giden kimse.

Ve **الفُرْدَاتُ** ( **الفاء** dammalı, **الراء** sâkin): tümseklerdir.

Ve denir: **سَيْفٌ فَرْدٌ** (fetha ile sonra sükûn), ve **فَرِدٌ** ( **كَتِفِ** gibi), ve **فَرِيدٌ** ( **أَمِيرٍ** gibi), ve **فَرَدٌ** (harekeli), ve **فَرْدَدٌ** ( **جعفرٍ** gibi), ve **فِرِنْدٌ** (kesra ile): yani, kalitesinin iyiliğinde benzeri yoktur; o, eşten kesiktir. Bunu, **ابنُ السِّكّيت** şu sözünde böyle tefsir etti:
" **طاوِي المَصِيرِ كسَيْفِ الصَّيْقَلِ الفردِ**

Dedi ki: **الفردُ** ve **الفُرُدُ** fetha ve damma iledir; **الفرد**’i ancak bu beyitte işitmişimdir. **الكملة**’de olan ise: **سيف فَرَدٌ وفَرِيدٌ**: **ذو فِرِنْد**. Şunu düşün.

Ve **أَفْرَدَهُ**: onu ayırdı.

Ve **أَفْرَدَ إليه رَسُولاً**: onu donattı.

Ve **أَفردَت المَرْأَةُ**: bir tane doğurdu; nüshada böyle. Bazısında: bir erkek; o hâlde o, **مُفْرِدٌ** ve **مُوحِدٌ** ve **مُفِذُّ**’dür. Ve **الأِساس**’ta artırdı: Ve iki doğurduğunda **أَتْأَمَت**. **الأَزهريُّ** dedi ki: Bu, deve hakkında söylenmez; çünkü o ancak bir tane doğurur. Ve **اللسان**’da da böyledir.

Ve **فَرْدَدُ** ( **جعفر** gibi): Semerkand’da bir (yer)dir; ondan **أبو إسحاقَ إبراهيمُ بن منصور ابنِ شُرَيْحٍ**, **محمد بن أَيوبَ الرازيّ**’den (rivayet etmiştir).

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **المُفْرَد**: vahşî öküz. Ka‘b’ın kasîdesinde:
"Gaybları, **مُفْرَدٍ** **لَهَقٍ**’ın iki gözüyle atar"; onunla dişi deveyi benzetti. Hadiste: “Sizin **فارِدَتُكم**’unuz sayılmaz” yani farîzaya ziyade olan; yani başkasına ilâve edilmez de onunla beraber sayılır ve hesaplanır. Zemahşerî **الأِساس**’ta dedi: **الفاردةُ** burada, senin onu koyundan ayırdığın, evinde sağdığın şeydir. Ebû Bekir hadîsinde: “Sizden, **المُزْدَلِفُ**; **العِمَامةِ الفَرْدَةِ** sahibi” ona bu ancak, bindiği zaman, ona tazim olarak onunla beraber başkası sarık sarmadığı için denildi. Hadiste: “Sizin **فارِدَتُكم** gulûl etmesin”; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi: mânâsı, sizden bir yahut iki gibi tek başına ayrılan kimse bir ganimet elde ederse onu cemaat üzerine geri versin ve onu gulûl etmesin; yani onu tek başına almasın. Ve “**اسْتَفْرَدْتُ** şeyi” (demek), onu tek olarak, onun için ikinci ve benzer olmaksızın aldığım zaman (dır). Tırimmâh, meysir oklarından bir oku zikrederek dedi:
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَألِ بارِحَةً ... جالَ بَرِيحاً واستفرَدَتْهُ يَدُه
Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَدُ**: öküz. Ve cevizi yahut dirhemleri **أَفراداً** saydım; yani birer birer. Ve **فَرْدٌ**: kum tepelerinden ayrılmış, tek başına bir kum tepesi; bu ona galip oldu ve onda **الاَلفُ واللام** yoktur; ta ki bu ona, Zeyd gibi, bir isim kılındı; ve onda **الفَرْد** işitilmedi. Hudeybiye hadîsinde: “Onlarla mutlaka savaşacağım, tâ ki **سالِفَتِي** ayrılsın”; yani tâ ki öleyim. **السالِفةُ**: boynun yanı. Ve onun ayrılmasıyla ölümü kinaye etti; çünkü o, yanındakinden ancak onunla ayrılır. Ve dalgıç **الدُّرَّةَ**’yi **استفرَدَ** etti: onunla beraber başka birini bulmadı. **الأَساس**’ta böyledir. Ve **فُرُودُ النُّجومِ** onların **أَفرادِهَا**’sı gibidir.
