# فرس (ف-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ر - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء والفاء معهما
س ر ف، ر س ف، ف ر س، ر ف س، س ف ر، ف س ر مستعملات
سرف:
الأسراف وسَرِفٌ موضِعان بالحِجاز.
والأِسراف نقيض الاقتصاد.
ولِلَّحْمِ سَرَفٌ كسَرَفِ الخَمر، وهو الضَّراوةُ.
والمَسروفةُ من الشّاءِ: التي تُقُطَعُ أُذُنُها أصلاً.
وفي المَثَل: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وهي دُوَيبَّة صغيرة تَنْقُبُ الشَّجَر وتَبني فيه بَيْتاً، وسَرِفَ الشَّجَرُ أي أصابَتْه السُّرْفة.
والسَّرِفُ: الجاهِلُ، وقال:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
والسَّرَفُ: الخَطَأ، يقال: أردْتُكم فسَرِفْتُكُم، قال:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
أي لا يُخطِئُون ويَضَعُونَه موضِعَه.
رسف:
الرَّسْفُ والرَّسيفُ والرَّسَفانُ: مِشْيَة المُقَيَّد، وقد رَسَفَ في القَيْد يَرسُفُ رَسيفاً فهو راسفٌ.
والمَرْسَفةُ: المَمْشى لمّا نجدها ووَجَدنا المَرْسَف.
فرس:
هذا فَرَسٌ وهذه فَرَسٌ والفُروسَةُ، مصدر الفارس، لا فِعْلَ له.
والفِراسةُ مصدر التفرس.
والفَرْسُ: دَقُّ العُنُق.
والفَريسةُ فَريسةُ الأسَد، ونادَى منادي عُمَرَ فقال: لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا: أي لا تكسِروا العُنَقَ.
وأبو فِراس: كُنيةُ الأسَد، وكنية الفرزدق أيضاً.
والفَريس: حَلْقةُ الحَبْل من خَشَب، قال:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ
رفس:
الرَّفسَةُ: الصَّدْمَةُ بالرِّجْل في الصَّدْرِ.
سفر:
السَّفْر: قومٌ مسافِرون وسُفّار، والأَسفار جماعة السَّفْر.
والسَّفَر: بَياض النَّهار، وأسفَرَتْ: أَصَبَحت، وأَسَفَرَ الصُّبْحُ، تقول: رُحْ بنا إلى المنزل بسَفَرٍ أي قبل اللَّيل.
ووجهٌ مُسْفِرٌ: منيرٌ مُشرِقٌ سروراً وحسناً.
وسَفَرْتُ الشيءَ عن الشيء سَفْراً أي كَشَطْتُه فانسفَرَ وذَهَبَ قال:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
وانسَفَرَتِ الإِبِل: تَصَرَّفَت فذَهَبَت.
والسَّفيرُ: ما تَساقَطَ من الشَّجَر أيّامَ الخريف، سَفَرَتْ به الرَّيحُ.
ويقال: اعلِفُوه سَفيراً.
وسَفَرْتُ البيتَ بالمِسْفَرةِ أي كَنَستُه بالمِكنَسةِ سَفْراً.
والسَّفيرُ: الكُناسةُ.
والسُّفُور: سَفْرُ المرأةِ نِقابَها عن وجهها فهي سافِرٌ وهُنَّ سَوافِرُ، قال تَوْبةُ:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
السِّفارُ: خَيطٌ يُشَدُّ طَرَفه على خِطام البعير فيُدارُ عليه، ويُجُعَل بقيَّتُه زمامَها، ورُبَّما كان السِّفار من حديد، والجمع أسفِر.
والسَّفيرُ: رسول بعض القوم إلى قوم، وهم السُّفَراءُ.
والأسفار أجزاءُ التَّوراة، وجُزءٌ منه سِفرٌ، والتَّوراة خمسة أسفار أي كُتُب.
سِفْرٌ يخرُجُ من بني إسرائيلَ من مِصر، وسِفر لسيرة الملوك، وسِفْر الوَصيّة وسفر مُكَرّرٌ.
والسَّفَرة: الكَتَبةُ، وملائكةُ السَّماءِ والأرضِ سَفَرة أي كَتَبةٌ، وهم الكنبة الذين يُحصُون أعمالَ أهلِ الأرض من قوله سبحانه: بأيدي سَفَرة.
ويقال: سَفَرت الكتاب أي كَتَبْتُ أسفِره سَقراً.
والسِّفُيرُ: الفَيْج والتابع والخادم.
وسُفْرة الطعام تُتَّخَذُ للمسافرِ.
فسر:

الفَسْرُ: التفسير وهو بيان وتفصيل للكِتاب، وفَسَره يفسِره فَسْراً، وفَسَّرَه تفسيراً.
والتَّفْسِرة: اسمٌ للبَوُل الذي ينظُر فيه الأَطِّباء، يُسْتَدَلُّ به على مَرَض البَدَنِ، وكلُّ شيءٍ يُعرفَ به تفسيرُ الشيءِ فهو التَّفسِرةُ.

##### Türkçe

باب **السين** و**الراء** و**الفاء** معهما
**س ر ف**، **ر س ف**، **ف ر س**، **ر ف س**، **س ف ر**، **ف س ر** مستعملات

**سرف**:
**الأسراف** ve **سَرِفٌ** Hicaz’da iki yerdir.
Ve **الأِسراف** iktisadın zıddıdır.
Ve et için **سَرَفٌ**, şarabın **سَرَف**’i gibi vardır; o, şiddetli düşkünlüktür.
Ve koyundan **المَسروفةُ**: kulağı aslından kesilen (koyun)dur.
Ve meselde: “**أَصْنَعُ من سُرْفةٍ**”; o, ağacı delen ve onda bir ev yapan küçük bir böcekçiktir; ve “**سَرِفَ الشَّجَرُ**” yani **السُّرْفة** ona isabet etti.
Ve **السَّرِفُ**: cahildir; ve dedi ki:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
Ve **السَّرَفُ**: hatadır; denir ki: “Sizi kastettim de sizi **سَرِفْتُكُم** (şaşırdım)”; dedi ki:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
Yani hata etmezler ve onu yerine koyarlar.

**رسف**:
**الرَّسْفُ** ve **الرَّسيفُ** ve **الرَّسَفانُ**: bağlanmışın yürüyüşüdür; ve “**رَسَفَ**” bağda **يَرسُفُ** **رَسيفاً**; o hâlde o **راسفٌ**’tir.
Ve **المَرْسَفةُ**: yürüyüş yeri; “onu bulduğumuzda ve **المَرْسَف**’i bulduğumuzda”.

**فرس**:
Bu bir **فَرَسٌ**’tur ve bu bir **فَرَسٌ**’tur; ve **الفُروسَةُ**, **الفارس**’ın masdarıdır; onun fiili yoktur.
Ve **الفِراسةُ** **التفرس**’in masdarıdır.
Ve **الفَرْسُ**: boynu ezip kırmadır.
Ve **الفَريسةُ**: aslanın avıdır; ve Ömer’in münadisi nida etti de dedi ki: “**لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا**”: yani boynu kırmayın.
Ve **أبو فِراس**: aslanın künyesidir; ve Ferazdak’ın da künyesidir.
Ve **الفَريس**: ip halkasıdır, ağaçtandır; dedi ki:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ

**رفس**:
**الرَّفسَةُ**: ayakla göğse vurma darbesidir.

**سفر**:
**السَّفْر**: yolculuk eden bir kavim ve **سُفّار**; ve **الأَسفار** **السَّفْر**’in cemaatidir.
Ve **السَّفَر**: gündüzün beyazlığıdır; ve “**أسفَرَتْ**”: sabahladı; ve “**أَسَفَرَ الصُّبْحُ**”; dersin ki: “Bizi menzile **بسَفَرٍ** götür” yani geceden önce.
Ve **وجهٌ مُسْفِرٌ**: sevinç ve güzellikçe aydınlık, parlak.
Ve “Bir şeyi bir şeyden **سَفَرْتُ** **سَفْراً**” yani onu kazıdım; derken **انسفَرَ** ve gitti; dedi ki:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
Ve **انسَفَرَتِ الإِبِل**: dağılıp gitti.
Ve **السَّفيرُ**: sonbahar günlerinde ağaçtan dökülen şeydir; rüzgâr onu **سَفَرَتْ** (sürükledi).
Ve denir ki: “Onu **سَفيراً** yemle.”
Ve “Evi **بالمِسْفَرةِ** **سَفَرْتُ**” yani onu süpürge ile **سَفْراً** süpürdüm.
Ve **السَّفيرُ**: süprüntüdür.
Ve **السُّفُور**: kadının yüzünden peçesini açmasıdır; o hâlde o **سافِرٌ**’dir ve onlar **سَوافِرُ**’dir; Tevbe dedi ki:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
**السِّفارُ**: devenin yularının **خِطام**’ı üzerine ucu bağlanan, onun üzerinde döndürülen iptir; ve kalanı onun yuları yapılır; bazen **السِّفار** demirden olur; cem‘i **أسفِر**’dir.
Ve **السَّفيرُ**: bir kavmin bir kavme elçisi; onlar **السُّفَراءُ**’dır.
Ve **الأسفار** Tevrat’ın kısımlarıdır; onun bir kısmı **سِفرٌ**’dir; Tevrat beş **أسفار**’dır yani kitaplar.
Beni İsrail’den Mısır’dan çıkış için bir **سِفْرٌ**; ve kralların sîreti için bir **سِفر**; ve vasiyetin **سِفْر**’i ve mükerrer bir **سفر**.
Ve **السَّفَرة**: kâtiblerdir; ve göğün ve yerin melekleri **سَفَرة**’dir yani kâtiblerdir; onlar, yüce sözünden: “**بأيدي سَفَرة**” (ifadesinden) yer ehlinin amellerini sayan kâtiblerdir.
Ve denir ki: “Kitabı **سَفَرت**” yani onu yazdım; onu **أسفِره** **سَقراً**.
Ve **السِّفُيرُ**: ulak, tâbi ve hizmetçidir.
Ve **سُفْرة** yemek: yolcu için edinilir.

**فسر**:

**الفَسْرُ**: tefsirdir; o, kitap için bir beyan ve tafsildir; ve “**فَسَره**” onu **يَفسِره** **فَسْراً**; ve “**فَسَّرَه**” onu **تفسيراً**.
Ve **التَّفْسِرة**: tabiplerin içinde baktıkları idrar için bir isimdir; onunla bedenin hastalığına delil getirilir; ve kendisiyle bir şeyin tefsiri bilinen her şey, o **التَّفسِرة**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَرَسُ يقع على الذكر والأنثى، ولا يقال للأنثى فَرَسَةٌ. وتصغير الفَرَسِ فُرَيْسٌ، وإنْ أردت الأنثى خاصَّة لم تقل إلا فُرَيْسَةٌ بالهاء. والجمع أفْراسٌ. وراكبه فارِسٌ، أي صاحب فرس. ويجمع على فوارِسَ، وهو شاذٌّ لا يقاس عليه. والفَرَسَةُ: ريحٌ تأخذ في العنق فتَفْرِسُها. والفَريسُ: حلقة من خشب يقال لها بالفارسية جَنْبَرْ. وفَرَسَ الأسدُ فريستَهُ يَفْرِسُها فَرْساً، وافْتَرَسَها، أي دقَّ عنقَها. وأصل الفَرْسِ هذا ثم كثُر واستعمل حتَّى صير كلُّ قتلٍ فَرْساً. وقد نُهِيَ عن الفَرْسِ في الذبح، وهو كسر عظم الرقبة قبل أن تبرد.
قال ابن السكيت: فَرَسَ الذئبُ الشاةَ فَرْساً. وأفْرَسَ الراعي، أي فَرَسَ الذئبُ شاةً من غنمه. قال: وأفْرَسَ الرجلُ الأسدَ حمارَه، إذا تركه له ليفترسه وينجو هو.
وقال النصر بن شميلٍ: يقال أكل الذئبُ الشاةَ، ولا يقال افترسها. وأبو فراس: كنية الأسد. والفُرْسانُ: الفوارِسُ. والفِراسَةُ بالكسر: الاسم من قولك تَفَرَّسْتُ فيه خيراً. وهو يَتَفَرَّسُ، أي يتثبَّت وينظر. تقول منه: رجلٌ فارِسُ النظر. وفي الحديث: "اتَّقوا فِراسَةَ المؤمنِ". والفَراسَةُ بالفتح: مصدر قولك رَجلٌ فارِسٌ على الخيل بيِّن الفَراسَةِ والفُروسَةِ والفُروسيَّةِ. وقد فَرُسَ بالضم: يَفْرُسُ فُروسَةً وفَراسَةً، أي حَذِقَ أمر الخيل. والفِرْسُ بالكسر: ضربٌ من النبت.

##### Türkçe

**الفَرَسُ** erkek ve dişiye vâki olur; dişiye **فَرَسَةٌ** denilmez. **الفَرَسِ**’in küçültmesi **فُرَيْسٌ**’dur; eğer dişiyi özellikle murat edersen, ancak **فُرَيْسَةٌ** (ه ile) dersin. Çoğulu **أفْراسٌ**’tır. Binicisi **فارِسٌ**’tir; yani at sahibi. **فوارِسَ** üzere de çoğul yapılır; bu şâzdır, üzerine kıyas edilmez. **الفَرَسَةُ**: boyunda tutan bir rüzgârdır da onu **تَفْرِسُها**. **الفَريسُ**: Farsça **جَنْبَرْ** denilen, ağaçtan bir halkadır. Aslan avını **فريستَهُ** **يَفْرِسُها** **فَرْساً** ile **افْتَرَسَها**; yani boynunu inceltti (ezdi). Bu **الفَرْسِ**’in aslı budur; sonra çoğaldı ve kullanıldı, nihayet her öldürmeyi **فَرْساً** kıldı. Kesimde **الفَرْسِ**’ten nehy olunmuştur; o, soğumadan önce boyun kemiğini kırmaktır.

İbnü’s-Sikkît dedi: Kurt koyunu **فَرَسَ** **فَرْساً**. Çoban **أفْرَسَ**; yani kurt, koyunlarından bir koyunu **فَرَسَ**. Dedi: Adam, aslana eşeğini **أفْرَسَ** eder; onu ona bırakırsa ki onu parçalayıp yesin ve kendisi kurtulsun.

Nasr b. Şümeyl dedi: “Kurt koyunu yedi” denir; “onu **افترسها**” denilmez. **أبو فراس**: aslanın künyesidir. **الفُرْسانُ**: **الفوارِسُ**’tir. Kesre ile **الفِراسَةُ**: “onda hayır **تَفَرَّسْتُ**” sözünden isimdir. O **يَتَفَرَّسُ**; yani sağlamca durur ve bakar. Ondan dersin: “bakışın **فارِسُ**’i olan adam.” Hadiste: “Müminin **فِراسَةَ**’sinden sakının.” Fetha ile **الفَراسَةُ**: “at üzerinde **فارِسٌ** olan, **الفَراسَةِ** ve **الفُروسَةِ** ve **الفُروسيَّةِ**’si açık olan adam” sözünün masdarıdır. Zamme ile **فَرُسَ**: **يَفْرُسُ** **فُروسَةً** ve **فَراسَةً**; yani at işini iyi bildi. Kesre ile **الفِرْسُ**: bitkiden bir türdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ر ف
سفر ، سرف ، فرس ، فسر ، رسف ، رفس .
سرف : قال الله تعالى : ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .
قال المفسرون : معناه : لا يَقتُل غيرَ قاتله ، وإذا قَتلَ غيرَ قاتله فقد أسرَف .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : السَّرَف : تجاوز ما حُدَّ لك . والسَّرَف الخطأ ؛ وإخطاءُ الشيء : وضعُه في غير موضعه .
قال : والسَّرَف : الإغفال . والسَّرَف : الجهل .
ورُوي عن عائشةَ أَنها قالت : إن لِلَّحم سَرَفاً كسَرَف الخمر .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : يقال : سَرِفْتُ الشيءَ ، أي : أخطأته وأغفَلْتُه .
وقال أبو زياد الكلابيّ في حديث : ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) ، أي : أَخْطَأْتُكم .
وقال جرير يَمْدح بني أميّة :
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
يُرِيدُ أنهم لم يُخطِئُوا في عَطِيَّتِهم ، ولكنهم وضَعوها موضِعَها .
وقال شَمِر : سَرَفُ الماءِ : ما ذهب منه في غير سقْي ولا نفع ، يقال : أرْوَت البئرُ النخيلَ ، وذهبَ بقيَّةُ الماءِ سَرَفاً ؛ وقال الهُذَليّ :
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
قال : سَرِفْتُ يَمِينَه ، أي : لم أعرفها . وقال ساعِدَةَ الهُذَليّ :
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
يقول : ما أخفَيتُ وما أظهَرْت فإنّه سيظهر عند التّجربة .
وقال سُفيانُ في قوله تعالى : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، أي : لم يَضَعوه في غير موضعه ، ) وَلَمْ يَقْتُرُواْ ( ، أي : لم يقصِّروا به عن حقّه .
قوله : ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : إن الإِسراف أكلُ ما لا يحل أكله ، وقيل : هو مجاوزة القصد في الأكل مما أحله الله .
وقال سفيان : الإسراف : أكل ما أنفِق في غير طاعة الله .
وقال إياس بن معاوية : الإسراف ما قُصِّر به عن حق الله . والسَّرَفُ : ضد القصد . وقوله تعالى : ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : كافر شاك . والسَّرفُ : الجهلُ . والسرفُ : الإغفال ، أردتكم فسرِفتكم ، أي : أغفلتكم .
وقال شمر : رُوي عن محمّد بن عمرو أنه قال في قول عائشة : ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) ، أي : ضَراوةً كضَراوة الْخَمر .
قال شَمِر : لم أَسمَع أحداً ذَهَب بالسَّرَف إلى الضَّراوة ، وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه ، والضَّراوة للشيء : كثرةُ الاعتياد له ، والسّرَف بالشيء : الجهلُ به إلا أَن تصير الضَّراوة نفسُها سَرَفاً ، أي : اعتيادُه وكثرةُ شِرائه سَرَف .
وفي حديث ابن عمرَ أنه قال لرجل : إذا أَتيتَ مِنًى ، فانتهيتَ إلى موضِع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَد ولم تُسْرَف ، سُرَّ تحتَها سبعون نبياً فانزل تحتها .
قال أبو عُبيد : قال اليزيديّ : لم تُسرَف يَعنِي لم تُصِبْها السُّرْفة ، وهي دُوَيْبَة صغيرةٌ تَثقُب الشجر وتَبنِي فيها بيتاً . قال : وهي التي يُضْرَب بها المَثَل فيقال : أصنَع من سُرْفَة .
وقال ابن السكيت : السَّرْفُ ساكنُ الراء : مصدرُ سُرِفت الشّجرة تُسرَف سَرْفاً : إذا وقعتْ فيها السُّرْفة .
أبو عُبيد : السَّرِف : الجاهل .
وقال طَرَفة :
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
والأُسْرُفُّ : الآتكُ ، فارسيَّة معرّبة .
وقال ابن الأعرابيّ : أَسرَف الرجلُ : إذا جاوَزَ الحد ، وأسرَف إذا أخطأَ ، وأسرَف : إذا غَفَل .
سفر : قال الله جل وعز : ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
قال المفسِّرون : السفرة : الكَتَبَة ، يعني الملائكةَ الذين يَكتُبون أعمالَ بني آدَم ، واحدُها سافر ، مثل كاتِب وكَتَبة .
قال أبو إسحاق : واعتباره بقوله : ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ، وإنما قيل للكتاب سِفْر وللكاتب سافِر ، لأنَّ معناه أن يبيِّن الشيءَ ويوضِحه ، ومنه يقال : أسفَر الصبحُ : إذا أضاءَ إضاءةً لا يُشكّ فيه .
ومنه قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) يقول : صلُّوا صلاةَ الفجر بعدما يتبيَّن الفجرُ ويَظهَر ظهوراً لا ارتيابَ فيه ، فكلُّ من نَظَر إليه عَلِم أنه الفجر الصادق ، ومن هذا يقال : سفَرَت المرأةُ عن وجهها : إذا كشفتْ النِّقابَ عن وجهها تَسفِر سفُوراً ، ومنه يقال : سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً : إذا أصلحتَ بينهم وكشفتَ ما في قَلْب هذا وقلبِ هذا لتُصلح بينهم . والسَّفِير : المُصلِح بين الناس ، قاله أبو عُبَيد .
قال : وقال الأصمعيّ : السَّفير : الرسولُ المُصلِح .
وقال ابن الأعرابيّ : السفَر : إسفارُ الفجر .
وقال الأخطل :
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
يريد الصُّبْح ، يقول : أبِيتُ أسري إلى انفِجار الصّبح .
وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط : أو تُتُبِّعت أسفارهم بالحجارة ، يعني المسافر منهم يقول : رُمُوا بالحجارة حيث كانوا فألحقوا بأهل المدينة .
يقال : سافر وسفْر ، ثم أسافر جمع الجمع .
وسئل أحمدُ بنُ حنبل عن الإِسفار بالفجر فقال : هو أن يَضِحَ الفجرُ حتى لا يُشَكّ فيه ، ونحو ذلك قال إسحاق ، وهو قولُ الشافعيّ وذوِيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .
قال الفرَّاء : أي : مشرِقة مضيئة ، وقد أسفَر الصبحُ وأسفَر الوجه .
قال : وإذا ألقَت المرأةُ نِقَابها قيل : سفَرتْ فهي سافِرٌ بغيرِ هاء . والسُّفْرة : التي يُؤكَل
عليها ، سُمّيتْ سفْرة لأنها تُبسط إذا أُكل عليها .
وفي الحديث : أن عمَر دخل على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وآله بيتَه فقال : ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله : فسفِر ، أي : كُنِس ، يقال : سفَرْتُ البيتَ وغيرَه : إذا كنستَه ، فأنا أسفِره سفراً ، ويقال للمِكنسة : المِسفَرة . ومنه قيل لِما سقَط من وَرَق العُشْب : سفِير ، لأنّ الريح تَسفِره .
وقال ذو الرّمّة :
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
يعني الورق تغيّر لونُه فحالَ وابيَضّ بعد ما كانَ أخضَرَ .
ويقال : سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء : إذا كَشَطَتْه عنه ، وأنْشَدَ :
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا
حدثنا السعدي عن أحمد بن مصعب عن وكيع عن سفيان عن عمران بن مسلم عن سويد بن غفلة قال : قال عمر : صلاة المغرب في الفجاج مُسفرة . قال أبو منصور : معنى قوله : أي بيّنة مبصَرة لا تخفى . وفي الحديث : صلاة المغرب يقال لها : صلاة البصر ؛ لأنها تؤدى قبل ظلمة الليل الحائلة بين الإبصار والشخوص . والسَّفَرُ : سفران : سفرُ الصبح ، وسفَرُ المساء .
أبو نصر عن الأصمعي : كَثُرَتْ السافِرَةُ بموضع كذا ، يعني المُسافِرين . قال : والسَّفْر : جمعُ سافِر وسفْر أيضاً . ورجلٌ مِسْفَر : إذا كان قويّاً على السَّفر ، والأنثى مِسْفَرة .
قلت : وسمّي المسافر مسافراً لكشفِه قِناعَ الكِنِّ عن وجهه ومنازل الحضر عن مكانه ومنزل الخفض عن نفسه ، وبرُوزِه إلى الأرض الفضاء . وسُمِّيَ السَّفَر سفَراً لأنه يُسْفِر عن وجوه المسافرين وأخلاقِهِمْ فيَظْهِر ما كان خافياً منها . ويقال لبقيّةِ بياضِ النهار بعد مَغيب الشمس : سَفَرٌ لِوُضوحه ومنه قولُ الساجع : إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً . أراد طلوعَها عِشاء . ويقال : سافَر الرجلُ إذا مات ؛ وأنْشَد :
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ
وقال الأصمعيّ وأبو زيد : السفارُ : سفارُ البَعير ، وهي الحديدةُ التي يُخطم بها البعير .
قال أبو زيد : وأَسفَرْتُ البَعيرَ إسفَاراً .
ورَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعي : سفَرْت البعيرَ بالسفار بغير أَلف .
وقال الليث : السفارُ : حَبْلٌ يُشَدُّ طرفُه
عَلَى خِطام البعير فيُدار عليه ويُجْعَل بقيَّته زِماماً ، وربما كان السفارُ من حديد ، وجمعُه الأسفِرَة ، وأمّا قولُ الله جلَّ وعز : ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ، فإن الزّجّاج قال : الأسفارُ : الكتب الكبار ، واحدها سفْر ، أعلَمَ اللَّهُ أنَّ اليَهودَ مَثَلُهم في تركهم استِعمالَ التوراة وما فيها كَمَثَلِ الحمار يُحْمَلُ عليه الكُتُب وهو لا يَعرِف ما فيها ولا يَعِيها . وواحدُ الأسفار : سفْرٌ ، يقال : السفر مقدَّم رأسِه من الشَّعْر : إذا صار أَجْلَح . وانسفَرَتْ الإبل : إذا ذَهَبَتْ في الأرْض . وفرسٌ سافِرُ اللَّحْمِ : أي قَلِيلُهُ . وقال ابنُ مُقْبِل :
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ
عمرو عن أبيه قال : المُسفَّرَة : كُبَّة الغَزْل .
ورُوِي عن سعيد بنِ المُسَيِّب أنه قال : لولا أصواتُ السافِرة لسمعتم وَجْبَة الشَّمس . قال : والسافرة : أمّةٌ من الرُّوم جاء متَّصلاً بالحديث ووجبةُ الشمس : وُقوعُها إذا غَرَبَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : السفْسير : الفَيْجُ ، والتّابع ونحوه .
وقال غيرُه في قول أَوْس :
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
إنّه يعني السمسارَ .
قلت : وهو معرّب عنده . وقال شمر : هو القيّمُ بالأمر الْمُصلِح له ، وأنكر أن يَكونَ بيّاعَ القَتّ . ويقال للثور الوحشيّ : مسافر ونابىء وناشط وقال :
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ
والسفَرُ : الأثر يبقى عَلَى جِلد الإنسان وغيرِه ، وجمعه سفور . قال أبو وجزَة :
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ
قال ابن عرفة : سُمِّيت الملائكة سُفَرةٌ لأنهم يَسفِرون بين الله وبين أنبيائه . قال أبو بكر : سمُّوا سفرةً لأنهم ينزلون بوحي الله وتأديته ، وما يقع به الصلاح بين الناس ، فشُبِّهوا بالسفير الذي يصلح بين الرجلين فيصلح شأنهما .
فرس : سلَمة عن الفراء قال : الفِرسة : الحَدْبة ، والفَرْصَة : رِيحُ الحَدَب . والمَفْزُورُ والمَفْرُوس : الأحدَب .
وقال الأصمعي : فَرَس السَّبُعُ الدابّة فَرْساً : إذا دَقّ عُنُقُه .
وقال : الأصل في الفَرْس : دَقُّ العُنُق ، ثم جُعِل كلُّ قَتْل فَرْساً .
يقال : ثورٌ فَرِيس ، وبقرةٌ فَريس ، ويقال للرجل إذا ذَبح فنَخع : قد فَرس . وقد كُرِه الفَرْسُ في الذَّبيحة . رواه أبو عُبيد بإسنادٍ له عن عُمر .
قال : وقال أبو عُبَيدة : الفَرْس : هو النَّخْع . يقال : فَرَسْتُ الشاةَ ونَخْعتُها ، وذلك أن يَنتهيَ بالذبْح إلى النُّخاع ، وهو الخَيْط الذي في فَقَار الصُّلب متصلٌ بالقفا فهي أن يُنتهىَ بالذبح إلى ذلك .
قال أبو عُبَيد : أما النَّخْع فعلى ما قال أبو عُبيدة . وأما الفَرْس فقد خُولِف فيه ، فقيل : هو الكسر ، كأنه نهَى أن تُكسَر رقبةُ الذبيحة قبلَ أن تَبرُد ، وبه سمّيت فريسة الأسد للكسْر .
قال أبو عُبَيد : الفَرْسُ بالسين الكسر وبالصاد : الشَّقّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الفَرْس : أن تُدَقّ الرقَبةُ قبل أن تُذبح الشاة قال : والفَرْس : رِيح الحَدب ، والفِرْس أيضاً ضَرْبٌ من النبات ، واختلَف الأعرابُ فيه ، فقال أبو المكارم : هو القَضْقاض .
وقال غيرُه : هو الشِّرْشِر . وقال غيره : هو الحَبْن . وقال غيره : هو البَرْوَق .
قال : ويكنَى الأسدُ : أبا فِراس ، قاله الليث .
وقال ابنُ الأعرابي : من أَسماء الأَسد : الفِرْناسُ ، مأخوذ من الفَرْس وهو دقُّ العُنُق والنون زائدة .
الأصمعي : يقال : فارسٌ بيّنُ الفُروسة والفَراسة ، وإذا كان فارساً بعَينه ونَظَره فهو بيّن الفِرَاسة بكسر الفاء .
ويقال : إن فلاناً لفارِسٌ بذلك الأمر : إذا كان عالماً به .
ويقال : اتّقُوا فِراسة المؤمن ، فإنه ينظر بنور الله . وقد فَرُس فلان يَفرسُ فُروسة وفَراسةً : إذا حَذق أمرَ الخيل .
ويقال : هو يتفرّس : إذا كان يُرِي الناسَ أنه فارس على الخيل .
ويقال : فلانٌ يتفرَّس : إذا كان يَتثبَّتُ ويَنظُر .
وروَى شَمِر بإسنادٍ له حديثاً أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عَرَض يوماً الخيلَ وعندَه عُيَيْنَةُ بنُ حِصْن الفَزاري ، فقال له : ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ، فقال عُيَيْنة : وأنا أعلم بالرجال منك . فقال : خِيارُ الرجال الذين يَضعون أسيافَهم على عواتقهم ، ويعرِضون رِماحَهم على مَناكب خيلِهم من أهل نَجْد . فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .
وفي حديثٍ آخر : ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ، يريد : أبصَر .
يقال : رجلٌ فارس بيّن الفُروسة والفَراسة في الخيل ، وهو الثبات عليها والْحِذْق بأمرِها . قال : والفِراسة بكسر الفاء في النظر والتثبّت والتأمّل للشيء والبَصَر به .
يقال : إنه لفارسٌ بهذا الأمر : إذا كان عالماً به .
وفي حديثٍ آخر : ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) ، ثم ذكَر الحديث .
وفي حديثٍ آخر : ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .
قال : والفَراسة : العِلْم بركوب الخيل ورَكْضِها .
قال : والفارس : الحاذقُ بما يمارس من الأشياء كلِّها ، وبها سمّيَ الرجُل فارساً .
وفي حديثِ يأجوجَ ومأجوجَ : ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) ، أي : قَتْلَى . من فَرَسَ الذئبُ الشاةَ ، ومنه فَريسة الأسد . وفَرْسى جمعُ فَريس ، مِثلُ قَتِيل وقَتلى .
وقال الأصمعي : يقال أصابتْه فَرْسة : إذا زالت فَقْرةٌ من فِقَر ظهره . وأما الريح التي يكون منها الحَدَب فهي الفَرْصة بالصاد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَراس : تَمرٌ أسوَد ، وليس بالشِّهْرِيز ، وأَنشد :
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
قال : والأَنباكُ : التِّلال .
ابن السكّيت : الفَرْس أصلُه دَقُّ العُنُق ، ثم صُيِّر كلُّ قَتْل فَرْساً ، وبالدَّهْناء جبالٌ من الرمل تسمَّى الفَوارس ، وقد رأيتُها . والفِرْس : ضَربٌ من النَّبت .
وقال الليث : الفَرِيس : حَلْقَةٌ من خَشب مَعْطوفة تُشَدّ في طرف الحَبْل ، وأنشد غيره :
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الفَرْسة : قَرحة تكون في العنق فتَفْرِسها .
شمر عن ابن الأعرابي : الفرسة : الحدب .
قال : والفِرسة بكسر الفاء : الحَدب . قال : والأحدب مفروس ، ومنه فرست عنقه .
وفي حديث الضحاك في رجل آلَى من امرأته ثم طلقها ، قال : هما كفرسيْ رِهان ، أيهما سبق أُخِذ به . تفسيره : بأن العدة وهي ثلاث حيض ، إذا انقضت قبل انقضاء إيلائه وهو أربعة أشهر فقد بانت منه المرأة بتلك التطليقة ، ولا شيء عليه من الإيلاء ؛ لأن الأربعة الأشهر تنقضي وليست له بزوج ، وإن مضت الأربعة الأشهر وهي في العدة بانت منه بالإيلاء مع تلك التطليقة ، فكانت اثنتين .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : فارسٌ في الناس بيّن الفَراسة ، والفِراسة وعلى الدابة بيّن الفروسية والفرُوسةِ لغة فيه .
فسر : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَسْرُ : كشفُ ما غُطِّيَ .
وقال الليث : الفَسْر : التفسير وهو بيانٌ وتفصيلٌ للكتاب .
وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : التفسير والتأويل ، والمعنى واحد .
وقال الليث : التَّفْسِرةُ : اسمٌ للبَوْل الذي يَنظُر فيه الأطباء يَستدِلون بلوْنه على عِلّة العليل وكلُّ شيء يُعْرَف به تفسير الشيء ومعناه فهو تَفسرَته .
وقوله عز وجل : ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ، الفَسرُ : كشف المغطَّى .
وقال بعضهم : التفسير : كشف المراد عن اللفظ المشكل . والتأويل : رد أحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر .
رسف : قال الليث : الرَّسْف والرَّسِيف والرَّسَفان : مَشْيُ المقيّد ، وقد رَسَف في القَيْد يَرْسُف رَسيفاً فهو راسف .
أبو الهيثم عن نصير : يقال للبعير إذا قارب الخطو وأسرع الإجارة ، وهي رفع القوائم ووضعها : رَسف يرسُف . فإذا زاد عن ذلك فهو الرَّتَكان . ثم الْحَفْد بعد ذلك .
رفس : قال الليث : الرَّفْسَةُ : الصَّدمة بالرِّجل في الصَّدر . يقال : رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً .

##### Türkçe

س ر ف
**سفر** ، **سرف** ، **فرس** ، **فسر** ، **رسف** ، **رفس** .

**سرف** : Allah Teâlâ dedi: ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .
Müfessirler dediler: manası: katilinden başkasını öldürmesin; katilinden başkasını öldürürse, gerçekten **أسرَف** etmiştir.
Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): **السَّرَف**: sana sınır kılınanı aşmandır. Ve **السَّرَف** hata(dır); ve bir şeyi hataya düşürmek: onu yerinin dışında bir yere koymaktır.
Dedi: ve **السَّرَف**: gaflet(tir). Ve **السَّرَف**: cehalet(tir).
Âişe’den rivayet edildi ki o şöyle dedi: Et için, şarabın **سَرَف**’i gibi bir **سَرَف** vardır.
Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: denir: **سَرِفْتُ** şeyi; yani: onu hata ettim ve onu ihmal ettim.
Ve Ebu Ziyâd el-Kilâbî bir hadiste dedi: ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) , yani: sizi ıskaladım.
Cerîr, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
Onların bağışlarında hata etmediklerini, bilakis onu yerine koyduklarını ister.
Şemmir dedi: Suyun **سَرَف**’i: ondan, sulama ve fayda dışında giden şeydir; denir: kuyu hurmaları suladı, suyun kalanı **سَرَفاً** olarak gitti; Hüzeli dedi ki:
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
Dedi: **سَرِفْتُ** onun yeminini; yani: onu bilmedim. Ve Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
Der ki: ne gizledimse ve ne açıkladıysam, gerçekten o deneme sırasında ortaya çıkacaktır.
Süfyân, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) , yani: onu yerinin dışında koymadılar; ( وَلَمْ يَقْتُرُواْ ) , yani: onu hakkından eksiltmediler.
Onun sözü: ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : gerçekten **الإِسراف** helâl olmayanı yemek(tir); ve denildi: o, Allah’ın helâl kıldığından yemede itidali aşmaktır.
Süfyân dedi: **الإسراف**: Allah’a itaat dışında harcananı yemek(tir).
İyâs b. Muâviye dedi: **الإسراف** Allah’ın hakkından eksik bırakılan şeydir. Ve **السَّرَفُ**: kastın zıddıdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : kâfir, şüpheci(dir). Ve **السَّرفُ**: cehalet(tir). Ve **السرفُ**: gaflet(tir); **أردتكم فسرِفتكم**: yani sizi ihmal ettim.
Şemmir dedi: Muhammed b. Amr’dan, Âişe’nin sözü hakkında şöyle dediği rivayet edildi: ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) , yani: şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük.
Şemmir dedi: **السَّرَف**’i düşkünlüğe götüren birini işitmedim; bu onun için nasıl bir tefsir olur, hâlbuki o onun zıddıdır; ve bir şeye düşkünlük: ona alışmanın çokluğudur; ve bir şeyde **السّرَف**: onu bilmemektir; ancak düşkünlüğün kendisi **سَرَفاً** olur; yani ona alışması ve onu satın almasının çokluğu **سَرَف**(tir).
İbn Ömer hadîsinde: bir adama dedi ki: Mina’ya geldiğinde, falan yere vardığında, orada bir **سَرْحة** vardır; ne **تُجْرَد** edilmiştir ne de **تُسْرَف** edilmiştir; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altında in.
Ebu Ubeyd dedi: Yezîdî dedi: **لم تُسرَف** yani ona **السُّرْفة** isabet etmedi; o, ağacı delen ve içinde bir ev yapan küçük bir böcektir. Dedi: o, kendisiyle mesel vurulan şeydir; denir: **أصنَع من سُرْفَة**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّرْفُ** (ر harfi sakin): **سُرِفت** ağaç **تُسرَف سَرْفاً**’ın masdarıdır: içine **السُّرْفة** düştüğünde.
Ebu Ubeyd: **السَّرِف**: cahil.
Tarafe dedi:
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
Ve **الأُسْرُفُّ**: gelen; Farsça, Arapçalaştırılmıştır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَسرَف** adam: sınırı aştığında; ve **أسرَف**: hata ettiğinde; ve **أسرَف**: gaflet ettiğinde.

**سفر** : Allah Azze ve Celle dedi: ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
Müfessirler dediler: **السفرة**: yazıcılardır; yani Âdemoğullarının amellerini yazan melekler; onun teki **سافر**’dir; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi.
Ebu İshak dedi: onun itibarı şu sözdedir: ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ; ve kitaba **سِفْر** ve yazana **سافِر** denilmesi ancak şundandır: manası, şeyi beyan etmesi ve açıklamasıdır; bundan denir: **أسفَر الصبحُ**: şüphe edilmeyecek bir aydınlıkla aydınladığında.
Ve ondan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) der ki: fecr namazını, fecr belirginleşip şüphe olmayan bir görünüşle ortaya çıktıktan sonra kılın; ona bakan herkes onun gerçek fecr olduğunu bilir; ve bundan denir: kadın yüzünden açtı: yüzünden nikabı kaldırdığında; **تَسفِر سفُوراً**; ve ondan denir: **سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً**: aralarını düzelttiğinde ve aralarını düzeltmek için bunun kalbinde olanı ve bunun kalbinde olanı açığa çıkardığında. Ve **السَّفِير**: insanlar arasında ıslah edendir; bunu Ebu Ubeyd söyledi.
Dedi: ve Asmaî dedi: **السَّفير**: ıslah eden elçi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **السفَر**: fecrin aydınlanmasıdır.
Ahtal dedi:
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
Sabahı ister; der ki: gecenin başından sabahın yarılmasına kadar geceleyin yürürüm.
Huzeyfe hadîsinde ve Lût kavmini anışında: yahut onların **أسفار**’ı taşlarla takip edildi; yani onlardan yolcu olan; der ki: nerede idilerse taşlandılar, böylece şehir halkına katıldılar.
Denir: **سافر** ve **سفْر**; sonra **أسافر** cem‘u’l-cem‘dir.
Ahmed b. Hanbel’e fecrde **الإِسفار** soruldu da dedi: fecrin, onda şüphe edilmeyecek kadar açıklığa kavuşmasıdır; buna benzerini İshak söyledi; bu, Şâfiî ve ashabının sözüdür.
Allah Azze ve Celle dedi: ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .
Ferrâ dedi: yani: parlayan, aydınlık; sabah **أسفَر** etti ve yüz **أسفَر** etti.
Dedi: kadın nikabını attığında denir: **سفَرتْ**; o, ه olmaksızın **سافِرٌ**’dir. Ve **السُّفْرة**: üzerinde yemek yenilen şeydir; üzerinde yemek yenildiğinde serildiği için **سفْرة** diye adlandırıldı.
Hadiste: Ömer’in Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ve âlinin evine girdiği, şöyle dediği: ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .
Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi: onun sözü **فسفِر**: yani süpürülsün; denir: **سفَرْتُ** evi ve başkasını: onu süpürdüğünde; ben onu **أسفِره سفراً**; ve süpürgeye **المِسفَرة** denir. Ve ondan, ot yaprağından düşene **سفِير** denildi; çünkü rüzgâr onu süpürür.
Zü’r-Rumme dedi:
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
Yani yaprak; rengi değişti, bir yıl geçti ve yeşil olduktan sonra beyazladı.
Ve denir: rüzgâr bulutu göğün yüzünden **سفَرَت**: onu oradan sıyırdığında; ve okudu:
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا
Bize Sa‘dî, Ahmed b. Mus‘ab’dan, Vekî‘den, Süfyân’dan, İmrân b. Müslim’den, Süveyd b. Gafle’den haber verdi; dedi: Ömer dedi: Akşam namazı, geçitlerde **مُسفرة**’dir. Ebu Mansûr dedi: sözünün manası: yani açık, görünen, gizlenmeyen. Ve hadiste: akşam namazına **صلاة البصر** denir; çünkü o, görmeyi ve şahısları engelleyen gece karanlığından önce eda edilir. Ve **السَّفَرُ**: iki **سفر**dir: sabahın **سفر**i ve akşamın **سفر**i.
Ebu Nasr, Asmaî’den: falan yerde **السافِرَة** çoğaldı; yani yolcular. Dedi: ve **السَّفْر**: **سافِر**’in cem‘idir; ve **سفْر** de. Ve adam **مِسْفَر**: yolculuğa güçlü olduğunda; dişisi **مِسْفَرة**.
Dedim: yolcuya **مسافراً** denildi; çünkü yerleşikliğin örtüsünü yüzünden, şehir konaklarını yerinden, rahatlık konaklarını nefsinden açar; ve açık araziye çıkması sebebiyle. Ve **السَّفَر**e **سفَراً** denildi; çünkü yolcuların yüzlerinden ve ahlâklarından açığa çıkarır; böylece onlardan gizli olan ortaya çıkar. Ve güneş battıktan sonra gündüzün beyazlığının kalanına, açıklığından dolayı **سَفَرٌ** denir; ve ondan seci‘li söz sahibinin sözü: **إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً**. Onun akşamleyin doğuşunu kastetti. Ve denir: adam **سافَر** etti: öldüğünde; ve okudu:
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ
Asmaî ve Ebu Zeyd dedi: **السفار**: devenin **سفار**’ıdır; o, devenin yularlandığı demirdir.
Ebu Zeyd dedi: **وأَسفَرْتُ البَعيرَ إسفَاراً**.
Ebu Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti: **سفَرْت** deveyi **بالسفار** ile, elifsiz.
Leys dedi: **السفار**: ucu devenin **خِطام**’ına bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür ve kalanı **زِماماً** yapılır; bazen **السفار** demirden olur; cem‘i **الأسفِرَة**’dir. Ama Allah Azze ve Celle’nin sözü: ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ; gerçekten Zeccâc dedi: **الأسفار**: büyük kitaplardır; onun teki **سفْر**. Allah, Tevrat’ı ve içindekini kullanmayı terk etmelerinde Yahudilerin misalinin, üzerine kitaplar yüklenen ve içindekini bilmeyen ve idrak etmeyen eşeğin misali olduğunu bildirdi. Ve **الأسفار**ın teki: **سفْرٌ**. Denir: **السفر** başının ön kısmındaki saçtır: kel olduğunda. Ve develer **انسفَرَتْ**: yerde gidip uzaklaştığında. Ve at **سافِرُ اللَّحْمِ**: yani eti az. İbn Mukbil dedi:
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ
Amr, babasından dedi: **المُسفَّرَة**: iplik yumağıdır.
Saîd b. el-Müseyyeb’den rivayet edildi ki dedi: **السافِرة**’nin sesleri olmasaydı, güneşin **وَجْبَة**’sini işitirdiniz. Dedi: ve **السافرة**: Rum’dan bir ümmettir; hadise bitişik olarak geldi; ve güneşin **وجبة**’si: battığında düşüşüdür.
Ebu Ubeyd, Asmaî’den dedi: **السفْسير**: **الفَيْجُ**’dur; ve tâbi olan ve benzeri.
Başkası, Evs’in sözü hakkında dedi:
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
Gerçekten o, **السمسار**’ı kasteder.
Dedim: onun yanında o, Arapçalaştırılmıştır. Şemmir dedi: o, işin **القيّمُ**’idir; onu ıslah edendir; ve **بيّاعَ القَتّ** olmasını inkâr etti. Ve vahşi boğaya denir: **مسافر** ve **نابىء** ve **ناشط**; ve dedi:
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ
Ve **السفَرُ**: insanın derisi ve başkası üzerinde kalan izdir; cem‘i **سفور**. Ebu Vecze dedi:
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ
İbn Arafe dedi: meleklere **سُفَرةٌ** denildi; çünkü onlar Allah ile peygamberleri arasında gidip gelirler. Ebu Bekir dedi: onlara **سفرةً** denildi; çünkü Allah’ın vahyiyle inerler ve onu ulaştırırlar; ve insanlar arasında ıslahın gerçekleştiği şeyle; böylece iki adam arasında ıslah eden elçiye benzetildiler; onların işini düzeltir.

**فرس** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الفِرسة**: hörgüçtür; ve **الفَرْصَة**: hörgüç rüzgârıdır. Ve **المَفْزُورُ** ve **المَفْرُوس**: kambur.
Asmaî dedi: yırtıcı hayvan biniti **فَرَس** etti **فَرْساً**: boynunu ezdiğinde.
Dedi: **الفَرْس**’in aslı: boynu ezmektir; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı.
Denir: boğa **فَرِيس**; ve inek **فَريس**. Ve adam için, boğazlayıp da **نَخع** ettiğinde: gerçekten **فَرس** etti denir. Ve kurbanda **الفَرْسُ** mekruh görülmüştür. Ebu Ubeyd onu, Ömer’den kendi isnadıyla rivayet etti.
Dedi: ve Ebu Ubeyde dedi: **الفَرْس**: **النَّخْع**’dır. Denir: **فَرَسْتُ** koyunu ve **نَخْعتُها**; bu, boğazlamayı **النُّخاع**’a kadar ulaştırmandır; o, omurga kemiklerinin içinde, enseye bitişik olan ipliktir; yani boğazlamayı ona kadar ulaştırmaktır.
Ebu Ubeyd dedi: **النَّخْع** Ebu Ubeyde’nin dediği üzeredir. Ama **الفَرْس**’te ihtilaf edildi; denildi: o, kırmadır; sanki kurban soğumadan önce boynunun kırılmasını yasakladı; ve aslanın avına, kırmadan dolayı **فريسة** adı verildi.
Ebu Ubeyd dedi: **الفَرْسُ** س ile: kırmadır; ve ص ile: yarmadır.
Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: onun şöyle dediği: **الفَرْس**: koyun boğazlanmadan önce boynun ezilmesidir. Dedi: ve **الفَرْس**: hörgüç rüzgârıdır. Ve **الفِرْس** de bir bitki türüdür; bedeviler onda ihtilaf etti; Ebu’l-Mekârim dedi: o, **القَضْقاض**’dır.
Başkası dedi: o, **الشِّرْشِر**’dir. Ve başkası dedi: o, **الحَبْن**’dır. Ve başkası dedi: o, **البَرْوَق**’tur.
Dedi: aslana kinaye edilir: **أبا فِراس**; bunu Leys söyledi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: aslanın isimlerindendir: **الفِرْناسُ**; **الفَرْس**’ten alınmıştır; o, boynu ezmektir; ve **النون** ziyadedir.
Asmaî: denir: süvari, **الفُروسة** ve **الفَراسة**’sı açık olan. Ve eğer kendi gözü ve bakışıyla süvari ise, ف’nın kesriyle **الفِرَاسة**’sı açık olan.
Ve denir: gerçekten falan kimse şu işte **لفارِسٌ**’tir: onu bildiğinde.
Ve denir: Müminin **فِراسة**’sından sakının; çünkü o Allah’ın nuruyla bakar. Ve falan kimse **فَرُس** etti, **يَفرسُ فُروسة وفَراسةً**: at işini iyi bildiğinde.
Ve denir: o **يتفرّس** eder: insanlara, at üzerinde süvari olduğunu gösterdiğinde.
Ve denir: falan kimse **يتفرَّس** eder: sağlamca araştırıp baktığında.
Şemmir, kendi isnadıyla bir hadis rivayet etti: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir gün atları arz etti; yanında Uyeyne b. Hısn el-Fezârî vardı; ona dedi ki: ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ; Uyeyne dedi: ben de erkekleri senden daha iyi bilirim. Dedi: Erkeklerin hayırlıları, kılıçlarını omuzlarına koyanlar ve mızraklarını atlarının omuzlarına arz edenlerdir; Necd ehlindendir. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .
Başka bir hadiste: ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) , ister: daha basiretli.
Denir: adam, atlarda **الفُروسة** ve **الفَراسة**’sı açık olan **فارس**; o, üzerinde sebat ve onun işinde maharet göstermektir. Dedi: ve ف’nın kesriyle **الفِراسة**: bakışta, sağlamca araştırmada, şey üzerinde düşünmede ve onu görmede.
Denir: gerçekten o, bu işte **لفارسٌ**’tir: onu bildiğinde.
Başka bir hadiste: ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) , sonra hadisi zikretti.
Başka bir hadiste: ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .
Dedi: ve **الفَراسة**: ata binme ve onu koşturma ilmidir.
Dedi: ve **الفارس**: uğraştığı şeylerin hepsinde mahir olandır; ve bununla adama **فارساً** adı verildi.
Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) , yani: ölüler. Kurdu koyunu **فَرَسَ** etti(ği)nden; ve ondan aslanın **فَريسة**’si. Ve **فَرْسى** , **فَريس**’in cem‘idir; **قَتِيل** ve **قَتلى** gibi.
Asmaî dedi: denir: ona bir **فَرْسة** isabet etti: sırt omurlarından bir omur yerinden çıktığında. Ama hörgüçten olan rüzgâr, ص ile **الفَرْصة**’dır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الفَراس**: siyah hurmadır; **الشِّهْرِيز** değildir. Ve okudu:
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
Dedi: ve **الأَنباكُ**: tepeler.
İbnü’s-Sikkît: **الفَرْس**’in aslı boynu ezmektir; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı. Ve Dehnâ’da kumdan dağlar vardır; **الفَوارس** diye adlandırılır; onları gördüm. Ve **الفِرْس**: bir bitki türüdür.
Leys dedi: **الفَرِيس**: bükülmüş bir tahta halkadır; ipin ucuna bağlanır. Ve başkası okudu:
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **الفَرْسة**: boyunda olan bir yaradır; onu **تَفْرِسها**.
Şemmir, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفرسة**: hörgüçtür.
Dedi: ve ف’nın kesriyle **الفِرسة**: hörgüçtür. Dedi: kambur **مفروس**’tur; ve ondan: boynunu **فرست**.
Dahhâk hadîsinde, karısından îlâ eden sonra onu boşayan bir adam hakkında dedi: ikisi, yarışın iki atı gibidir; hangisi öne geçerse onunla hükmedilir. Onun tefsiri: iddet, üç hayızdır; eğer onun îlâsının bitmesinden önce, o dört ay iken, iddet biterse, kadın o boşamayla ondan ayrılmış olur; îlâdan ona bir şey yoktur; çünkü dört ay biter ve onun için eş değildir. Eğer dört ay geçer de o iddet içinde ise, o boşamayla birlikte îlâ sebebiyle ondan ayrılmış olur; böylece iki (boşama) olur.
Bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: insanlarda **فارسٌ**; **الفَراسة**’sı ve **الفِراسة**’sı açık olan; ve binek üzerinde **الفروسية** ve **الفرُوسةِ**; onda bir lugattır.

**فسر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَسْرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Leys dedi: **الفَسْر**: tefsirdir; o, kitap için beyan ve tafsildir.
Bana Münzirî, Ebu’l-Abbas’tan, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **التفسير** ve **التأويل**; mana birdir.
Leys dedi: **التَّفْسِرةُ**: hekimlerin, hastanın illetine renginden delil getirdikleri idrar için bir isimdir; ve bir şeyin tefsiri ve manası kendisiyle bilinen her şey, onun **تَفسرَته**’sidir.
Azze ve Celle’nin sözü: ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ; **الفَسرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Bazıları dedi: **التفسير**: müşkil lafızdan muradı açığa çıkarmaktır. Ve **التأويل**: iki muhtemelden birini, zahire uygun olana döndürmektir.

**رسف** : Leys dedi: **الرَّسْف** ve **الرَّسِيف** ve **الرَّسَفان**: bağlının yürümesidir; gerçekten o, bağda **رَسَف** etti, **يَرْسُف رَسيفاً**; o, **راسف**’tir.
Ebu’l-Heysem, Nasîr’den: deveye, adımı yaklaştırıp **الإجارة**’yı hızlandırdığında denir; o, ayakları kaldırıp koymaktır: **رَسف يرسُف**. Eğer bundan fazla olursa o, **الرَّتَكان**’dır. Sonra bunun ardından **الْحَفْد**.

**رفس** : Leys dedi: **الرَّفْسَةُ**: göğse ayakla vurma darbesidir. Denir: onu ayağıyla **رفَسَه**; onu **يَرفُسُه رَفْساً**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر س
‏"‏ هما كفرسي رهان ‏"‏‏.‏
وتقول‏:‏ هو فارس ثابت الفراسة وفارس صائب الفراسة‏.‏
وقد فرس فلان إذا حذق بأمر الخيل فروسةً وفروسيةً‏.‏
ويقال لراكب البغل‏:‏ فارس‏.‏
قال‏:‏ وإني امرؤ للخيل عندي مزيّة على فارس البرذون أو فارس البغل ويقال‏:‏ ليس بفارس ولكنه يتفرّس‏.‏
وفرس‏:‏ صار ذا رأيٍ وعلمٍ بالأمور‏.‏
وفراستي في فلان الصلاح‏.‏
قال‏:‏ بأطيب من فيها وما ذقت طعمه ولكنني فيما ترى العين فارس وقال البعيث‏:‏ قد اختاره الله العباد لدينه على علمه والله بالعبد أفرس وعن عمر رضي الله عنه‏:‏ لا تنخعوا ولا تفرسوا ودعوا الذبيحة تجب‏.‏
والفرس‏:‏ دقّ العنق ومنه‏:‏ الفرس‏:‏ لدقّه الأرض بحوافره‏.‏
والفرسة‏:‏ القرحة التي تخرج بالعنق فتفرسها‏.‏
تقول‏:‏ أنزل الله بك الفرسة والفرصة وهي ريح الحدب‏.‏
وأبو فراسٍ تخيس الفرائس في خيسه وهي كنية الأسد‏.‏
وتقول‏:‏ في بني تميم فوارس كأنهم الليوث الفوارس‏.‏
ولا بدّ لحبلك من فريس وهي الحلقة من العود في رأسه‏.‏
قال‏:‏ فإن تكن الرّشا مائتين باعاً فإن ممرّ ذلك في الفريس وطويت إليه فراسخ‏.‏
وقال الفرزدق‏:‏ وقد ينبح الكلب النجوم ودونه فراسخ تنضي الطّرف للمتأمّل

##### Türkçe

ف ر س
"İkisi, yarışın iki atı gibidir."

Ve dersin ki: O, **فارس**; **الفراسة**’si sabit olan **فارس** ve **الفراسة**’si isabetli olan **فارس**.

Ve gerçekten falan kimse **فرس** etti; atların işi hususunda ustalaştığı vakit, **فروسةً** ve **فروسيةً** (olarak).

Ve katırın binicisine de **فارس** denilir.

Dedi ki: Ve ben, bende atlar için bir meziyet bulunan bir kimseyim; **البرذون**’un **فارس**’ına yahut katırın **فارس**’ına (üstün). Ve denilir ki: O, **فارس** değildir; fakat **يتفرّس** eder.

Ve **فرس**: işlerde görüş ve bilgi sahibi oldu.

Ve benim **فراستي**m falan kimsede salâhtır.

Dedi ki: “İçinde olanların en hoşundan (daha hoş); tadını tatmadım; fakat senin gözün gördüğü şeyde ben **فارس**’ım.” Ve **البعيث** dedi ki: “Allah onu, kullar için dinine seçti; onun bilgisi üzere; ve Allah kul hakkında daha **أفرس**’tır.” Ve Ömer’den, Allah ondan razı olsun: “**تنخعوا** etmeyin ve **تفرسوا** etmeyin; ve kesilmiş hayvanı bırakın; (kanı) aksın.”

Ve **الفرس**: boynun incelmesi; ondan: **الفرس**: toynağıyla yere vurmasının inceliği sebebiyle.

Ve **الفرسة**: boyunda çıkan yaradır; onu **تفرسها** eder.

Dersin ki: Allah sana **الفرسة** ve **الفرصة** indirsin; o, kamburluğun rüzgârıdır.

Ve **أبو فراسٍ**; avları kendi ininde **تخيس** eder; ve o, aslanın künyesidir.

Ve dersin ki: Benî Temîm’de **فوارس** vardır; sanki onlar **الليوث الفوارس**’tır.

Ve mutlaka senin ipin için bir **فريس** vardır; o, başındaki ağaçtan (yapılmış) halkadır.

Dedi ki: “Eğer **الرّشا** iki yüz **باعاً** olursa, bunun geçidi **الفريس**’tedir; ve ona doğru **فراسخ** kat ettim.”

Ve **الفرزدق** dedi ki: “Köpek yıldızlara havlar; onun önünde **فراسخ** vardır; düşünen için bakışı yoran (mesafeler).”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَرَس: واحد الخيل، والجمع أَفراس، الذكر والأُنثى في ذلك سواء، ولا يقال للأُنثى فيه فَرَسة؛ قال ابن سيده: وأَصله التأْنيث فلذلك قال سيبويه: وتقول ثلاثة أَفراس إِذا أَردت المذكر، أَلزموه التأْنيث وصار في كلامهم للمؤنث أَكثر منه للمذكر حتى صار بمنزلة القدَم؛ قال: وتصغيرها فُرَيْس نادِر، وحكى ابن جِني فَرَسَة. الصحاح: وإِن أَردت تصغير الفَرس الأُنثى خاصة لم تقُل إِلا فُرَيسَة، بالهاء؛ عن أَبي بكر بن السراج، والجمع أَفراس، وراكبه فارس مثل لابن وتامِر. قال ابن السكيت: إِذا كان الرجل على جافرٍ، بِرْذَوْناً كان أَو فرَساً أَو بغْلاً أَو حماراً، قلت: مرَّ بنا فارس على بغل ومرّ بنا فارس على حمار؛ قال الشاعر:
وإِني امرؤٌ للخَيل عندي مَزيَّة،
على فارِس البِرْذَوْنِ أَو فارس البَغْلِ
وقال عمارة بن عقيل بن بلال بن جرير، لا أَقول لصاحب البغل فارس ولكني أَقول بغَّال، ولا أَقول لصاحب الحمار فارس ولكني أَقول حَمّار. والفرَس: نجم معروف لمُشاكلته الفرس في صُورته. والفارس: صاحب الفرَس على إِرادة النسَب، والجمع فُرْسان وفَوارس، وهو أَحَدُ ما شذَّ من هذا النَّوع فجاء في المذكر على فَواعِل؛ قال الجوهري في جمعه على فَوارس: هو شاذ لا يُقاس عليه لأَن فواعل إِنما هو جمع فاعلة مثل ضاربة وضَوارِب، وجمع فاعل إِذا كان صفة للمؤنث مثل حائض وحَوائض، أَو ما كان لغير الآدميّين مثل جمل بازل وجمال بَوازِل وجمل عاضِه وجمال عَواضِه وحائِط وحوائِط، فأَما مذكّر ما يَعقِل فلم يُجمع عليه إِلا فَوارِس وهَوالك ونَواكِس، فأَما فوارِس فلأَنه شيء لا يكون في المؤنث فلم يُخَفْ فيه اللّبْس، وأَما هوالك فإِنما جاء في المثل هالِك في الهَوالِك فَجَرى على الأَصل لأَنه قد يجيء في الأَمثال ما لا يجيء في غيرها، وأَما نواكِس فقد جاء في ضرورة الشِّعْر. والفُرسان: الفوارس؛ قال ابن سيده: ولم نَسمَع امرأَة فارِسة، والمصدر الفَراسة والفُرُوسة، ولا فِعْل له. وحكى اللحياني وحده: فَرَس وفَرُس إِذا صار فارساً، وهذا شاذ. وقد فارَسه مُفارَسة إِذا صار فارساً، وهذا شاذ. وقد فارَسه مُفارَسة وفِراساً، والفَراسة، بالفتح، مصدر قولك رجل فارِس على الخيل. الأَصمعي: يقال فارِس بيّن الفُرُوسة والفَراسة والفُرُوسِيّة، وإِذا كان فارساً بِعَيْنِه ونَظَرِه فهو بيّن الفِراسة، بكسر الفاء، ويقال: إِن فلاناً لفارس بذلك الأَمر إِذا كان عالماً به. ويقال: اتقوا فِراسة المؤمن فإِنه ينظر بنور اللَّه.
وقد فرُس فلان، بالضم، يَفْرُس فُرُوسة وفَراسة إِذا حَذِقَ أَمر الخيل. قال: وهو يَتَفَرَّس إِذا كان يُري الناسَ أَنه فارس على الخيل. ويقال: هو يَتَفَرَّس إِذا كان يَتَثَبَّتُ وينظرُ. وفي الحديث: أَن رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، عَرض يوماً الخيلَ وعنده عُيَيْنة بن حِصن الفَزاري فقال له: أَنا أَعلم بالخيل منك، فقال عُيينة: وأَنا أَعلم بالرجال منك، فقال: خيار الرِّجال الذين يَضَعُون أَسيافهم على عَواتِقِهم ويَعْرُِضُون رِماحهم على مناكب خيلهم من أَهل نجد، فقال النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: كذبتَ؛ خِيارُ الرجال أَهل اليمن، الإِيمان يَمانٍ وأَنا يَمانٍ، وفي رواية أَنه قال: أَنا أَفرَسُ بالرجال؛ يريد أَبْصَرُ وأَعرَفُ. يقال: رجل فارس بيِّن الفُروسة والفَراسة في الخيل، وهو الثُّبات عليها والحِذْقُ بأَمرها. ورجل فارس بالأَمر أَي عالم به بصير.
والفِراسة، بكسر الفاء: في النَّظَر والتَّثَبُّت والتأَمل للشيء وابصَر به، يقال إِنه لفارس بهذا الأَمر إِذا كان عالماً به. وفي الحديث: عَلِّمُوا أَولادكم العَوْم والفَراسة؛ الفَراسَة، بالفتح: العِلم بركوب الخيل وركْضِها، من الفُرُوسيَّة، قال: والفارس الحاذق بما يُمارس من الأَشياء كلها، وبها سمي الرجل فارساً. ابن الأَعرابي: فارِس في الناس بيِّن الفِراسة والفَراسة، وعلى الدابة بيِّن الفُرُوسِيَّة، والفُروسةُ لغة فيه، والفِراسة، بالكسر: الاسم من قولك تفرَّسْت فيه خيراً.
وتفرَّس فيه الشيءَ: توسَّمَه. والاسم الفِراسَة، بالكسر. وفي الحديث: اتَّقُوا فِراسَة المؤمن؛ قال ابن الأَثير: يقال بمعنيَين: أَحدهما ما دل ظاهرُ الحديث عليه وهو ما يُوقِعُه اللَّه تعالى في قلوب أَوليائه فيَعلمون أَحوال بعض الناس بنَوْع من الكَرامات وإِصابة الظنّ والحَدْس، والثاني نَوْع يُتَعَلَم بالدلائل والتَّجارب والخَلْق والأَخْلاق فتُعرَف به أَحوال الناس، وللناس فيه تصانيف كثيرة قديمة وحديثة، واستعمل الزجاج منه أَفعل فقال: أَفْرَس الناس أَي أَجودهم وأَصدقهم فِراسة ثلاثةٌ: امرأَةُ العزيز في يوسف، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وابنةُ شُعَيْب في موسى، على نبينا وعليهم الصلاة والسلام، وأَبو بكر في تولية عمر بن الخطاب، رضي اللَّه عنهما. قال ابن سيده: فلا أَدري أَهو على الفعل أم هو من باب أَحْنَكُ الشَّاتَيْنِ، وهو يَتَفَرَّس أَي يَتثَبَّت وينظر؛ تقول منه: رجل فارِس النَّظَر. وفي حديث الضحاك في رجل آلى من امرأَته ثم طلقها قال: هما كَفَرَسَيْ رِهانٍ أَيُّهما سبَق أُخِذ به؛ تفسيره أَن العِدَّة، وهي ثلاث حِيَض أَو ثلاثة أَطهار، إِنِ انْقَِضَت قَبلَ انقضاء إِيلائه وهو أَربعة أَشهر فقد بانت منه المرأَة بتلك التطليقة، ولا شيء عليه من الإِيلاء لأَن الأَربعة أَشهر تنقضي وليست له بزوج، وإِن مضت الأَربعة أَشهر وهي في العِدّة بانت منه بالإِيلاء مع تلك التطليقة فكانت اثنتين، فجَعَلَهما كَفَرَسَيْ رِهان يتسابقان إِلى غاية.
وفَرَسَ الذَبيحَة يَفْرِسُها فَرْساً: قطع نُِخاعَها، وفَرَّسَها فَرْساً: فصَل عُنُقها ويقال للرجل إِذا ذبح فنَخَع: قد فَرَس، وقد كُرِه الفَرْس في الذّبيحَة؛ رواه أَبو عبيدة بإِسناده عن عمر، قال أَبو عبيدة: الفَرْس هو النَّخْعُ، يقال: فَرَسْت الشاة ونَخَعْتُها وذلك أَن تَنتَهي بالذبح إِلى النُِّخاع، وهو الخَيْطُ الذي في فَقار الصُّلْب مُتَّصِل بالفقار، فنهى أَن يُنْتهى بالذبح إِلى ذلك الموضع؛ قال أَبو عبيد: أما النَّخْع فعلى ما قال أَبو عبيدة، وأَما الفَرْس فقد خُولف فيه فقيل: هو الكسر كأَنه نهى أَن يُكْسَرَ عظمُ رقبة الذبيحة قبل أَن تَبْرُدَ، وبه سُمِّيت فَريسة الأَسد لِلْكسر. قال أَبو عبيد: الفَرْس، بالسين، الكسر، وبالصاد، الشق. ابن الأَعرابي: الفرس أَن تُدَقّ الرقبَة قبل أَن تُذْبَح الشاة وفي الحديث: أَمَرَ مُنادِيَه فنادَى: لا تَنْخَعُوا ولا تَفْرِسوا. وفَرَسَ الشيءَ فَرْساً: دَّقَه وكَسَرَهُ؛ وفَرَسَ السَّبُعُ الشيءَ يفرِسُه فَرْساً. وافْتَرَسَ الدَّابة: أَخذه فدَقَّ عُنُقَه؛ وفَرَّسَ الغَنم: أَكثر فيها من ذلك. قال سيبويه: ظَلَّ يُفَرِّسُها ويُؤَكِّلُها أَي يُكثِر ذلك فيها. وسَبُعٌ فَرَّاس: كثير الافتراس؛ قال الهذلي: يا مَيّ لا يُعْجِز الأَيامَ ذُو حِيَدٍ،
في حَوْمَةِ المَوْتِ، رَوَّامٌ وفَرَّاسُ
(* قوله «يا مي إلخ» تقدم في عرس: يا مي لا يعجز الأَيام مجترئ في حومة الموت رزام وفرَّاس).
والأَصل في الفَرْس دَقُّ العُنُق، ثم كَثُرَ حتى جُعِل كل قتل فَرْساً؛ يقال: ثَوْر فَرِيس وبقرة فَريس. وفي حديث يأْجوج ومأْجوج: إِن اللَّه يُرْسِل النِّغَف عليهم فيُصْبِحُون فَرْسَى أَي قَتْلَى، الواحد فَرِيسٌ، من فَرَسَ الذئب الشاة وافترسها إِذا قتلها، ومنه فَرِيسة الأَسد. وفَرْسَى: جمع فريس مثل قَتْلى وقَتِيل.قال ابن السِّكِّيت: وفَرَسَ الذئبُ الشاة فَرْساً، وقال النضر بن شُمَيل: يقال أَكل الذئب الشاة ولا يقال افْتَرَسها. قال ابن السكيت: وأَفْرَسَ الراعي أَي فَرَسَ الذئب شاة من غَنَمه. قال: وأَفْرَسَ الرجلُ الأَسدَ حِمارَه إِذا تركه له لِيَفْتَرِسَه ويَنْجُوَ هو. وفَرَّسه الشيءَ: عَرَّضَه له يَفْترِسه؛ واستعمل العجاج ذلك في النُّعَرِ فقال:
ضَرْباً إِذا صَابَ اليآفِيخَ احْتَفَرْ،
في الهامِ دُخْلاناً يُفَرِّسْنَ النُّعَرْ
أَي أَنّ هذه الجراحات واسعة، فهي تمكِّن النُّعَر مما تُرِيده منها؛ واستعمله بعض الشُّعراء في الإِنسان فقال، أَنشده ابن الأَعرابي: قد أَرْسَلُوني في الكَواعِبِ رَاعياً
فَقَدْ، وأَبي، رَاعِي الكَواعِبِ، أَفْرِسُ
(* قوله «أفرس مع قوله في البيت بعده ان تفرسا» كذا بالأصل، فإن صحت الرواية ففيه عيب الاصراف)
أَتَتْهُ ذِئابٌ لا يُبالِين رَاعِياً،
وكُنَّ ذِئاباً تَشْتَهِي أَن تُفَرَّسا
أَي كانت هذه النساء مُشْتَهِيات للتَّفْرِيس فجعلهُنَّ كالسَّوامِ إِلا أَنهنَّ خالَفْن السَّوام لأَنَّ السَّوام لا تشتهي أَن تُفَرِّسَ، إِذ في ذلك حَتْفُها، والنساء يَشْتَهِين ذلك لما فيه من لذَّتهنّ، إِذْ فَرْس الرجال النساء ههنا إِنما هو مُواصَلَتُهُنَّ؛ وأَفْرِسُ من قوله: فَقَدْ، وأَبي راعِي الكَواعِبِ، أَفْرِسُ
موضوع موضع فَرَسْت كأَنه قال: فقد فَرَسْتُ؛ قال سيبويه: قد يَضَعون أَفْعَلُ موضع فَعَلْت ولا يَضَعُون فَعَلْتُ في موضع أَفْعَل إِلا في مُجازاة نحو إِن فَعَلْتَ فَعَلْتُ. وقوله: وأَبي خَفْضٌ بواو القَسَم، وقوله: رَاعِي الكواعِب يكون حالاً من التَّاء المقدَّرة، كأَنه قال: فَرَسْت رَاعِياً للكواعب أَي وأَنا إِذ ذاك كذلك، وقد يجوز أَن يكون قوله وَأَبي مُضافاً إِلى راعِي الكواعِب وهو يريد بِرَاعي الكَواعِب ذاتَهُ: أَتَتْهُ ذِئابٌ لا يُبالين رَاعِياً
أَي رجالُ سُوء فُجَّارٌّ لا يُبالُون من رَعَى هؤلاء النساء فنالوا منهنّ إِرادَتَهُم وهواهُمْ ونِلْنَ منهم مثلَ ذلك، وإِنما كَنَى بالذِّئاب عن الرجال لأَن الزُّناة خُبَثاء كما أَن الذئاب خَبيثة، وقال تَشْتَهِي على المبالغة، ولو لم يُرِد المُبالَغة لقال تريد أَن تُفَرِّس مكان تَشْتَهِي، على أَن الشهوة أَبلغ من الإِرادة، والعقلاء مُجْمعُون على أَن الشَّهوة غير محمودة البَتَّة. فأَما المراد فمِنْه محمود ومنه غير محمود. والفَريسَة والفَرِيسُ: ما يَفْرِسُه؛ أَنشد ثعلب:
خافُوه خَوْفَ الليثِ ذي الفَرِيس
وأَفرسه إِياه: أَلقاه له يَفْرِسُه. وفَرَسَه فَرْسَةً قَبيحة: ضَرَبه فدخل ما بين وِرْكَيْه وخرجَتْ سُرَّته.
والمَفْرُوسُ: المكسُور الظهر. والمَفْروس والمفزور والفَريسُ: الأَحْدَب. والفِرْسَة: الحَدْبَة، بكسر الفاء. والفِرْسَة: الرِّيح التي تُحْدِب، وحكاها أَبو عُبَيد بفتح الفاء، وقيل: الفِرْسَة قَرْحة تكون في الحَدَب، وفي النَّوبة أَعلى
(* قوله «وفي النوبة أَعلى» هكذا في الأَصل، ولعل
فيه سقطاً. وعبارة القاموس وشرحه في مادة فرص: والفرصة، بالضم، التوبة والشرب، نقله الجوهري، والسين لغة، يقال: جاءت فرصتك من البئر أَي نوبتك.)، وذلك مذكور في الصاد أَيضاً. والفَرْصَة: ريح الحَدَب، والفَرْس: ريح الحَدَب. الأَصمعي: أَصابته فَرْسَة إِذا زالت فَقْرة من فَقار ظهره، قال: وأَمّا الرِّيح التي يكون منها الحَدَب فهي الفَرْصَة، بالصاد. أَبو زيد: الفِرسَة قَرْحَة تكون في العُنُق فَتَفْرِسها أَي تدقها؛ ومنه فَرَسْتُ عُنُقه. الصحاح: الفَرْسَة ريح تأْخذُ في العُنُق فَتَفْرِسُها. وفي حديث قَيْلَة: ومعها ابنة لها أَحْدَبَها الفِرْسَة أَي ريح الحدَب فيَصير صاحبها أَحْدَب. وأَصاب فُرْسَتَه أَي نُهْزَته، والصاد فيها أَعرف. وأَبو فِراسٍ: من كُناهُم، وقد سَمَّت العرَب فِراساً وفَراساً. والفَرِيسُ: حَلْقَة من خَشب معطوفة تُشَدُّ في رأْس حَبْل؛ وأَنشد: فلو كانَ الرِّشا مِئَتَيْنِ باعاً،
لَكان مَمرُّ ذلك في الفَرِيسِ
الجوهري: الفَريس حَلْقَة من خَشب يقال لها بالفارسيَّة جَنْبر. والفِرْناس، مثل الفِرْصاد: من أَسماء الأَسد مأْخوذة من الفَرْسِ، وهو دقّ العُنُق، نونه زائدة عند سيبويه. وفي الصحاح: وهو الغليظ الرَّقبة. وفِرْنَوْس: من أَسمائه؛ حكاه ابن جني وهو بناء لم يحكه سيبويه. وأَسد فُرانِس كفِرْناس: فُعانِل من الفَرْس، وهو مما شذَّ من أَبنية الكتاب. وأَبو فِراس: كُنية الأَسد.
والفِرس، بالكسر: ضرب من النَّبات، واختَلَف الأَعراب فيه فقال أَبو المكارِم: هو القَصْقاص، وقال غيره: هو الحَبَنٌ، وقال غيره: هو الشَِّرْشَِرُ، وقال غيره: هو البَرْوَقُ.
ابن الأَعرابي: الفَراس تمر أَسود وليس بالشِّهْرِيزِ؛ وأَنشد: إِذا أَكلُوا الفَراسَ رأَيت شاماً
على الأَنْثال منهمْ والغُيُوبِ
قال: والأَنْثال التِّلال.
وفارِسُ: الفُرْسُ، وفي الحديث: وخَدَمَتْهم فارِسُ والرُّوم؛ وبِلادُ الفُرْس أَيضاً؛ وفي الحديث: كنت شاكِياً بفارس فكنتُ أُصلي قاعدا فسأَلت عن ذلك عائشة؛ يريد بلادَ فارِس، ورواه بعضهم بالنون والقاف جمع نِقْرِس، وهو الأَلم المعرُوف في الأَقدام، والأَول الصحيح. وفارِس: بلدٌ ذو جِيل، والنسب إِليه فارسيّ، والجمع فُرْس؛ قال ابن مُقْبِل: طافَت به الفُرْسُ حتى بَدَّ ناهِضُها
وفَرْسٌ: بلد؛ قال أَبو بثينة:
فأَعْلُوهم بِنَصْلِ السَّيف ضرْباً،
وقلتُ: لعلَّهم أَصحابُ فَرْسِ
ابن الأَعرابي: الفَرسن التفسير
(* قوله «الفرسن التفسير» هكذا في
الأصل.)، وهو بيانُ وتفصيلُ الكتاب. وذُو الفَوارِس: موضع؛ قال ذو الرُّمَّة:أَمْسى بِوَهْبِينَ مُجْتَازاً لِطِيَّتِهِ،
مِنْ ذِي الفَوارِس، تَدْعُوا أَنفَه الرِّبَبُ
وقوله هو:
إِلى ظُعْنٍ يَقْرِضْنَ أَجْوازَ مُشْرِفٍ،
شِمالاً، وعن أَيْمانِهِنَّ الفَوارِسُ
يجوز أَن يكون أَراد ذُو الفَوارِس. وتَلُّ الفَوارس: موضع معروف، وذكر أَنَّ ذلك في بعض نسخ المصنف، قال وليس ذلك في النسخ كلها. وبالدَّهْناء جِبال من الرَّمْل تسمَّى الفَوارِس؛ قال الأَزهري: وقد رأَيتها. والفِرْسِنُ، بالنون، للبعير: كالحافِر للدابة؛ قال ابن سيده: الفِرْسِن طَرف خُفّ البعير، أُنثى، حكاه سيبويه في الثلاثي، قال: والجمع فَراسِن، ولا يقال فِرْسِنات كما قالوا خَناصِر ولم يقولوا خِنْصِرات. وفي الحديث: لا تَحْقِرَنَّ من المعروف شيئاً، ولو فِرْسِن شاة. الفِرْسِن: عَظْم قليل اللحم، وهو خُفّ البعير كالحافر للدابة، وقد يستعار للشَّاة فيقال فِرْسِن شاة، والذي للشّاة هو الظِّلْف، وهو فِعْلِن والنون زائدة، وقيل أَصلية لأَنها من فَرَسْت.
وفَرَسان، بالفتح: لقَب قبيلة. وفِراس بن غَنْم: قبيلة، وفِراس بن عامر كذلك.

##### Türkçe

**الفَرَس**: atlardan bir tek (fert); çoğulu **أَفراس**. Bu hususta erkek ve dişi eşittir; onda dişiye **فَرَسة** denilmez. İbn Sîde dedi: Aslı dişilliktir; bu sebeple Sîbeveyh dedi ki: Erkek kastedersen “üç **أَفراس**” dersin; onu dişilliğe iltizam ettiler ve sözlerinde müennese müzekkerden daha çok oldu; nihayet **القدَم** menzilesine geldi. Dedi: Onun küçültmesi **فُرَيْس** nâdirdir; İbn Cinnî **فَرَسَة**’yi nakletti. **الصحاح**: **الفَرس**’in yalnız dişi olanını küçültmek istersen, ancak **فُرَيسَة** dersin, **الهاء** ile; Ebû Bekir b. es-Serrâc’dan. Çoğulu **أَفراس**tır; binicisi **فارس**tır; tıpkı **لابن** ve **تامِر** gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: Adam **جافرٍ** üzerinde olursa—**بِرْذَوْناً** olsun yahut **فرَساً** yahut **بغْلاً** yahut **حماراً**—dersin ki: “Bize bir **فارس** katır üzerinde geçti” ve “Bize bir **فارس** eşek üzerinde geçti.” Şair dedi ki:
وإِني امرؤٌ للخَيل عندي مَزيَّة،
على فارِس البِرْذَوْنِ أَو فارس البَغْلِ

Umâre b. Akîl b. Bilâl b. Cerîr dedi: Katır sahibine **فارس** demem; fakat **بغَّال** derim. Eşek sahibine **فارس** demem; fakat **حَمّار** derim. Ve **الفرَس**: sûretinde ata benzemesinden dolayı, bilinen bir yıldızdır. Ve **الفارس**: nisbet kastıyla **الفرَس** sahibidir; çoğulu **فُرْسان** ve **فَوارس**tır. Bu, bu türden şâz olanlardan biridir; müzekkerde **فَواعِل** üzere geldi. Cevherî, onun **فَوارس** üzere cem‘i hakkında dedi: Bu şâzdır; ona kıyas edilmez. Çünkü **فواعل** ancak **فاعلة**’nin cem‘idir; **ضاربة** ve **ضَوارِب** gibi. Ve **فاعل**’in cem‘i, müennese sıfat olursa; **حائض** ve **حَوائض** gibi. Yahut âdemî olmayanlar için olursa; **جمل بازل** ve **جمال بَوازِل** ve **جمل عاضِه** ve **جمال عَواضِه** ve **حائِط** ve **حوائِط** gibi. Ama akleden müzekker, onun üzere cem‘ edilmedi; ancak **فَوارِس** ve **هَوالك** ve **نَواكِس**. **فَوارِس** ise, müenneste bulunmayan bir şey olduğundan, onda iltibas korkulmadı. **هَوالك** ise, ancak meselde “**هالِك** في **الهَوالِك**”te geldi; asıl üzere yürüdü; çünkü mesellerde, başkasında gelmeyen şey gelebilir. **نَواكِس** ise, şiir zaruretinde geldi. Ve **الفُرسان**: **الفوارس**. İbn Sîde dedi: **فارِسة** (kadın) işitmedik. Masdar **الفَراسة** ve **الفُرُوسة**’dir; onun fiili yoktur. Lihyânî tek başına nakletti: **فَرَس** ve **فَرُس**—**فارساً** olunca; bu şâzdır. Ve **فارَسه مُفارَسة**—**فارساً** olunca; bu şâzdır. Ve **فارَسه مُفارَسة** ve **فِراساً**. Ve **الفَراسة** (fetha ile): “at üzerinde **فارِس** adam” sözünün masdarıdır. Asma‘î: Denir: **فارِس** açıkça **الفُرُوسة** ve **الفَراسة** ve **الفُرُوسِيّة** sahibidir. Ve eğer bizzat gözü ve bakışıyla **فارس** ise, o açıkça **الفِراسة** sahibidir; **الفاء**’nın kesriyle. Ve denir: “Filân, o işte **لفارس**tır” yani onu bilen kimsedir. Ve denir: “Müminin **فِراسة**’sinden sakının; çünkü Allah’ın nuruyla bakar.”

Ve filân **فرُس** etti—damme ile—**يَفْرُس**; **فُرُوسة** ve **فَراسة** olarak: at işini iyi bildiğinde. Dedi: Ve o **يَتَفَرَّس** eder; insanlara, at üzerinde **فارس** olduğunu gösterdiğinde. Ve denir: O **يَتَفَرَّس** eder; yani sağlamca durur ve bakar. Hadiste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bir gün atları arz etti; yanında **عُيَيْنة بن حِصن الفَزاري** vardı. Ona dedi ki: “Ben atları senden daha iyi bilirim.” **عُيينة** dedi: “Ben de erkekleri senden daha iyi bilirim.” Dedi: “Erkeklerin hayırlıları, kılıçlarını omuzlarına koyanlar ve mızraklarını atlarının omuzları üzerinde arz edenlerdir; Necd ehlindendir.” Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Yalan söyledin; erkeklerin hayırlıları Yemen ehlidir; iman Yemenlidir ve ben Yemenliyim.” Bir rivayette, dedi ki: “Ben erkekleri daha **أَفرَس** bilirim”; yani daha basîretli ve daha bilicidir. Denir: “Adam, atlarda açıkça **الفُروسة** ve **الفَراسة** sahibidir”; bu, üzerinde sebat ve işini iyi bilmektir. Ve “adam, işte **فارس**tır” yani onu bilen, ona basîretli.

Ve **الفِراسة**—**الفاء**’nın kesriyle—bakışta, sağlamca durmada ve şey üzerinde teemmülde ve onunla basîret sahibi olmada; denir: “O işte **لفارس**tır” yani onu bilen kimsedir. Hadiste: “Çocuklarınıza yüzmeyi ve **الفَراسة**’yı öğretin.” **الفَراسَة**—fetha ile—at binmeyi ve onu koşturmayı bilmek; **الفُرُوسيَّة**’dendir. Dedi: Ve **الفارس**, uğraştığı şeylerin hepsinde mahir olandır; bununla adama **فارس** adı verildi. İbnü’l-A‘râbî: İnsanlar içinde **فارِس**; açıkça **الفِراسة** ve **الفَراسة** sahibidir. Binek üzerinde açıkça **الفُرُوسِيَّة** sahibidir; **الفُروسةُ** da onda bir dildir. Ve **الفِراسة**—kesr ile—“onda hayır gördüm” sözünden isimdir: **تفرَّسْت**.

Ve **تفرَّس** onda şeyi: onu sezdi. İsim **الفِراسَة**’dır; kesr ile. Hadiste: “Müminin **فِراسَة**’sinden sakının.” İbnü’l-Esîr dedi: İki mânâ ile söylenir: Birincisi, hadisin zâhirinin delâlet ettiği şeydir; Allah Teâlâ’nın velîlerinin kalplerine ilka ettiği şey; böylece bazı insanların hâllerini, keramet nev‘inden ve zannın isabeti ve hads ile bilirler. İkincisi, deliller, tecrübeler, yaratılış ve ahlâk ile öğrenilen bir nev‘dir; onunla insanların hâlleri bilinir. İnsanların onda eski ve yeni birçok tasnifleri vardır. Zeccâc, ondan **أَفعل**’i kullandı ve dedi: “İnsanların en **أَفْرَس**’ı” yani **فِراسة**’ca en iyi ve en doğru olanları üçtür: Aziz’in karısı Yusuf hakkında—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—ve Şuayb’ın kızı Musa hakkında—nebîmize ve onlara salât ve selâm olsun—ve Ebû Bekir, Ömer b. el-Hattâb’ı velâyete getirmede—Allah ikisinden razı olsun. İbn Sîde dedi: Bilmiyorum; fiil üzere midir, yoksa **أَحْنَكُ الشَّاتَيْنِ** babından mıdır. Ve o **يَتَفَرَّس** eder; yani sağlamca durur ve bakar; bundan dersin: “bakışta **فارِس** adam.” Dahhâk’ın hadîsinde, karısından **آلى** edip sonra onu boşayan adam hakkında dedi: “İkisi, **كَفَرَسَيْ رِهانٍ** gibidir; hangisi önce varırsa onunla tutulur.” Tefsiri: **العِدَّة**—üç hayız yahut üç temizlik—eğer, **إِيلاء**’sının bitmesinden önce biterse ve o dört aydır, kadın o tek boşamayla ondan ayrılmış olur; **الإِيلاء**’dan ona bir şey yoktur; çünkü dört ay biter ve o, onun eşi değildir. Ve eğer dört ay geçer de o, iddet içinde ise, o boşamayla birlikte **الإِيلاء** ile ondan ayrılmış olur; böylece iki olur. İkisini, bir gayeye doğru yarışan **كَفَرَسَيْ رِهان** gibi yaptı.

Ve **فَرَسَ الذَبيحَة** onu **يَفْرِسُها** **فَرْساً**: onun iliğini kesti. Ve **فَرَّسَها فَرْساً**: boynunu ayırdı. Ve adam için, boğazlayıp da **نَخَع** ederse: “**فَرَس** etti” denir. Ve kurbanda **الفَرْس** mekruh görülmüştür; Ebû Ubeyde, isnadıyla Ömer’den rivayet etti. Ebû Ubeyde dedi: **الفَرْس** işte **النَّخْعُ**’dur; denir: “**فَرَسْت** koyunu ve **نَخَعْتُها**”; bu, boğazlamada **النُِّخاع**’a kadar varmandır; o, sırt omurlarında, omurlara bitişik olan ipliktir. Boğazlamada o yere kadar varılması yasaklandı. Ebû Ubeyd dedi: **النَّخْع** Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir. Ama **الفَرْس**’ta ihtilaf edildi; denildi ki: o, kırmadır; sanki, kurban soğumadan önce boyun kemiğinin kırılmasını yasakladı. Bununla, kırmadan dolayı aslanın avına **فَريسة** adı verildi. Ebû Ubeyd dedi: **الفَرْس**—**بالسين**—kırmadır; **بالصاد** ise yarmadır. İbnü’l-A‘râbî: **الفرس**; koyun boğazlanmadan önce boynun dövülmesidir. Hadiste: Münâdîsine emretti; nida etti: “**لا تَنْخَعُوا** ve **لا تَفْرِسوا**.”

Ve **فَرَسَ** şeyi **فَرْساً**: onu dövdü ve kırdı. Ve **فَرَسَ السَّبُعُ** şeyi **يفرِسُه فَرْساً**. Ve **افْتَرَسَ الدَّابة**: onu aldı da boynunu dövdü. Ve **فَرَّسَ الغَنم**: onda bunu çoğalttı. Sîbeveyh dedi: “**ظَلَّ يُفَرِّسُها ويُؤَكِّلُها**” yani onda bunu çoğaltır. Ve **سَبُعٌ فَرَّاس**: çokça **افتراس** eden. Hüzelî dedi:
يا مَيّ لا يُعْجِز الأَيامَ ذُو حِيَدٍ،
في حَوْمَةِ المَوْتِ، رَوَّامٌ وفَرَّاسُ
(* Sözü “يا مي إلخ” **عرس**’ta geçti: “يا مي لا يعجز الأَيام مجترئ في حومة الموت رزام وفرَّاس”.)

Ve **الفَرْس**’te asıl, boynu dövmektir; sonra çoğaldı da her öldürme **فَرْساً** kılındı. Denir: **ثَوْر فَرِيس** ve **بقرة فَريس**. Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: “Allah onların üzerine **النِّغَف** gönderir; sabahlarlar **فَرْسَى**” yani ölüler. Tekili **فَرِيسٌ**; **فَرَسَ الذئب الشاة** ve **افترسها**—onu öldürdüğünde—den. Ondan **فَرِيسة الأَسد**.

Ve **فَرْسَى**: **فريس**’in cem‘idir; **قَتْلى** ve **قَتِيل** gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: Ve kurt koyunu **فَرَسَ** eder; **فَرْساً**. Nadr b. Şümeyl dedi: “Kurt koyunu yedi” denir; **افْتَرَسها** denmez. İbnü’s-Sikkît dedi: Ve çoban **أَفْرَسَ** etti; yani kurt, onun koyunlarından bir koyunu **فَرَسَ** etti. Dedi: Ve adam, aslana eşeğini **أَفْرَسَ** etti; yani onu ona bıraktı ki onu **يَفْتَرِسَه** ve kendisi kurtulsun. Ve **فَرَّسه** şeyi: onu ona maruz bıraktı; onu **يَفْترِسه**. A‘câc bunu **النُّعَرِ** hakkında kullandı; dedi ki:
ضَرْباً إِذا صَابَ اليآفِيخَ احْتَفَرْ،
في الهامِ دُخْلاناً يُفَرِّسْنَ النُّعَرْ
Yani bu yaralar geniştir; böylece **النُّعَر**’a onlardan istediğini mümkün kılar. Bazı şairler onu insan hakkında kullandı; İbnü’l-A‘râbî okudu:
قد أَرْسَلُوني في الكَواعِبِ رَاعياً
فَقَدْ، وأَبي، رَاعِي الكَواعِبِ، أَفْرِسُ
(* Sözü “**أفرس** مع قوله في البيت بعده ان تفرسا” asılda böyledir; rivayet sahihse onda sarf kusuru vardır.)
أَتَتْهُ ذِئابٌ لا يُبالِين رَاعِياً،
وكُنَّ ذِئاباً تَشْتَهِي أَن تُفَرَّسا
Yani bu kadınlar **التَّفْرِيس**’i iştiha edenlerdi; onları, **السَّوام** gibi yaptı; ancak **السَّوام**’a muhalefet ettiler; çünkü **السَّوام** **أَن تُفَرِّسَ**’i iştiha etmez; zira onda helâki vardır. Kadınlar ise, onda lezzetleri bulunduğundan onu iştiha ederler. Burada erkeklerin kadınları **فَرْس** etmesi, ancak onlarla birleşmesidir. Ve “**أَفْرِسُ**” onun sözünden: “**فَقَدْ، وأَبي راعِي الكَواعِبِ، أَفْرِسُ**”; **فَرَسْت** yerinde konmuştur; sanki “**فَرَسْتُ**” dedi. Sîbeveyh dedi: Bazen **أَفْعَلُ**’i **فَعَلْت** yerinde koyarlar; **فَعَلْتُ**’u **أَفْعَل** yerinde koymazlar; ancak “cezalandırma”da; “İn **فَعَلْتَ** **فَعَلْتُ**” gibi. Ve “**وأَبي**” **واو**’lu yemin ile mecrûrdur. Ve “**رَاعِي الكواعِب**”, takdir edilen **التاء**’dan hâl olur; sanki dedi ki: “**فَرَسْت** **رَاعِياً** للكواعب” yani o vakit ben öyle iken. Ve caizdir ki “**وَأَبي**” **راعِي الكواعِب**’e muzaf olsun; **رَاعي الكَواعِب** ile kendi zatını kasteder:
**أَتَتْهُ ذِئابٌ لا يُبالين رَاعِياً**
Yani kötü erkekler, fâcirler; bu kadınları kim güderse aldırmazlar; onlardan isteklerini ve hevalarını elde ettiler; kadınlar da onlardan bunun benzerini elde ettiler. Erkeklere **الذِّئاب** ile kinaye etti; çünkü zânîler habistir; tıpkı kurtların habis olması gibi. Ve mübalağa için **تَشْتَهِي** dedi; mübalağa istemeseydi, **تريد أَن تُفَرِّس** derdi; **تَشْتَهِي** yerine. Şehvet, iradeden daha belîğdir. Akıllılar, şehvetin asla övülmüş olmadığı üzerinde icmâ etmişlerdir. Ama muradın bir kısmı övülmüş, bir kısmı övülmemiştir.

Ve **الفَريسَة** ve **الفَرِيسُ**: onun **يَفْرِسُه** olduğu şey. Sa‘leb okudu:
خافُوه خَوْفَ الليثِ ذي الفَرِيس
Ve ona onu **أَفرسه**: onu ona attı; onu **يَفْرِسُه**. Ve onu çirkin bir **فَرْسَةً** ile **فَرَسَه**: ona vurdu; iki kalçası arasına girdi ve göbeği çıktı.

Ve **المَفْرُوسُ**: sırtı kırık. Ve **المَفْروس** ve **المفزور** ve **الفَريسُ**: kambur. Ve **الفِرْسَة**: kamburluk; **الفاء**’nın kesriyle. Ve **الفِرْسَة**: kambur eden rüzgâr; Ebû Ubeyd onu **الفاء**’nın fethasıyla nakletti. Ve denildi: **الفِرْسَة**; kamburda olan bir yaradır; ve **النَّوبة**’da yukarı…
(* Sözü “وفي النوبة أَعلى” asılda böyledir; belki onda düşme vardır. Kâmûs ve şerhinin **فرص** maddesinde ibare: “والفرصة، بالضم، التوبة والشرب، نقله الجوهري، والسين لغة، يقال: جاءت فرصتك من البئر أَي نوبتك.”)
Ve bu, **الصاد**’da da zikredilmiştir. Ve **الفَرْصَة**: kambur rüzgârı. Ve **الفَرْس**: kambur rüzgârı. Asma‘î: Ona **فَرْسَة** isabet etti denir; sırt omurlarından bir omur yerinden kaydığında. Dedi: Ama kamburun kendisinden olduğu rüzgâr, **الفَرْصَة**’dır; **بالصاد**. Ebû Zeyd: **الفِرسَة**; boyunda olan bir yaradır; onu **تَفْرِسها** yani onu döversin; ondan “boynunu **فَرَسْتُ**” (dövdüm). **الصحاح**: **الفَرْسَة**; boyunda tutan bir rüzgârdır; onu **فَتَفْرِسُها**. **قَيْلَة** hadîsinde: Onunla birlikte bir kızı vardı; onu **الفِرْسَة** kambur etti; yani kambur rüzgârı; böylece sahibi kambur olur. Ve onun **فُرْسَتَه**’ini isabet etti; yani onun **نُهْزَته**’ini; onda **الصاد** daha bilinir.

Ve **أَبو فِراسٍ**: onların künyelerindendir. Araplar **فِراساً** ve **فَراساً** isimlendirmiştir.

Ve **الفَرِيسُ**: başı ipte bağlanan, bükülmüş ağaçtan bir halka. Ve okundu:
فلو كانَ الرِّشا مِئَتَيْنِ باعاً،
لَكان مَمرُّ ذلك في الفَرِيسِ
Cevherî: **الفَريس**; Farsça **جَنْبر** denilen ağaçtan bir halkadır.

Ve **الفِرْناس**—**الفِرْصاد** gibi—aslanın adlarındandır; **الفَرْس**’ten alınmıştır; o da boynu dövmektir. Sîbeveyh’e göre onun **النون**’u zâiddir. **الصحاح**’ta: O, kalın boyunludur. Ve **فِرْنَوْس**: onun adlarındandır; İbn Cinnî nakletti; bu, Sîbeveyh’in nakletmediği bir vezindir. Ve **أَسد فُرانِس**; **كفِرْناس**: **فُعانِل** vezninde; **الفَرْس**’ten. Bu, kitabın ebniyesinden şâz olanlardandır. Ve **أَبو فِراس**: aslanın künyesidir.

Ve **الفِرس**—kesr ile—nebattan bir türdür. A‘râb onda ihtilaf etti: Ebû’l-Mekârim dedi: O **القَصْقاص**’tır. Başkası dedi: O **الحَبَنٌ**’dır. Başkası dedi: O **الشَِّرْشَِرُ**’dur. Başkası dedi: O **البَرْوَقُ**’tur.

İbnü’l-A‘râbî: **الفَراس**; siyah hurmadır; **الشِّهْرِيزِ** değildir. Ve okudu:
إِذا أَكلُوا الفَراسَ رأَيت شاماً
على الأَنْثال منهمْ والغُيُوبِ
Dedi: Ve **الأَنْثال**; tepeler.

Ve **فارِسُ**: **الفُرْسُ**. Hadiste: “Onlara **فارِسُ** ve **الرُّوم** hizmet etti.” Ve **بِلادُ الفُرْس** da. Hadiste: “**بفارس**’te şikâyetli idim; oturarak namaz kılıyordum; bunu Âişe’ye sordum”; **بلادَ فارِس**’i kasteder. Bazıları onu **بالنون والقاف** ile rivayet etti; **نِقْرِس**’in cem‘i; o, ayaklarda bilinen ağrıdır. Birincisi sahih olandır. Ve **فارِس**: **جِيل** sahibi bir beldedir; ona nisbet **فارسيّ**’dir; cem‘i **فُرْس**. İbn Mukbil dedi:
طافَت به الفُرْسُ حتى بَدَّ ناهِضُها

Ve **فَرْسٌ**: bir beldedir. Ebû Buseyne dedi:
فأَعْلُوهم بِنَصْلِ السَّيف ضرْباً،
وقلتُ: لعلَّهم أَصحابُ فَرْسِ

İbnü’l-A‘râbî: **الفَرسن**; tefsirdir
(* Sözü “الفرسن التفسير” asılda böyledir.)
ve o, kitabın beyanı ve tafsilidir. Ve **ذُو الفَوارِس**: bir yerdir. Zü’r-Rumme dedi:
أَمْسى بِوَهْبِينَ مُجْتَازاً لِطِيَّتِهِ،
مِنْ ذِي الفَوارِس، تَدْعُوا أَنفَه الرِّبَبُ
Ve onun sözü:
إِلى ظُعْنٍ يَقْرِضْنَ أَجْوازَ مُشْرِفٍ،
شِمالاً، وعن أَيْمانِهِنَّ الفَوارِسُ
Caizdir ki **ذُو الفَوارِس**’i kastetmiş olsun. Ve **تَلُّ الفَوارس**: bilinen bir yerdir. Bazı musannif nüshalarında bunun bulunduğunu zikretti; dedi: Bu, nüshaların hepsinde değildir. Ve **بالدَّهْناء**’da kumdan dağlar vardır; **الفَوارِس** diye adlandırılır; Ezherî dedi: Onları görmüşümdür.

Ve **الفِرْسِنُ**—**بالنون**—deve için: binek için **الحافِر** gibidir. İbn Sîde dedi: **الفِرْسِن**; devenin **خُفّ**’ünün ucudur; müennestir. Sîbeveyh onu üçlüde nakletti. Dedi: Çoğulu **فَراسِن**’dir; **فِرْسِنات** denmez; tıpkı **خَناصِر** dedikleri ve **خِنْصِرات** demedikleri gibi. Hadiste: “Maruftan hiçbir şeyi küçük görme; bir koyunun **فِرْسِن**’i bile olsa.” **الفِرْسِن**: az etli küçük bir kemiktir; devenin **خُفّ**’üdür; binek için **الحافر** gibidir. Koyun için ödünç alınır da “koyunun **فِرْسِن**’i” denir. Koyununki **الظِّلْف**’tır. O, **فِعْلِن**’dir; **النون** zâiddir. Ve denildi: Aslidir; çünkü “**فَرَسْت**”ten.

Ve **فَرَسان**—fetha ile—bir kabilenin lakabıdır. Ve **فِراس بن غَنْم**: bir kabiledir. Ve **فِراس بن عامر** de böyledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر س * * الفَرَسُ * يقع على الذكر والأنثى ولا يقال للآنثى * فَرَسَةٌ * وتصغير الفرس * فُرَيسٌ * فان أردت الأنثى خاصة لم تقل الا * فُرَيسَةٌ * بالهاء والجمع * أفْرُاسٌ * وراكبه * فارِسٌ * أي صاحب فرس وهو مثل لابن وتامر ويجمع على * فَوَارِسَ * وهو شاذ لا يقاس عليه لأن فواعل انما هو جمع فاعلة كضاربة وضَوارِب أو جمع فاعل صفة لمؤنث كحائض وحوائض أو صفة أو اسما لغير الآدمي كبازل وبوازل وحاشط وحواشط فأما مذكر من يعقل فلا يجمع عليه الا فوارس وهوالك ونواكس قال بن السكيت إذا كان الرجل على حافز برذونا كان أو فرسا أو بغلا أو حمارا قلت مر بنا * فَارسٌ * على بغل ومر بنا فارس على حمار وقال عمارة صاحب البغل بغال لا فارس وصاحب الحمار حمار لا فارس و * فضرَسَ * الأسد * فريستَهُ * من باب ضرب أي دق عنقا و * افْتَرَسَها * مثله قال بن السكيت و * فضرَس * الذئب الشاة وقال النضر بن شميل يقال أكل الذئب الشاة ولا يقال افترسها وأبو * فِرَاسٍ * كنية الأسد و * فضارِسُ * هم الفرس والفرسان الفوارس و * الفِرَاسَةُ * بالكسر الاسم من قولك * تَفَرَّسْتُ * فيه خيرا وهو يتفرس أي يتثبت وينظر تقول منه رجل * فارسُ * النظر وفي الحديث ﴿اتقو فراسة المؤمن﴾ و * الفَرَاسَةُ * بالفتح و * الفُرُوسةُ * و * الفُرُوِسيََةُ * كلها مصدر قولك رجل * فارسٌ * على الخيل وقد * فَرُسَ * من باب سهل وظرف أي حذق أمر الخيل

##### Türkçe

* ف ر س * * **الفَرَسُ** * erkek ve dişiye vâki olur; dişiye **فَرَسَةٌ** denilmez. Atın küçültmesi **فُرَيسٌ**’dir; eğer özellikle dişiyi murat edersen, ancak **فُرَيسَةٌ** (ه ile) dersin. Çoğulu **أفْرُاسٌ**’dır. Binicisi **فارِسٌ**’dir; yani at sahibi; ve o, **لابن** ve **تامر** gibi bir misaldir. **فَوَارِسَ** üzere cem‘ olunur; ve o şâzdır, ona kıyas edilmez; çünkü **فواعل** ancak **فاعلة**’nin cem‘idir; **ضاربة** ve **ضَوارِب** gibi; yahut müennes için sıfat olan **فاعل**’in cem‘i; **حائض** ve **حوائض** gibi; yahut âdemî olmayan için sıfat veya isim; **بازِل** ve **بوازل** ve **حاشط** ve **حواشط** gibi. Amma akledenin müzekkeri, **فوارس** üzere cem‘ olunmaz; ancak **فوارس**; ve **هوالك** ve **نواكس** (gibi).

İbnü’s-Sikkît dedi: Adam bir **حافز** üzerinde ise—**برذونا** olsun, yahut **فرسا** olsun, yahut katır olsun, yahut eşek olsun—“Bize bir **فَارسٌ** katır üzerinde uğradı” dersin; ve “Bize bir **فارس** eşek üzerinde uğradı” dersin. ‘Umâre dedi: Katırın sahibi **بغال**’dır, **فارس** değildir; eşeğin sahibi **حمار**’dır, **فارس** değildir.

Ve **فضرَسَ** aslan, **فريستَهُ**’ni—**ضرب** bâbından—yani boyun(unu) ezdi. Ve **افْتَرَسَها** da onun gibidir. İbnü’s-Sikkît dedi: Ve **فضرَس** kurt koyunu. En-Nadr b. Şümeyl dedi: “Kurt koyunu yedi” denir; **افترسها** denilmez.

Ve **فِرَاسٍ** Ebû, aslanın künyesidir. Ve **فضارِسُ** onlar atlar ve atlılardır; atlılar **الفوارس**’tır.

Ve **الفِرَاسَةُ** (kesre ile), “onda hayır **تَفَرَّسْتُ**” sözünden isimdir; ve o **يتفرس** eder; yani sağlamlaştırır ve bakar. Ondan “bakışın **فارسُ**’ı olan adam” dersin. Hadiste: { Müminin **فراسة**’sinden sakının }.

Ve **الفَرَاسَةُ** (fetha ile) ve **الفُرُوسةُ** ve **الفُرُوِسيََةُ**; hepsi “at üzerinde adam **فارسٌ**” sözünün masdarıdır. Ve **فَرُسَ**—**سهل** ve **ظرف** bâbından—yani at işini iyi bildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرس: واحد الخيل، سمي به لدقه الأرض بحوافره، وأصل الفرس: الدق، كما قاله الزمخشري، وأشار له ابن فارس للذكر والأنثى، ولا يقال للأنثى: فرسة، قال ابن سيدة: وأصله التأنيث، فلذلك قال سيبويه: وتقول: ثلاثة أفراس، إذا أردت المذكر، ألزموه التأنيث، وصار في كلامهم للمؤنث أكثر منه للمذكر، حتى صار بمنزلة القدم، قال: وتصغيرها: فريس، نادر. أو هي فرسة، كما حكاه ابن جني، وفي الصحاح: وإن أردت تصغير الفرس الأنثى خاصة، لم تقل إلا فريسة، بالهاء، عن أبي بكر بن السراج. ج أفراس وفروس، وعلى الأول اقتصر الجوهري، وراكب فارس، أي صاحب فرس، على إرادة النسب، كلابن وتامر، قال ابن السكيت: إذا كان الرجل على حافر، برذونا كان أو فرسا أو بغلا أو حمارا، قلت: مر بنا فارس على بغل، ومر بنا فارس على حمار، قال الشاعر:

  وإني امرؤ للخيل عندي مزيةعلى فارس البرذون أو فارس البغل ج فرسان وفوارس، وهو أحد ما شذ في هذا النوع، فجاء في المذكر على فواعل، قال الجوهري في جمعه على فوارس: وهو شاذ، لا يقاس عليه، لأن فواعل إنما هو جمع فاعلة، مثل ضاربة وضوارب أو جمع فاعل إذا كان صفة للمؤنث، مثل حائض وحوائض، أوما كان لغير الآدميين، مثل جمل بازل وجمال بوازل، وعاضه وعواضه، وحائط وحوائط، فأما مذكر ما يعقل فلم يجمع عليه إلا فوارس وهوالك ونواكس، فأما فوارس، فلأنه شيء لا يكون في المؤنث، فلم يخف فيه اللبس، وأما هوالك فإنما جاء في المثل: هالك في الهوالك فجرى على الأصل، لأنه قد يجيء في الأمثال ما لم يجيء في غيرها، وأما نواكس فقد جاء في ضرورة الشعر. قلت: وقد جاء أيضا: غائب وغوائب، وشاهد وشواهد، وسيأتي في ف ر ط: فارط وفوارط، نقله الصاغاني، وخالف وخوالف، وسيأتي في خ ل ف. قال ابن سيده: ولم نسمع امرأة فارسة. وفي حديث الضحاك، في رجل آلى من امرأته ثم طلقها، قال: هما كفرسي رهان، أيهما سبق أخذ به يضرب لاثنين يستبقان إلى غاية فيستويان، وأما تفسير الحديث: فإن العدة وهو ثلاث حيض أو ثلاثة أطهار، إن انقضت قبل انقضاء وقت إيلائه، وهو أربعة أشهر فقد بانت منه المرأة بتلك التطليقة، ولا شيء عليه من الإيلاء، لن الأربعة الأشهر تنقضي، وليست له بزوج، وإن مضت الأربعة الأشهر وهو في العدة بانت منه بالإيلاء مع تلك التطليقة، فكانت، اثنتين، فجعلهما كفرسي رهان يتسابقان إلى غاية، وهذا التشبيه في الابتداء، لأن النهاية تجلي عن السابق لا محالة. والفوارس: حبال رمل بالدهناء، قال الأزهري: وقد رأيتها. وأنشد الصاغاني لذي الرمة:
  إلى ظعن يقرضن أجواز مشرف                      شمالا وعن أيمانهن الفـوارس

  وفسره بما تقدم، ولكن قال الأزهري: يجوز أن يكون أراد: ذو الفوارس: اسم موضع، كما سيأتي، فحذف. ويقال: مر فارس على بغل، وكذا على كل ذي حافر، كما تقدم عن ابن السكيت، أو لا يقال، وهو قول عمارة بن عقيل بن بلال ابن جرير، فإنه قال: لا أقول لصاحب البغل: فارس، ولكن أقول: بغال، ولا أقول لصاحب الحمار: فارس، ولكن أقول: حمار. وربيعة الفرس. وربيعة الفرس، تقدم سبب تلقيبه به في ح م ر، وهو ربيعة بن نزار بن معد بن عدنان، أخو مضر وأنمار. وفرسان، محركة: جزيرة مأهولة ببحر اليمن، قال الصاغاني في العباب: أرسيت به أياما سنة خمس وستمائة، وعندهم مغاص الدر. قلت: وهو محاذية للمخلاف السليماني، من طرف، سميت ببني فرسان. وفرسان: لقب قبيلة من العرب، ليس بأب ولا أم، نحو تنوخ، وإنما هم أخلاط من تغلب، اصطلحوا على هذا الاسم، قاله ابن دريد. قلت: هو لقب عمران ابن عمرو بن عوف بن عمران بن سيحان بن عمرو الحارث بن عوف بن جشم بن بكر بن حبيب بن عمرو بن غنم بن تغلب، قيل: لقب به، لجبل بالشام اجتاز فيه وسكن ولد به، ثم ارتحلوا باليمن، ونزلوا هذه الجزيرة، فعرفت بهم، فلما أجدبت نزلوا إلى وادي موزع، فغلبوا عليهم وسكنوا هنالك، ومن الفرسانيين جماعة يقال لهم: التغالب، يسكنون الربع اليماني من زبيد، كذا حققه الناشرى، نسابة اليمن، رحمه الله تعالى. وعبديد الفرساني: من رجالهم، له ذكر في بني فرسان، أورده ابن الكلبي. والفارس والفروس، كصبور، والفراس، ككتان: الأسد، كل ذلك مأخوذ من الفرس، وهو دق العنق، والأخير للمبالغة، ويوصف به فيقال: أسد فراس، أي كثير الافتراس. وفرس فرييسته يفرسها، من حد ضرب: دق عنقها، وقال أبو عبيد: الفرس: الكسر، وكل قتل فرس، والأصل فيه دق العنق وكسرها، وقد فرس الذئب الشاة فرسا: أخذها فدق عنقها. والفريس، كأمير: القتيل يقال: ثور فريس وبقرة فريس، ج فرسى،، كقتلى، ومنه حديث يأجوج ومأجوج فيصبحون فرسى، أي قتلى. والفريس: حلقة من خشب معطوفة تشد في طرف الحبل، قال الشاعر:
  فلو كان الرشا مائتين باعـا                      لكان ممر ذلك في الفريس

  وفي الأساس: ولا بد لحبلك من فريس. وهو الحلقة من العود في رأسه، وقال الجوهري: فارسيته جنبر، كعنبر، بالجيم الفارسية. وفريس بن ثعلبة: تابعي، هكذا في سائر النسخ، ومثله في العباب، وهو غلط صوابه: فريس بن صعصعة، كما في التبصير والتكملة، روى عن ابن عمر. وأبو فراس، ككتاب: كنية الفرزدق بن غالب بن صعصعة بن ناجية بن عقال بن محمد بن سفيان ابن مجاشع بن دارم، الشاعر المشهور. وأبو فراس: كنية الأسد، وكذلك أبو فراس، ككتان، نقله القاضي في العباب. وأبو فراس ربيعة بن كعب ابن مالك الأسلمي الصحابي، حجازي، توفي سنة 63، روى عنه أبو سلمة، وحنظلة بن عمرو الأسلمي، وأبو عمران الجوني. وفراس بن يحيى الهمداني صاحب الشعبي، كوفي مكتب محدث مؤدب، يروي عن الشعبي. وفارس: هم الفرس، وفي الحديث: وخدمتهم فارس والروم، أو بلادهم، ومنه الحديث: كنت شاكيا بفارس، فكنت أصلي قاعدا، فسألت عن ذلك عائشة يريد بذلك بلاد فارس. والفرسة، بالفتح، هكذا حكاه أبو عبيد، وفي رواية غير: بكسر الفاء: ريح الحدب، وقال ابن الأعرابي: الفرسة: الحدب، وقال الأصمعي: أصابته فرسة، إذا زالت فقرة من فقار ظهره قال: وأما الريح التي يكون منها الحدب فهي الفرصة، بالصاد، وإنما سميت لأنها تفرس الظهر، أي تدقه، وقال أبو زيد: الفرسة: قرحة تكون في العنق، ومنه: فرست عنقه وفي الصحاح: الفرسة: ريح تأخذ في العنق فتفرسها. وقال غيره: الفرسة قرحة تكون في الحدب. وقال الكازروني في شرح الموجز في الطب: الأفرسة: جمع فرسة، تأخذ في العنق فتفرسه. وقال صاحب التنقيح: الفرسة لا تجمع على أفرسة وأنما تجمع على فرسات وجمعة على أفراسه على الشذوذ، فتنبه لذلك. وفرس، بالفتح: ع لهذيل، أو بلد من بلادهم، قد جاء ذكره في أشعارهم، قال أبو بثينة:
  فأعلوهم بنصل السيف ضربا                      وقلت لعلهم أصحاب فرس والفرس، بالكسر: نبت، واختلفت الأعراب فيه، فقيل: هو الشرس، أو القضقاض قاله أبو حازم. أو البروق أو الحبن. وقال أبو حنيفة رحمه الله: لم يبلغني تحليته. وعن ابن الأعرابي: الفراس، كسحاب: تمر أسود، وليس بالشهري، وأنشد:
  إذا أكلوا الفراس رأيت شاما                      على الأنثال منهم والغيوب

  قال: الأنثال: التلال. وفرس، كسمع: دام على أكله، أي الفراس. وفرس أيضا، إذا رعى الفرس: النبت المذكور آنفا. والفراسة، بالكسر: اسم من التفرس، وهو التوسم، يقال تفرس فيه الشيء، إذا توسمه، وقال ابن القطاع: الفراسة بالعين: إدراك الباطن، وبه فسر الحديث: اتقوا فراسة المؤمن، فإنه ينظر بنور الله وقال الصاغاني: لم يثبت. قال ابن الأثير: يقال بمعنيين، أحدهما: ما دل ظاهر الحديث عليه، وهو ما يوقعه الله تعالى في قلوب أوليائه فيعلموا أحوال بعض الناس بنوع من الكرامات وإصابة الظن والحدس، والثاني: نوع يعلم بالدلائل والتجارب والخلق والأخلاق، فتعرف به أحوال الناس، وللناس فيه تآليف قديمة وحديثة. والفراسة، بالفتح: الحذق بركوب الخيل وأمرها وركضها والثبات عليها، وبه فسر الحديث: علموا أولادكم العوم والفراسة كالفروسة والفروسية، بضمهما، وقال الأصمعي: يقال: فارس بين الفروسة والفراسة والفروسية، وإذا كان فارسا بعينه نظره فهو بين الفراسة، بالكسر. وقال ابن الأعرابي: فارس في الناس بين الفراسة والفراسة، وعلى الدابة: بين الفروسية، والفروسة لغة فيه، هكذا نصه المنقول في اللسان، وهو خلاف ما عليه الجمهور، ثم توسع فيه فقيل لكل حاذق بما يمارس من الأشياء كلها: فارس، وبه سمي الرجل. وقد فرس، ككرم، فروسة وفراسة، وقيل: إن الفراسة والفروسة لا فعل له، وحكى اللحياني وحده: فرس وفرس، إذا صار فارسا، وهذا شاذ. وقال ابن القطاع: وفرس الخيل فروسة وفروسية: أحكم ركوبها، وفرس أيضا كذلك، فاقتصار المصنف على ذكر باب واحد قصور لا يخفى. والفرسن، بالنون، كزبرج، للبعير: كالحافر للفرس، وقال ابن سيده: الفرسن: طرف خف البعير، مؤنثة، حكاه سيبويه في الثلاثي، وهو فعلن، عن ابن السراج، والنون زائدة، والجمع فراسن، ولا يقال: فرسنات، كما قالوا: خناصر، ولا يقولون: خنصرات، وقد يستعار للشاة، فيقال: فرسن شاة، والذي للشاة هو الظلف. والفرناس، كالفرصاد: رئيس الدهاقين والقرى، عن ابن خالويه في ليس، ج فرانسة. والفرناس أيضا: الأسد الضاري، وقيل: الغليظ الرقبة، وقال: ابن خالويه: سمي الأسد فرناسا، لأنه رئيس السباع، نونه زائدة عند سيبويه، كالفرانس، بالضم. والفرناس أيضا: الشديد الشجاع من الرجال، شبه بالأسد، قاله النضر، في كتاب الجود والكرم. وفرناس: رجل من بني سليط ابن الحارث بن يربوع التميمي. وافرس الرجل عن بقية مال: أخذه وترك منه بقية، عن أبي عمرو. وقال ابن السكيت: أفرس الراعي: غفل فأخذ الذئب شاة من غنمه. وأفرس الرجل الأسد حماره، إذا تركه له ليفترسه وينجو هو، وكذلك فرسه تفريسا، إذا عرضه له ليفترسه، واستعمل العجاج ذلك في النعر، فقال:
  ضربا إذا صاب اليآفيخ احتفر                      في الهام دحلانا يفرسن النعر أي أن هذه الجراحات واسعة فهي تمكن النعر مما تريده منها، واستعمله بعض الشعراء في الإنسان فقال، وأنشده ابن الأعرابي:
  قد أرسلوني في الكواعب راعيا                      وكن ذئابا تشتهي أن تفـرسـا

  أي كانت هذه النساء متشهيات للتفريس، فجعلهن كالسوام، إلا أنهن خالفن السوام، لأن السوام لا تشتهي أن تفرس، إذ في ذلك حتفها، والنساء يشتهين ذلك لما فيه من لذتهن، إذ فرس الرجال النساء هنا إنما هو مواصلتهن، وكنى بالذئاب عن الرجال، لأن الزناة خبثاء كالذئاب. وتفرس الرجل، إذا تثبت وتأملأ الشيء ونظر، تقول منه: رجل فارس النظر، إذا كان عالما به. وتفرس أيضا: أرى الناس أنه فارس على الخيل. وافترسه الذئب: اصطاده، وقيل: قتله، ومنه فريسة الأسد. وقال النضر بن شميل: يقال: أكل الذئب الشاة، ولا يقال: افترسها. وفرنسة المرأة: حسن تدبيرها لأمور بيتها والنون زائدة، ويقال: إنها امرأة مفرنسة، قاله الليث. وفرسيس الصغرى والكبرى قريتان بمصر، الأولى من الشرقية، والثانية من جزيرة قويسنا. ومما يستدرك عليه: الفرس: نجم معروف، لمشاكلته الفرس في صورته. وفارسه مفارسة وفراسا، ويقال: أنا أفرس منك، أي أبصر وأعرف.وقال الزجاج: أفرس الناس فلان وفلان، أي أجودهم وأصدقهم فراسة، قال ابن سيده: لا أدري أهو على الفعل، أو هو من باب أحنك الشاتين. وفرس الذبيحة فرسا: قطع نخاعها، أو فصل عنقها، وقال أبو عبيدة: الفرس: النخع، وذلك أن ينتهي بالذبح إلى النخاع، وهو الخيط الذي في فقار الصلب، متصل بالفقار، وقد نهي عن ذلك. وافترس السبع الشيء وفرسه: أخذه فدق عنقه. وفرس الغنم تفريسا: أكثر فيها من ذلك، قال سيبويه: ظل يفرسها ويؤكلها، أي يكثر ذلك فيها. والفريسة والفريس: ما يفرس، وأنشد ثعلب:
  خافوه خوف الليث ذي الفريس وأفرسه إياه: ألقاه له يفرسه. وفرسه فرسة قبيحة: ضربه فدخل ما بين وركيه وخرجت سرته. والمفروس: المكسور الظهر، كالمفزور، وهو الأحدب أيضا، كالفريس. والفرسة، بالضم: الفرصة، وهي النهزة، عن أبن الأعرابي، والصاد فيها أعرف. والفرناس: غليظ الرقبة. والفرنوس، كفردوس: من أسماء الأسد، حكاه ابن جني، وهو بناء لم يحكه سيبويه. وأسد فرانس، كفرناس، فعانل، وهو مما شذ من أبنية الكتاب. وذو الفوارس: موضع، قال ذو الرمة:
  أمسى بوهبين مجتازا لـطـيتـه                      من ذي الفوارس تدعو أنفه الريب

  وتل الفوارس: موضع آخر. وككتاب: فراس بن غنم، وفراس ابن عامر: قبيلتان. والمفترس: الأسد. وككتان: فراس بن وائل، في الأزد. قلت: هو فراس بن وائل بن عامر بن عمرو بن كعب بن الحارث الغطريف. وبالتحريك: محمد بن الحسن ابن غلام الفرس، شيخ الشيخ الشاطبي، مقرئ مشهور، سمع من السلفي وغيره. والفرس: اسم رجل من تجار دانية، اسمه موسى، كان سعيد جد هذا المقرئ يتولاه فقيل له: غلام الفرس. ومحمد بن عبد الرحيم الخزرجي بن الفرس، من أهل بيت بغرناطة، وولده عبد المنعم قاضيها، وحفيده عبد الرحمن بن عبد المنعم حدث عن السلفي. وفرسان، بالكسر: من قرى أصبهان، وجوز الصاغاني فيه الفتح أثضا، ومنها أبو الحجاج يوسف بن إبراهيم الأسدي، مولاهم الفرساني، سمع عبيد الله بن موسى وطائفة. وفرسان، بالضم، وقيل بتثليث الفاء، من قرى إفريقية، هكذا نقله الصاغاني، وهو بإعجام الشين، كما قيده الرشاطي، وتردد ابن السمعاني في ضبطه. وأبو بكر أحمد بن محمد بن فريس بن سهل البزاز، كزبير، وابناه علي وأبو الفتح محمد الحافظ، محدثون. وأبو الطيب عبد الله بن محمد بن أحمد بن عبد الله القاضي الفورسي، ويعرف بابن فورس، بالضم وكسر الراء، ولي قضاء طوس، وحدث عن أبي يعلى الثقفي، مات سنة 356. ومحمد بن عبد الرحيم الفرسي، محدث. وعبد الملك بن عمير التابعي يقال له: الفرسي، نسبة لفرس سابق له، وولده موسى بن عبد الملك له رواية. وبالضم عبد الله بن منصور بن إبراهيم بن علي الفرسي، من فقهاء اليمن في المائة السابعة. والفرس، بالضم، ويكسر: واد بين المدينة وديار طيئ، على طريق خيبر. وبالكسر فقط: جبل على ناحية عدن، على يوم، من النقرة، لبني مرة بن عوف بن كعب. ومنية فارس: قرية بمصر. وشيخ العربية أبو علي الفارسي. وأبو الحسين عبد الغافر الفارسي، راوية صحيح مسلم، مشهوران، إلى إقليم فارس. والفارسية: من قرى السواد، منها أبو الحسن بن مسلم الزاهد الفارسي، ذكره الحافظ. ويفرس، كينصر: مدينة باليمن على ستة مراحل من زبيد، مشهورة، وبها مقام الولي الصالح أحمد بن علوان، نفعنا الله به آمين.

##### Türkçe

**الفرس**: atlardan biri; toynağıyla yeri dövdüğü için onunla adlandırılmıştır; **الفرس**’in aslı: dövmedir; Zemahşerî’nin dediği gibi; İbn Fâris onu erkek ve dişi için işaret etti; dişiye: **فرسة** denilmez. İbn Sîde dedi: aslı dişilliktir; bu yüzden Sîbeveyh dedi ki: “Üç **أفراس** dersin, erkek kastettiğin zaman; ona dişilliği iltizam ettirdiler; ve onların sözünde müennes için müzekkerden daha çok oldu; nihayet **القدم** menzilesine oldu.” Dedi: onun küçültmesi: **فريس**; nadirdir. Yahut o **فرسة**’dir; İbn Cinnî’nin naklettiği gibi. Ve **الصحاح**’ta: eğer özellikle dişi **الفرس**’in küçültmesini istersen, ancak **فريسة** dersin, **الهاء** ile; Ebû Bekr b. es-Serrâc’dan. Çoğulu: **أفراس** ve **فروس**; ve birincisi üzerine Cevherî iktisar etti. Ve binen: **فارس**; yani at sahibi; nisbeti kastederek; her **لابن** ve **تامر** gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: adam bir toynak üzerinde olursa, ister **برذون** olsun ister **فرس** olsun ister katır olsun ister eşek olsun, “Bize katır üzerinde bir **فارس** uğradı” ve “Bize eşek üzerinde bir **فارس** uğradı” dersin. Şair dedi ki:

  Ve ben, atlar için bende bir meziyet olan bir kimseyim;
  **البرذون**’un **فارس**’ına yahut katırın **فارس**’ına karşı.

Çoğulu: **فرسان** ve **فوارس**; ve o, bu türde şâz olan şeylerdendir; böylece müzekkerde **فواعل** üzere geldi. Cevherî onun **فوارس** üzere cem’inde dedi: o şâzdır; ona kıyas edilmez; çünkü **فواعل** ancak **فاعلة**’nin cem’idir; **ضاربة** ve **ضوارب** gibi; yahut müennes için sıfat olduğu zaman **فاعل**’in cem’i; **حائض** ve **حوائض** gibi; yahut âdemî olmayanlar için olan; **جمل بازل** ve **جمال بوازل** gibi; ve **عاضه** ve **عواضه**; ve **حائط** ve **حوائط**. Ama akledenin müzekkeri onun üzere cem’ edilmedi; ancak **فوارس** ve **هوالك** ve **نواكس**. **فوارس** ise, çünkü o müenneste olmayan bir şeydir; onda iltibas korkulmadı. **هوالك** ise ancak meselde geldi: “**هالك** في **الهوالك**”; böylece asıl üzere cereyan etti; çünkü mesellerde, başkasında gelmeyen şey gelebilir. **نواكس** ise şiirin zaruretinde geldi. Dedim: ayrıca geldi: **غائب** ve **غوائب**; ve **شاهد** ve **شواهد**; ve **ف ر ط**’ta gelecektir: **فارط** ve **فوارط**; Sâgânî onu nakletti; ve **خالف** ve **خوالف**; ve **خ ل ف**’te gelecektir. İbn Sîde dedi: “Bir **فارسة** kadın işitmedik.”

Dahhâk hadîsinde, karısından îlâ eden sonra onu boşayan bir adam hakkında dedi: “Onlar, iki **فرسي رهان** gibidir; hangisi öne geçerse onunla alınır”; iki kişinin bir gayeye doğru yarışıp eşit olmaları için darb-ı meseldir. Hadîsin tefsiri ise: iddet, üç hayız yahut üç temizliktir; eğer îlâ vaktinin bitmesinden önce biterse—ki o dört aydır—kadın o bir talâkla ondan ayrılmış olur; îlâdan ona bir şey yoktur; çünkü dört ay biter ve o onun eşi değildir. Eğer dört ay geçer de o iddet içinde ise, îlâ ile o talâkla birlikte ondan ayrılmış olur; böylece iki olur; onları, bir gayeye doğru yarışan iki **فرسي رهان** gibi kıldı. Bu teşbih başlangıçtadır; çünkü nihayet, mutlaka öne geçeni ortaya çıkarır.

**الفوارس**: **الدهناء**’da kum ipleri; Ezherî dedi: “Onu görmüşümdür.” Sâgânî, Zü’r-Rumme’den inşâd etti:

  **مشرف**’in orta yerlerini kesen göçenlere doğru;
  kuzeye; ve onların sağlarında **الفـوارس**.

Onu, geçenle tefsir etti; fakat Ezherî dedi: “Şöyle caizdir: **ذو الفوارس**’i kastetmiş olsun; bir yer adıdır; geleceği üzere; böylece hazf etti.”

Ve denir: “Katır üzerinde bir **فارس** geçti”; ve böylece her toynak sahibi üzerinde; İbnü’s-Sikkît’ten geçtiği üzere. Yahut denmez; bu, Umâre b. Akîl b. Bilâl b. Cerîr’in sözüdür; çünkü dedi: “Katır sahibine **فارس** demem; fakat **بغال** derim; ve eşek sahibine **فارس** demem; fakat **حمار** derim.”

Ve **ربيعة الفرس**. Ve **ربيعة الفرس**: ona bu lakabın verilme sebebi **ح م ر**’de geçti; o, **ربيعة بن نزار بن معد بن عدنان**’dır; **مضر** ve **أنمار**’ın kardeşidir.

Ve **فرسان**, harekeli: Yemen denizinde meskûn bir ada; Sâgânî **العباب**’da dedi: “Altı yüz beş yılında orada günlerce demirledim; ve onların yanında inci dalma yeri vardır.” Dedim: o, **المخلاف السليماني**’ye karşıdır; bir taraftandır; **بني فرسان** ile adlandırıldı.

Ve **فرسان**: Araplardan bir kabilenin lakabıdır; ne baba ne anne değildir; **تنوخ** gibi; ancak onlar **تغلب**’den karışıklardır; bu isim üzerinde uzlaştılar; İbn Düreyd onu söyledi. Dedim: o, **عمران ابن عمرو بن عوف بن عمران بن سيحان بن عمرو الحارث بن عوف بن جشم بن بكر بن حبيب بن عمرو بن غنم بن تغلب**’in lakabıdır; denildi ki: Şam’da içinden geçtiği ve içinde yerleştiği bir dağ sebebiyle onunla lakaplandı; onunla doğan evladı orada kaldı; sonra Yemen’e göç ettiler ve bu adaya indiler; böylece onunla bilindi; kıtlık olunca **وادي موزع**’a indiler; onlara galip geldiler ve orada yerleştiler. Ve **الفرسانيين**’den, kendilerine **التغالب** denilen bir cemaat vardır; **زبيد**’in Yemenî çeyreğinde otururlar; Nâşirî bunu tahkik etti; Yemen neseb âlimi; Allah ona rahmet etsin.

Ve **عبديد الفرساني**: onların adamlarındandır; **بني فرسان**’da onun zikri vardır; İbnü’l-Kelbî onu zikretti.

Ve **الفارس** ve **الفروس**, **صبور** gibi; ve **الفراس**, **كتان** gibi: aslan; bunların hepsi **الفرس**’ten alınmıştır; o da boynu dövmektir; sonuncusu mübalağa içindir; onunla vasfedilir de denir: **أسد فراس**; yani çok parçalayıcı.

Ve “**فرس** avını **يفرسها**”, **ضرب** haddi üzere: onun boynunu dövdü. Ebû Ubeyd dedi: **الفرس**: kırmadır; her öldürme **فرس**’tir; aslı boynu dövmek ve kırmaktır. Ve kurt koyunu **فرسا** ile **فرس** etti: onu aldı da boynunu dövdü.

Ve **الفريس**, **أمير** gibi: öldürülmüş; denir: **ثور فريس** ve **بقرة فريس**; çoğulu: **فرسى**; **قتلى** gibi. Ondan, Ye’cûc ve Me’cûc hadîsi: “Sabahlarlar **فرسى**”; yani öldürülmüşler.

Ve **الفريس**: bükülmüş ağaçtan bir halka; ipin ucuna bağlanır. Şair dedi ki:

  Eğer ip iki yüz kulaç olsaydı,
  onun geçiş yeri **الفريس**’te olurdu.

Ve **الأساس**’ta: “İpine mutlaka bir **فريس** gerekir.” O, başındaki çubuktan halka’dır. Cevherî dedi: onun Farsçası **جنبر**’dir; **عنبر** gibi; Farsça **الجيم** ile.

Ve **فريس بن ثعلبة**: tâbiî; bütün nüshalarda böyledir; ve **العباب**’da da onun gibidir; o yanlıştır; doğrusu: **فريس بن صعصعة**’dır; **التبصير** ve **التكملة**’de olduğu gibi; İbn Ömer’den rivayet etti.

Ve **أبو فراس**, **كتاب** gibi: **الفرزدق بن غالب بن صعصعة بن ناجية بن عقال بن محمد بن سفيان ابن مجاشع بن دارم**’ın künyesidir; meşhur şair.

Ve **أبو فراس**: aslanın künyesidir; ve yine **أبو فراس**, **كتان** gibi; kadı onu **العباب**’da nakletti.

Ve **أبو فراس ربيعة بن كعب ابن مالك الأسلمي** sahâbî; Hicazlı; 63 yılında vefat etti; ondan Ebû Seleme, Hanzala b. Amr el-Eslemî ve Ebû İmrân el-Cevnî rivayet etti.

Ve **فراس بن يحيى الهمداني**: Şa‘bî’nin arkadaşı; Kûfeli; muallim; muhaddis; müeddib; Şa‘bî’den rivayet eder.

Ve **فارس**: onlar **الفرس**’tur. Hadîste: “Onlara **فارس** ve **الروم** hizmet etti”; yahut onların beldeleri. Ondan hadîs: “**فارس**’ta hastaydım; oturarak namaz kılıyordum; bunun hakkında Âişe’ye sordum”; bununla **بلاد فارس**’i kasteder.

Ve **الفرسة**, fetha ile; Ebû Ubeyd böyle hikâye etti. Başka bir rivayette: **الفاء**’nın kesriyle: kamburluk rüzgârı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفرسة**: kamburluktur. Asma‘î dedi: “Ona **فرسة** isabet etti”; sırt omurlarından bir omur yerinden kaydığı zaman. Dedi: “Ama kamburluğun ondan olduğu rüzgâr, **الفرصة**’dır; **الصاد** ile; ancak ona bu ad verildi; çünkü o sırtı **تفرس** eder; yani onu döver.” Ebû Zeyd dedi: **الفرسة**: boyunda olan bir yaradır; ondan: “Boynunu **فرست**.” Ve **الصحاح**’ta: **الفرسة**: boyunda tutan bir rüzgârdır; onu **تفرسها** eder. Başkası dedi: **الفرسة** kamburlukta olan bir yaradır. Kâzerûnî, tıpta **الموجز** şerhinde dedi: **الأفرسة**: **فرسة**’nin cem’idir; boyunda tutar da onu **تفرسه** eder. **التنقيح** sahibi dedi: **الفرسة**, **أفرسة** üzere cem’ edilmez; ancak **فرسات** üzere cem’ edilir; ve **أفراسه** üzere cem’i şâzlık üzeredir; buna dikkat et.

Ve **فرس**, fetha ile: Hüzeyl’e ait bir yer; yahut onların beldelerinden bir belde; onların şiirlerinde zikri gelmiştir. Ebû Büseyne dedi ki:

  Onların üstüne kılıcın ağzıyla vurarak yükselirim,
  ve dedim: belki onlar **فرس**’un sahipleridir.

Ve **الفرس**, kesra ile: bir bitki; bedevîler onda ihtilaf etti; denildi ki: o **الشرس**’tir; yahut **القضقاض**; Ebû Hâzim onu söyledi. Yahut **البروق** yahut **الحبن**. Ebû Hanîfe—Allah ona rahmet etsin—dedi: “Onun helâlliği bana ulaşmadı.”

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الفراس**, **سحاب** gibi: siyah hurmadır; **الشهري** değildir. Ve inşâd etti:

  **الفراس**’ı yedikleri zaman Şam’ı görürsün,
  onlardan **الأنثال** ve **الغيوب** üzerinde.

Dedi: **الأنثال**: tepeler. Ve **فرس**, **سمع** gibi: onun yemesi üzerinde devam etti; yani **الفراس**. Ve **فرس** da: **الفرس** (at) otladığı zaman: az önce zikredilen bitki. Ve **الفراسة**, kesre ile: **التفرس**’ten bir isimdir; o da **التوسم**’dur; denir ki: onda **الشيء**’i **تفرس** etti; onu **توسم** ettiği zaman. Ve İbnü’l-Kattâ‘ dedi: göz ile **الفراسة**: içi idrak etmektir; ve onunla hadîs tefsir edildi: “Müminin **فراسة**’sinden sakının; çünkü o Allah’ın nuru ile bakar.” Ve es-Sağânî dedi: sabit olmadı. İbnü’l-Esîr dedi: iki mânâ ile söylenir; birincisi: hadîsin zâhirinin delâlet ettiği şeydir; o da Allah Teâlâ’nın velîlerinin kalplerine ilka ettiği şeydir; böylece bazı insanların hâllerini, kerâmetlerden bir tür ile ve zannın isabeti ve hads ile bilirler. İkincisi: deliller, tecrübeler, yaratılış ve ahlâk ile bilinen bir türdür; onunla insanların hâlleri bilinir; ve insanların onda eski ve yeni telifleri vardır. Ve **الفراسة**, fetha ile: atlara binmede, onların işi, koşturulması ve üzerinde sebat etmede maharet; ve onunla hadîs tefsir edildi: “Çocuklarınıza yüzmeyi ve **الفراسة**’yı öğretin”; **الفروسة** ve **الفروسية** gibi, ikisi de damme ile. Ve el-Asma‘î dedi: denir ki: bir **فارس**; **الفروسة** ile **الفراسة** ve **الفروسية** arasında; ve eğer bizzat bakışıyla bir **فارس** ise, o **الفراسة** (kesre ile) arasındadır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: insanlar içinde bir **فارس**: **الفراسة** ile **الفراسة** arasında; ve binek üzerinde: **الفروسية** arasındadır; ve **الفروسة** onun hakkında bir dildir; nakledilmiş lafzı budur Lisân’da; ve bu, cumhurun üzerinde bulunduğuna muhaliftir. Sonra onda genişletildi de, bütün şeylerden yaptığı her ne ise onda mahir olan her bir kimse için: **فارس** denildi; ve onunla adam isimlendirildi. Ve gerçekten **فرس**, **كرم** gibi, **فروسة** ve **فراسة** (yaptı). Ve denildi ki: **الفراسة** ve **الفروسة**’nin fiili yoktur. Ve el-Lihyânî tek başına nakletti: **فرس** ve **فرس**, **فارس** olduğu zaman; ve bu şâzdır. Ve İbnü’l-Kattâ‘ dedi: ve **الخيل**’i **فرس** etti: **فروسة** ve **فروسية** (ile); onun binmesini sağlamlaştırdı. Ve **فرس** da: yine böyle. Öyleyse musannifin tek bir bâbı zikretmekle yetinmesi, gizli olmayan bir kusurdur. Ve **الفرسن**, **النون** ile, **زبرج** gibi, deve için: at için **الحافر** gibidir. Ve İbn Sîde dedi: **الفرسن**: devenin **خف**’unun ucu; müennestir; Sîbeveyh onu üçlüde nakletti; ve o **فعلن**’dir; İbnü’s-Serrâc’dan; ve **النون** zâiddir. Ve cem‘i: **فراسن**. Ve denilmez: **فرسنات**; onların “**خناصر**” dedikleri gibi; ve “**خنصرات**” demezler. Ve koyun için de istiâre edilir; denir ki: **فرسن شاة**. Koyuna ait olan ise **الظلف**’tur. Ve **الفرناس**, **الفرصاد** gibi: dihkanların ve köylerin reisi; İbn Hâlaveyh’den **ليس**’te; cemi: **فرانسة**. Ve **الفرناس** da: azgın aslan. Ve denildi ki: kalın boyunlu. Ve dedi: İbn Hâlaveyh: aslan **فرناسا** diye isimlendirildi; çünkü o yırtıcıların reisidir. Onun **النون**’u Sîbeveyh’e göre zâiddir; **الفرانس** gibi, damme ile. Ve **الفرناس** da: erkeklerden şiddetli cesur; aslana benzetildi; en-Nadr söyledi; **الجود والكرم** kitabında. Ve **فرناس**: Benî Sulayt b. el-Hâris b. Yerbû‘ et-Temîmî’den bir adamdır. Ve adam, malın bakiyesinden **افرس** etti: onu aldı ve ondan bir bakiye bıraktı; Ebû ‘Amr’dan. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: çoban **أفرس** etti: gaflet etti de kurt sürüsünden bir koyun aldı. Ve adam, aslana eşeğini **أفرس** etti; ona bıraktığı zaman ki o onu **يفترسه** ve kendisi kurtulur. Ve yine: onu **فرسه** **تفريسا**; onu ona arz ettiği zaman ki o onu **يفترسه**. Ve el-‘Accâc bunu **النعر**’da kullandı; şöyle dedi:
  ضربا إذا صاب اليآفيخ احتفر                      في الهام دحلانا يفرسن النعر
Yani bu yaralar geniştir; öyleyse **النعر**’ı onlardan istediğine muktedir kılar. Ve bazı şairler onu insan hakkında kullandı; şöyle dedi; ve İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti:
  قد أرسلوني في الكواعب راعيا                      وكن ذئابا تشتهي أن تفـرسـا

Yani bu kadınlar **التفريس**’e iştahlı idiler; böylece onları **السوام** gibi yaptı; ancak **السوام**’a muhalefet ettiler; çünkü **السوام** **تفرس** etmeyi istemez; zira onda onun helâki vardır. Kadınlar ise onda lezzetleri bulunduğu için onu isterler; zira burada erkeklerin kadınları **فرس** etmesi ancak onlarla birleşmesidir. Ve erkeklerden kinaye olarak **الذئاب** dedi; çünkü zinakârlar kurtlar gibi habistir. Ve adam **تفرس** etti: sabit durup bir şeyi teemmül etti ve baktı, olduğu zaman. Ondan dersin: bakışı **فارس** bir adam; onunla âlim olduğu zaman. Ve **تفرس** da: insanlara, at üzerinde bir **فارس** olduğunu gösterdi. Ve kurt onu **افترسه**: onu avladı. Ve denildi ki: onu öldürdü. Ve ondan: **فريسة**’tü’l-esed. Ve en-Nadr b. Şumeyl dedi: denir ki: kurt koyunu yedi; ve denilmez: onu **افترسها**. Ve kadının **فرنسة**’si: evinin işlerini güzel tedbir etmesi; ve **النون** zâiddir. Ve denir ki: o **امرأة مفرنسة** bir kadındır; el-Leys söyledi. Ve **فرسيس** es-Suğrâ ve el-Kubrâ: Mısır’da iki köy; birincisi Şarkiyye’dendir; ikincisi Cezîretu Kûveysnâ’dandır. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الفرس**: bilinen bir yıldız; suretinde **الفرس**’e müşâkele ettiği için. Ve onu **فارسه**: **مفارسة** ve **فراسا** (ile). Ve denilir: ben senden daha **أفرس**’im; yani daha gören ve daha bilen. Ve ez-Zeccâc dedi: insanların en **أفرس**’i falan ve falandır; yani onların **فراسة** bakımından en iyisi ve en doğrusu. İbn Sîde dedi: bilmiyorum; fiil üzere midir, yoksa **أحنك الشاتين** bâbından mıdır. Ve kesilmiş hayvanı **فرس** etti, **فرسا**: onun iliğini kesti; yahut boynunu ayırdı. Ve Ebû ‘Ubeyde dedi: **الفرس**: **النخع**’dır; bu da boğazlamayı **النخاع**’a ulaştırmaktır; o da sırt omurlarında olan ipliktir; omurlara bitişiktir; ve bundan nehiy olunmuştur. Ve yırtıcı hayvan bir şeyi **افترس** etti ve onu **فرسه**: onu aldı da boynunu kırdı. Ve koyunları **فرس** etti, **تفريسا**: onda bunu çoğalttı. Sîbeveyh dedi: **ظل يفرسها ويؤكلها**; yani onda bunu çoğaltır. Ve **الفريسة** ve **الفريس**: **يفرس** olunan şey. Ve Sa‘leb inşâd etti:
  خافوه خوف الليث ذي الفريس
Ve onu ona **أفرسه**: onu ona attı; o da onu **يفرسه**. Ve onu çirkin bir **فرسة** ile **فرسه**: onu vurdu da iki kalçasının arasına girdi ve göbeği çıktı. Ve **المفروس**: sırtı kırık; **المفزور** gibi. Ve o, kambur da olur; **الفريس** gibi. Ve **الفرسة**, damme ile: **الفرصة**; ve o **النهزة**’dir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onda **الصاد** daha mâruftur. Ve **الفرناس**: kalın boyunlu. Ve **الفرنوس**, **فردوس** gibi: aslanın isimlerindendir; İbn Cinnî nakletti; ve o, Sîbeveyh’in nakletmediği bir binadır. Ve **أسد فرانس**, **فرناس** gibi, **فعانل**; ve o, kitabın binalarından şâz olanlardandır. Ve **ذو الفوارس**: bir yerdir. Zû’r-Rumme dedi:
  أمسى بوهبين مجتازا لـطـيتـه                      من ذي الفوارس تدعو أنفه الريب

Ve **تل الفوارس**: başka bir yer. Ve **ككتاب**: **فراس بن غنم** ve **فراس ابن عامر**: iki kabile. Ve **المفترس**: aslan. Ve **ككتان**: **فراس بن وائل**; **الأزد** içinde. Dedim: o, **فراس بن وائل بن عامر بن عمرو بن كعب بن الحارث الغطريف**’tir. Ve harekeleme ile: **محمد بن الحسن ابن غلام الفرس**; şeyh **الشاطبي**’nin şeyhi, meşhur bir kıraat âlimi; **السلفي**’den ve başkasından işitti. Ve **الفرس**: **دانية** tüccarlarından bir adamın adı; adı **موسى**; bu kıraat âliminin dedesi **سعيد** ona velâyet ederdi; bu yüzden ona **غلام الفرس** denildi. Ve **محمد بن عبد الرحيم الخزرجي بن الفرس**; **غرناطة**’da bir ev halkındandır; onun oğlu **عبد المنعم** onun kadısıdır; torunu **عبد الرحمن بن عبد المنعم** **السلفي**’den rivayet etti. Ve **فرسان**; kesre ile: **أصبهان** köylerindendir; **الصاغاني** orada fethayı da caiz gördü; ondan: **أبو الحجاج يوسف بن إبراهيم الأسدي**; onların mevlâsı **الفرساني**; **عبيد الله بن موسى**’yı ve bir topluluğu işitti. Ve **فرسان**; damme ile; ve **الفاء**’nın teslisiyle olduğu da söylendi; **إفريقية** köylerindendir; **الصاغاني** bunu böyle nakletti; ve **الشين**’in i‘câmı iledir, **الرشاطي**’nin kaydettiği gibi; **ابن السمعاني** onun ضبطunda tereddüt etti. Ve **أبو بكر أحمد بن محمد بن فريس بن سهل البزاز**; **زبير** gibi; ve iki oğlu **علي** ve **أبو الفتح محمد الحافظ**; muhaddislerdir. Ve **أبو الطيب عبد الله بن محمد بن أحمد بن عبد الله القاضي الفورسي**; ve **ابن فورس** diye bilinir; damme ile ve **الراء**’nın kesresiyle; **طوس** kadılığını üstlendi; ve **أبي يعلى الثقفي**’den rivayet etti; 356 yılında öldü. Ve **محمد بن عبد الرحيم الفرسي**; muhaddis. Ve tâbiî **عبد الملك بن عمير**’e **الفرسي** denir; kendisinden önceki bir **فرس**’e nispetle; onun oğlu **موسى بن عبد الملك**’in rivayeti vardır. Ve damme ile **عبد الله بن منصور بن إبراهيم بن علي الفرسي**; yedinci yüz yılda Yemen fakihlerindendir. Ve **الفرس**; damme ile; ve kesrelenir: **المدينة** ile **طيئ** diyarı arasında bir vadi; **خيبر** yolu üzerindedir. Ve yalnız kesre ile: **عدن** tarafında bir dağ; **النقرة**’den bir gün mesafede; **بني مرة بن عوف بن كعب**’a aittir. Ve **منية فارس**: Mısır’da bir köy. Ve Arapçanın şeyhi **أبو علي الفارسي**. Ve **أبو الحسين عبد الغافر الفارسي**; **صحيح مسلم** râvisi; ikisi de meşhurdur; **فارس** iklimine nispetle. Ve **الفارسية**: **السواد** köylerindendir; ondan **أبو الحسن بن مسلم الزاهد الفارسي**; onu **الحافظ** zikretti. Ve **يفرس**; **كينصر** gibi: Yemen’de **زبيد**’den altı merhale uzaklıkta bir şehir; meşhur; ve onda salih veli **أحمد بن علوان**’ın makamı vardır; Allah bizi onunla faydalandırsın, آمين.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَسَهُ
1 فَرَسَهُ ذ , aor. فَرِسَ , inf. n. فَرْسٌ, (S, M, O, Msb, K, &c.,) He (a lion) broke, or crushed so as to break, its neck; (S, A, * Mgh, * O, K;) i. e., the neck of his فَرِيسَة; (S, O, K;) as also ↓ افترسهُ: (S:) this is the primary signification: (S, Mgh, TA:) or he (a beast of prey) seized it, (a thing,) and broke, or crushed so as to break, its neck; as also ↓ افترسهُ: (M:) or he (a lion) broke it; i. e., his فَرِيسَة: (Msb:) and he bruised, or crushed, and broke, it; namely, a thing. (M.) Accord. to ISk, (S,) you say, فَرَس الذِئْبُ الشَّاةَ, (S, TA,) meaning The wolf seized the sheep, or goat, and broke, or crushed so as to break, its neck: (TA:) accord. to En-Nadr (i. e. ISh), you say, أَكَلَ الذِّئْبُ الشَّاةَ [The wolf ate, or devoured, the sheep, or goat], but not ↓ افترسها. (S, O, TA.) ― -b2- Hence, (S, Mgh, O, Msb,) He killed it, in any manner; (S, Mgh, O, Msb, K;) as also ↓ افترسهُ: (TA:) or ↓ the latter, he (a lion, O, or a wolf, TA) captured it; or made it his prey. (O, K, TA. See also 2 [where a similar but tropical usage of the former verb is mentioned.]) You say, فَرَسَهُ الأَسَدُ The lion killed him or it. (Mgh.) ― -b3- فَرَسَ الذَّبِيحَةَ, (M, Msb,) aor. فَرِسَ , (M,) inf. n. as above, (S, M, Mgh,) He (the slaughterer) broke the bone of the neck of the slaughtered animal before it became cold: (S, Mgh, O:) or broke its neck before its death: (Msb:) or cut, or severed, its نُخَاع [or spinal cord]: or divided its neck: (M, TA:) or slaughtered it so as to reach to the نخاع: (AO, TA:) the action thus [variously] expl. is forbidden. (S, Mgh, Msb, TA.) ― -b4- قَبِيحَةً ↓ فَرَسَهُ فِرْسَةً He struck him [in an abominable manner, app. in the back,] so that the part between his hips became depressed and his navel protruded. (M.) -A2- فَرُسَ, aor. فَرُسَ , (S, A, O, K,) inf. n. فُرُوسَةٌ (S, A, O, K *) and فَرَاسَةٌ (S, K, * in the O فِرَاسَةٌ) and فُرُوسِيَّةٌ, (S, * A, O, * K, *) all of which ns. are mentioned as syn. by As, (TA,) [as they are also in the S and K,] and the first and last, in like manner, by IAar, (TA,) [but the first is expressly said to be an inf. n. of فَرُسَ in the S and A only, and the second in the S only, and the third (which seems to be rather a simple subst.) in the A only,] He was, or became, skilled in horsemanship, or in the management of horses, (S, A, O, K, TA,) and in riding them, (O, * K, TA,) and in urging them to run, and in remaining firm upon them: (TA:) or فَرَاسَةٌ and فُرُوسَةٌ are inf. ns. having no verb: Lh only [says ISd] mentions فَرَسَ and فَرُسَ as signifying he became a horseman; and this is extr.: (M, TA:) but [beside what has been cited above, from the S and A and K,] IKtt also says that فَرَسَ الخَيْلَ, inf. n. فُرُوسَةٌ and فُرُوسِيَّةٌ, signifies he rode horses well; and in like manner فَرُسَ [but not followed by الخيل]. (TA.) ― -b2- Hence, (assumed tropical:) He was, or became, skilled in anything that he endeavoured to do. (TA.) -A3- فَرَسَ بِالنَّظَرِ, [and بِنَظَرِهِ, and بِعَيْنِهِ, and فَرَسَ فِى النَّاسِ, (see فَارِسٌ,)] aor. فَرِسَ , (Msb,) inf. n. فِرَاسَةٌ and فَرَاسَةٌ, (As, IAar, Msb, TA,) accord. to the citation of the words of As and IAar in the L, but this is at variance with the opinion generally held, [which is, that فَرَاسَةٌ is an inf. n. only of فَرُسَ, signifying as expl. above, and that فِرَاسَةٌ is a subst. from تَفَرُّسٌ, having no proper verb of which it is an inf. n.,] (TA,) is said of a man [in the same sense as تَفَرَّسَ, (q. v.,) as will be seen from the explanations of فِرَاسَةٌ and فَارِسٌ, below]. (Msb.) See 5, latter part, in two places. -A4- فَرِسَ He kept continually, or constantly, to the eating of the dates called فَرَاس. (O, K.) ― -b2- And He pastured upon, or depastured, the plants called فِرْس. (O, K.)

فرّس الغَنَمَ
2 فرّس الغَنَمَ ذ , (inf. n. تَفْرِيسٌ, TA,) He (a wild beast) seized often the sheep or goats, or seized many of them, and broke, or crushed so as to break, their necks. (M, TA.) -A2- فرّسه الشَّىْءَ, (inf. n. as above, TA,) He exposed to him (namely a wild beast) the thing, [meaning the animal,] that he might seize it, and break, or crush so as to break, its neck: and اـَيَّاهُ ↓ أَفْرَسَهُ the threw, or cast, it to him, that he might do so to it: (M:) and الرَّجُلُ الأَسَدَ حِمَارَهُ ↓ أَفْرَسَ the man left his ass to the lion, that he might break his neck, or kill him, or make him his prey, while he himself should escape. (S, K.) El-'Ajjلj uses the former verb in relation to the kind of flies called نُعَر, saying,
ضَرْبًا اـِذَا صَابَ اليَآفِيخَ احْتَفَرْ
فِى الهَامِ دُحْلَانًا يُفَرِّسْنَ النُّعَرْ
[A beating which, when it falls upon the tops of heads, digs, in the pates, hollows that afford prey to the blue stinging flies]; meaning, that these wounds are wide, and enable the نعر to obtain thence what they desire. (M.) And one of the poets uses it in relation to human beings, in the following verses, [which exhibit an instance of the license termed اـِقْوَآء,] cited by IAar:
قَدْ أَرْسَلُونِى قِى الكَوَاعِبِ رَاعِيًا
↓ فَقَدْ وَأَبِى رَاعِى الكَوَاعِبِ أُفْرَسُ
أَتَتْهُ ذِئَابٌ لَا يُبَالِينَ رَاعِيًا
وَكُنُّ سَوَامًا تَشْتَهِى أَنْ تُفَرَّسَا
[They had sent me among the girls with swelling breasts, as a guardian; and, by my father, while guardian of the girls with swelling breasts, or by the father of the guardian of the girls with swelling breasts, I was (lit. I am) made a prey: there came thither wolves not caring for a guardian, and those females were (as) pasturing camels eagerly desiring to be given as prey]: he likens these women to pasturing camels, although differing from them inasmuch as the latter do not eagerly desire to be given as prey, since this would be a cause of their death, whereas women do eagerly desire it, since فَرْسُ الرِّجَالِ لِلنِّسَآءِ [lit. men's making women their prey] is in this case (assumed tropical:) men's holding commerce of love with women: أُفْرَسُ is for فُرِسْتُ; for, as Sb says, they sometimes put أَفْعَلُ in the place of فَعَلْتُ: أَبِى is in the gen. case as governed by وَ denoting swearing; and راعى الكواعب may be a denotative of state relating to the ت [the pronoun of the first person] understood [in أُفْرَسُ for فُرِسْتُ]; or وأبى may be prefixed to راعى الكواعب, governing it in the gen. case, and by the latter expression he may mean himself: by wolves not caring for a guardian, he means wicked men not caring for him who guarded these women: and he uses the word تشتهى to denote intense desire; for if he did not mean intenseness, he would have said تُرِيدُ. (M.)

فارسهُ
3 فارسهُ ذ , inf. n. مُفَارَسَةٌ and فِرَاسٌ, (M, TA,) [app., He vied, or contended, with him in horsemanship: this signification seems to be indicated by what immediately precedes in the M, which is, فَرَسَ and فَرُسَ “ he became a horseman: ” but perhaps it may signify he vied, or contended, with him in فِرَاسَة, meaning insight, &c.: or it may have both these significations.]

افرس
4 افرس ذ He (a pastor) had the neck of one of his sheep, or goats, broken, or had one of them killed, (S, O,) or taken, (K,) by the wolf, (S, O, K,) he being inadvertent. (K.) ― -b2- See also 2, in two places. ― -b3- افرس عَنْ بَقِيَّةِ مَالٍ He left a remainder of property [as a prey], having taken all beside thereof. (AA, O, K.)

تفرّس
5 تفرّس ذ He pretended to others that he was a horseman, or one skilled in horsemanship. (As, O, K.) -A2- He acted deliberately, (S, O, K, TA,) and considered, or examined, a thing, or did so repeatedly, in order to know it, or to obtain a clear knowledge of it. (S, * K, * TA.) ― -b2- تفرّس فِيهِ الشَّىْءِ [He perceived in him the thing intuitively; or by a kind of thaumaturgic faculty, and by right opinion and conjecture: or by means of indications, or evidences, and experiments, and the make and dispositions: (see فِرَاسَةٌ, below:) or] he perceived in him the thing by forming a correct opinion from its outward signs; syn. تَوَسَّمَهُ. (M.) You say, تَفَرَّسْتُ فِيهِ خَيْرًا, (S, O,) or الخَيْرَ, (Msb,) [I perceived in him good, or goodness, intuitively; &c.: or] I discovered (تَعَرَّفْتُ) in him good, or goodness, by right opinion. (Msb.) [↓ فَرَسَ بِالنَّظَرِ, and بِنَظَرِهِ, and بِعَيْنِهِ, inf. n. فِرَاسَةٌ and فَرَاسَةٌ, (respecting which, however, see 1, last quarter,) signifies the same as تفرّس; i. e., He perceived, or discerned, the internal, inward, or intrinsic, state, condition, character, or circumstances, by examination of outward indications, &c., and by his eye. And so فِى النَّاسِ ↓ فَرَسَ He saw into the internal, inward, or intrinsic, states, &c., of men. See فِرَاسَةٌ, below.]

8 اـِفْتَرَسَ see فَرَسَهُ, in five places.

فَرْنَسَةٌ
Q. Q. 1 فَرْنَسَةٌ ذ [an inf. n. of which the verb is فَرْنَسَتْ, as is shown by the mention of the part. n. مُفَرْنِسَةٌ,] A woman's good managing of the affairs of her house, or tent: (Lth, K, TA:) the ن is augmentative. (TA.)

الفُرْسُ
الفُرْسُ ذ : see فَارِسٌ.

فِرْسٌ
فِرْسٌ ذ A species of plant: (Yaakoob, S, M, O, K:) the قَصْقَاص, (O, and so in copies of the K,) or قَضْقَاض, (so in the CK,) [each said to be a name of the أُشْنَان (or kali) of Syria, or of a species of حَمْض, q. v.,] accord. to Abu-l-Mekل- rim: (O:) or the حَبْن [q. v.]: or the بَرْوَق [q. v.]: (O, K:) or the [small kind of thorny trees called] شِرْس. (TA.)

فَرَسٌ
فَرَسٌ ذ [A horse; and a mare;] one of what are called خَيْلٌ; (M;) the name فرس is given to it because it crushes and breaks the ground with its hoofs; (A, O; *) and is applied to the male and the female; (S, M, A, Mgh, O, Msb, K;) but mostly applied to the latter; (M;) the female not being called ↓ فَرَسَةٌ; (S, O;) or the female is [sometimes] thus called: (Yoo, IJ, M, Msb, K:) it is applied also to the Arabian, (Mgh, Msb,) and to the Turkish, (Msb,) or that which is not Arabian: (Mgh:) or, accord. to Mohammad [the Hanafee Imلm], to the Arabian only; but for this [says Mtr] I find no authority of a lexicologist, except that ISk, speaking of a solid-hoofed animal, says, “ whether it be a بِرْزَوْن or a فَرَس or a بَغْل or a حِمَار: ” (Mgh:) the pl. is أَفْرَاسٌ, (S, M, Mgh, O, Msb, K,) [a pl. of pauc. but used as a pl. of mult. also,] and أَفْرُسٌ, [a pl. of pauc. only,] (O,) and فُرُوسٌ: (K:) and as فَرَسٌ is originally fem., you say ثَلَاثُ أَفْرَاسٍ when you mean males [as well as when you mean females]: (M:) or you say ثَلَاثَةُ أَفْرَاسٍ, with ة, when you mean males; and ثَلَاثُ أَفْرَاسٍ, without ة, when you mean females: (Msb:) the dim. is فُرَيْسٌ, (S, O, Msb,) when applied to the male; (Msb;) and ↓ فُرَيْسَةٌ, when applied to the female; (S, O, Msb;) agreeably with rule; (Msb;) accord. to Aboo-Bekr Ibn-Es-Sarrلj: (S, O:) or ↓ فُرَيْسٌ when applied to the female [also], which is extr. (Sb, M. [See حَرْبٌ.]) ― -b2- هُمَا كَفَرَسَىْ رِهَانٍ [They two are like two horses running for a wager] is a saying applied to two persons running a race to a goal, and being equal: (A, O, K:) the comparison relating to the beginning [of a contest], for the termination necessarily shows which outstrips; (O, K:) and to two who are equal, and two who are nearly equal, in excellence &c. (Har p. 640.) It was said by a man who swore that he would abstain from his wife for four months, and then divorced her: for the period during which a woman may be taken back after a [first or second] divorce is that of three menstruations or three periods of purity from menstruation; and if it ended in this case before the end of the four months during which he swore to abstain from her, she became separated from him by that divorcement: so he likened the two periods to two horses running for a wager. (O, * TA.) ― -b3- فَرَسُ البَحْرِ (assumed tropical:) [The horse of the great river; i. e., of the Nile;] the hippopotamus. (Dmr. [See also عَصْبٌ.]) ― -b4- الفَرَسُ (assumed tropical:) A well-known constellation; so called because of its resemblance in form to a horse; (M;) [i. e.] الفَرَسُ الأَعْظَمُ (assumed tropical:) [The Greater, or Greatest, Horse;] the constellation Pegasus. (Kzw.) ― -b5- قِطْعَةُ الفَرَسِ (assumed tropical:) [The Piece of the Horse;] the constellation Equuleus. (Kzw.) ― -b6- الفَرَسُ التَّامُّ (assumed tropical:) [The Complete horse;] a certain constellation composed of thirty-one stars, in which a portion of the constellation called الفَرَسُ الأَعْظَمُ is included. (Kzw. [It is further described by him; but in a manner that does not enable me to identify it with any of the constellations named by our astronomers.])

الفَرْسَةُ
الفَرْسَةُ ذ , (IAar, S, M, O, K, TA,) or ↓ الفِرْسَةُ, (M, TA,) the former accord. to A'Obeyd, (M, TA,) or, accord. to A'Obeyd, it is with ص, and the vulgar, he says, pronounce it with س, (O,) Gibbosity [of the back]; syn. الحَدَبُ: (IAar, O, TA:) or, (M, O, K, TA,) as also الفَرْصَةُ, (M, O,) which latter is the more approved in this sense, (M,) the رِيح [or flatus] of gibbosity; (M, O, K, TA;) [i. e.] the ريح that renders gibbous; (M;) as though it were breaking, or crushing so as to break, the back (كَأَنَّهَا تَفْرِسُ الظَّهْرَ أَىْ تَدُقُّهُ), and cleaving it (تَفْرِصُهُ أَىْ تَشُقُّهُ): (O:) [or الفَرْسَةُ signifies the displacement of one of the vertebrو; for,] accord. to As, one says أَصَابَتْهُ فَرْسَةٌ when one of the vertebrو of one's back has become displaced; but the flatus (الرِّيحُ) from which gibbosity results is termed الفَرْصَةُ, with ص: (TA:) or الفَرْسَةُ signifies a flatus that attacks in the neck, and breaks it: (S:) or, as some say, an imposthume, or ulcer, (قَرْحَة,) that is in the neck, breaking it: (M:) or a breach (فُرْجَة) in the neck; thus says AZ: or a breach (فرجة) that is in [the case of] gibbosity: the pl. is فَرَسَاتٌ, not أَفْرِسَةٌ, which latter is said to be a pl. of فَرْسَةٌ, but is anomalous. (TA.)

فُرْسَةٌ
فُرْسَةٌ ذ and فُرْصَةٌ; the latter of which is the more approved in both of the following senses; i. q. نَوْبَةٌ [meaning A turn; or time at which, or during which, a thing is, or is to be, done, or had, in succession; as also فُرْزَةٌ: pl. فُرَسٌ]: فُرَسُ الوِرْدِ [the turns, or times, for coming to water in succession] means [the occasions of] persons' being left free to come to water. (M. [See فُرْصَةٌ.]) ― -b2- And i. q. نُهْزَةٌ [meaning An opportunity; a time at which, or during which, a thing may be done, or had]. (IAar, M, O.) So in the phrase أَصَابَ فُرْسَتَهُ [He got, or obtained, his opportunity]. (M.)

فِرْسَةٌ
فِرْسَةٌ ذ [an inf. n. of modality]: see 1, near the middle of the paragraph. -A2- الفِرْسَةُ: see الفَرْسَةُ.

فَرَسَةٌ
فَرَسَةٌ ذ : see فَرَسٌ, near the beginning.

الفِرْسِنُ
الفِرْسِنُ ذ , of the camel, is What corresponds to the حَافِر [or hoof] of the horse (S, O, Msb, K) and the like: (S, O, Msb:) or what corresponds to the قَدَم [or foot] of the man: (El-Bلri', Msb:) and (assumed tropical:) of the bovine animal in like manner: (IAmb, Msb:) and sometimes (tropical:) of the sheep or goat, (S, O, TA,) for الظِّلْفُ: (TA:) or it is only of the camel: (El-Bلri', Msb:) or the extremity of the خُفّ [or foot] of the camel: (M:) of the fem. gender: (IAmb, M, O, Msb, K:) pl. فَرَاسِنُ, (M, Msb,) not فِرْسِنَاتٌ: (M:) it is of the measure فِعْلِنٌ; (S, O;) the ن being augmentative; (Aboo-Bekr Ibn-Es-Sarrلj, S, O, Msb, K;) because it is from فَرَسْتُ. (Aboo-Bekr Ibn-EsSarrلj, S.) See also art. فرسن.

فَرَاسٌ
فَرَاسٌ ذ A sort of black dates; (IAar, O, K;) not the same as the سِهْرِيز (O) or شِهْرِيز. (K.)

أَبُو فِرَاسٍ
أَبُو فِرَاسٍ ذ : see الفَارِسُ.

الفَرُوسُ
الفَرُوسُ ذ : see الفَارِسُ.

فَرِيسٌ
فَرِيسٌ ذ [originally Having the neck broken, or crushed so as to be broken. ― -b2- And hence,] Killed [in any manner: see 1]: pl. فَرْسَى. (K.) It is applied in this sense to a bull, and in like manner [without ة] to a cow. (TA.) ― -b3- And [hence] ↓ فَرِيسَةٌ signifies The prey of a lion [or other beast]: (TA:) an animal that is seized, (M,) and that has its neck broken, (S, M, Msb, *) by a lion [or other beast]; (S, Msb;) as also فَرِيسٌ: (M:) [pl. of the former فَرَائِسُ.] ― -b4- See also مَفْرُوسٌ. -A2- Also A ring, or hoop, of wood, (S, M, O, K,) bent [into that form], and tied, (M, O,) at the end of a rope; (M, O, K;) called in Pers. جَنْبَر [correctly چَنْبَر]. (S, O, K.) -A3- See also فَرِيصُ العُنُقِ, in art. فرص.

فُرَيْسٌ
فُرَيْسٌ ذ , and with ة; dim. ns.: see فَرَسٌ, near the middle; the former in two places.

فَرَاسَةٌ
فَرَاسَةٌ ذ : see what next follows.

فِرَاسَةٌ
فِرَاسَةٌ ذ a subst. (S, M, O, K) from التَّفَرُّسُ, (O, K, TA,) signifying التَّوَسُّمُ, (TA,) or from تَفَرَّسْتُ فِيهِ خَيْرًا [q. v.], (S,) or from تَفَرَّسَ فِيهِ الشَّىْءَ [q. v.]: (M:) or, as also ↓ فَرَاسَةٌ, [said to be] an inf. n. of فَرَسَ بِالنَّظَرِ: [but see this verb:] (Msb:) فِرَاسَةٌ بِالعَيْنِ [or بِالنَّظَرِ (see 1, last quarter,)] signifies Insight; or intuitive perception; or the perception,. or discernment, of the internal, inward, or intrinsic, state, condition, character, or circumstances, by the eye [or by the examination of outward indications &c.]: (IKtt:) or فِرَاسَةٌ signifies a faculty which God puts into the minds of his favourites, in consequence whereof they know the states, conditions, or circumstances, of certain men, by a kind of what are termed كَرَامَات [or thaumaturgic operations], and by the right direction of opinion and conjecture: and also a kind of art [such as physiognomy, which is especially thus termed in the present day,] learned by indications, or evidences, and by experiments, and by the make and dispositions, whereby one knows the state, conditions, or circumstances, of men: (IAth:) or the discovery of an internal quality in a man by right opinion. (Msb.) It is said in a trad., اِتَّقُوا فِرَاسَةَ المُؤْمِنِ [Beware ye of the insight, &c. of the believer]: (S, M, IKtt, IAth, Msb:) and the reason is added, فَاـِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللّٰه [for he looks with the light of God]. (TA. [See also قُرَابَةٌ.])

فَرِيسَةٌ
فَرِيسَةٌ ذ : see فَرِيسٌ. [It is a subst. formed from the latter by the affix ة.]

فَرَّاسٌ
فَرَّاسٌ ذ , and الفَرَّاسُ, and أَبُو فَرَّاسٍ: see الفَارِسُ, in four places.

الفِرْنَاسُ
الفِرْنَاسُ ذ : see الفَارِسُ, in two places. ― -b2- Also (assumed tropical:) The strong and courageous, (En-Nadr, O, K,) of men, as being likened to the lion. (En-Nadr, O, TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) The headman, or chief, of the دَهَاقِين [pl. of دِهْقَانٌ, q. v.], (IKh, O, K,) and of the villages, or towns: (IKh, O:) pl. فَرَانِسَةٌ. (IKh, O, K.)

الفِرْنَوْسُ
الفِرْنَوْسُ ذ : see الفَارِسُ.

الفُرَانِسُ
الفُرَانِسُ ذ : see the next paragraph, in two places.

فَارِسٌ
فَارِسٌ ذ act. part. n. of فَرَسَ [q. v.]. ― -b2- الفَارِسُ The lion; [so called because he breaks the neck of his prey;] as also ↓ الفَرُوسُ, [which has an intensive signification,] and ↓ الفَرَّاسُ, (O, K,) which last [also] has an intensive signification, (TA,) and ↓ أَبُو فِرَاسٍ, (S, A, K,) and ↓ أَبُو فَرَّاسٍ, (O,) and ↓ المُفْتَرِسُ, (TA,) and ↓ الفِرْنَاسُ, (S, M, K,) and ↓ الفِرْنَوْسُ, a word of a measure not mentioned by Sb, (IJ, M,) and ↓ الفُرَانِسُ; (K;) or ↓ الفِرْنَاسُ, which is said by IKh to be applied to the lion because he is the chief of the beasts of prey, signifies, (O,) or signifies also, (S,) used as an epithet applied to the lion, (S, * M, * O,) and so ↓ الفُرَانِسُ, (S, * M, O,) the thick-necked, (S, O,) that is wont to break the neck of his prey; or the former of these two, the rapacious lion; (O;) and the ن in these words is augmentative: (Sb, S, M, O:) and you also say ↓ سَبْعٌ فَرَّاسٌ, (M,) or ↓ أَسَدٌ فَرَّاسٌ, (TA,) meaning a rapacious beast, (M,) or lion, (TA,) that often seizes others and breaks their necks. (M, TA.) -A2- Also The master, or owner, of a horse; (S, M, K;) a possessive epithet; (M;) like لَابِنٌ (S, O, K) and تَامِرٌ: (S, O:) and a horseman; a rider upon a horse; (ISk, S, Mgh, O, Msb, K;) and upon a mule; (ISk, A, Mgh, Msb;) and upon an ass: (ISk, Mgh, Msb:) or a rider upon a mule is called فَارِسٌ عَلَى بَغْلٍ; (ISk, S, O, Msb, K;) or فَارِسُ بَغْلٍ; (A, O;) and a rider upon an ass, فَارِسٌ عَلَى حِمَارٍ; (ISk, S, Mgh, O, Msb;) and a rider upon any solid-hoofed beast, فَارِسٌ عَلَى ذِى حَافِرٍ: (K:) or these phrases are not used: (K:) 'Omلrah Ibn- 'Akeel Ibn-Bilلl Ibn-Jereer says, (S,) or AZ, (Msb,) I do not call the owner of the mule, nor the owner of the ass, فَارِسٌ, but I call them بَغَّالٌ and حَمَّارٌ: (S, O, Msb:) [فَارِسٌ is often best rendered a cavalier:] the pl. is فُرْسَانٌ (S, M, Msb) and فَوَارِسُ, which latter is [more usual, but] anomalous, (S, M, O, Msb, K,) for فَوَاعِلُ is [regularly] the measure of the pl. of a sing. of the measure فَاعِلَةٌ, as ضَوَارِبُ, pl. of ضَارِبَةٌ, or of an epithet of the measure فَاعِلٌ applying to a female, as حَوَائِضُ, pl. of حَائِضٌ, or of a sing. of the measure فَاعِلٌ applying to a thing that is not a human being or not a rational being, as بَوَازِلُ, pl. of بَازِلٌ, and حَوَائِطٌ, pl. of حَائِطٌ; and there are no instances like فَوَارِسُ except those of هَوَالِكُ and نَوَاكِسُ [and خَوَالِفُ and some other words enumerated in the Msb and TA]; (S, Msb;) and as فوارس is not applied to females, no ambiguity is feared from its usage: (S, O:) [ISd says,] we have not heard اِمْرَأَةٌ فَارِسَةٌ. (M.) ― -b2- Also, (As,) or فَارِسٌ عَلَى الخَيْلِ, (S,) A man skilful in horsemanship, or in the management of horses. (As, * S.) ― -b3- And hence, the former, (فارس,) (assumed tropical:) A man skilful in anything that he endeavours to do. (TA.) ― -b4- الفَوَارِسُ is the name of (assumed tropical:) Four stars of the constellation Cygnus. (Kzw. See دَجَاجٌ.) -A3- رَجُلٌ فَارِسُ النَّظَرِ, (S, O, TA,) and بِنَظَرِهِ, and بِعَيْنِهِ, (As,) A man who acts deliberately, and examines: (S, and so in Hr p. 356:) who possesses فِرَاسَة [i. e. insight, or intuitive perception, &c.]: (O:) or knowing by means of examination. (TA.) And فَارِسٌ فِى النَّاسِ [Seeing into the internal, inward, or intrinsic, states, &c., of men]. (IAar.) -A4- فَارِسُ, (S, M, Mgh, K,) or فَارِسٌ, (so in some copies of the K,) [the former if fem., as it is a proper name, the latter if masc.,] A certain nation; (Mgh, Msb;) [namely, the Persians;] i. q. ↓ الفُرْسُ: (S, O, K:) generally fem.: (Msb:) فُرْسٌ is pl. of ↓ فَارِسِىٌّ, which is a rel. n. from فَارِسُ in the sense next following: (M:) [or, rather, فُرْسٌ is a coll. gen. n., and فَارِسِىٌّ is its n. un.] ― -b2- Also, (S, O, but in the K “ or ”) The country of the فُرْس; (S, O, K;) [i. e., Persia;] a country of a certain nation. (M.)

فَارِسِىٌّ
فَارِسِىٌّ ذ [Persian: a Persian]: see فَارِسُ. Hence, التَّمْرُ الفَارِسِىُّ A certain sort of dates, (Mgh, Msb,) of good quality. (Msb.)

أَفْرَسُ
أَفْرَسُ ذ : see مَفْرُوسٌ. -A2- It is also a noun of excess, or a comparative and superlative epithet, from فِرَاسَةٌ, used by Zj, in the phrase أَفْرَسُ النَّاسِ, meaning, The best, (M,) or best and most true, (TA,) in فِرَاسَة, [i. e., insight, or intuitive perception, &c.,] of mankind. (M, TA.) One says also, أَنَا أَفْرَسُ مِنْكَ I am more endowed with mental perception, [or insight, or intuitive perception,] and more knowing, than thou. (TA.)

مَفْرُوسٌ
مَفْرُوسٌ ذ Having the back broken: (M, TA:) and so مَفْرُوزٌ. (TA.) ― -b2- And Humpbacked; as also ↓ فَرِيْسٌ, (M, TA,) and ↓ أَفْرَسُ (Fr in TA voce أَعْجَرُ) [and أَفْرَصُ and أَفْرَزُ].

المُفْتَرِسُ
المُفْتَرِسُ ذ : see الفَارِسُ.

مُفَرْنِسَةٌ
مُفَرْنِسَةٌ ذ A woman who manages well the affairs of her house, or tent. (Lth, TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَسَ
فَرَسَ فَرڤسَ I ( n. ac. فَرْس 1 ),
a.  Broke the neck of; mangled, tore in pieces,   devoured.

b.  ( n. ac. فِرَاْسَة 23t ) [ Bi ], Scrutinized; discerned.

c.  Separated.

فَرُس
فَرُس U ( n. ac. فَرَاْسَة 22t ,  فُرُوْسَة 27t ,  فُرُوْسِيَّة 27yit ),
a.  Was skilled in horsemanship.

فَرَّسَ
فَرَّسَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Made a horseman of.

c.  Left to the wild beasts.

d.  [ 'An ], Forsook as a prey.

e.  [ coll. ], Excited; stimulated.

فَاْرَسَ
فَاْرَسَ III ,
a.  Vied with in horsemanship.

أَفْرَسَ
أَفْرَسَ IV ,
a.  see II (c) , ( d )

تَفَرَّسَ
تَفَرَّسَ V
a.  [ Fī ], Gazed at, scrutinized, studied the physiognomy of: judged accordingly.

اِفْتَرَسَ
اِفْتَرَسَ VIII ,
a.  see I (a) .

فَرْسَة
فَرْسَة 1t ,
a.  Gibbosity.

فِرْس
فِرْس 2 ,
a.  A species of plant. -  2t, see 1t .

فُرْس
فُرْس 3 ,
a.  Persians.

فُرْسَة
فُرْسَة 3t , ( pl. فُرَس 9 ),
a.  Opportunity.

b.  Time, turn.

فَرَس
فَرَس 4 , ( pl. أَفْرَاْس 38 ),
a.  Horsse; mare.

فَرَسَة
فَرَسَة 4t ,
a.  Mare.

أَفْرَسُ
أَفْرَسُ 14 ,
a.  see 25 (d) .

فَاْرِس
فَاْرِس 21 , ( pl. فُرْسَاْن 35 ,  فَوَاْرِسُ 41 ),
a.  Horseman; cavalier.

b.  see 3 .

c.  Perspecacious.

d.  [ art. ], Lion.

فَاْرِسِيّ
فَاْرِسِيّ 21yi ,
a.  Persian.

فَاْرِسِيَّة
فَاْرِسِيَّة 21yit
a.  [ art. ], Persian ( language ). - ( فَرَاْس 22 ), Black dates. -  22t, Horsemanship.

b.  see 23t (a) .

c.  [ coll. ), Gallantry, chivallry, chivalrousness.

فِرَاْسَة
فِرَاْسَة 23t ,
a.  Insight; intuitive perception; faculty of reading character.

b.  Physiognomy.

فَرِيْس
فَرِيْس 25 ,
a.  Killed.

b.  Prey.

c.  Hoop, ring.

d.  Hump-backed.

فَرِيْسَة
فَرِيْسَة 25t , ( pl. فَرَاْئِسُ 46 ),
a.  see 25 (b) .

فَرُوْس
فَرُوْس 26
a.  [ art. ], Lion.

فُرُوْسَة
فُرُوْسَة 27t ,  فُرُوْسِيَّة 27yit ,
a.  see 22t (a) , ( c ).

فَرَّاْس
فَرَّاْس 28
a.  Devourer.

فَوَاْرِسُ
فَوَاْرِسُ 41 ,
a.  Four stars in Cygnus.

فَرڤسَ
N. P. فَرڤسَ I ,
a.  see 25 (a) , ( d ).

فَرِّيْسِيّ
فَرِّيْسِيّ ( pl. reg. ),  H. ,
a.  Pharisee.

فَرَس الأَعْظَم
فَرَس الأَعْظَم
a.  The Constellation of Pegasus.

فَرَس البَحْر
فَرَس البَحْر
a.  Hippopotamus.

فُرَيْسَة
فُرَيْسَة
a.  Filly.

صَاحِب فِرَاسَة
صَاحِب فِرَاسَة
a.  Physiognomist.

أَبُو فِرَاس
أَبُو فِرَاس أَبُو فَرَّاس أَبُو المُفْتَرِس أَبُو الفِرْنَاس
a.  The Lion.

بِلَاد الفُرْس
بِلَاد الفُرْس بِلَاد فَارِس
a.  Persia

##### Türkçe

فَرَسَ
**فَرَسَ** **فَرڤسَ** I ( n. ac. **فَرْس** 1 ),
a. Boynunu kırdı; parçaladı, parça parça yırttı, yedi.

b. ( n. ac. **فِرَاْسَة** 23t ) [ Bi ], İnceledi; ayırt etti.

c. Ayırdı.

فَرُس
**فَرُس** U ( n. ac. **فَرَاْسَة** 22t ,  **فُرُوْسَة** 27t ,  **فُرُوْسِيَّة** 27yit ),
a. At biniciliğinde mahir oldu.

فَرَّسَ
**فَرَّسَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Birini atlı yaptı.

c. Yırtıcı hayvanlara bıraktı.

d. [ 'An ], Av olarak terk etti.

e. [ coll. ], Heyecanlandırdı; uyardı.

فَاْرَسَ
**فَاْرَسَ** III ,
a. At biniciliğinde yarıştı.

أَفْرَسَ
**أَفْرَسَ** IV ,
a. II (c) , ( d )’ye bak.

تَفَرَّسَ
**تَفَرَّسَ** V
a. [ Fī ], Baktı, inceledi, yüz çizgilerini (fizyonomiyi) inceledi: buna göre hükmetti.

اِفْتَرَسَ
**اِفْتَرَسَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

فَرْسَة
**فَرْسَة** 1t ,
a. Kamburluk.

فِرْس
**فِرْس** 2 ,
a. Bir bitki türü. -  2t, 1t’ye bak.

فُرْس
**فُرْس** 3 ,
a. Farslar.

فُرْسَة
**فُرْسَة** 3t , ( pl. **فُرَس** 9 ),
a. Fırsat.

b. Vakit, sıra.

فَرَس
**فَرَس** 4 , ( pl. **أَفْرَاْس** 38 ),
a. At; kısrak.

فَرَسَة
**فَرَسَة** 4t ,
a. Kısrak.

أَفْرَسُ
**أَفْرَسُ** 14 ,
a. 25 (d)’ye bak.

فَاْرِس
**فَاْرِس** 21 , ( pl. **فُرْسَاْن** 35 ,  **فَوَاْرِسُ** 41 ),
a. Atlı; süvari.

b. 3’e bak.

c. Keskin sezgili.

d. [ art. ], Aslan.

فَاْرِسِيّ
**فَاْرِسِيّ** 21yi ,
a. Farsî.

فَاْرِسِيَّة
**فَاْرِسِيَّة** 21yit
a. [ art. ], Farsça (dil). - ( **فَرَاْس** 22 ), Siyah hurmalar. -  22t, At biniciliği.

b. 23t (a)’ya bak.

c. [ coll. ), Yiğitlik, şövalyelik, şövalyece olma.

فِرَاْسَة
**فِرَاْسَة** 23t ,
a. Sezgi; içgüdüsel idrak; karakter okuma meleke(si).

b. Fizyonomi.

فَرِيْس
**فَرِيْس** 25 ,
a. Öldürülmüş.

b. Av.

c. Halka, yüzük.

d. Kambur.

فَرِيْسَة
**فَرِيْسَة** 25t , ( pl. **فَرَاْئِسُ** 46 ),
a. 25 (b)’ye bak.

فَرُوْس
**فَرُوْس** 26
a. [ art. ], Aslan.

فُرُوْسَة
**فُرُوْسَة** 27t ,  **فُرُوْسِيَّة** 27yit ,
a. 22t (a) , ( c )’ye bak.

فَرَّاْس
**فَرَّاْس** 28
a. Yiyici.

فَوَاْرِسُ
**فَوَاْرِسُ** 41 ,
a. Kuğu (Cygnus) takımyıldızında dört yıldız.

فَرڤسَ
N. P. **فَرڤسَ** I ,
a. 25 (a) , ( d )’ye bak.

فَرِّيْسِيّ
**فَرِّيْسِيّ** ( pl. reg. ),  H. ,
a. Ferisî.

فَرَس الأَعْظَم
**فَرَس الأَعْظَم**
a. Pegasus takımyıldızı.

فَرَس البَحْر
**فَرَس البَحْر**
a. Su aygırı.

فُرَيْسَة
**فُرَيْسَة**
a. Tay (dişi).

صَاحِب فِرَاسَة
**صَاحِب فِرَاسَة**
a. Fizyonomist.

أَبُو فِرَاس
**أَبُو فِرَاس** **أَبُو فَرَّاس** **أَبُو المُفْتَرِس** **أَبُو الفِرْنَاس**
a. Aslan.

بِلَاد الفُرْس
**بِلَاد الفُرْس** **بِلَاد فَارِس**
a. Fars ülkesi.
