# فرز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فرز

الفرز: الفرج بين الجبلين، وقيل: هو ما اطمأن من الأرض بين ربوتين، قال رؤبة يصف ناقة:
  كم جاوزت من حدب وفرز الفرز: عزل شيء من شيء وميزه، كالإفراز، قاله الجوهري. وقد فرزه يفرزه، بالكسر، فرزا، وأفرزه: مازه. وفرز علي برأيه تفرزة: قطع علي به. والفرزة، بالكسر،: القطعة مم عزل، كالفرز، وجمعهما أفراز وفروز. الفرزة، بالضم: النوبة والفرصة. الذي نقله صاحب اللسان عن القشيري يقال للفرصة: فرزة، وهي النوبة، ومثله في التكملة. الفرزة: الطريق في الأكمة كالفرز، بالكسر، نقله الصاغاني، وقد تقدم للمصنف في الراء أيضا، نقلا عن الصاغاني. الفرزة: جبل باليمامة. الصواب فيه بالفتح كما ضبطه الصاغاني، وقد سبق. ولسان وكلام فارز: بين فاصل. وفيه لف ونشر مرتب، يقال: فرزت الشيء من الشيء، إذا فصلته، وتكلم فلان بكلام فارز، أي فصل به بين أمرين. ولسان فارز: بين، قال:
  إني إذا ما نشز المـنـاشـز                      فرج عن عرضي لسان فارز وفارزه، أي شريكه: فاصله وقاطعه. وفرزان الشطرنج، بالكسر، أعجمي، معرب فرزين، بالفتح، وهو معروف. والفرز، كعتل: العبد الصحيح، أو الحر الصحيح التار، هكذا أورده الصاغاني. وفرزين، بالكسر: ع، من نواحي كرمان. وفرزن، بالفتح: ة، من قرى هراة, ولا يستبعد أن تكون نونها كنون زوزن، أصلية. وأفرزه الصيد: أمكنه فرماه عن كثب، أي من قرب. وثوب مفروز، كمسعود، وضبطه بعضهم كمدحرج: له تطاريف مأخوذ من إفريز الحائط. وفروز الرجل: مات، كهروز. وإفريز الحائط، بالكسر: طنفه، معرب، قال الجوهري: الإفريز معرب لا أصل له في العربية، قال: وأما الطنف فهو عربي محض. قلت: وإفريز تعريب برواز، بالفتح، بالفارسية، وقد جاء في شعر أبي فراس:
  بسط من الديباج قد فرزت                      أطرافها بفراوز خضـر

  وقيل: الفرواز فعلال من فرز الشيء، إذا عزله، فهو إذا عربي، نقله شيخنا عن ابن حجر، وفيه نظر. والفارز: جد السود من النمل، وعقفان: جد الحمر منها، وقد تقدم للمصنف في الراء ما نصه: والفازر نمل أسود فيه حمرة، نقلا عن الصاغاني، وزاد هنا ذكر عقفان، ولعله تصحيف فلينظر. في التهذيب، نقلا عن الليث: الفارزة: طريقة تأخذ في رملة في دكادك لينة كأنها صدع من الأرض، منقاد طويل خلقة. وقد سبق ذلك بعينه للمصنف في الراء. وفيروز، بالفتح، أبو عبد الله الديلمي: صحابي، وهو قاتل الأسود العنسي الكذاب، روى عنه أبناؤه الثلاثة: الضحاك، وسعيد، وعبد الله، الأخير سكن فلسطين، وروى عنه أبو إدريس الخولاني، ويحيى بن أبي عمرو الشيباني، وربيعة بن يزيد، وعروة بن رويم، وقد وقع لنا حديثه عاليا في كتاب الرحلة للخطيب من طرق هؤلاء الأربعة. وفيروز الهمداني الوادعي، أدرك الجاهلية والإسلام، وقد يعد في الصحابة، وهو جد زكريا بن أبي زائدة بن أبي ميمون بن فيروز. وفيروزاباد، بالفتح، ومعناه عمارة فيروز، وهو من سلاطين العجم، وتكسر فاؤه، ويقال: إن الفتح عند الإطلاق، وأما في النسب فالفاء مكسورة لا غير، كما قاله ابن الأثير في الأنساب: د، بفارس، وإليه نسب المصنف. فيروزاباد: ة بها عند مردشت. فيروزاباد: قلعة حصينة بأذربيجان المشهور الآن بأردبيل، أنشأها أحد ملوك الفرس، ويقال لها أيضا: باذان فيروز. فيروزاباد: ة، بظاهر هراة. فيروزاباد: ة، قرب مكران. فيروزاباد: د، بالهند، بناه فيروز شاه سلطان دهلي. وفيروز قباذ: د، كان قرب باب الأبواب وهو دربند شروان. فيروز: طسوج قرب بغداد، منسوب إلى فيروز، مولى لربيعة بن كلدة الثقفي. وفيروز كوه: قلعة حصينة بين هراة وغزنين، ومعناه جبل فيروز. فيروزكوه: قلعة أخرى قرب جبل دنباوند. وافترز أمره دون أهل بيته: قطعه. نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: فرزت الشيء فرزا: فرقته، عن أبي زيد وأبي عبيدة، نقله عن ابن القطاع. والفرز، بالكسر: النصيب المفروز لصاحبه، واحدا كان أو اثنين، أي المعزول ناحية. وقد فرزه وأفرزه: قسمه. قاله الأزهري. وقال الليث: الفرز، بالكسر: الفرد، وأنكره الأزهري ورده عليه. والفرزة، بالفتح، شق يكون في الغلظ. من المجاز: تفرزنت البياذق. ونهر فيروز: من أنهار العراق. وأبو الحسن إسماعيل بن إبراهيم بن مفرج بن فيروز الفيروزي البلدي، بفتح الفاء، روى عن يحيى بن أبي طالب، وعنه أبو الحسين ابن جميع. وبالكسر: أبو الحسن عباس بن عبد الله بن فيروز بن جميل بن زياد الحمصي، الفيروزي قال أبو بكر ابن المقرئ حدثنا أبو الحسن عباس الحمصي من قرية يقال لها: فيروز، بكسر الفاء، وهذا يقال له الفيروزي بالكسر والفتح، أما بالكسر فلما ذكر، وأما بالفتح فنسبة إلى جده المذكور، ذكره ابن السمعاني. وفيروز سابور: هو مدينة الأنبار الذي مر ذكره في موضعه. وفارزة: محلة من محال بخارا، نقله الصاغاني. ومحمد بن أحمد بن هبة الله الفرزاني، بالكسر، روى عن أبي الكرم الشهرزوري وغيره مات سنة 603.

### Türkçe

**الفرز**: iki dağ arasındaki yarık; ve denildi ki: iki tepecik arasındaki yerden alçalmış olan şeydir. Rü’be, bir deveyi vasfederek dedi:
  Nice tümsek ve **فرز**i aşmıştır

**الفرز**: bir şeyi bir şeyden ayırmak ve onu temyiz etmek; **الإفراز** gibi; bunu Cevherî söylemiştir. Ve onu, kesre ile, **فرزا** olarak **يفرزه** **فرزه**; ve **أفرزه**: onu ayırdı. Ve **فرز** Ali’ye kendi görüşüyle **تفرزة**: onunla Ali’ye karşı kesin hüküm verdi. Ve **الفرزة** (kesre ile): ayrılmış olan şeyden parça; **الفرز** gibi; ikisinin çoğulu **أفراز** ve **فروز**dur. **الفرزة** (damme ile): nöbet ve fırsat. Lisân sahibinin Kuşeyrî’den naklettiği: fırsata **فرزة** denir; o, nöbettir; ve bunun benzeri Tekmile’dedir. **الفرزة**: tümsekte yol; kesre ile **الفرز** gibi; bunu Sâgânî nakletti; ve musannif için **الراء**da da daha önce geçmiştir, Sâgânî’den naklen. **الفرزة**: Yemâme’de bir dağdır. Doğrusu onda fetha iledir; Sâgânî’nin ضبط ettiği gibi; ve daha önce geçti. Ve **لسان** ve **كلام فارز**: ayırıcı, fasıl. Onda tertipli لفّ ve نشر vardır: “Bir şeyi bir şeyden **فرزت**” denir, onu ayırdığın zaman; ve falan kimse **كلام فارز** ile konuştu, yani onunla iki iş arasında ayırdı. Ve **لسان فارز**: açık, belirgin; dedi ki:
  Ben, yükseltiler yükseldiği vakit                      ırzımdan, açık bir **لسان فارز** ile ferahlık veririm

Ve **فارزه**: yani onun ortağı: onu ayırdı ve ondan kesti. Ve satranç **فرزان**ı, kesre ile: yabancı (kelime), fetha ile **فرزين**in Arapçalaştırılmışıdır; ve o, bilinen şeydir. Ve **الفرز**, **كعتل** vezninde: sağlam köle; yahut sağlam, tertemiz hür; Sâgânî onu böylece zikretti. Ve **فرزين**, kesre ile: ع، Kirman taraflarından. Ve **فرزن**, fetha ile: ة، Herat köylerinden; ve onun **نون**unun, **زوزن**un **نون**u gibi, aslî olması uzak görülmez. Ve av, onu **أفرزه**: ona imkân verdi de onu attı, yakından; yani yakın bir yerden. Ve **ثوب مفروز**, **كمسعود** gibi; ve bazıları onu **كمدحرج** gibi ضبط etti: duvarın **إفريز**inden alınmış kenar çıkıntıları vardır. Ve adamın **فروز**u: öldü; **هروز** gibi. Ve duvarın **إفريز**i, kesre ile: saçaklığıdır; Arapçalaştırılmıştır. Cevherî dedi ki: **الإفريز** Arapçalaştırılmıştır, Arapçada aslı yoktur. Dedi ki: **الطنف** ise saf Arapçadır. Dedim ki: **إفريز**, Farsçada fetha ile **برواز**ın Arapçalaştırılmasıdır; ve Ebû Firâs’ın şiirinde gelmiştir:
  Dîbâcdan bir yaygı serdi ki                      uçlarını yeşil **فراوز**larla ayırdı

Ve denildi ki: **الفرواز**, bir şeyi **فرز** etmekten **فعلال** veznindedir; onu ayırdığı zaman; öyleyse o, Arapça olur; bunu şeyhimiz İbn Hacer’den nakletti; onda ise bakış (itiraz) vardır. Ve **الفارز**: karıncaların siyahlarının büyüğü; ve **عقفان**: onların kırmızılarının büyüğü; ve musannif için **الراء**da daha önce şu lafız geçmiştir: “**الفازر**: içinde kızıllık bulunan siyah karınca”, Sâgânî’den naklen; ve burada **عقفان**ın zikrini artırdı; belki de bir tashiftir, bakılsın. Tehzîb’de, Leys’ten naklen: **الفارزة**: yumuşak küçük kum tepelerinde kumlukta giden bir yol; sanki yerden bir yarık gibi; uzun, uzayıp giden, yaratılışça. Ve bu, musannif için **الراء**da aynen daha önce geçti. Ve **فيروز**, fetha ile, Ebû Abdullah ed-Deylemî: sahâbîdir; ve o, yalancı Esved el-Ansî’nin katilidir. Ondan üç oğlu rivayet etti: Dahhâk, Saîd ve Abdullah; sonuncusu Filistin’de oturdu; ve ondan Ebû İdrîs el-Havlânî, Yahyâ b. Ebî Amr eş-Şeybânî, Rabîa b. Yezîd, Urve b. Ruveym rivayet etti; ve bize, Hatîb’in Kitâbü’r-Rihle’sinde bu dört kişinin yollarından onun hadisi âlî olarak vâki oldu. Ve **فيروز** el-Hemdânî el-Vâdi‘î: câhiliyeyi ve İslâm’ı idrak etti; ve sahâbîler içinde sayılabilir; ve o, Zekeriyyâ b. Ebî Zâide b. Ebî Meymûn b. **فيروز**un dedesidir. Ve **فيروزاباد**, fetha ile; manası: **فيروز**un imarıdır; ve o, Acem sultanlarındandır; ve onun **فاء**sı kesrelenir; ve denilir ki: إطلاقta fetha iledir; ama nisbetde **فاء** ancak kesrelidir; İbnü’l-Esîr’in el-Ensâb’da söylediği gibi: د، Fars’ta; ve musannif ona nisbet edildi. **فيروزاباد**: ة, Merdüşt yanında onda. **فيروزاباد**: şimdi Erdebil diye meşhur olan Azerbaycan’da sağlam bir kaledir; onu Fars krallarından biri inşa etti; ve ona ayrıca **باذان فيروز** da denir. **فيروزاباد**: ة, Herat dış tarafında. **فيروزاباد**: ة, Mekrân yakınında. **فيروزاباد**: د, Hind’de; onu Dihli sultanı Fîrûz Şah yaptı. Ve **فيروز قباذ**: د, Bâbü’l-Ebvâb yakınında idi; o, Derbend-i Şirvân’dır. **فيروز**: Bağdat yakınında bir **طسوج**; **فيروز**a nisbetlidir; o, Rabîa b. Kelde es-Sekafî’nin mevlâsıdır. Ve **فيروز كوه**: Herat ile Gaznîn arasında sağlam bir kale; manası: **فيروز** dağıdır. **فيروزكوه**: Dembâvend dağı yakınında başka bir kale. Ve **افترز** işini, ev halkı olmaksızın: onu kesti. Bunu Sâgânî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Bir şeyi **فرزا** olarak **فرزت**”: onu ayırdım; Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde’den; bunu İbnü’l-Kattâ‘dan nakletti. Ve **الفرز**, kesre ile: sahibine ayrılmış pay; bir olsun iki olsun; yani bir tarafta ayrılmış olan. Ve onu **فرزه** ve **أفرزه**: onu taksim etti. Bunu Ezherî söyledi. Ve Leys dedi ki: **الفرز**, kesre ile: tek (fert); Ezherî bunu inkâr etti ve ona reddetti. Ve **الفرزة**, fetha ile: kalınlıkta bulunan bir yarık. Mecazdandır: **تفرزنت** piyadeler. Ve **نهر فيروز**: Irak nehirlerindendir. Ve Ebû’l-Hasen İsmâîl b. İbrâhîm b. Müferric b. **فيروز** el-Fîrûzî el-Beledî, **فاء**ın fethasıyla: Yahyâ b. Ebî Tâlib’den rivayet etti; ondan da Ebû’l-Hüseyn İbn Cemî‘ rivayet etti. Ve kesre ile: Ebû’l-Hasen Abbâs b. Abdullah b. **فيروز** b. Cemîl b. Ziyâd el-Hımsî el-Fîrûzî. Ebû Bekir İbnü’l-Mukri’ dedi: bize Ebû’l-Hasen Abbâs el-Hımsî, **فيروز** denilen bir köyden, **فاء**ın kesresiyle, rivayet etti; ve buna, kesre ve fetha ile **الفيروزي** denir: kesre ile olan, zikredilen sebep iledir; fetha ile olan ise, zikredilen dedesine nisbet iledir. Bunu İbnü’s-Sem‘ânî zikretti. Ve **فيروز سابور**: o, yerinde zikri geçmiş olan Enbâr şehridir. Ve **فارزة**: Buhârâ mahallelerinden bir mahalledir; bunu Sâgânî nakletti. Ve Muhammed b. Ahmed b. Hibetullah el-**فرزاني**, kesre ile: Ebû’l-Kerem eş-Şehrizûrî ve başkasından rivayet etti; 603 yılında öldü.
