# فرش (ف-ر-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Feraş Suyun kuruduktan sonra toprak üzerinde bıraktığı yaygın çamura denir

- Harfler: ف - ر - ش
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 6 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَرَشْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B4%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَاهَا | Onu döşedik | 1 | 1 | [51:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/51:48.md) |
| [فُرُشٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D8%B4%D9%8D.md) | فُعُلٍ | Döşekler | 1 | 1 | [55:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/55:54.md) |
| [فِرَاشًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/siga/%D9%81%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Döşek | 1 | 1 | [2:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/2:22.md) |
| [كَالْفَرَاشِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90.md) | كَالْفَعَالِ | Pervane gibi | 1 | 1 | [101:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/101:4.md) |
| [وَفَرْشًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B4%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعْلًا | Ve döşek | 1 | 1 | [6:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/6:142.md) |
| [وَفُرُشٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D8%B4%D9%8D.md) | وَفُعُلٍ | Ve döşekler | 1 | 1 | [56:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/56:34.md) |

## Mücavir kökler — 31 mücavir (41 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Cena toplanmış meyve demektir
2. [خطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hatt çizgi demektir
3. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Üzüm demektir
4. [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Öbek öbek develer demektir
5. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
6. [بثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rüzgarın esmesi sonucu etrafa dağılan toz anlamından gelmiş…
7. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Berg parlak taş demektir
8. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
9. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beşik demektir
10. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yapı demektir
11. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meyve demektir
12. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Batın karın demektir
13. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
14. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haml: İple yüklenen yük demektir
15. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su
16. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
17. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
18. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
19. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
20. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
21. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
22. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir
23. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
24. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
25. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
26. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
27. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
28. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
29. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
30. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
31. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرش |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md), [سطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi taban veya zemin üzerine yayarak sermek, düzleyip üzerinde durulacak veya yatılacak bir tabaka haline getirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudretin yeryüzünü canlılar için bir istikrar ve yaşam zemini kılması, ahiretteki mutlak huzur döşekleri ve küçükbaş hayvanların tabana yayılmış bereketi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın üzerinde tutunabileceği, dağılmadan işlev görebileceği kurucu ve taşıyıcı bir alt yapının veya meşru zeminin tesis edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ev içi basit bir yatak veya kumaş parçasına indirgeyerek yer kürenin ve ontolojik düzenin bir zemin olarak tanzim edilişindeki kuşatıcı ilahi nizamı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Açılma, yarılma, ayrılma, çözülüp çevreye saçılma ve hareketlenme; nitekim [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) ayrıştırmayı, [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) aralığı açmayı, [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) boşaltıp serbest bırakmayı, [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) kaçıp açılmayı ifade eder | ش | Dağılma, yayılma ve saçılma karakteri taşıyan üçüncü sesin eklenmesiyle çekirdekteki açılma hareketi yüzeye yayılma, tabana serilme, tabaka halinde düzleşme ve etrafa saçılan kelebekler gibi serbestçe yayılma anlamına özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, dışarı verme, nefes ve kenar | Çekirdeğin başlangıcında bir kaynaktan dışarı doğru açılmayı ve çevreye yönelmeyi simgeler |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, yön ve hareket | Açılan unsurun belirli bir doğrultuda hareket ederek alan üzerinde ilerlemesini temsil eder |
| ش | Diş; yayılma, parçalama, dağılma ve sıçrama | Harekete geçen kütlenin veya maddenin tek noktada kalmayıp yüzey boyunca serilerek dağılmasını ve temas yüzeyini genişletmesini sağlar |
| فرش | Açılan ve yönelen bir unsurun yüzey boyunca yayılarak bir katman oluşturması | Bir tabanın veya nesnenin zemin üzerine serilip yayılarak üzerinde yerleşilecek pürüzsüz ve kuşatıcı bir alan haline gelmesi eylemini bütünsel olarak betimler |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir örtüyü, deriyi veya toprağı tabana düzgünce yaymak; su çekildikten sonra zemin üzerinde kalan ince ve düzgün çamur tabakası; yırtıcı hayvanın kollarını yere düz biçimde yayması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Düad el-İyadî bir beytinde devenin veya kuşun yere yakın biçimde kanat çırparak koşmasını ve yayılmasını تُفَرُّشَ أُمِّ البَيْضِ ifadesiyle tasvir etmiştir |
| Erken Arapça kullanım | Kur’an öncesi ve erken dönemde yere uzatılan sergiye, üzerinde cinsi münasebet kurulan meşru yatağa ve suyun çekilmesinden sonra zemin üzerinde kuruyan ince tortu katmanına فراش denilmiştir; ayrıca yerdeki küçükbaş veya yük taşımayan yere yakın hayvanlar için فَرْش adı kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فرش kökü, yüzeye yayma, ayırma ve serbest bırakma anlam alanıyla köklü bir paralellik sergiler. İbranice p-r-s (פָּרַשׂ) kökü bir örtüyü germek, yaymak, kanatları açmak ve etrafa dağıtmak anlamlarını taşır. Süryanice p-r-s (ܦܪܣ) fiili de düz bir alana sermek, genişletmek, yaymak ve açıklamak anlamlarında kullanılır. Akkadca parāsu(m) kökünde ise temel yönelim ayırmak, bölmek ve sınırları belirlemek şeklindedir. Arapça kök bu arkaik Sami tabakasından devraldığı açma ve yayma dinamizmini, fiziksel bir zemine kumaş, deri veya toprak sererek istikrarlı bir tabaka oluşturma ve bu sergi üzerinde yerleşik hale gelme anlamında yoğunlaştırmıştır. Havada ve zeminde kanat çırparak dağılan kelebek ve pervane türü böceklere فَرَاش denilmesi de aynı etrafa yayılan, saçılan hareket tabiatından kaynaklanmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فرش kökünden türeyen yayma, düzleme, serme ve zemin oluşturma eylemi | Su çekilince kalan düz çamur tortusundan yere serilen yatağa, yırtıcının kollarını yere yapıştırmasından küçükbaş hayvan sürüsüne kadar zemine yayılma ortak paydası korunur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פָּרַשׂ ve Süryanice ܦܪܣ biçimleri | Kumaşı açmak, kanat germek ve yüzeye yaymak anlamlarında düzenli ses ve semantik denklik mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin Sami dışı kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Payne Smith ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرش | Anlamlı | Yaymak, sermek | Bir nesneyi veya zemini düzleştirip örtü sererek yaşanabilir kılmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D8%B1.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için müstakil bir kullanım kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [رفش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B4.md) | Anlamlı | Küremek, kürekle atmak | Bir maddeyi kürekle kaldırıp yaymak veya geniş kürekle çalışmak | Geniş yüzeyle yayma hareketi taşır; Kur'an'da geçmez |
| [رشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%81.md) | Anlamlı | Emmek, yudumlamak | Suyu veya sıvıyı dudakla azar azar çekmek | Sıvının yüzeyinden inceltilerek çekilmesi; Kur'an'da geçmez |
| [شفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Kenar, uç, kılçık | Bir nesnenin, göz kapağının veya bıçağın en dış keskin kenarı | Yayılmanın nihayete erdiği uç nokta; Kur'an'da geçmez |
| [شرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Yücelik, yükseklik | Zeminden yukarıda olmak, şerefli ve üstün konuma çıkmak | Hedef kökün alçak ve zemin anlamına tersi yönde yükseklik bildirir; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرش | Merkez | Yayma ve zemin oluşturma | Nesnenin üzerine uzanılacak veya yerleşilecek biçimde düz bir tabaka halinde tabana serilmesi | Tabanın veya yatağın sağladığı istirahat ve istikrar zemini |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Genişletme ve açma | Dar bir alanı veya nesneyi her yöne doğru açıp genişletmek | Alanın sınırlarını genişletmeye odaklanır, tabaka serme vurgusu ikincildir |
| [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Kolaylaştırma ve hazırlama | Üzerinde rahat edilecek biçimde beşik gibi düzleyip yumuşatmak | Beşik ve bakım vurgusu taşır, altyapıyı yaşama elverişli kılmayı öne çıkarır |
| [سطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD.md) | Komşu | Düzleme ve tavan yapma | Eğri veya tümsek bir yapıyı düz bir satıh haline getirmek | Geometrik olarak düzlemsel kılmayı ifade eder, döşek konforunu içermez |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Zıt | Toplama, tutma ve kısma | Yayılmış olanı bir araya getirip avuçlamak veya daraltmak | Yaymanın ve serbest bırakmanın zıddı olarak alanı ve varlığı kısıtlama |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرش | Döşemek, yaymak, sermek | Bir nesneyi taban üzerinde düz bir tabaka haline getirme ve istirahat alanı yapma | Kesin |
| Latince | Sternere, stratum | Yaymak, sermek, örtmek | Sternere fiili yere yaymayı ve düzlemeyi, stratum ise yayılmış tabakayı karşılar ancak pervane ve meşru eş anlamını kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | To spread, bed, carpet | Yaymak, döşek, zemin sermek | Yere serme ve yatak olma yönünü karşılar; kökün kelebek veya küçükbaş hayvan türevlerini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Ausbreiten, Unterlage, Bett | Yaymak, altlık, yatak | Zemine serme ve üzerinde durulacak alt tabaka kurma yönünü verir | Güçlü |
| Fransızca | Étendre, couche, tapis | Yaymak, tabaka, döşek | Mekânsal sergi ve tabaka fikrini karşılar, türemiş biyolojik anlamları içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِرَاشًا | Yaşam zemini, döşek | Yeryüzünün insan hayatı ve yerleşimi için bir döşek gibi tanzim edilmesi bağlamı; Bakara [2:22](https://lisan.digital/tr/ayet/2:22.md) |
| فَرَشْنَاهَا | Döşeyip düzeltmek | Arzın yaratılışında ilahi kudretin onu muntazam ve dengeli bir zemin kılması; Zâriyât [51:48](https://lisan.digital/tr/ayet/51:48.md) |
| فُرُشٍ / وَفُرُشٍ | Cennet yatakları, sergiler | Cennet ehlinin üzerinde yaslanıp huzur bulduğu yüksek ve değerli döşekler; Rahmân [55:54](https://lisan.digital/tr/ayet/55:54.md), Vâkı‘a [56:34](https://lisan.digital/tr/ayet/56:34.md) |
| وَفَرْشًا | Küçükbaş veya kesimlik hayvanlar | Yük taşımaya elverişli büyükbaş hayvanların zıddı olarak yere yakın, kesilip yenmeye elverişli davar ve küçükbaşlar; En‘âm [6:142](https://lisan.digital/tr/ayet/6:142.md) |
| كَالْفَرَاشِ | Pervaneler, kelebekler | Kıyamet gününde insanların dehşet içinde şuursuzca etrafa saçılıp savrulmasını tasvir eden teşbih; Kâri‘a [101:4](https://lisan.digital/tr/ayet/101:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve ilahi inayet delili | Yeryüzünün firaş kılınması, evrenin kör bir tesadüf eseri değil, canlı hayatını taşıyacak bilinçli bir nizamla tasarlandığının kanıtı sayılır | Yer kürenin yaşama elverişli bir zemin olarak yaratılması |
| Fıkıh | Nesep hukuku ve namaz adabı | Meşru nikah yatağının nesebin sübutu için esas alınması ve secdede kolların yere yapıştırılmasının yasaklanması | Hak ve meşruiyet zemini ile secdede yırtıcı hayvan oturuşundan sakınma |
| Tefsir | Kozmik ve uhrevi tanzim | Yeryüzünün döşek kılınması ile cennetteki yüksek sergilerin ve kıyametteki pervanelerin semantik bağı | İlahi kudretin mekânı düzene koyması ve ahiretteki tecellileri |
| Hadis | Fıkhî ve ahlaki kurallar | Çocuğun yatağa ait kılınması kuralı ve secdede dirsekleri köpek gibi yere serme yasağı | Meşru aidiyet zemini ve ibadet vakarı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk zemini | Temel meşruiyet ve yaratılış platformu | İnsanın üzerinde durup ibadet edeceği sükuneti sağlama | İlahî irade yeryüzünü insanın dengede kalabileceği bir döşek kılarak kulluk imtihanının fiziki zeminini kurmuştur | Kesin |
| İlmi | Maddi tabiatın dengesi | Jeolojik ve biyosferik tabaka | Hayatın devamı için gereken biosferik denge | Gezegenin aşırı engebeli veya akışkan olmayıp canlıların yerleşmesine izin veren katı bir kabukla örtülmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve egemenlik | Anayasal ve meşru zemin | Toplumsal ilişkilerin üzerinde akacağı istikrarlı taban | Toplumsal kaosun engellenmesi için meşruiyetin herkesi taşıyan bir zemin olarak teşkil edilmesi gerekir | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve tüketim kaynakları | Küçükbaş hayvan ve temel tüketim sermayesi | Temel gıda, giyim ve hafif üretim girdilerini karşılama | Yük taşıyan ağır nakliye unsurlarının yanında doğrudan gıda ve yün sağlayan yaygın üretim unsurları iktisadı besler | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düzlem geometrisi ve yüzey integrali (Substrat tabakası) | Bir fonksiyonun veya fiziksel sürecin üzerinde tanımlandığı iki boyutlu taşıyıcı tabaka; parçacıkların dağılım yüzeyi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal altyapı ve meşruiyet kaidesi | Sosyal etkileşimlerin, aile kurumunun ve hukuki akitlerin üzerinde cereyan ettiği güvenli toplumsal taban | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece evde uyunan sünger yatak veya kumaş sergi olarak görmek; kozmik ve ontolojik boyutunu ıskalamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün bir bütün olarak jeolojik ve ekolojik bir yaşam platformu kılınması, ahiret konforu, sürü dinamikleri ve kıyamet kaosundaki insan psikolojisi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yeryüzünün döşek kılınmasını düz dünya iddiasına indirgemek ya da nesep hukukundaki meşru yatak ilkesini biyolojik determinizme kurban etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziki kainatı hem toplumsal hukuku hem de kıyamet sahnesini nasıl bir zemin, istikrar ve dağılma diyalektiği içinde anlattığını kavramayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve yeryüzünün tanzimini bildiren ayetlerde, cennet nimetlerinin tasvirinde, kıyamet dehşetinin betimlendiği surelerde ve helal hayvanların sınıflandırıldığı pasajlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün firaş kılınmasının şekilsel bir düzlük değil, üzerinde yerleşilebilir ve faydalanılabilir bir tabiat dengesi olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi taban üzerine yayarak düzgün, pürüzsüz ve üzerinde yerleşilebilir bir katman meydana getirmek.
- Soyut anlam: Canlıların veya eylemlerin güvenle tutunabileceği, istikrar bulabileceği kurucu bir alt zemin ve meşruiyet alanı inşa etmek.
- Sistematik karşılık: Sistemin kaotik bir boşluğa düşmesini engelleyen, tüm alt birimleri üzerinde taşıyan regüle edici taşıyıcı tabaka (altyapı).
- LaTeX modeli: $$S(t) = \iint_{A} \sigma(x, y) \, dx \, dy \implies \lim_{t \to \tau} \nabla \Phi(S) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ tanımlı uzaysal alanı, $\sigma(x, y)$ bu alan üzerine yayılan zemin yoğunluğu fonksiyonunu temsil eder. İki katlı integral ile kurulan $S(t)$ yüzeyi, kökün fiziksel olarak bir zemine serilme ve yayılma eylemini modeller. Elde edilen tabaka üzerinde potansiyel gradyanının sıfıra yaklaşması ($\nabla \Phi = 0$), yüzeyin pürüzsüzleştiğini, dalgalanmanın durduğunu ve üzerinde istikrarlı bir yerleşim ile dengenin (sükunet döşeğinin) kurulduğunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B4/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/2:22.md) — فِرَاشًا

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): O ki; yeryüzünü sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı. Gökten su indirip onunla türlü türlü meyvelerden sizin için rızık çıkardı. O halde bile bile Allah’a eşler koşmayınız.

### [En'am 6:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/6:142.md) — وَفَرْشًا

وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Hayvanları da yük taşıyacak ve kesim hayvanı olarak yaratan O’dur. Allah’ın size verdiği rızıktan yeyin. Şeytanın izlerinden gitmeyin. Çünkü o, sizin apaçık bir düşmanınızdır.

### [Zariyat 51:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/51:48.md) — فَرَشْنَاهَا

وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ

Meal (IK): Yeryüzünü Biz, döşedik. Ne güzel döşeyicileriz.

### [Rahman 55:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/55:54.md) — فُرُشٍ

مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ

Meal (IK): Hepsi de örtüleri atlastan döşemelere yaslanırlar. İki cennetin meyvelerini de kolayca toplarlar.

### [Vakıa 56:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/56:34.md) — وَفُرُشٍ

وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ

Meal (IK): Yükseltilmiş döşekler üstündedirler.

### [Karia 101:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/ayet/101:4.md) — كَالْفَرَاشِ

يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ

Meal (IK): O gün; insanlar yaygın pervaneye dönecekler.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Feraş Suyun kuruduktan sonra toprak üzerinde bıraktığı yaygın çamura denir. Döşek anlamında kullanılmıştır. Sonra firaş olarak döşek anlamında kullanılmıştır. Feraş çekirge veya kelebek sürüsüne de denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والراء والفاء معهما
ش ر ف، ش ف ر، ر ش ف، ر ف ش، ف ر ش مستعملات
شرف:
الشَّرفُ: مصدر الشَّريف من الناس. شرف يشرف وقوم أشراف، مثل شهيد وأشهاد ونصير وأنصار. والشَّرفُ: ما أشرف من الأرض. والمشرف: المكان تشرف عليه وتعلوه مشارف الأرض، أعاليها. ولذلك قالوا: مشارفُ الشّام. والشُّرفة: التي تشرَّف بها القصور، وجميعها: شُرفٌ.
والشَّرفُ: الإشفاءُ على خطرٍ من خير أو شرٍّ، ويقال: هو على شرفٍ من كذا.
وأشرف المريضُ، وأشفى على الموت. وساروا حتى إذا شارفوهم، أي: أشرفوا عليهم.
واستشرف فلان: رفع رأسه ينظر إلى شيءٍ.
وناقتُ شُراقيّة: ضخمة جسيمةٌ. والشّارفُ: النّاقة المُسنة، دون النّاب.. شرفت تشرف شروفاً، والجميع: شرفٌ وشوارفُ، ولا يقال للذّكر: شارف.
وسهمٌ شارف: طويلٌ دقيق، ويقال: هو الذي طال عهده بالصِّيانة، فانتكث عقبهُ وريشُهُ قال:
يقلِّب سهماً راشهُ بمـنـاكـبٍِ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ شارفُ
وقصر مشرفٌ، وكلُّ شيء طال فهو مشرفٌ. وأذنٌ شرفاءُ: طويلةُ القوفِ. ومنكبٌ أشرف: فيه ارتفاع حسنٌ وهو نقيضُ الأهدأ.
ورجلٌ مشرفٌ: شرف عليه غيره وشرفهُ.
وشريف: أطولُ جبلٍ في بلادِ العرب. وقيل: شريف: بلد ببلاد بني تميم، وفيه جبال.
وشُرافٌ: ماء أظنّه لبني أسد.
والشَّرفُ: شجرٌ له صبغ أحمر، يقال له: البقَّمُ والعندم.
شفر:
الشُّفرُ: شفر العين، والجميع: الأشفار. والشُّفرُ: حدّ المِشفر، ولا يقال المِشفَر إلاّ للبعير.. وامرأة شفيرة، وهي نقيضُ القعيرة.
وشفير الوادي: حرفه وكذلك شفيرُ جهنّم.
والشُّفارُّ: ضربُ من اليَرابيع، يقال له: ضأنُ اليرابيع، وهو أسمنُها وأفضلها، ويقال: إنه أطولها أذنين، ولها ظُفرٌ في وسط ساقِهِ. ويقال ذلك للرجل أيضاً إذا كان طويل الأذنين، وهو شرافيّ أيضاً.
والشَّفرةُ: السِّكينُ، والجميع: الشَّفرُ والشِّفار.
رشف:
الرَّشفُ: ماء قليل يبقى في الحوض، وهو وجه الماء الذي ترشفهُ الإبل بأفواهها.
والرَّشيفُ: تناول بالشَّفتين فوق المصِّ. قال:
سقين البشامَ المِسكَ ثم رشفنـهُ		رشيف الغُريريات ماء الوقائعِ
والرَّشف والرَّشيف: صوتُ مشافر الدابة، كشرب ماءٍ قليلٍ لا تستكمنُ منه جَحفلته. وأصله من الشرب، رشفت كذا، أي: شربت ماءً قليلاً، قال جميل:
فلثمتُ فاها آخِذاً بـقُـرونـهـا		شُرب النَّزيف ببردِ ماءِ الحشرجِ
وقالوا: المصُّ أروى والرشيفُ أشربُ.
رفش:
الرَّفشُ والرُّشفُ، لغتان: سواديّة، وهي المجرفة يرفش بها البُرُّ رفشا، وقد تسمَّى المِرفشة. وفي حديث سلمان الفارسي: "أنه كان أرفش الأذنين".
فرش:
الفرش: مصدر فرش يفرش. فرشت الفراش: بسطته، وفرشته فلاناً، بمعنى: فرشتُ له. وفرشتهُ أمري: بسطته كلَّه له.
وافترش فلان ترابا أو ثوبا تحته. وافترش فلانٌ لسانه يتكلم به ما شاء.
وافترش الذِّئبُ ذراعيه: ربض عليهما: قال:
ترى السِّرحان مُفترِشاً يديه		كأن بياض لبتِهِ الصَّـديعُ
والأرض: فِراشُ الأنام.
وفراش اللِّسان: لحمةٌ تحته. وفراشُ الرأس: طرائق من القحفِ.
وفراشُ القاع والطِّين: ما يبس بعد نضُوب الماء من الطِّين على وجهِ الأرض. وما بقي في الحوض إلا فراشةٌ من ماء.
والمِفرش: شيءٌ يكون مثل شاذكونه. والمفرشةُ: على الرَّحل يعقدُ عليها الرَّجل، أصغر من المفرش.
والفراشُ: التي تطيرُ طالبةً للضَّوء. ويقال للخفيف من الرِّجال: فراشه.
والفريشُ من الخيل: التي أتى عليها من يوم وضعت سبعة أيامٍ، وبلغت أن يضربها الفحلُ.
وجاريةٌ فريش: افترشها الرَّجلُ، فعيلٌ جاء من افتعل. والفرشُ من الشَّجر والحطب: الدَّقُّ الصِّغار، يقال: ما بها إلا فرشٌ من الشَّجر.
والفرشُ من النَّعم: التي لا تصلح إلاّ للذَّبح، وهي ما دون الحمُولة قال الله عز وجلّ: "ومن الأنعام حمُولة وفرشاً".
وشَجَّةٌ مُفْترِشة: تبلغ فَراش القِحف. ويقال: مُفرِّشة، أي: مسرعة في العَظْم وطعنةٌ مفَرِّشة، أي: داخلة في العظم، قال القطاميّ:
فوارشَ بالرماحِ كأنّ فيهـا		شواطنَ يُنتزَعْنَ بها انتزاعاً
وقيل: شَجَّةٌ مُقْرِشةٌ: مسرعةٌ في العَظْم، بالقاف، وقارشة، وفي بيت القطامي: قوارش بالرماح.

##### Türkçe

باب **الشين** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte
**ش ر ف**، **ش ف ر**، **ر ش ف**، **ر ف ش**، **ف ر ش** kullanımdadırlar

**شرف**:
**الشَّرفُ**: insanlardan **الشَّريف**’in mastarıdır. Şeref yücelir; ve bir kavim **أشراف** (olur); **شهيد** ve **أشهاد** ve **نصير** ve **أنصار** gibi. Ve **الشَّرفُ**: yerden yüksek olan şeydir. Ve **المشرف**: üzerine yükseldiğin ve onu aştığın yer; yerin **مشارف**’i: onun yükseklikleri. Bundan dolayı dediler: **مشارفُ الشّام**. Ve **الشُّرفة**: sarayların onunla yükseltildiği şey; hepsi: **شُرفٌ**.
Ve **الشَّرفُ**: hayırdan veya şerden bir tehlike üzerine yaklaşma; ve denir: o, şundan bir **شرفٍ** üzerindedir.
Ve hasta **أشرف** etti, ve ölüme yaklaştı. Ve yürüdüler; nihayet onları **شارفوهم** (olduklarında), yani: onların üzerine yükseldiler.
Ve falan **استشرف**: başını kaldırdı, bir şeye bakıyor.
Ve **ناقةُ شُراقيّة**: iri, cüsseli. Ve **الشّارفُ**: yaşlı deve; **النّاب**’dan aşağı.. **شرفت** yücelir, **شروفاً**; ve hepsi: **شرفٌ** ve **شوارفُ**; ve erkeğe **شارف** denmez.
Ve **سهمٌ شارف**: uzun, ince; ve denir: o, bakımla üzerinden uzun zaman geçmiş olandır; böylece ucu ve tüyü bozulmuştur. Dedi ki:
يقلِّب سهماً راشهُ بمـنـاكـبٍِ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أعجفُ شارفُ
Ve **قصر مشرفٌ**, ve uzun olan her şey **مشرفٌ**’tir. Ve **أذنٌ شرفاءُ**: kıvrımı uzun. Ve **منكبٌ أشرف**: onda güzel bir yükseklik vardır; ve o, **الأهدأ**’nin zıddıdır.
Ve **رجلٌ مشرفٌ**: başkası onun üzerine yükseldi ve onu geçti.
Ve **شريف**: Arap beldelerindeki en uzun dağ. Ve denildi: **شريف**: Benî Temîm beldelerinden bir belde; ve onda dağlar vardır.
Ve **شُرافٌ**: bir su; zannederim Benî Esed’indir.
Ve **الشَّرفُ**: kırmızı boya veren bir ağaç; ona **البقَّمُ** ve **العندم** denir.

**شفر**:
**الشُّفرُ**: göz kapağı; hepsi: **الأشفار**. Ve **الشُّفرُ**: **المِشفر**’in keskin kenarı; ve **المِشفَر** ancak deve için denir.. Ve bir kadın **شفيرة**; ve o, **القعيرة**’nin zıddıdır.
Ve **شفير الوادي**: onun kenarıdır; ve aynı şekilde **شفيرُ جهنّم**.
Ve **الشُّفارُّ**: **اليَرابيع**’den bir tür; ona **ضأنُ اليرابيع** denir; ve o, onların en semizi ve en iyisidir; ve denir: o, onların kulakça en uzunudur; ve onun, bacağının ortasında bir tırnak vardır. Ve bu, kulakları uzun olduğunda erkeğe de söylenir; ve o, ayrıca **شرافيّ**’dir.
Ve **الشَّفرةُ**: bıçak; hepsi: **الشَّفرُ** ve **الشِّفار**.

**رشف**:
**الرَّشفُ**: havuzda kalan az su; ve o, suyun yüzüdür; develerin ağızlarıyla onu yudumladığı.
Ve **الرَّشيفُ**: emmenin üstünde, iki dudakla alma. Dedi ki:
سقين البشامَ المِسكَ ثم رشفنـهُ		رشيف الغُريريات ماء الوقائعِ
Ve **الرَّشف** ve **الرَّشيف**: binek hayvanının dudaklarının sesi; az su içmek gibi; ondan **جَحفلته**’si tam dolmaz. Ve aslı içmedendir; **رشفت** şunu, yani: az su içtim. Cemîl dedi:
فلثمتُ فاها آخِذاً بـقُـرونـهـا		شُرب النَّزيف ببردِ ماءِ الحشرجِ
Ve dediler: **المصُّ** daha kandırıcıdır; ve **الرشيفُ** daha içicidir.

**رفش**:
**الرَّفشُ** ve **الرُّشفُ**, iki lehçedir: **سواديّة**; ve o, onunla buğdayın **رفشا** olarak küreklendiği kürektir; ve ona **المِرفشة** de denebilir. Ve Selmân el-Fârisî’nin hadisinde: “onun, kulakları **أرفش** idi.”

**فرش**:
**الفرش**: **فرش**’in mastarıdır; yayar. **فرشت الفراش**: onu serdim; ve falanı **فرشته**: “ona serdim” anlamında. Ve işimi **فرشتهُ**: onun için hepsini yaydım.
Ve falan, altına toprak veya elbise serdi (**افتترش**). Ve falan, diliyle dilediği gibi konuştu; dilini serdi (**افتترش**).
Ve kurt, iki kolunu serdi (**افتترش**): onların üzerine çöktü. Dedi ki:
ترى السِّرحان مُفترِشاً يديه		كأن بياض لبتِهِ الصَّـديعُ
Ve yer: insanların döşeğidir (**فِراشُ الأنام**).
Ve **فراش اللِّسان**: onun altındaki bir et parçasıdır. Ve **فراشُ الرأس**: kafatasından çizgiler.
Ve **فراشُ القاع** ve çamur: su çekildikten sonra çamurdan yer yüzünde kuruyan şey. Ve havuzda sudan bir **فراشةٌ**’dan başka bir şey kalmadı.
Ve **المِفرش**: **شاذكونه** gibi olan bir şey. Ve **المفرشةُ**: semerin üzerinde, adamın üzerine bağlandığı şey; **المفرش**’ten daha küçüktür.
Ve **الفراشُ**: ışığı arayarak uçan şey. Ve erkeklerin hafifine: onun **فراشه**’si denir.
Ve atlardan **الفريشُ**: doğurduğu günden itibaren yedi gün geçmiş olan; ve aygırın onu aşacağı çağa ulaşmış olan.
Ve **جاريةٌ فريش**: adam onu serdi (**افترشها**); **فعيلٌ**, **افتعل**’den gelmiştir. Ve ağaçtan ve odundan **الفرشُ**: küçük kırıntılar; denir: onda ağaçtan **فرشٌ**’dan başka bir şey yoktur.
Ve davarlardan **الفرشُ**: ancak kesime elverişli olan; ve o, yük taşıyanın altındakidir. Allah azze ve celle dedi: “Ve hayvanlardan yük taşıyan ve **فرشاً**.”
Ve **شَجَّةٌ مُفْترِشة**: kafatasının **فَراش**’ına ulaşır. Ve denir: **مُفرِّشة**; yani: kemikte hızlı (ilerleyen). Ve **طعنةٌ مفَرِّشة**: yani: kemiğin içine giren. el-Kutâmî dedi:
فوارشَ بالرماحِ كأنّ فيهـا		شواطنَ يُنتزَعْنَ بها انتزاعاً
Ve denildi: **شَجَّةٌ مُقْرِشةٌ**: kemikte hızlı; **بالقاف**; ve **وقارشة**. Ve el-Kutâmî’nin beytinde: mızraklarla **قوارش**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفِراشُ: واحد الفُرُشِ، وقد يُكْنى به عن المرأة. وفَرَشْتُ الشيء أفْرُشُهُ فِراشاً: بسطته. ويقال فَرَشَهُ أمره، إذا أوسعه إياه. وفلان كريم المفارِشِ، إذا تزوَّج كرائم النساء. والفَرْشُ: المفروشُ من متاع البيت. والفَرْشُ: الزرع إذا فرَّشَ. والفَرْشُ: الفضاء الواسع. والفَرْشُ: صغار الإبل. ومنه قوله تعالى: "ومن الأنعامِ حَمولَةً وفَرْشا". والفَرْشُ في رجل البعير: اتِّساعٌ قليلٌ، وهو محمودٌ، وإذا كثر وأفرط الرَوَحُ حتَّى اصطكَّ العُرقوبان فهو العَقَلُ، وهو مذمومٌ. قال الجعدي: مطوِيَّةِ الزَوْرِ طَيَّ البئرِ دَوْسَرةٍ=مفروشةِ الرِجلِ فَرْشاً لم يكن عَقَلا ويقال: الفَرْشُ في الرجل، هو أن لا يكون فيها انتصابٌ ولا إقعادٌ. وافْتَرَشَ الشيءُ، أي انبسط. يقال: أكمةٌ مُفْتَرِشَةُ الظَهر، إذا كانت دَكَّاءَ. وافتَرَشَهُ، أي وطِئه. وافْترش ذراعيه: بسطهما على الأرض. وافترشَ لسانه، إذا تكلَّم كيف شاء، أي بسطه. وقولهم: ما أفْرَشَ عنه، أي ما أقلع. وتَفْريشُ الدار: تبليطها. والمُفَرِّشُ: الزرعُ إذا انبسط. وقد فَرَّشَ تَفْريشاً. والمُفرِّشَةُ أيضاً: الشجَّة التي تصدع العظم ولا تَهْشِم. وفَراشَةُ القُفْلِ: ما ينشب فيه. يقال: أقفلَ فأفرَشَ. والفراشَةُ: كلُّ عظم رقيق. وفَراشُ الرأس: عظامٌ رقاقٌ تلي القحف. والفَراشَةُ: التي تطير وتهافتُ في السِراج. وفي المثل: أطْيَشُ من فراشَةٍ". والجمع فراشٌ. والفَراشُ: ما يبس بعد الماء من الطين على وجه الأرض. وفراشُ النبيذ: الحَبَبُ الذي عليه، عن أبي عمرو. وكذلك حَبَبُ العَرَقِ. قال لبيد:
علا المِسْكُ والديباجُ فوق نُحورِهِمْفَراشَ المسيحِ كالجُمانِ المُحَبَّـبِ
وكلُّ ذات حافرٍ فهي فَريشٌ بعد نِتاجها بسبعة أيام، والجمع فَرائشُ. وتَفَرَّشَ الطائر: رفرف بجناحيه وبسطَهما.

##### Türkçe

**الفِراشُ**: **الفُرُشِ**’ün biridir; onunla kadın hakkında kinaye de yapılabilir. Ve “**فَرَشْتُ** şeyi **أفْرُشُهُ** **فِراشاً**”: onu yaydım (serdim). Ve “**فَرَشَهُ** onun işini” denir; ona onu genişlettiği zaman. Ve “falanca **كريم المفارِشِ**” (dir); soylu kadınlarla evlendiği zaman. Ve **الفَرْشُ**: ev eşyasından serilmiş olan. Ve **الفَرْشُ**: ekin; **فرَّشَ** ettiği (yere yayıldığı) zaman. Ve **الفَرْشُ**: geniş boşluk. Ve **الفَرْشُ**: develerin küçükleri. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “Ve davarlardan yük taşıyanı ve **فَرْشا** (olanı)”. Ve devenin ayağında **الفَرْشُ**: az bir genişliktir; o övülmüştür. Eğer çoğalır ve **الرَوَحُ** aşırıya varır da iki **العُرقوب** birbirine çarpıncaya kadar (olursa), o **العَقَلُ**’dür; o yerilmiştir. **الجعدي** dedi ki:
“**مطوِيَّةِ الزَوْرِ** **طَيَّ البئرِ** **دَوْسَرةٍ** = **مفروشةِ الرِجلِ** **فَرْشاً** لم يكن **عَقَلا**”
Ve denir: ayakta **الفَرْشُ**, onda ne dikleşme ne de oturuş bulunmamasıdır. Ve “**افْتَرَشَ** şey” yani yayıldı. “Sırtı **مُفْتَرِشَةُ الظَهر** bir tepecik” denir; **دَكَّاءَ** olduğu zaman. Ve “**افتَرَشَهُ**” yani onu çiğnedi. Ve “iki kolunu **افْترش**”: ikisini yere yaydı. Ve “dilini **افترش**” (etti); dilediği gibi konuştuğu zaman; yani onu yaydı. Ve onların sözü: “Ondan ne kadar da az **أفْرَشَ** etti”; yani vazgeçmedi. Ve **تَفْريشُ الدار**: onun döşenmesi (taşla kaplanması). Ve **المُفَرِّشُ**: ekin; yayıldığı zaman. Ve gerçekten **فَرَّشَ** **تَفْريشاً**. Ve **المُفرِّشَةُ** da: kemiği çatlatan, fakat parçalamayan yarık. Ve **فَراشَةُ القُفْلِ**: onun içine takılıp kalan şey. “Kilitledi de **أفرَشَ** etti” denir. Ve **الفراشَةُ**: her ince kemik. Ve **فَراشُ الرأس**: kafatasına bitişik ince kemikler. Ve **الفَراشَةُ**: uçan ve kandile üşüşen (şey). Ve meselde: “Bir **فراشَةٍ**’den daha atılgan.” Çoğulu **فراشٌ**’dur. Ve **الفَراشُ**: yer yüzünde çamurun su(ndan) sonra kuruyanı. Ve **فراشُ النبيذ**: onun üzerindeki kabarcık; Ebû Amr’dan. Ve aynı şekilde terin kabarcığı. **لبيد** dedi ki:
“علا المِسْكُ والديباجُ فوق نُحورِهِمْفَراشَ المسيحِ كالجُمانِ المُحَبَّـبِ”
Ve her toynaklı (hayvan) doğumundan yedi gün sonra **فَريشٌ**’tir; çoğulu **فَرائشُ**’tir. Ve “kuş **تَفَرَّشَ** etti”: iki kanadıyla çırpındı ve ikisini yaydı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ر ف
شرف ، شفر ، رشف ، رفش ، فرش : مستعملة .
شرف : رُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما ذِئْبَان عَادِيَان أَصَابَا فَرِيقَةَ غَنَمٍ بأَفْسَدَ فِيها من حُبِّ المَرءِ الْمالَ والشَّرَفَ لدِينِه ) ، يريد أنَّه يَتَشَرَّفُ فيجمعُ المال لُيبارِيَ بِه ذوي الأَمْوال ولا يُبَالي أَجَمَعَهُ من حَلالٍ أَوْ حرام .
الحرانيّ عن ابن السّكيت ، قال : الشّرَفُ والمَجْدُ لا يكونان إلا بالآباء ، يقال : رَجُلٌ شَريف ، ورجل ماجِدٌ : له آباء مُتَقَدِّمون في الشَّرف .
قال : والْحَسَبُ والكَرَم يكونان في الرَّجل وإنْ لم يكن له آباء لهم شَرَف .
وقال الليث : الشَّرَفُ مصدرُ الشَّريف من النّاس ، والفعل شَرُفَ يَشْرفُ ، وقَوْمٌ أشْراف ، مثل شَهِيد وأَشْهاد ونَصير وأَنْصَار . وشَرَفُ الْبَعير : سَنَامُه . وقال الشاعر :
شَرَفٌ أَجَبُّ وكاهِلٌ مجدُولُ
والشَّرَفُ : ما أَشْرَفَ من الأرض . ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : الْعُمَرِيّةُ ثِيابٌ مصْبُوغَةٌ بالشرَفِ ، وهو طِينٌ أَحْمر ، وثَوْبٌ مُشرَّفٌ : مَصْبوغٌ بالشرَفِ .
أَلاَ لا تَغُرَّنَّ أمْراً عُمَرِيةٌ
عَلَى غَمْلَجٍ طَالَتْ وَتَمَّ قَوَامُها
قال : ويقال : شَرْفٌ وشَرَفٌ ، لِلمغَرَة .
وقال الليث : الشرَفُ : شَجرٌ له صِبْغٌ أَحْمر يقال له الدَّارْبَرْنَيان .
قلت : والقولُ ما قالَ ابنُ الأعرابيّ في تَفْسير الشرَف .
وقال الليث : الْمشرَفُ : المكانُ الذي تُشرِفُ عليه وتَعْلُوه ، قال : ومَشارِفُ الأرض : أعالِيها ، ولذلك قيل : مَشَارِفُ الشام .
أبو عبيد ، عن الأصْمعيّ : السُّيوفُ الْمشرَفيّةُ ، منسوبةٌ إلى مشارِف ، وهي قُرى من أَرْض العَرب تَدْنو من الرِّيف .
وقال اللَّيث : الشُّرْفَة : التي تُشرَّفُ بها القُصُور وجمعها شُرَف . والشرَفُ : الإشفاءَ على حَظَرٍ من خَيْرٍ أو شرِّ ، يقال هو عَلَى شَرَفٍ من كَذا ، وأَشرَفَ المريضُ وأَشفَى على الموْت . ويقال : سارُوا إليهم حتى شَارَفُوهُم ، أي أَشرَفوا عليهم .
أبو عبيد : عن الفراء : أَشرَفْتُ الشيءَ : عَلَوْتُه . وأَشرَفْتُ على الشيء ، إذا طّلَعْتَ عليه من فَوْقِه . ويقال : ما يُشرِفُ له شَيءٌ إلاَّ أَخَذَه . وما يُطِفُّ له شَيْءٌ . وما يُوهِفُ له شَيْءٌ إلا أَخَذَه .
وفي حديث عليّ : ( أُمِرْنَا في الأضَاحي أن نَسْتَشْرِفَ العينَ والأذُن ) .
أبو عبيد ، عن الكسائيّ : اسْتَشْرَفْتُ الشَّيءَ ، واسْتَكْفَفتُه ، كلاهما أن تَضَعَ يدَك على حاجبك كالذي يَسْتَظِلّ من الشمس حتى يَستبينَ الشيء .
وقال أبو زيد : اسْتَشْرَفْتُ إبِلَهُم ، إذا تَعَيَّنْتَها لتُصيبَها بالعين . ومعنى قوله : ( أُمِرنَا أن نَسْتَشرَف العين والأذن ) ، أي نتأمَّل سلامَتَهُما من آفةٍ بهما ، وآفةُ العين عَوَرُها . وآفَةُ الأذن قَطْعها ، فإذا سَلمت الأضْحِيةُ من العَوَرِ في العين والجَدْعَ في الأُذُن . جازَ أن يُضَحَّى بها . وإذا كانت عَوْراءَ أو جَدْعَاءَ أو مُقَابَلَةً أو مُدَابرَةً . أو خَرْفَاء أَوْ شَرْفَاء : لَم يُضَحَّ بها .
وقيل : اسْتِشراف العين والأذن : أن تَطْلَبهُما شريفتين بالتمامِ والسّلامة .
وقال الليث : اسْتَشرَفتُ الشيءَ ، إذا رَفَعْتَ رأسَكَ تَنْظُر إليه قال : ونَاقَةٌ شُرافِيَّةٌ : ضَخْمةُ الأذُنين جَسِيمة ، وأذنٌ شَرْفَاءُ ، طَويلَةُ الْقُوفِ . وقال أبو زيد : هي الْمنتَصِبَةُ في طُولٍ . قال : والشارِفُ : النَّاقَةُ التي قد أَسَنَّت وقَدْ شرَفتْ تَشرُفُ شُروفاً .
وقال ابن الأعرابيّ : الشَّارِفُ : النَّاقَةُ الْهِمَّة ، والجميعُ شُرُفٌ وشَوَارِف ، ولا يقال للْجَمَل شَارِف ، وأنشد الليث :
نجاةٌ من الهَوج المرَاسِيلِ هِمَةٌ
كُميْتٌ عليها كَبْرَةٌ فَهي شَارِفُ
قال : وسهم شارف يقال : هو الدَّقيق الطّويل . ويقال : هو الذي طالَ عهدُه بالصِّيانَةِ ، وانتَكَثَ عَقبُهُ وَرِيشهُ .
قال أوس :
يُقلِّبُ سهْماً رَاشَهُ بمَنَاكِبٍ
ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ
ومَنْكِبٌ أشْرَفٌ ، وهو الذي فيه ارْتفاع حَسَنٌ ، وهو نقيض الأهْداء ، وقصْرٌ مُشَرَّفٌ : مُطَوَّل ، والمَشْرُوفُ من الناس ، الذي قد شُرِّفَ عليه غيره ، يقال : شَرَف فلانٌ فلاناً ، إذا فاقَهُ ، فهو مَشْرُوفٌ ، والفائِقُ : شَرِيفُ .
وشُرَيْفٌ : أَطْولُ جَبَلٍ في بلادِ العرب ، وشَرَفٌ : جَبَلٌ آخرِ بِحِذَائِه ، وشُرَافٌ : ماءٌ لبني أسَد .
الحرَانيّ عن ابن السكيت ، قال : الشَّرَفُ : كَبِدُ نَجْد ، وكانت منازِلَ الملوكِ من بني آكل الْمُرار ، وفيها حِمَى ضَرِيَّة ، وضَرِيَّةٌ : بئْرٌ . وفي الشَّرَفِ الرَّبَذَةُ ، وهي الحِمَى الأيْمَن ، والشُّرَيْفُ إلى جَنْبِه ، يَفْرقُ بين
الشَّرَفِ والشُّرَيْفِ وادٍ يقال له التَّسْرِير ، فما كان مُشَرِّقاً فهو الشُّرَيْفُ وما كان مُغَرِّباً . فهو الشَّرَفُ .
قلت : وصِفَةُ الشَّرَفِ ، والشُّرَيْف على ما فَسَّرَه يعقوب .
وقال شَمِر : الشَّرَفُ : كلُّ نَشَزٍ من الأرْض قد أَشْرَفَ على ما حَوْله قادَ أَوْ لَمْ يَقُدْ وسواءٌ كان رَمْلاً أَوْ جَبَلاً ، وإنما يَطُولُ نحواً من عَشرة أذْرَع أو خمس ، قَلَّ عَرْضُ ظَهْرِه أوْ كَثُر .
قال الليث : يقال : أَشْرَفَتْ علينا نَفْسُه ، وهو مُشْرِفٌ علينا أي مُشْفِق ، والأَشْرَافُ : الشَّفَقَة ، وأنْشَدَ :
ومِنْ مُضَرَ الحَمْراء إشْرافُ أنْفُسٍ
علينا وحَيَّاها إلَيْنا تَمَضُّرَا
الأصمعيّ : شُرْفَةُ المال : خِيارُه ، والجميع الشُّرَف . ويقال : إني أَعُدُّ إتْيانَكُمْ شَرْفَة ، أي فَضْلاً وشَرَفاً أَتَشَرَّفُ بِه ، وأَشْرافُ الإنْسان أُذُنَاه وأَنْفُه .
وقال عَدِيُّ :
كَقَصِيرٍ إذْ لَمْ يَجِدْ غَير أنْ جَدّ
عَ أَشْرَافَهُ لمكْرٍ قَصِيرُ
والشَّرَفُ من الأرْض : ما أَشْرَفَ لك . يقال : أَشْرَفَ لي شَرَفٌ فما زِلْتُ أرْكُضُ حتى عَلَوْتُه .
وقال الهُذَلِيّ :
إذا ما اشْتَأَى شَرَفاً قَبْلَه
وَوَاكَظَ أوْشَكَ منه اقْتِرَابا
والشُّرَافِيُّ : لونٌ من الثِّياب أَبْيَض .
قال : والشِّرْنَافُ : عَصْفُ الزَّرْعِ العَريض ، يقال : قد شَرْنَفُوا زَرْعَهُمْ ، إذا جَزُّوا عَصْفَه .
قلت : لا أدْرِي ، هو شَرْنَفُوا زَرْعَهُم بالنُّون أوْ شَرْيَفُوا بالياء ، وأَكْبَرْ ظَنِّي أنه بالنُّون لا بالياء .
فرش : ثعلب ، عن ابنِ الأعْرابيّ : فَرَشْتُ زَيداً بِسَاطاً ، وأَفْرَشْتُه وفَرَّشْتُه ، إذا بَسَطْتَ له بِسَاطاً في ضِيَافَتِه ، وأَفْرَشْتُه : أَعْطَيْتَه فَرَشاً من الإبل صغاراً أو كِبَاراً .
وقال الليث الْفَرْشُ مَصْدَرُ فَرَشَ يَفْرُشُ ، وهو بَسْطُ الفِراش ، والْفَرْشُ : الزَّرْعُ الذي بثَلاث وَرَقات أوْ أكثر ، ويقال : فَرَّشَ الطائرُ تَفْرِيشاً ، إذا جَعَلَ يُرَفْرِفُ على الشيء ، وهي الشَّرْشَرَةُ والرَّفْرَفَةُ . ويقال : ضَرَبَهُ فما أَفْرَشَ عنه حتى مات ، أي ما أَقْلَعَ عنه ، ونَاقَةٌ مَفْرُوشَةُ الرِّجْل ، إذا كان فيها انْئِطَارٌ وانْحِنَاءٌ ، وأَنشد :
مَفْرُوشَةُ الرِّجْلِ فَرْشاً لَمْ يَكُنْ عَقَلاَ
وقال ابن الأعرابيّ : الْفَرْشُ مَدْحٌ ، والعَقْلُ ذَمٌّ ، والفَرْشُ اتّساعٌ في رِجْلِ البَعير ، فإن كَثُرَ فهو عَقَل .
الليث : فَرَشْتُ فُلاناً ، أَيْ فَرَشْتُ له ، ويقال : فَرشْتُهُ أَمْرِي ، أي بَسَطْتُه كُلَّه ،
وافْتَرش فلانٌ تُراباً أو ثوباً تحته ، وافْتَرَشَ فلانٌ لسانَه يَتَكَلَّمْ كيف ما يشاء .
ورُوِي عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَنَّه نَهَى في الصَّلاةِ عن افتِراشِ السَّبُع ، وهو أن يَبْسُطَ ذِرَاعَيْهِ ولا يُقِلَّهما عن الأرض ، مُخَوِّياً إذا سَجَدَ ، كما يَفْتَرِشُ الكَلبُ ذِرَاعَيه ) والذِّئبُ مثله إذا رَبَضَ عليهما ومَدَّهما على الأرْض . قال الشاعر :
تَرَى السِّرْحَانَ مْفْتَرِشاً يَدَيْهِ
كأَنَّ بَيَاضَ لَبَّتِهِ الصَّديعُ
ويقال : لَقِيَ فلانٌ فلاناً فافتَرَشَهُ ، إذا صَرَعَه ، والأرْضُ فِراشُ الأنام .
وقال الليث : يقال : فَرَشَ فلانٌ دارَه ، إذا بَلَّطَها باجُرَ أَوْ صَفِيح . وفِراشُ اللِّسان اللحْمة الَّتي تَحْتَها ، وفِراشُ الرَّأْسِ : طرائق رِقَاقٌ من القَحْفِ .
وقال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : المُنَقِّلَةُ من الشّجاج هي الَّتي يَخْرج منها فَراشُ العِظَام ، وهي قِشْرَةٌ تكونُ على العَظمِ دون اللحم .
وقال النابغة :
ويَتْبَعُهَا منهم فَرَاشُ الحَواجِبِ
وقال الليث : فَرَاشُ القَاعِ والطِّين ما يَبِسَ بعد نُضُوب الماءِ من الطِّين على وَجْه الأرض .
وقال أبو عُبيد : الفراشُ أقلُّ من الضَّحْضَاح .
وقال ذو الرُّمة :
وأَبْصَرْنَ أَنَّ القِنْعَ صارَتْ نِطَافُه
فَراشاً وأَنّ البَقْلَ ذَاوٍ ويَابِسُ
وقال الزَّجاح في قوله الله : ( ) الْقَارِعَةُ يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ ) ( القارعة : 4 ) : الفَراشُ : ما تراه كصغار الْبَقّ ، يَتَهافَتُ في النار ، شَبَّه الله تبارك وتعالى الناس يوم البَعث بالْجَرادِ المنْتَشر ، وبالفَراشِ المبْثُوث ؛ لأنهم إذا بُعِثُوا يَمُوجُ بعضهم في بعض كالجراد الذي يموجُ بعضه في بعض .
وقال الفراء في قوله : ( النَّاسُ كَالْفَرَاشِ ( : يريد كالغَوْغَاءِ من الجَرادِ يَرْكَبُ بعضُه بعضاً ، كذلك الناسُ يومئذ يَجُول بعضهم في بعض .
وقال الليث : الفَرَاشُ : الذي يَطيرُ ، وأنشد قوله :
أَوْدَى بِحِلْمِهُمُ الْفِياشُ فَحِلْمُهم
حلْمُ الفَراشِ غَشِينَ نَارَ المُصْطَلي
قال : ويقال : للخفيف من الرِّجال : فَرَاشة .
قال : ويقال : ضَربَةُ فأطارَ فراشَ رأسه ، وذلك إذا طارت العِظَامُ رِقاقاً من رأسه . وكل رقيقٍ من عظم أو حديد فهو فَرَاشَة ، وبه سُمِّيت فراشة القُفْل لرِقَّتها .
قال : والفراشَ : عظم الحاجب ، والمِفْرَشُ : شيء يكون مثل الشَّاذَ كُونك .
قال : والمِفْرَشةُ تكون على الرَّحْل يَقعد
عليها الرجل ، وهو أصغر من المفرش .
وفي ( نوادر الأعراب ) : أَفْرَشت الفرسُ ، إذا استأنَتْ .
وقال أبو عُبيدة : الفَرِيشُ من الخيل : التي أتى عليها بعد وِلادَتها سبعة أيام ، وبلغَت أن يَضرِبها الفَحْل ، وجمعها فَرَائش .
وقال الشماخ :
رَاحَتْ يُقَحِّمها ذُو أَزْمَلٍ وسَقَتْ
لَهُ الفرائشُ والسُّلبُ القيَاديدُ
وقال الليث : جاريةُ فَريشٌ ، قد افترَشها الرجل ، فعيلٌ جاء من ( افْتعل ) .
قلت : ولم أَسمَع ( جارية فريش ) لغيره . والفَرِيشُ من الحافرَ بمنزلة النُّفساءَ من النِّساء إذا طهرت ، وبمنزلة العائِذ من الإبل .
عمرو عن أبيه : الفراشُ : الزَّوج ، والفِراشُ : المرأة ، والفِراش : ما يَنَامانِ عليه ، والفِراش : البيتُ ، والفِراش : عُشُّ الطَّائِر .
وقال الهُذَلِيّ :
حتى انْتَهَيْتُ إلى فراشِ عزيزَةٍ
أراد : وَكْرَ العُقاب . والفَراش : موقع اللِّسان في قَعْرِ الفم .
وقال الفرَّاء في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَمِنَ الأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا ) ( الأنعام : 142 ) ، قال : الحَمُولةُ : ما أَطاقَ العملَ والحمْل ، والفَرْش : الصِّغار .
وقال أبو إسحاق : أجْمَع أهلُ اللغة على أنَّ الفَرْشُ : صغارُ الإبل ، وأنَّ الغَنَم والبقر من الفَرْش .
قال : والّذي جاء في التفسير يدل عليه قوله جلّ وعزّ : ( ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِّنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ ) ( الأنعام : 143 ) ، فلما جاءَ هذا بدلاً من قوله : ( حَمُولَةً وَفَرْشًا ( ، جعله للبقَر والغنم من الإبل .
قلت : وأنشد غَيرُه ما يحقِّق قولَ أهلِ التفسير :
ولَنَا الحَامِلُ الحَمولةُ والفرْ
شُ من الضَّأْنِ والحُصُونُ الشِّيوفُ
وأخبرني المنذريّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : قال : يقال : أفرَش عنهم الموت ، أي ارْتَفع ، ويقال : ضرَبهُ فما أفرَشَ عنه حتى قَتَله ، أي أقْلعَ عنه .
قال : والفرْشُ : الغَمْضُ من الأرْض فيه العُرْفُط والسَّلَمُ ، وإذا أكلته الإبل اسْتَرخَت أفواهها ، وأنشد :
كَمِشفرِ النّابِ تلوكُ الفرْشَا
وقال الليث : الفرْشُ من الشجر والحطبِ : الدِّقُّ والصِّغار . يقال : ما بها إلاّ فرشٌ من الشجر .
قال : والفرْشُ من النّعَمِ التي لا تصلُح إلاّ للذَّبح . وقول النبي عليه السلام : ( الوَلدُ للفراشِ وللعاهِر الحجَر ) ؛ معناه أنّه لِمالك
الفراشِ ، وهو الزَّوْج ، ومالك الأمَة ؛ لأنه يَفترشها بالحقّ ، وهذا من مُخْتَصر الكلام . كقوله جلَّ وعزّ : ( وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِى كُنَّا فِيهَا ) ( يوسف : 82 ) ، يريد أهل القربة .
ويقال : افترشَ القومُ الطريق إذا سلكوه ، وافترشَ فُلانٌ كريمةَ بني فلان فلمْ يُحسِن صُحْبَتَها إذا تَزَوَّجها ؛ ويقال : فلان كريم متفرِّشٌ لأصحابه ، إذا كان يَفْرشُ نفسَه لهم .
وقال أبو عبيدة : فراشا الكتِفَيْن :
ما شخصَ من فُروعهما إلى أصْل العُنُق ومستَوى الظّهر .
وقال النضر : الفَراشَان : عِرْقَانِ أَخْضَرَان تَحت اللّسان ، وأنشد :
خفيفُ النّعامةِ ذُو مَيْعةٍ
كثيفُ الفراشةِ ، ناتِي الصُّرَد
يصف فَرساً .
أبو عُبَيد : الْفَراش : حَبَبُ الْعَرَق في قول لبيد :
فَرَاشُ المَسِيحِ كالْجُمانِ الْمُحَبَّبِ
وقال ابن شُميل : فَرَاشا اللِّجام : الْحَدِيدَتان اللَّتان يُرْبَطُ بهما الْعِذَارَان ، والْعِذاران : السَّيْرَان اللَّذان يُجْمعان عند الْقَفَا .
وقال ابنُ الأعرابيّ : الْفَرْشُ : الكَذِب ، يقال : كم تَفْرُشُ ، أي كم تَكْذِبُ
رشف : قال الليث : الرَّشْفُ ماءٌ قليلٌ يَبْقَى في الحوض تَرْشُفُه الإبل بأفواهها ، والرَّشِيفُ : تناوُلُ الماء بالشَّفَتين ، وهو فوق المصّ ، وأنشد :
سَقَيْنَ الْبَشَامَ الْمِسْكَ ثم رشَفنَهُ
رشيفَ الْغُرَيْرِيَّاتِ ماءَ الْوَقَائِع
وسمعتُ أَعْرابياً يقول :
الْجَرْعُ أَرْوَى والرَّشِيفُ أَشْرَبُ
وذلك أن الإبل إذا صادفت الحوضَ مَلآن جرَعَتْ ماءَه جَرْعاً يَمْلأُ أفواهها وذلك أَسْرَعُ لريِّها ، وإذا سُقِيَتْ على أَفْواهها قبل امْتلاء الحوض تَرَشَّفَت الماءَ بمشَافِرِها قليلاً قليلاً ، ولا تكاد تروَى مِنْهُ . والسُّقَاةُ إِذَا فَرَطوا الوارِدَة سقوا في الْحَوض ، وتَقَدَّموا إلى الرُّعيان بأَلا يُورِدُ والنَّعَم ما لم يَطْفَح الحوض ؛ لأنها لا تكاد تَرْوَى إذا سُقِيَتْ قليلاً ، وهو معنى قولهم : الرَّشِيفُ أَشْرَب .
أبو عُبيد عن الأمويّ : الرَّشُوفُ : المرأة الطَّيِّبَةُ الْفَم .
ثعلب عن ابنُ الأعرابيّ : الرَّشُوفُ من النِّساء : اليابِسَة المكان ، والرَّصُوفُ : الضَّيِّقَةُ المكان .
قال : وأَرْشَفَ الرَّجل ورَشَفَ ورَشَّفَ ، إذا مَصَّ ريقَ جارِيته .
وقال شمر : قال أبو عمرو : يقال : رَشِفْتُ ورَشَفْتُ قَبّلْتُ ومَصَصْتُ .
قلت : فمن قال : رَشِفْتُ ، قال : أَرْشَفُ ، ومن قال : رشَفْتُ ، قال أرْشُفُ .
رفش : قال الليث : الرَّفْشُ والرُّفْشُ : لُغَتان سَوادِيَّة ، وهو الْمِجْرَفَةُ يُرْفَشُ بها الْبُرُّ رَفْشاً ، وبعضهم يُسَمِّيه المِرْفَشَة . وفي حديث سلمان الفارسي : ( أنَّهُ كان أَرْفَشَ الأُذُنَيْن ) .
قال شمِر : الأرْفَش : العَرِيض الأُذُن من الناس وغيرهم ، وقد رَفِشَ يُرْفَشُ رَفَشاً ، شُبِّه بالرَّفْش ، وهو الْمجْرَفَةُ من الخشب .
وقال غيره : يقال للرجل إذا شَرُفُ بعد خُموله : من الرَّفْشِ إلى الْعَرْشِ ، أي جلس على سَرير الملك بعد ما كان يَعْمَل بالرَّفْش ، وهذا من أمثال أهل العراق .
والرَّفْش أيضاً : الدّقُّ والهَرْس ، يقال للذي يُجِيد أَكل الطعام : إنه لَيَرْفُش الطِّعام رَفْشاً ، ويَهْرِسُه هَرْساً .
وقال رؤبة :
دَقّاً كَرَفْشِ الوَضِيم المَرْفُوشِ
أو كاخْتِلاقِ النُّورَةِ الجَموشِ
ويقال : وَقَعَ فلانٌ في الرَّفْش والقَفْش ، فالرّفْشُ الأكل والشَّرْب في النَّعْمَة والأمْن ، والقَفْش : النِّكاح .
ويقال : أَرْفَش فلانٌ ، إذا وقع في الأَهْيَفَيْن : الأَكْلُ والنِّكاح .
شفر : قال الليث : الشُّفْرُ : شُفْرُ الْعَين ، والشُّفْرُ : حَرْفُ هَنِ الْمَرْأَة ، وحَدّ الْمِشْفَر .
وأَخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم ، عن نُصير ، أنه قال : يُقال لناحيتي فَرْجِ الْمَرْأَةِ : الأسْكَتَان ، ولِطَرَفَيْهِما الشُّفْران .
قلت : وشُفْرُ الْعَين : مَنَابِتُ الأَهْدابِ من الْجُفُون .
وقال الليث : هما الشَّافِرَان من هَنِ الْمَرْأَة أَيْضاً ، قال : ولا يقال الْمِشْفَرُ إلاَّ لِلْبَعير .
وقال أبو عُبَيد : إنما قيل مَشَافِرُ الْحَبَشِ تَشْبِيهاً بمشَافِرِ الإِبل . وشَفيرُ الوادي : حَدُّ حَرْفِه ، وكذلك شَفيرُ جَهَنَّم ، نعوذُ بالله تبارك وتعالى منها
وقال الليث : امْرأَةٌ شفِيرَةٌ وشِفَرةٌ ، وهي نَقِبضَةُ الْعَقِيرَة .
وفي الحديث : ( إنَّ فُلاناً كانَ شَفْرَةَ الْقَوْم في السَّفَر ) ؛ معناه أنه كان خادِمَهُم الذي يَكْفِيهم مَهْنَتَهُمْ ، شُبّهَ بالشَّفْرَة التي تُمْتَهَنُ في قطع اللّحم وغَيْره .
وقال الليث : الشَّفْرَةُ : هي السِّكّين الْعَرِيضَة ، وجمعها شَفْرٌ وشِفَار . وشَفَرَاتُ السُّيُوف : حروفُ حَدِّها .
وقال الكميت يصفُ السُّيوف :
يَرَى الرَّاءُون بالشَّفَرَاتِ منها
وُقودَ أبِي حُبَاحِبَ والظُّبِينَا
أبو عُبيد عن الكسائيّ : يقال : ما بالدار شَفْرٌ ، بفَتْح الشين .
وقال شمر : ولا يَجُوزُ شُفْرٌ ، بضم الشّين .
وقال اللحيانيّ : شُفْرٌ لُغة .
وقال ذُو الرمَّة فيه بلا حَرْف النَّفْي :
تَمُرُّ لَنَا الأَيَّامُ ما لَمَحَتْ لَنا
بَصِيرَةُ عَيْنٍ مِنْ سِوَانا إلى شَفْرٍ
أي ما نَظَرت عينٌ مِنّا إلى إنْسانٍ سِوانا .
وقال الليث : الشُّفَارِيّ : ضَرْبٌ من اليَرابِيع ، يقال لها ضأن اليرابيع وهي أَسْمَنُها وأَفضَلُها يكون في آذَانها طُول ، ولليَرْبُوعِ الشُّفَارِيّ ظُفْرٌ في وَسَطِ ساقِه .
ثعلب ، عن ابن الأَعرابيّ : شَفَر ، إذا آذَى إنْساناً ، وشَفَر ، إذَا نَقَّصَ ، والشَّافِر : الْمهلِكُ لِمالِه ، والزَّافِرُ : الشُّجَاعُ ، وشَفَّرَ مالُ الرَّجُل ، إذَا قَلَّ ، وعَيْشٌ مُشَفِّرُ : ضَيِّق .
وقال الشاعر يذكر نِسَاءً بالنَّهمَ والطَّلَب :
مُولَعَاتٌ بِهاتِ هَاتِ فإنْ شَفّ
رمالٌ سأَلْن منك الْخِلاعَا
وقال الآخر :
قَدْ شَفَّرَتْ نَفَقاتُ الْقَومِ بَعْدَكُمُ
فأَصْبَحُوا لَيْسَ فيهم غَيْرُ مَلْهُوفِ
أبو عبيد : أُذُنٌ شُفَارِيَّةٌ وشُرَافِيَّةٌ ، أي ضَخْمَةٌ . وقال أبو زيد : وهي الطَّويلَة .
الْفَرَّاء ، عن الدُّبَيْرِيَّة : ما في الدَّارِ عَيْنٌ ولا شَفْرَةٌ ولا شَفْرٌ .

##### Türkçe

**ش ر ف**
**شرف** ، **شفر** ، **رشف** ، **رفش** ، **فرش** : kullanımdadır.

**شرف** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: “( İki saldırgan kurt bir koyun sürüsüne musallat olsa, onda, kişinin malı ve şerefi dinine karşı sevmesinden daha bozguncu değildir )”; bununla, onun **يَتَشَرَّفُ** ettiğini (şeref aradığını) kasteder; böylece malı toplar ki onunla mal sahipleriyle yarışsın; onu helâlden mi haramdan mı topladığına aldırmaz.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi ki: **الشّرَفُ** ve **المَجْدُ** ancak babalarla olur; “**رَجُلٌ شَريف**” ve “**رجل ماجِدٌ**” denir: şerefte önde gelen babaları vardır.
Dedi ki: **الْحَسَبُ** ve **الكَرَم** ise, babaları şeref sahibi olmasa da, erkekte olur.

Leys dedi ki: **الشَّرَفُ** insanlardan **الشَّريف**in mastarıdır; fiil **شَرُفَ يَشْرفُ**; ve **قَوْمٌ أشْراف**; **شَهِيد** ve **أَشْهاد** ve **نَصير** ve **أَنْصَار** gibi. Ve devenin **شَرَفُ**u: hörgücüdür. Şair dedi ki:
**شَرَفٌ أَجَبُّ وكاهِلٌ مجدُولُ**

Ve **الشَّرَفُ**: yerden yüksek olan şeydir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الْعُمَرِيّةُ** **بالشرَفِ** boyanmış elbiselerdir; o ise kırmızı bir çamurdur; ve **ثَوْبٌ مُشرَّفٌ**: **بالشرَفِ** boyanmış.

**أَلاَ لا تَغُرَّنَّ أمْراً عُمَرِيةٌ
عَلَى غَمْلَجٍ طَالَتْ وَتَمَّ قَوَامُها**

Dedi ki: ve **شَرْفٌ** ve **شَرَفٌ** denir; **لِلمغَرَة** için.

Leys dedi ki: **الشرَفُ**: kırmızı bir boyası olan bir ağaçtır; ona **الدَّارْبَرْنَيان** denir.
Dedim ki: **الشرَف**in tefsirinde İbnü’l-A‘râbî’nin dediği sözdür.

Leys dedi ki: **الْمشرَفُ**: üzerine **تُشرِفُ** ettiğin ve onu aştığın yer; dedi ki: yerin **مَشارِفُ**i: onun yükseklikleridir; bundan dolayı “**مَشَارِفُ الشام**” denmiştir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **السُّيوفُ الْمشرَفيّةُ**; **مشارِف**e nispetlidir; o, Arap diyarından, kıra yaklaşan köylerdir.

Leys dedi ki: **الشُّرْفَة**: sarayların onunla yükseltildiği şeydir; çoğulu **شُرَف**. Ve **الشرَفُ**: bir hayır veya şerden bir pay üzerine yaklaşma; “o, **عَلَى شَرَفٍ** min kezâ” denir. Ve hasta **أَشرَفَ** etti ve ölüme **أَشفَى** etti. Ve “onlara yürüdüler, ta ki onları **شَارَفُوهُم**” denir; yani üzerlerine **أَشرَفوا** ettiler.

Ebû Ubeyd: el-Ferrâ’dan: **أَشرَفْتُ** şeyi: onu aştım. Ve **أَشرَفْتُ على** şey, eğer onun üstünden ona baktıysan. Ve “ona hiçbir şey **يُشرِفُ** etmez ki onu almasın” denir. Ve “ona hiçbir şey **يُطِفُّ** etmez.” Ve “ona hiçbir şey **يُوهِفُ** etmez ki onu almasın.”

Ali’nin hadisinde: “( Kurbanlıklarda gözü ve kulağı **نَسْتَشْرِفَ** etmemiz emrolundu )”.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **اسْتَشْرَفْتُ** şeyi ve **اسْتَكْفَفتُه**; ikisi de, elini kaşının üzerine, güneşten gölgelenen kimse gibi koymandır; ta ki şey belirginleşsin.

Ebû Zeyd dedi ki: “Onların develerini **اسْتَشْرَفْتُ**”, eğer onları gözle vurmak için seçip belirlediysen. Ve sözünün manası: “( gözü ve kulağı **نَسْتَشرَف** etmemiz emrolundu )”, yani ikisindeki bir afetten selâmetini tefekkür ederiz; gözün afeti körlüğüdür; kulağın afeti kesilmesidir. Kurbanlık, gözde körlükten ve kulakta kesiklikten selâmet bulursa, onunla kurban kesmek câiz olur. Eğer **عَوْراءَ** veya **جَدْعَاءَ** veya **مُقَابَلَةً** veya **مُدَابرَةً** veya **خَرْفَاء** yahut **شَرْفَاء** ise, onunla kurban kesilmez.

Ve denildi ki: göz ve kulağın **اسْتِشراف**ı: onları tamlık ve selâmetle şerefli olarak aramandır.

Leys dedi ki: **اسْتَشرَفتُ** şeyi, eğer başını kaldırıp ona baktıysan. Dedi ki: **نَاقَةٌ شُرافِيَّةٌ**: kulakları iri, cüsseli. Ve **أذنٌ شَرْفَاءُ**: **الْقُوفِ**u uzun. Ebû Zeyd dedi ki: o, uzunlukta dik duran olandır. Dedi ki: **والشارِفُ**: yaşlanmış ve **شرَفتْ تَشرُفُ شُروفاً** olmuş dişi devedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الشَّارِفُ**: himmetli dişi deve; hepsi **شُرُفٌ** ve **شَوَارِف**; ve deve erkeğine **شَارِف** denmez. Leys şu beyti okudu:
**نجاةٌ من الهَوج المرَاسِيلِ هِمَةٌ
كُميْتٌ عليها كَبْرَةٌ فَهي شَارِفُ**

Dedi ki: ve **سهم شارف** denir: o, ince uzun olandır. Ve denilir: o, korunma üzerinden uzun zaman geçmiş, ucu ve tüyü bozulmuş olandır.

Evs dedi ki:
**يُقلِّبُ سهْماً رَاشَهُ بمَنَاكِبٍ
ظُهَارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ**

Ve **مَنْكِبٌ أشْرَفٌ**: içinde güzel bir yükselti olan; o, **الأهْداء**ın zıddıdır. Ve **قصْرٌ مُشَرَّفٌ**: uzatılmış. Ve insanlardan **المَشْرُوفُ**: başkası ona üstün kılınmış olan; “falanca falancayı **شَرَف** etti” denir, eğer ona üstün geldiyse; o halde o **مَشْرُوفٌ**tur; üstün gelen: **شَرِيفُ**tir.

Ve **شُرَيْفٌ**: Arap beldelerinde en uzun dağdır; ve **شَرَفٌ**: onun hizasında başka bir dağdır; ve **شُرَافٌ**: Benî Esed’e ait bir sudur.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi ki: **الشَّرَفُ**: Necd’in ciğeridir; Benî Âkil el-Murâr’dan kralların konakları idi; onda **حِمَى ضَرِيَّة** vardır; ve **ضَرِيَّةٌ**: bir kuyudur. Ve **الشَّرَف**te **الرَّبَذَةُ** vardır; o, sağ himâdır. Ve **الشُّرَيْفُ** onun yanındadır. **الشَّرَف** ile **الشُّرَيْف** arasında **التَّسْرِير** denilen bir vadi ayırır; doğuya düşen **الشُّرَيْفُ**tir; batıya düşen ise **الشَّرَفُ**tir.

Dedim ki: Yakub’un tefsir ettiği üzere **الشَّرَف**in ve **الشُّرَيْف**in sıfatı böyledir.

Şemir dedi ki: **الشَّرَفُ**: çevresindekine **أَشْرَفَ** etmiş her yükselti; önderlik etse de etmese de; kum da olsa dağ da olsa da; ancak yaklaşık on arşın yahut beş arşın kadar uzar; sırtının eni az da olsa çok da olsa.

Leys dedi ki: “Bize onun nefsi **أَشْرَفَتْ**”, o bize **مُشْرِفٌ**dir; yani **مُشْفِق**. Ve **الأَشْرَافُ**: şefkattir. Şu beyti okudu:
**ومِنْ مُضَرَ الحَمْراء إشْرافُ أنْفُسٍ
علينا وحَيَّاها إلَيْنا تَمَضُّرَا**

el-Asma‘î: **شُرْفَةُ المال**: onun seçkini; hepsi **الشُّرَف**. Ve “Sizin gelişinizi bir **شَرْفَة** sayıyorum” denir; yani bir fazilet ve onunla **أَتَشَرَّفُ** ettiğim bir şeref. Ve insanın **أَشْرافُ**ı: iki kulağı ve burnudur.

Adiyy dedi ki:
**كَقَصِيرٍ إذْ لَمْ يَجِدْ غَير أنْ جَدّ
عَ أَشْرَافَهُ لمكْرٍ قَصِيرُ**

Ve yerden **الشَّرَفُ**: sana yüksek görünen şeydir. “Bana bir **شَرَفٌ** **أَشْرَفَ** etti; ben de onu aşıncaya kadar koştum” denir.

el-Hüzelî dedi ki:
**إذا ما اشْتَأَى شَرَفاً قَبْلَه
وَوَاكَظَ أوْشَكَ منه اقْتِرَابا**

Ve **الشُّرَافِيُّ**: elbiselerden beyaz bir renktir.

Dedi ki: ve **الشِّرْنَافُ**: ekinin geniş sap kırıntısıdır; “ekinlerini **شَرْنَفُوا** ettiler” denir; eğer sap kırıntısını biçtilerse.
Dedim ki: bilmiyorum; “ekinlerini **شَرْنَفُوا**” mu ( **النون** ile) yoksa “**شَرْيَفُوا**” mu ( **الياء** ile); ve en büyük zannım, **النون** iledir, **الياء** ile değil.

**فرش** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Zeyd’e bir yaygı **فَرَشْتُ**; ve onu **أَفْرَشْتُ** ve **فَرَّشْتُ**” (denir); eğer misafirliğinde ona bir yaygı serdiysen. Ve “onu **أَفْرَشْتُ**”: ona develerden küçük veya büyük **فَرَش** verdim.

Leys dedi ki: **الْفَرْشُ** **فَرَشَ يَفْرُشُ**un mastarıdır; o, döşeği yaymaktır. Ve **الْفَرْشُ**: üç yaprak veya daha fazla yapraklı ekindir. Ve “kuş **فَرَّشَ** eder **تَفْرِيشاً**” denir; eğer bir şeyin üzerinde kanat çırparak dolaşırsa; o, **الشَّرْشَرَةُ** ve **الرَّفْرَفَةُ**dir. Ve “ona vurdu; ondan **ما أَفْرَشَ** etmedi ta ki öldü” denir; yani ondan ayrılmadı. Ve **نَاقَةٌ مَفْرُوشَةُ الرِّجْل**: eğer onda açılma ve eğrilik varsa. Şu beyit okundu:
**مَفْرُوشَةُ الرِّجْلِ فَرْشاً لَمْ يَكُنْ عَقَلاَ**

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْفَرْشُ** övgüdür; **العَقْلُ** yergidir. Ve **الفَرْشُ** devenin ayağında genişliktir; eğer çok olursa o **عَقَل**dir.

Leys: “Falancayı **فَرَشْتُ**”, yani ona serdim. Ve “işimi ona **فَرشْتُهُ**” denir; yani hepsini yaydım.
Ve falanca altına toprak veya elbise serip **افْتَرش** etti. Ve falanca dilini **افْتَرَشَ** etti; dilediği gibi konuşur.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: “( Namazda yırtıcının **افتِراشِ السَّبُع**ından nehyetti; o, iki kolunu yayması ve onları yerden kaldırmamasıdır; secde ettiğinde göğsünü boşaltarak; köpeğin iki kolunu yayması gibi )”. Kurt da, iki kolu üzerine çöktüğünde ve onları yere uzattığında böyledir. Şair dedi ki:
**تَرَى السِّرْحَانَ مْفْتَرِشاً يَدَيْهِ
كأَنَّ بَيَاضَ لَبَّتِهِ الصَّديعُ**

Ve “falanca falancayla karşılaştı da onu **افتَرَشَهُ**” denir; eğer onu yere serdiyse. Ve yer, insanların **فِراشُ**ıdır.

Leys dedi ki: “Falanca evini **فَرَشَ** etti” denir; eğer onu tuğla veya levha ile döşediyse. Ve dilin **فِراشُ**ı: onun altındaki et parçasıdır. Ve başın **فِراشُ**ı: kafatasından ince yollar (tabakalar)dır.

Ebû Ubeyd: el-Asma‘î dedi ki: yaralardan **المُنَقِّلَةُ**, kemiklerin **فَراشُ**unun çıktığıdır; o, etin altında, kemiğin üzerinde bulunan bir kabuktur.

en-Nâbiga dedi ki:
**ويَتْبَعُهَا منهم فَرَاشُ الحَواجِبِ**

Leys dedi ki: **فَرَاشُ القَاعِ** ve çamur: su çekildikten sonra yer yüzünde çamurdan kuruyan şeydir.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الفراشُ** **الضَّحْضَاح**tan daha azdır.

Zü’r-Rumme dedi ki:
**وأَبْصَرْنَ أَنَّ القِنْعَ صارَتْ نِطَافُه
فَراشاً وأَنّ البَقْلَ ذَاوٍ ويَابِسُ**

ez-Zeccâc, Allah’ın sözü: “( **الْقَارِعَةُ** günü insanlar **كَالْفَرَاشِ** olur )” ( **القارعة : 4** ) hakkında dedi ki: **الفَراشُ**: küçük pireler gibi gördüğün şeydir; ateşe düşüp durur. Allah Teâlâ, diriliş günü insanları, yayılmış çekirgeye ve saçılmış **الْفَرَاشِ**a benzetti; çünkü diriltildiklerinde birbirlerinin içine dalgalanırlar; birbirinin içine dalgalanan çekirge gibi.

el-Ferrâ, “( **النَّاسُ كَالْفَرَاشِ** )” sözünde dedi ki: çekirgenin kalabalık güruhu gibi; bir kısmı bir kısmının üstüne biner; aynı şekilde insanlar o gün birbirlerinin içinde dolaşır.

Leys dedi ki: **الفَرَاشُ**: uçan şeydir. Şu söz okundu:
**أَوْدَى بِحِلْمِهُمُ الْفِياشُ فَحِلْمُهم
حلْمُ الفَراشِ غَشِينَ نَارَ المُصْطَلي**

Dedi ki: ve erkeklerden hafif olana **فَرَاشة** denir.

Dedi ki: ve “bir vuruş vurdu da başının **فراشَ**ını uçurdu” denir; bu, başından ince kemiklerin uçmasıdır. Ve kemikten veya demirden her ince şey **فَرَاشَة**dir; inceliğinden dolayı kilidin **فراشة**sına bu ad verilmiştir.

Dedi ki: ve **الفراشَ**: kaş kemiğidir. Ve **المِفْرَشُ**: **الشَّاذَ كُونك** gibi olan bir şeydir.
Dedi ki: ve **المِفْرَشةُ** semerin üzerinde olur; erkek onun üzerine oturur; o, **المفرش**ten daha küçüktür.

( **نوادر الأعراب** )da: “at **أَفْرَشت** etti” (denir); eğer ağırdan aldıysa.

Ebû Ubeyde dedi ki: atlardan **الفَرِيشُ**: doğumundan sonra yedi gün geçmiş, aygırın üzerine atlayacağı çağa ulaşmış olandır; çoğulu **فَرَائش**.

eş-Şemmâh dedi ki:
**رَاحَتْ يُقَحِّمها ذُو أَزْمَلٍ وسَقَتْ
لَهُ الفرائشُ والسُّلبُ القيَاديدُ**

Leys dedi ki: **جاريةُ فَريشٌ**: erkek onu **افترَشها** etmiştir; **فعيلٌ** (kalıbı), ( **افْتعل** )den gelmiştir.
Dedim ki: ondan başkası için “**جارية فريش**” işitmedim. Ve toynaklıdan **الفَرِيشُ**, kadınlardan lohusanın temizlenmişi mertebesindedir; ve develerden **العائِذ** mertebesindedir.

Amr, babasından: **الفراشُ**: koca; **الفِراشُ**: kadın; **الفِراش**: ikisinin üzerinde yattığı şey; **الفِراش**: ev; **الفِراش**: kuşun yuvası.

el-Hüzelî dedi ki:
**حتى انْتَهَيْتُ إلى فراشِ عزيزَةٍ**
Şunu kastetti: kartalın yuvası. Ve **الفَراش**: dilin ağzın dibindeki yeridir.

el-Ferrâ, Allah’ın عز وجل sözü: “( **وَمِنَ الأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا** )” ( **الأنعام : 142** ) hakkında dedi ki: **الحَمُولةُ**: işe ve yüke güç yetiren; **الفَرْش**: küçüklerdir.

Ebû İshâk dedi ki: dil ehli, **الفَرْشُ**un develerin küçükleri olduğunda; ve koyun ile sığırın da **الفَرْش**tan olduğunda icmâ etmiştir.
Dedi ki: tefsirde gelen, onun üzerine delâlet eder; Allah’ın عز وجل sözü: “( **ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِّنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ** )” ( **الأنعام : 143** ); bu, “( **حَمُولَةً وَفَرْشًا** )” sözünün bedeli olarak gelince, onu develerden sığır ve koyun için kıldı.

Dedim ki: başkası, tefsir ehlinin sözünü doğrulayanı okudu:
**ولَنَا الحَامِلُ الحَمولةُ والفرْ
شُ من الضَّأْنِ والحُصُونُ الشِّيوفُ**

Bana el-Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: “ölüm onlardan **أفرَش** etti” denir; yani yükseldi. Ve “ona vurdu; ondan **ما أفرَشَ** etmedi ta ki onu öldürdü” denir; yani ondan ayrılmadı.

Dedi ki: ve **الفرْشُ**: içinde **العُرْفُط** ve **السَّلَمُ** bulunan yerin alçaklığıdır; develer onu yediğinde ağızları gevşer. Şu beyit okundu:
**كَمِشفرِ النّابِ تلوكُ الفرْشَا**

Leys dedi ki: ağaç ve odundan **الفرْشُ**: ince ve küçük olandır. “Onda ağaçtan ancak **فرشٌ** vardır” denir.
Dedi ki: ve hayvanlardan **الفرْشُ**: ancak boğazlamaya yarayanlardır. Ve Peygamber’in ( عليه السلام ) sözü: “( **الوَلدُ للفراشِ وللعاهِر الحجَر** )”; manası: **الفراش**ın sahibinindir; o da kocadır; ve câriyenin sahibinindir; çünkü onu hak ile **يَفترشها** eder. Bu, sözün muhtasarındandır; Allah’ın عز وجل sözü gibi: “( **وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِى كُنَّا فِيهَا** )” ( **يوسف : 82** ); köy halkını kasteder.

Ve “kavim yolu **افترشَ** etti” denir; eğer onu tuttuysa. Ve “falanca, Benî falancanın kerîmesini **افترشَ** etti de onunla iyi arkadaşlık etmedi” denir; eğer onunla evlendiyse. Ve “falanca, arkadaşları için kerim, **متفرِّشٌ**tir” denir; eğer onlara nefsini seriyorsa.

Ebû Ubeyde dedi ki: iki kürek kemiğinin **فراشا**sı: ikisinin dallarından boynun köküne ve sırtın düzlüğüne doğru yükselen şeydir.

en-Nadr dedi ki: **الفَراشَان**: dilin altında iki yeşil damardır. Şu beyit okundu:
**خفيفُ النّعامةِ ذُو مَيْعةٍ
كثيفُ الفراشةِ ، ناتِي الصُّرَد**
Bir atı vasfeder.

Ebû Ubeyd: **الْفَراش**: Lebîd’in sözünde terin kabarcıklarıdır:
**فَرَاشُ المَسِيحِ كالْجُمانِ الْمُحَبَّبِ**

İbn Şümeyl dedi ki: yuların **فَرَاشا**sı: iki **الْحَدِيدَتان**dır; onlarla iki **الْعِذَارَان** bağlanır. Ve **الْعِذاران**: ensede birleştirilen iki kayıştır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْفَرْشُ**: yalandır. “Ne kadar **تَفْرُشُ** ediyorsun” denir; yani ne kadar yalan söylüyorsun.

**رشف** : Leys dedi ki: **الرَّشْفُ**: havuzda kalan az sudur; develer onu ağızlarıyla **تَرْشُفُه** eder. Ve **الرَّشِيفُ**: suyu iki dudakla almaktır; o, emmeden üstündür. Şu beyit okundu:
**سَقَيْنَ الْبَشَامَ الْمِسْكَ ثم رشَفنَهُ
رشيفَ الْغُرَيْرِيَّاتِ ماءَ الْوَقَائِع**

Ve bir bedevînin şöyle dediğini işittim:
**الْجَرْعُ أَرْوَى والرَّشِيفُ أَشْرَبُ**

Bu, şundandır: develer havuzu dolu bulduğunda suyunu **جَرْعاً** içer; ağızlarını doldurur; bu, onların kanmasına daha hızlıdır. Havuz dolmadan önce ağızlarına göre sulanırsa, suyu dudaklarıyla azar azar **تَرَشَّفَت** eder; ondan neredeyse kanmaz. Sulayıcılar, suya geleni öne geçirip havuzda suladıklarında, çobanlara, havuz taşmadıkça hayvanı suya getirmemelerini önceden bildirirler; çünkü az sulandığında neredeyse kanmaz; bu, “**الرَّشِيفُ أَشْرَبُ**” sözlerinin manasıdır.

Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **الرَّشُوفُ**: ağzı hoş kadındır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: kadınlardan **الرَّشُوفُ**: yeri kuru olan; **الرَّصُوفُ**: yeri dar olan.
Dedi ki: ve erkek **أَرْشَفَ** etti ve **رَشَفَ** etti ve **رَشَّفَ** etti; eğer câriyesinin tükürüğünü emdiyse.

Şemir dedi ki: Ebû Amr dedi ki: “**رَشِفْتُ** ve **رَشَفْتُ**” denir: öptüm ve emdim.
Dedim ki: kim “**رَشِفْتُ**” derse “**أَرْشَفُ**” der; kim “**رشَفْتُ**” derse “**أرْشُفُ**” der.

**رفش** : Leys dedi ki: **الرَّفْشُ** ve **الرُّفْشُ**: iki Sevâdî lehçedir; o, **الْمِجْرَفَةُ**dir; onunla buğday **رَفْشاً** edilir; bazısı ona **المِرْفَشَة** adını verir. Selmân el-Fârisî’nin hadisinde: “( onun iki kulağı **أَرْفَشَ** idi )”.

Şemir dedi ki: **الأرْفَش**: insanlardan ve başkalarından geniş kulaklı olandır. Ve **رَفِشَ يُرْفَشُ رَفَشاً**; **الرَّفْش**e benzetildi; o, ağaçtan **الْمجْرَفَةُ**dir.

Başkası dedi ki: kişi sönüklüğünden sonra **شَرُفُ** ederse ona “**من الرَّفْشِ إلى الْعَرْشِ**” denir; yani **الرَّفْش** ile çalışır iken, sonra mülk tahtına oturdu; bu, Irak ehlinin darb-ı mesellerindendir.

Ve **الرَّفْش** ayrıca: ince dövme ve ezmedir. Yemeği iyi yiyen için “yemeği **يَرْفُش** eder **رَفْشاً**; ve onu **يَهْرِسُ** eder **هَرْساً**” denir.

Ru’be dedi ki:
**دَقّاً كَرَفْشِ الوَضِيم المَرْفُوشِ
أو كاخْتِلاقِ النُّورَةِ الجَموشِ**

Ve “falanca **الرَّفْش** ve **القَفْش** içine düştü” denir. **الرّفْشُ**: nimet ve emniyette yeme içmedir; **القَفْش**: cinsel ilişkidir.

Ve “falanca **أَرْفَش** etti” denir; eğer iki zayıflığa düştüyse: yeme ve cinsel ilişki.

**شفر** : Leys dedi ki: **الشُّفْرُ**: gözün **شُفْرُ**udur. Ve **الشُّفْرُ**: kadının avretinin kenarıdır; ve **الْمِشْفَر**in ucu.

Bana el-Münzirî haber verdi; Ebû’l-Heysem’den; Nusayr’dan: dedi ki: kadının ferci’nin iki yanına **الأسْكَتَان** denir; ikisinin ucuna **الشُّفْران** denir.
Dedim ki: gözün **شُفْرُ**u: göz kapaklarından kirpiklerin bittiği yerlerdir.

Leys dedi ki: kadının avretinden de iki **الشَّافِرَان**dır. Dedi ki: **الْمِشْفَر** ancak deve için denir.

Ebû Ubeyd dedi ki: Habeş’in **مَشَافِرُ**u ancak, develerin **مشَافِر**ine benzetilerek denmiştir. Ve vadinin **شَفيرُ**i: kenarının sınırıdır; aynı şekilde cehennemin **شَفيرُ**i; Allah Teâlâ’dan ona karşı sığınırız.

Leys dedi ki: **امْرأَةٌ شفِيرَةٌ** ve **شِفَرةٌ**; o, **نَقِبضَةُ الْعَقِيرَة**dir.

Hadiste: “( falanca, seferde kavmin **شَفْرَةَ**si idi )”; manası: onların hizmetçisi idi; işlerini onlara yeterdi; et kesmede ve başkasında kullanılan, hizmete koşulan **الشَّفْرَة**ye benzetildi.

Leys dedi ki: **الشَّفْرَةُ**: geniş bıçaktır; çoğulu **شَفْرٌ** ve **شِفَار**. Ve kılıçların **شَفَرَاتُ**ı: keskinliğinin kenarlarıdır.

Kümeyt, kılıçları vasfederek dedi ki:
**يَرَى الرَّاءُون بالشَّفَرَاتِ منها
وُقودَ أبِي حُبَاحِبَ والظُّبِينَا**

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: “evde bir **شَفْرٌ** yok” denir; şîn’in fethasıyla.
Şemir dedi ki: şîn’in zammıyla **شُفْرٌ** câiz değildir.
el-Lihyânî dedi ki: **شُفْرٌ** bir lehçedir.

Zü’r-Rumme, olumsuzluk harfi olmaksızın onda dedi ki:
**تَمُرُّ لَنَا الأَيَّامُ ما لَمَحَتْ لَنا
بَصِيرَةُ عَيْنٍ مِنْ سِوَانا إلى شَفْرٍ**
Yani bizden bir göz, bizden başkasından bir insana bakmadı.

Leys dedi ki: **الشُّفَارِيّ**: yerbû‘lardan bir türdür; onlara **ضأن اليرابيع** denir; onların en semizi ve en faziletlisidir; kulaklarında uzunluk olur. Ve **اليَرْبُوعِ الشُّفَارِيّ**nin bacağının ortasında bir tırnak vardır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **شَفَر** (denir), eğer bir insana eziyet ettiyse; ve **شَفَر** (denir), eğer eksilttiyse. Ve **الشَّافِر**: malını helâk edendir. Ve **الزَّافِرُ**: yiğittir. Ve erkeğin malı **شَفَّرَ** etti, eğer azaldıysa. Ve **عَيْشٌ مُشَفِّرُ**: dardır.

Şair, açgözlülük ve isteme ile kadınları anarak dedi ki:
**مُولَعَاتٌ بِهاتِ هَاتِ فإنْ شَفّ
رمالٌ سأَلْن منك الْخِلاعَا**

Diğeri dedi ki:
**قَدْ شَفَّرَتْ نَفَقاتُ الْقَومِ بَعْدَكُمُ
فأَصْبَحُوا لَيْسَ فيهم غَيْرُ مَلْهُوفِ**

Ebû Ubeyd: **أُذُنٌ شُفَارِيَّةٌ** ve **شُرَافِيَّةٌ**; yani iri. Ebû Zeyd dedi ki: o, uzundur.

el-Ferrâ, ed-Dübeyriyye’den: “evde ne bir göz var ne bir **شَفْرَةٌ** ne de bir **شَفْرٌ**.”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve râ ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**فرز**) **الفاء** ve **الراء** ve **الزاء**; bir aslî köktür; bir şeyin başka bir şeyden ayırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ** **الشيءَ** **فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فَِرْزة**([1])’dir.
*(**فرس**) **الفاء** ve **الراء** ve **السين**; bir aslî köktür; bir şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ** boynunu, onu ezdiği zaman. Bu, kesilmiş hayvandan boynun ezilmesindendir([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: aslan avını **فرَسَ**. **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o, **الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]) bakımından güzeldir. Bâbdandır: bir şeyde **التفرُّس**; onda nazarı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء** ve **الراء** ve **الشين**; sahih bir asıldır; şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ** **الفِراش**; onu **أَفرِشُه**. **الفَرْش** masdardır. **الفَرْش**: döşenmiş olan da. Bâbın diğer bütün kelimeleri bu mânaya döner. Denir: kuş **تفرَّشَ**, yere yaklaştığı ve kanadıyla çırptığı zaman. Bundan olan hadis: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ** **حُمَّرَة** aldı; **الحُمَّرةُ** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd bir **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Bundan: **الفَرْش** hayvanlardan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenendir (üzerine yatılandır); fakat kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyette ve libasta ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Derler: adam arkadaşını **أفْرَشَ**, onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) hikâye etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء** ile benzetti. Bir kavim dedi: o, suyun yüzünde, çekilmesinden az önce olan sudur; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.
Bâbdandır: yırtıcı hayvan iki kolunu **افتَرَشَ**. Derler: adam dilini **افتَرَشَ**, dilediği gibi konuştuğu zaman. **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**tır; soylu kadınlarla evlendiği zaman.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]); düz (hörgüçsüz) olduğu zaman. Derler: ondan **ما أفرشَ عنه**, yani ondan ne az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Bu kelime bâbın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl bâbından sanıyorum; sanki **أفْرج**. **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**sı. Ve **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardandır: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.

(**فرص**) **الفاء** ve **الراء** ve **الصاد**; sahih bir asıldır; bir şeyden bir şeyi koparıp ayırmaya delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, “**فَرَصتُ** **الشّيءَ**”, yani onu kestim, sözündendir. Bu sebeple gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra fırsat, **النُّهزة**ye denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şeyi koparıp almaktır.
Bâbdandır: **الفريصة**: yanın ortasında kürek kemiğinin oynak yerindeki et parçası. Denir: boynun **فَرِيص**i: onun damarlarıdır. Bu bâbdandır; sanki **فُرِص** edilmiştir, yani şeyden ayrıştırılmıştır.
Bâbdandır: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**dandır; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder, yani onları koparıp alır. Kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri zamandır; sanki her bir içiş ondan **مُفتَرَصة**dır, yani koparılıp alınmış. **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. **الفريص**: bu **الفُرصة**da seninle nöbetleşen.

(**فرض**) **الفاء** ve **الراء** ve **الضاد**; sahih bir asıldır; bir şeyde, yarma yahut başka bir şeyden bir etkiye delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ** tahtayı. Yayın **سِيَة**sinde, kirişin düştüğü yerdeki yarık **فَرْض**tur. **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki deliktir. **المِفْرض**: onunla yarık açılan demirdir.
Bâbdandır: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un iştikakı; ona bu ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Bâbdandır: **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskeledir; ona bu ad, şeydeki yarığa benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. **الفَرْض**: kalkandır; ona bu ad verildi, çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Bâbdandır: hâkimin, eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona bu ad verildi, çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Derler: **الفَرض**; karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Bu asıldan şâz olanlardandır: **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
**الفِرْياضُ**: geniş olan.

(**فرط**) **الفاء** ve **الراء** ve **الطاء**; sahih bir asıldır; bir şeyi yerinden kaldırmaya ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: ondan hoşlanmadığı şeyi **فرَّطت**; yani onu uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
Bu asıldır; sonra **أفْرَطَ** denir; işte haddi aştığı zaman. Derler: **إيَّاك والفَرَْط**; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden uzaklaştırmış olur. Aynı şekilde **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.
Bâbdandır: **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Falan **فِراطاً** konuştu; sözün atakları ondan öne geçtiği zaman. Bu kelimeden: işte **أفرَطَ**: acele etti. Bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**: onu acele getirdi. Ondan hoşlanmadığı şeyi ondan **فرّطتُ عنه**([16]): onu ondan uzaklaştırdım. **فَرَس فُرُط**: atları geçer. **الماء الفِراط**: canlılardan hiç kimsenin kendisinden önce varmadığı su. Ve **الفُرُط** at hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
**فُرَّاط القَطا**: vadiye doğru önden gidenleri. **فُرَّاط القوم**: onların önden gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Derler: kırbayı **أفْرَطت**: onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Kavmi **أفرطتُ**: onlardan öne geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın zaman. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geri bırakılanlar.
Derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط**ta gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânası, zamandan **مَا فَرَط** edendir. **الفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırılmış gibidirler. **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ondan **الفَرَط**: yerin alâmetlerinden **العَلَم**([19]); onun çoğulu **أفراط**tır. Şair([20]) şu sözüyle onu murad etti:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Denir: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.

(**فرع**) **الفاء** ve **الراء** ve **العين**; sahih bir asıldır; yücelik, yükselme, ululuk ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**: şeyin en üstü. **الفَرْع**: “**فَرعْتُ** şeyi **فَرعاً**” masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim zaman. Denir: falan oğulları **أفرَعَ**; insanların ilkinde otlak aradıkları zaman. **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. **الأفرع**: saçı tam olan adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Ve erkeğe, büyük perçemli olduğu zaman **أفرع** demezler; ancak “adam **أفرع**([23])” derler; kelin zıddı. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) **الكتف**: yani omzu çıkık; ve denir: geniş omuzlu.
Bâbdandır: bakireyi **افتَرَعت**: onu bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım([25]) da haberini bildim. Yolun **فَرْعَة**sı ve **فارعته**: ondan yükselen şey. Falan oğullarını **تفرَّعْتُ**: kadınlarının hanımıyla evlendim. Başını kılıçla **فَرَعْتُ**: ona yükseldim. Dağı **فَرَعتُ**: zirvesinde oldum.
Bu kıyasa yakın olup aynı olmayanlardandır: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ondan şâz olanlardandır: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.
Yine şâz olanlardandır: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir yavrunun derisine gidilir, başka bir yavruya giydirilirdi ki boğazlanan veya ölenin annesi onu merhametle emzirsin; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların “vadide **أفرَعْتُ**: indim” sözleri, bu ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “Falanla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Der: ikimizden biri inen, diğeri çıkan.

(**فرغ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الغين**; sahih bir asıldır; boşluğa [ve genişliğe] delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ** **فَراغاً** ve **فُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Bâbdandır: **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü yer. Suyu **أفرَغْتُ**: onu döktüm. **وافترغْتُ**: suyu kendine döktüğün zaman. Kanı **فَِرْغاً** gitti: yani boşa; onunla talep edilmedi. **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; ona bu ad verildi, çünkü sanki her şeyden boş gibidir; böylece koşması ve yürüyüşü hafifledi. **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**: çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; bu mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani kastederiz; denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.

(**فرق**) **الفاء** ve **الراء** ve **القاف**; sahih bir aslî köktür; iki şey arasında ayırmaya ve uzaklaştırmaya([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: onu **فرَقْتُ** **فَرَقاً**. **الفِرْق**: koyun sürüsü. **الفِرق**: şeyden yarılan parça; yarıldığı zaman; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
Bâbdandır: **الفَرِيقة**; o, koyun sürüsüdür; sanki büyük sürüden ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Bâbdandır: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak, onun kendisinden ayrılması sebebiyledir. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak, insana bir defadan fazla isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
**الفُرْقانُ**: Allah’ın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: karanlık ondan ayrıştığı için. **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Atlarda **الفَرَق**: iki sağrısından birinin ötekinden daha yüksek olması. Koçlarda **الفَرَق**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısı ağrısından dolayı yerde başıboş gider de nerede olduğu bilinmeyen yerde doğurur; çoğulu **فوارق** ve **فُرَّق**. Ona bu ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrıldığında bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. İnsanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları fasleden. Sabahın **فَرَق**ı ile **فَلَق**ı birdir.
Bu bâbdan şâz olanlardandır: **الفَرَْق**: ölçeklerden bir ölçek; **ف**’si fethalı, sâkin. Kuteybî dedi: o, **الفَرَق**tır; **الراء**’sı fethalıdır; hadiste gelen odur: “Ondan **الفَرَق** sarhoş ederse, ondan avuç dolusu haramdır”; ve denir ki o, on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr’e ait olarak inşâd etti:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
**الفَرِيقة**: çörekotu ile pişirilen, onunla tedavi olunan hurmadır. **الفَروقة**: iki böbreğin iç yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
**الفَروق**: bir yerdir; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**فرك**) **الفاء** ve **الراء** ve **الكاف**; bir asıldır; şeyde gevşemeye ve onu büküp burmaya delâlet eder. Bundan: şeyi elimle **فركتُ**; onu **أفرُكه** **فركاً**; bu, şeyi büküp burmandır; ta ki **ينفَرِك** edinceye kadar. **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bâbdandır: kadın kocasını **فَرِكَت**; onu **تَفْرَكُه**; ona buğzettiği zaman. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
**رجلٌ مفرَّك**: kadınların buğzettiği; ona **فِرْك** denildi; çünkü o, ondan kıvrılır ve burulur. **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “arkadaşımla **فاركتُ**”, “**تاركته**” gibi; bu ibdâl bâbındandır.

(**فرم**) **الفاء** ve **الراء** ve **الميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o, **الاستفرام**dır. Derler: kadının, altındaki şeyi daralttığı bir şeyi içine yerleştirmesidir([38]) [**ما تحت إزارِها**([39])]. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama râcizin([42]) sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
o, atlar ister. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların **فُرُوج**larına girer; çakılı **الفَرْمة**ye benzetti. **الفَرَماء**: bir yer([43]).

(**فره**) **الفاء** ve **الراء** ve **الهاء**; bir kelimedir; azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. **الفَرِه**: azgın. **الفارهة**: şarkıcı cariye. **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**: **الفُرْه** doğurur olduğu zaman.

(**فري**) **الفاء** ve **الراء** ve illetli harf; bâbın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olan şeyler ondan dallanır: bundan: şeyi **فَرَيْتُ**; onu **أفرِيه** **فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği zaman. **أفريتُه**: sen onu bozmak için kestiğin zaman([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Bâbdandır: falan **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler yaptığı zaman; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Denir: falan bir yalanı **فَرَى**; onu **يَفرِيه**; onu uydurduğu zaman. Yer gözelerle **تفرَّت**: fışkırdı. **الفَرَى**: korkak([47]); ona bu ad verildi; çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi, yani kesildi. **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o da acayiptir. **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ**; **يَفْرَى** **فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Bâbdandır: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ona ancak başka bir kıyastan, o da örtme kıyasından, **فَروة** adı verildi; bu sebeple başın **فَرْوة**sı adlandırıldı; o, onun derisidir. Ondan **الفَرْوة**: zenginlik ve servet. **الفَروةُ**: kuruduğu zaman bir araya toplanmış her bitki. Hadiste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, bâb iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve örtünmedir.
Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o, **الفَرَأ**: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**’ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *

(**فرت**) **الفاء** ve **الراء** ve **التاء**; tek bir kelimedir; o, **الماء الفُراتُ**tur; o, tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.

(**فرث**) **الفاء** ve **الراء** ve **الثاء**; bir aslî köktür; ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: ciğerini **فَرَثَ**: onu ufaladı. **الفَرْث**: işkembede olan şey. İstiare mânasında denir: falan, ashabını **أفْرَثَ**; onlarla koştuğu ve onları bir belâya attığı zaman.

(**فرج**) **الفاء** ve **الراء** ve **الجيم**; sahih bir asıldır; şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: onu **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Derler: **الفَرْجة**: gamdan veya kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; fakat onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
**الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
**الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır boyları; **فُرُوج** diye adlandırıldı; çünkü onlar teftişe ve korumaya muhtaçtır. Denir: İslâm hakkında korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Korku yeri olan her yer **فَرْج**tir. **قوسٌ فُرُجٌ**: yayı çatladığı zaman. Dediler: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. **امرأةٌ فَرْجاء**. Ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. **الفَرِج**: **فَرج**i sürekli açığa çıkan. **الفَرُّوج**: kaftan; içindeki açıklık sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardandır: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülendir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadiste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; **بالجيم**.

(**فرح**) **الفاء** ve **الراء** ve **الحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**tır; denir: **فَرِحَ**; **يَفرَح** **فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. **المِفراح**: **المِحْزان**ın zıddı.
Diğer asıl ise **الإفراح**tır; o, ağırlaştırmadır. Onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])

(**فرخ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الخاء**; tek bir kelimedir; ona kıyas edilir. **الفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir: kuş **أفرَخَ**. Kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. “**وليُفْرِخ رُوعك**”; dediler: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Derler: **أفرَخَ الأمر**: karışıklıktan sonra açığa çıktı. **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir şarkıcı köleydi; ok uçları veya oklar ona nisbet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *

(**فرد**) **الفاء** ve **الراء** ve **الدال**; sahih bir asıldır; birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**: tek; o, **الوَتْر**dir. **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan boğa. **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden koptu; aynı şekilde **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrıldı. **أفراد النجوم**: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. **الفريد**: inci; dizildiği ve arası başkasıyla ayrıldığı zaman. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفرش: بسط الثياب، ويقال للمفروش: فرش وفراش. قال تعالى: ﴿الذي جعل لكم الأرض فراشا﴾ [البقرة/22]، أي: ذللها ولم يجعلها ناتئة لا يمكن الاستقرار عليها، والفراش جمعه: فرش. قال: ﴿وفرش مرفوعة﴾ [الواقعة/ 34]، ﴿فرش بطائنها من إستبرق﴾ [الرحمن/54]. والفرش: ما يفرش من الأنعام، أي: يركب، قال تعالى: ﴿حمولة وفرشا﴾ [الأنعام/142]، وكني بالفراش عن كل واحد من الزوجين، فقال النبي صلى الله عليه وسلم: (الولد للفراش) (قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (الولد للفراش، وللعاهر الحجر). جزء من حديث أخرجه البخاري في الأحكام 13/152؛ ومسلم في الرضاع (1457) ) وفلان كريم المفارش (انظر: الجمهرة 2/345؛ والمجمل 3/715)، أي: النساء. وأفرش الرجل صاحبه، أي: اغتابه وأساء القول فيه، وأفرش عنه: أقلع، والفراش: طير معروف، قال: ﴿كالفراش المبثوث﴾ [القارعة/4]، وبه شبه فراشة القفل، والفراشة: الماء القليل في الإناء.

##### Türkçe

- **الفرش**: elbiseleri yaymak/sermek; ve serilmiş olana: **فرش** ve **فراش** denir. Yüce Allah dedi ki: ﴿الذي جعل لكم الأرض فراشا﴾ [البقرة/22], yani: onu (yeri) uysallaştırdı ve onu, üzerinde yerleşip durmanın mümkün olmadığı çıkıntılı yapmadı; **الفراش** onun çoğulu: **فرش**. Dedi ki: ﴿وفرش مرفوعة﴾ [الواقعة/ 34]، ﴿فرش بطائنها من إستبرق﴾ [الرحمن/54]. Ve **الفرش**: davarlardan serilen şeydir; yani: binilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿حمولة وفرشا﴾ [الأنعام/142]. Ve **الفراش** ile, eşlerin her birinden kinaye yapıldı; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi ki: (الولد للفراش) (Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: (الولد للفراش، وللعاهر الحجر). Buhârî’nin الأحكام 13/152’de; Müslim’in الرضاع (1457)’te çıkardığı bir hadisin bir parçası). Ve falan **كريم المفارش**’tir (bak: الجمهرة 2/345؛ والمجمل 3/715), yani: kadınlar. Ve adam, arkadaşını **أفرش** etti; yani: onun gıybetini yaptı ve onun hakkında sözü kötü söyledi. Ve ondan **أفرش** etti: vazgeçti. Ve **الفراش**: bilinen bir kuştur. Dedi ki: ﴿كالفراش المبثوث﴾ [القارعة/4]. Ve onunla, kilidin kelebeği benzetildi. Ve **الفراشة**: kap içindeki az sudur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر ش
فرشت له فراشاً وفرشته إياه وأفرشته‏.‏
قال الكميت‏:‏ كأمّ البيض تلحفه غدافاً وتفرشه من الدّمث المهيل وافترش تحته تراباً أو ثوباً‏.‏
تقول‏:‏ كنت أفترش التراب وأتوسد الحجر‏.‏
وافترش السبع ذراعيه‏.‏
واجعل على رجلك مفرشةً وهي وطاء يوضع فوق صفّته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان متفرّشٌ للناس‏:‏ يفرش لهم نفسه براً بهم‏.‏
وفرّش الطائر وتفرّش‏:‏ رفرف على الشيء باسطاً جناحيه ولم يقع‏.‏
وفرّش الزرع‏:‏ انبسط‏.‏
يقال‏:‏ فرّخ الزرع وفرّش‏.‏
وما بالأرض إلا فرشٌ من الشجر وهو الصغار وإلا فرش من الإبل‏.‏
وأفرش الشجر‏:‏ أغصن‏.‏
ولقي فلاناً فافترشه إذا صرعه وركبه‏.‏
وافترش أثره إذا بغاه‏.‏
وافترشتنا السماء‏:‏ أخذتنا‏.‏
وجمل مفرّش الظهر‏:‏ لا سنام له‏.‏
وأكمة مفترشة الظهر‏:‏ دكّاء‏.‏
وافترش لسانه‏:‏ يتكلّم كيف شاء‏.‏
وفرشته أمري‏:‏ بسطته له كلّه‏.‏
وأفرش صاحبه‏:‏ اغتابه‏.‏
وأفرشت في عرضي‏.‏
وضربته فما أفرشت أن قتلته أي ما أقلعت‏.‏
وقال‏:‏ لم يعد أن أفرش عنه الصقله فلان كريم المفارش أي النساء‏.‏
قال أبو كبير‏:‏ سجراء نفسي غير جمع أشابةٍ حسدٍ ولا هلك المفارش غزّل ورأيته فراشةً ‏"‏ وما هو إلا فراشة ‏"‏‏:‏ للخفيف الرأس يشبّه بواحدة الفراش وهو مثل في الخفّة والحقارة‏.‏
وما بقي في الحوض إلا فراشةٌ وهي القليل من الماء‏.‏

##### Türkçe

ف ر ش
Ona bir döşek döşedim: **فراشاً**; ve onu kendisine döşedim: **وفرشته إياه**; ve ona döşek serdim: **وأفرشته**.
Kumeyt dedi ki:
Yumurta anası gibi, onu bir **غدافاً** ile örter; ve onu, yumuşak dökülmüş topraktan döşer.
Ve altına toprak yahut bir elbise serdi: **وافترش**.
Dersin ki: Toprağı serer, taşı yastık edinirdim: **كنت أفترش التراب وأتوسد الحجر**.
Ve yırtıcı hayvan iki kolunu serdi: **وافترش السبع ذراعيه**.
Ve ayağının üzerine bir yaygı kıl: **مفرشةً**; o, onun düzlüğünün üstüne konulan bir altlıktır: **وطاء**.
Mecazdan: Falan, insanlar için serilmiş olandır: **متفرّشٌ للناس**; onlara, onlara iyilik ederek kendisini serer: **يفرش لهم نفسه براً بهم**.
Ve kuş kanat çırptı ve kanat çırptı: **وفرّش الطائر وتفرّش**; kanatlarını açarak bir şeyin üzerinde çırpındı ve konmadı.
Ve ekin yayıldı: **وفرّش الزرع**; yayıldı.
Denir: Ekin yavruladı ve yayıldı: **فرّخ الزرع وفرّش**.
Ve yerde, ancak ağaçtan bir yaygı vardır: **فرشٌ من الشجر**; o da küçüklerdir; yahut develerden bir yaygı vardır: **فرش من الإبل**.
Ve ağaç dallandı: **وأفرش الشجر**; dallandı.
Ve falanla karşılaştı da onu serdi: **فافترشه**; onu yere vurup üstüne bindiği zaman.
Ve onun izini serdi: **وافترش أثره**; onu aradığı zaman.
Ve gök bizi serdi: **وافترشتنا السماء**; bizi yakaladı.
Sırtı serilmiş deve: **جمل مفرّش الظهر**; onun hörgücü yoktur.
Sırtı serilmiş tümsek: **وأكمة مفترشة الظهر**; dümdüzdür: **دكّاء**.
Ve dilini serdi: **وافترش لسانه**; dilediği gibi konuşur.
Ve işimi ona serdim: **وفرشته أمري**; onun tamamını ona yaydım.
Ve arkadaşını serdi: **وأفرش صاحبه**; onu gıybet etti.
Ve ırzım hakkında serdim: **وأفرشت في عرضي**.
Ve onu vurdum da, onu öldürmekten vazgeçmedim: **فما أفرشت أن قتلته**; yani geri durmadım: **ما أقلعت**.
Ve dedi ki: Onun cilasını ondan gidermemden başka olmadı: **لم يعد أن أفرش عنه الصقله**. Falan, döşekleri kerim olandır: **كريم المفارش**; yani kadınlar.
Ebû Kebîr dedi ki:
Nefsim, haset saçları toplamayan bir **أشابةٍ**; ve döşekleri helâk eden bir cilveci: **هلك المفارش غزّل**.
Ve onu bir kelebek olarak gördüm: **فراشةً**; “ve o, ancak bir kelebektir: **وما هو إلا فراشة**”; başı hafif olana denir; onu, kelebeklerden birine benzetir; ve bu, hafiflik ve değersizlikte bir meseldir.
Ve havuzda, ancak bir kelebek kaldı: **فراشةٌ**; o da suyun azıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَرَشَ الشيء يفْرِشُه ويَفْرُشُه فَرْشاً وفَرَشَه فانْفَرَش وافْتَرَشَه: بسَطَه. الليث: الفَرْشُ مصدر فَرَشَ يَفْرِش ويفْرُش وهو بسط الفراش، وافْتَرشَ فلان تُراباً أَو ثوباً تحته. وأَفْرَشَت الفرس إِذا اسْتَأْتَتْ أَي طلبت أَن تُؤْتى. وافْتَرشَ فلان لسانَه: تكلم كيف شاء أَي بسطه. وافْتَرشَ الأَسدُ والذئب ذراعيه: رَبَضَ عليهما ومدّهما؛ قال: تَرى السِّرْحانَ مُفْتَرِشاً يَدَيه،
كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِه الصَّدِيعُ
وافتَرَشَ ذراعيه: بسطهما على الأَرض. وروي عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه نهى في الصلاة عن افتراش السبع، وهو أَن يَبْسُط ذراعيه في السجود ولا يُقِلَّهما ويرْفَعَهما عن الأَرض إِذا سَجَد كما يَفْتَرشُ الذئبُ والكلب ذراعيه ويبسطهما. والافْتِراشُ، افْتِعالٌ: من الفَرْش والفِراش. وافْتَرَشَه أَي وطِئَه.
والفِراشُ: ما افْتُرِش، والجمع أَفْرِشةٌ وفُرُشٌ؛ سيبويه؛ وإِن شئت خفَّفْت في لغة بني تميم. وقد يكنى بالفَرْش عن المرأَة.
والمِفْرَشةُ: الوِطاءُ الذي يُجْعل فوق الصُّفَّة. والفَرْشُ: المَفْروشُ من متاع البيت. وقوله تعالى: الذي جعل لكم الأَرض فِراشاً؛ أَي وِطاءً لم يَجْعلها حَزْنةً غَليظة لا يمكن الاستقرار عليها. ويقال: لَقِيَ فلان فلاناً فافْتَرَشَه إِذا صرَعَه. والأَرض فِراشُ الأَنام، والفَرْشُ الفضاءُ الواسع من الأَرض، وقيل: هي أَرض تَسْتوي وتَلِين وتَنْفَسِح عنها الجبال.
الليث: يقال فَرَّش فلان داره إِذا بلّطَها، قال أَبو منصور: وكذلك إِذا بَسَطَ فيها الآجُرَّ والصَفِيحَ فقد فَرَّشَها. وتَفْرِيشُ الدار: تَبْلِيطُها. وجمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرض: لا سَنام له، وأَكمةٌ مُفْتَرِشةُ الأَرض كذلك، وكلُّه من الفَرْشِ.
والفَرِيشُ: الثَوْرُ العربي الذي لا سنام له؛ قال طريح:
غُبْس خَنابِس كلّهنّ مُصَدّرٌ،
نَهْدُ الزُّبُّنّة كالفَرِيشِ شَتِيمُ
وفَرَشَه فِراشاً وأَفْرَشَه: فَرَشَه له. ابن الأَعرابي: فَرَشْتُ زيداً بِساطاً وأَفْرَشْته وفَرَّشْته إِذا بَسَطت له بِساطاً في ضيافتِه، وأَفْرَشْته إِذا أَعْطَبته فَرْشاً من الإِبل. الليث: فَرَشْت فلاناً أَي فَرَشْت له، ويقال: فَرَشْتُه أَمْري أَي بسطته كلَّهُ، وفَرَشْت الشيء أَفْرِشُه وأَفْرُشُه: بسطته. ويقال: فَرَشَه أَمْرَهي إِذا أَوسَعه إِياه وبسَطه له.
والمِفْرَشُ: شيء كالشاذَكُونَة
(* الشاذكونة: ثياب مُضرَّبَة تعمل
باليمن «القاموس».). والمِفْرَشةُ: شيء يكون على الرحْل يَقعد عليها الرجل، وهي أَصغرُ من المِفْرَش، والمِفْرَش أَكبرُ منه.
والفُرُشُ والمَفارِشُ: النِّساءُ لأَنهن يُفتَرَشْن؛ قال أَبو كبير: مِنْهُمْ ولا هُلْك المَفارِش عُزَّل
أَي النساء، وافْتَرَشَ الرجل المرأَة للّذَّة. والفَريشُ: الجاريةُ يَفْتَرِشُها الرجلُ. الليث: جارية فَرِشٌ قد افْتَرَشَها الرجل، فَعِيلٌ جاء من افْتَعَل، قال أَبو منصور: ولم أَسمع جارية فَرِيش لغيره. أَبو عمرو: الفِراش الزوج والفِراش المرأَة والفِراشُ ما يَنامان عليه والفِراش البيت والفِراشُ عُشُّ الطائرِ؛ قال أَبو كبير الهذلي: حتى انْتَهَيْتُ إِلى فِراش عَزِيزَةٍ
والفَراشُ: مَوْقِع اللسان في قعر الفمِ. وقوله تعالى: وفُرُشٍ مَرْفُوعةٍ؛ قالوا: أَراد بالفُرُشِ نساءَ أَهل الجنة ذواتِ الفُرُشِ. يقال لامرأَة الرجل: هي فِراشُه وإِزارُه ولِحافُه، وقوله مرفوعة رُفِعْن بالجَمال عن نساء أَهلِ الدنيا، وكلُّ فاضلٍ رَفِيعٌ. وقوله، صلى اللَّه عليه وسلم: الولدُ للفِراشِ ولِلْعاهِر الحجَرُ؛ معناه أَنه لمالك الفِراشِ وهو الزوج والمَوْلى لأَنه يَفْتَرِشُها، هذا من مختصر الكلام كقوله عز وجل: واسأَل القريةَ، يريد أَهلَ القريةِ. والمرأَة تسمى فِراشاً لأَن الرجل يَفْتَرِشُها. ويقال: افْتَرَشَ القومُ الطريقَ إِذا سلكوه. وافْتَرشَ فلانٌ كريمةَ فلانٍ فلم يُحْسنْ صحبتها إِذا تزوّجها. ويقال: فلانٌ كريمٌ مُتَفَرِّشٌ لأَصحابه إِذا كان يَفْرُشُ نفسَه لهم. وفلان كريمُ المَفارِشِ إِذا تزوّج كرائمَ النِّساء. والفَرِيشُ من الحافر: التي أَتى عليها من نِتاجها سبعةُ أَيام واستحقت أَن تُضرَبَ، أَتاناً كانت أَو فَرَساً، وهو على التشبيه بالفَرِيشِ من النساء، والجمع فَرائشُ؛ قال الشماخ: راحَتْ يُقَحِّمُها ذو ازْملٍ وسَقَتْ
له الفَرائِشُ والسُّلْبُ القَيادِيدُ
الأَصمعي: فرسٌ فَرِيشٌ إِذا حُمِلَ عليها بعد النِّتاج بسبع. والفَرِيشُ من ذوات الحافر: بمنزلة النُّفَساء من النساء إِذا طهُرت وبمنزلة العُوذِ من النوق.
والفَرْشُ: الموضع الذي يكثر فيه النبات. والفَرْشُ: الزرع إِذا فَرَّشَ. وفَرَشَ النباتُ فَرْشاً: انبسط على وجه الأَرض. والمُفَرِّشُ: الزرع إِذا انبسط، وقد فَرَّشَ تَفْريشاً.
وفَراشُ اللسان: اللحمة التي تحته، وقيل: هي الجلدة الخَشْناء التي تلي أُصولَ الأَسْنان العُلْيا، وقيل: الفَراشُ مَوْقع اللسان من أَسفل الحَنَك، وقيل: الفَراشَتانِ بالهاء غُرْضُوفانِ عند اللَّهاة. وفَراشُ الرأْس: عِظامٌ رِقاق تلي القِحْف. النضر: الفَراشانِ عِرْقان أَخْضران تحت اللسان؛ وأَنشد يصف فرساً:
خَفِيف النَّعامةٍ ذُو مَيْعةٍ،
كَثِيف الفَراشةِ ناتي الصُّرَد
ابن شميل: فَراشا اللجامِ الحَديدتانِ اللتان يُرْبط بهما العذاران، والعذَارانِ السَّيْرانِ اللذان يُجْمعان عند القَفا. ابن الأَعرابي: الفَرْشُ الْكذِبُ، يقال: كَمْ تَفْرُش كَمْ
وفَراشُ الرأْس: طرائقُ دِقاق من القِحْف، وقيل: هو ما رَقَّ من عظْم الهامة، وقيل: كلُّ رقيقٍ من عظمٍ فَراشَةٌ، وقيل: كل عظم ضُرب فطارت منه عظامٌ رِقاقٌ فهي الفَراش، وقيل: كل قُشور تكون على العظْم دون اللحم، وقيل: هي العِظامُ التي تخرج من رأْس الإِنسان إِذا شُجّ وكُسِر، وقيل: لا تُسمى عِظامُ الرأْس فَراشاً حتى تتبيّن، الواحدة من كل ذلك فَراشةٌ. والمُفَرِّشةُ والمُفْتَرِشةُ من الشِّجاجِ: التي تبلغ الفَراش. وفي حديث مالك: في المُنَقِّلَةِ التي يَطيرُ فَراشُها خمسةَ عشرَ؛ المُنَقَّلَةُ من الشِّجاج التي تُنَقِّلُ العظام. الأَصمعي: المُنَقِّلة من الشجاج هي التي يخرج منها فَراشُ العظام وهي قشرة تكون على العظم دون اللحم؛ ومنه قول النابغة:
ويَتْبَعُها منهمْ فَراشُ الحَواجِب
والفَراش: عظم الحاجب. ويقال: ضرَبه فأَطارَ فَراشَ رأْسه، وذلك إِذا طارت العظام رِقاقاً من رأْسه. وكل رقيق من عظم أَو حديدٍ، فهو فَراشةٌ؛ وبه سميت فَراشةُ القُفل لرِقَّتِها. وفي حديث علي، كرم اللَّه وجهه: ضَرْبٌ يَطِير منه فَراشُ الهامِ؛ الفَراشُ: عظام رقاق تلي قِحْف الرأْس. الجوهري: المُفَرِّشةُ الشَّجّةُ التي تَصْدَع العظم ولا تَهْشِم، والفَراشةُ: ما شخَص من فروع الكتفين فيما بين أَصْل العنق ومستوى الظهر وهما فَراشا الكتفين. والفَراشَتان: طرَفا الوركين في النُّفْرة. وفَراشُ الظَّهْر: مَشكّ أَعالي الضُّلُوع فيه. وفَراشُ القُفْل: مَناشِبُه، واحدتُها فَراشة؛ حكاها أَبو عبيد؛ قال ابن دريد: لا أَحْسبها عربيّة. وكلُّ حديدةٍ رقيقة: فَراشةٌ. وفَراشةُ القُفْل: ما يَنْشَبُ فيه. يقال: أَقْفَلَ فأَفْرَشَ. وفَراشُ التَّبِيذ: الحَبَبُ الذي عليه.
والفَرْشُ: الزَّرْع إِذا صارت له ثلاثُ ورَقاتٍ وأَرْبعٌ. وفَرْشُ الإِبِلِ وغيرِها: صِغارُها، الواحدُ والجمع في ذلك سواءٌ. قال الفراء: لم أَسمع له بجمع، قال: ويحتمل أَن يكون مصدراً سمي به من قولهم فَرَشَها اللَّهُ فَرْشاً أَي بَثُّها بَثّاً. وفي التنزيل العزيز: ومن الأَنْعام حَمُولةً وفَرْشاً؛ وفَرْشُها: كِبارُها؛ عن ثعلب؛ وأَنشد: له إِبلٌ فَرْشٌ وذاتُ أَسِنَّة
صُهابيّة، حانَتْ عليه حُقُوقُها
وقيل: الفَرْشُ من النَّعَم ما لا يَصْلح إِلا للذبح. وقال الفراء: الحَمُولةُ ما أَطاقَ العملَ والحَمْلَ. والفَرْشُ: الصغارُ. وقال أَبو إِسحق: أَجْمَع أهْلُ اللغة على أَن الفَرْشَ صِغارُ الإِبل. وقال بعض المفسرين: الفَرْشُ صغارُ الإِبل، وإِن البقر والغنم من الفَرْش. قال: والذي جاء في التفسير يدلّ عليه قولُه عز وجل: ثمانية أَزواجٍ من الضأْن اثنين ومن المَعزِ اثنين، فلما جاء هذا بدلاً من قوله حَمُولة وفرْشاً جعله للبقر والغنم مع الإِبل؛ قال أَبو منصور: وأَنشدني غيرهُ ما يُحَقّق قول أَهل التفسير:
ولنا الحامِلُ الحَمُولةُ، والفَرْ
شُ من الضَّأْن، والحُصُونُ السيُوفُ
وفي حديث أُذَينةَ: في الظُّفْرِ فَرْشٌ من الإِبل؛ هو صغارُ الإِبل، وقيل: هو من الإِبل والبقر والغنم ما لا يصلح إِلا للذبح. وأَفْرَشْتُه: أَعْطَيته فَرْشاً من الإِبل، صغاراً أَو كباراً. وفي حديث خزيمة يذكر السَّنَة: وتركَتِ الفَرِيش مُسْحَنْكِكاً أَي شديدَ السواد من الاحتراق. قيل: الفَراش الصغارُ من الإِبل؛ قال أَبو بكر: هذا غيرُ صحيح عندي لأَن الصِّغارَ من الإِبل لا يقال لها إِلا الفَرْش. وفي حديث آخر: لكم العارض والفَريشُ؛ قال القتيبي: هي التي وَضَعَت حديثاً كالنُّفَساء من النساء. والفَرْشُ: منابت العُرْفُط؛ قال الشاعر:
وأَشْعَث أَعْلى ماله كِففٌ له
بفَْرشِ فلاةٍ، بينَهنَّ قَصِيمُ
ابن الأَعرابي: فَرْشٌ من عُرْفُط وقَصِيمَةٌ من غَضاً وأَيكةٌ من أَثْلٍ وغالٌّ من سَلَم وسَليلٌ من سَمُر. وفَرْشُ الحطب والشجر: دِقُّه وصِغارُه. ويقال: ما بها إِلا فَرْشٌ من الشجر. وفَرْشُ العِضاهِ: جماعتُها. والفَرْشُ: الدارةُ من الطَّلْح، وقيل: الفَرْشُ الغَمْضُ من الأَرض فيه العُرْفُطُ والسَّلَم والعَرْفَجُ والطَّلْح والقَتاد والسَّمُر والعَوْسجُ، وهو ينبت في الأَرض مستوية ميلاً وفرسخاً؛ أَنشد ابن الأَعرابي:وقد أَراها وشَواها الجُبْشا
ومِشْفَراً، إِن نطَقَتْ، أَرَشَّا
كمِشْفَرِ النابِ تَلُوكُ الفَرْشا
ثم فسره فقال: إِن الإِبل إِذا أَكلت العرفط والسلم استَرْخت أَفواهُها. والفَرْشُ في رِجْل البعير: اتساعٌ قليل وهو محمود، وإِذا كثُر وأَفرط الرَّوَحُ حتى اصطَكَّ العُرْقوبان فهو العَقَل، وهو مذموم. وناقة مَفْرُوشةُ الرِّجْل إِذا كان فيها اسْطار
(* قوله: اسْطار؛ هكذا في الأَصل.)
وانحناء؛ وأَنشد الجعدي:
مَطْويَّةُ الزَّوْرِ طيَّ البئْرِ دَوْسَرة،
مَفْروشة الرِّجْل فَرْشاً لم يكن عَقَلا
ويقال: الفَرْشُ في الرِّجُل هو أَن لا يكون فيها أَن لا يكون فيها انْتِصابٌ ولا إِقْعاد. وافْتَرَشَ الشيءَ أَي انبسط. ويقال: أَكَمَةٌ مُفْتَرِشةُ الظَّهْر إِذا كانت دكَّاءَ. وفي حديث طَهْفة: لكم العارِض والفَريشُ؛ الفَريشُ من النبات: ما انْبَسط على وجه الأَرض ولم يَقُم على ساق. وقال ابن الأَعرابي: الفَرْشُ مَدْح والعَقَل ذمٌّ، والفَرْشُ اتساع في رِجْل البعير، فإن كثُر فهو عَقَل.
وقال أَبو حنيفة: الفَرْشةُ الطريقةُ المطمئنة من الأَرض شيئاً يقودُ اليومَ والليلة ونحو ذلك، قال. ولا يكون إِلا فيما اتسع من الأَرض واستوى وأَصْحَرَ، والجمع فُرُوش.
والفَراشة: حجارة عظام أَمثال الأَرْجاء توضع أَوّلاً ثم يُبْنى عليها الركِيبُ وهو حائط النخل. والفَراشةُ: البقيّة تبقى في الحوض من الماء القليل الذي ترى أَرض الحوض من ورائه من صَفائه. والفَراشةُ: مَنْقَع الماء في الصفاةِ، وجمعُها فَراشٌ. وفَراشُ القاعِ والطين: ما يَبِشَ بعد نُضُوب الماء من الطين على وجه الأَرض، والفَراشُ: أَقلُّ من الضَّحْضاح؛ قال ذو الرمة يصف الحُمُر:
وأَبْصَرْنَ أَنَّ القِنْعَ صارَتْ نِطافُه
فَراشاً، وأَنَّ البَقْلَ ذَاوٍ ويابِسُ
والفَراشُ: حَبَبُ الماءِ من العَرَقِ، وقيل: هو القليل من العرق: عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
فَراش المَسِيح فَوْقَه يَتَصَبَّبُ
قال ابن سيده: ولا أَعرف هذا البيت إِنما المعروف بيت لبيد: عَلا المسْك والدِّيباج فوقَ نُحورِهم
فَراش المسيحِ، كالجُمَان المُثَقَّب
قال: وأَرى ابن الأَعرابي إِنما أَراد هذا البيت فأَحالَ الروايةَ إِلا أَن يكون لَبِيدٌ قد أَقْوى فقال:
فراش المسيح فوقه يتصبب
قال: وإِنما قلت إِنه أَقْوى لأَنّ رَوِيَّ هذه القصيدةِ مجرورٌ، وأَوّلُها:
أَرى النفسَ لَجّتْ في رَجاءِ مُكَذَّبِ،
وقد جَرّبَتْ لو تَقْتَدِي بالمُجَرَّبِ
وروى البيت: كالجمان المُحَبَّبِ؛ قال الجوهري: مَنْ رفعَ الفَراشَ ونَصَبَ المِسْكَ في البيت رفَعَ الدِّيباجَ على أَن الواو للحال، ومَنْ نصب الفَراشَ رفعَهما.
والفَرَاشُ: دوابُّ مثل البعوض تَطير، واحدتُها فَراشةٌ. والفرَاشةُ: التي تَطير وتَهافَتُ في السِّراج، والجمع فَراشٌ. وقال الزجاج في قوله عز وجل: يومَ يكونُ الناسُ كالفَراشِ المَبثُوثِ، قال: الفَراش ما تَراه كصِغارِ البَقِّ يَتَهافَتُ في النار، شَبَّهَ اللَّهُ عزّ وجل الناسَ يومَ البَعْث بالجراد المُنْتَشر وبالفَراش المبثوث لأَنهم إِذا بُعِثُوا يمُوج بعضُهم في بعض كالجراد الذي يَمُوج بعضُه في بعض، وقال الفرّاء: يريد كالغَوْغاءِ من الجراد يَرْكَبُ بعضه بعضاً كذلك الناس يَجُول يومئذ بعضُهم في بعض، وقال الليث: الفَراشُ الذي يَطِير؛ وأَنشد: أَوْدى بِحِلْمِهمُ الفِياشُ، فِحلْمُهم
حِلْمُ الفَراشِ ، غَشِينَ نارَ المُصْطَلي
(* هذا البيت لجرير وهو في ديوانه على هذه الصورة):
أَزرَى بحِلمُِكُمُ الفِياشُ، فأنتمُ
مثلُ الفَراش غَشِين نار المصطلي
وفي المثل: أَطْيَشُ من فَراشةٍ. وفي الحديث: فتَتَقادَعُ بهم جَنْبةُ السِّراطِ تَقادُعَ الفَراشِ؛ هو بالفتح الطير الذي يُلْقي نفسَه في ضوء السِّراج؛ ومنه الحديث: جَعَلَ الفَراشُ وهذه الدوابُّ تقع فيها. والفَراشُ: الخفيفُ الطَّيّاشَةُ من الرجال.
وتَفَرّش الطائرُ: رَفْرَفَ بجناحيه وبسَطَهما؛ قال أَبو دواد يصف ربيئة:فَأَتانا يَسْعَى تَفَرُّشَ أُمّ الـ
بَيْض شَدّاً، وقد تَعالى النهارُ
ويقال: فَرَّشَ الطائرُ تَفْرِيشاً إِذا جعل يُرَفْرِف على الشيء، وهي الشَّرْشَرةُ والرَفْرَفةُ. وفي الحديث: فجاءت الحُمَّرةُ فجعلت تفَرّش؛ هو أَن تَقْرب من الأَرض وتَفْرُش جَناحيها وتُرَفْرِف. وضرَبَه فما أَفْرَش عنه حتى قَتَلَه أَي ما أَقْلعَ عنه، وأَفْرَش عنهم الموتُ أَي ارْتفع؛ عن ابن الأَعرابي. وقولهم: ما أَفْرَشَ عنه أَي ما أَقْلَع؛ قال يزيد ابن عمرو بن الصَّعِق
(* قوله «قال يزيد إلخ» هكذا في الأصل، والذي في
ياقوت وأَمثال الميداني:
لم أَر يوماً مثل يوم جبله
لما أَتتنا أسد وحنظله
وغطفان والملوك أزفله
تعلوهم بقضب منتخله وزاد الميداني:
لم تعد أَن أَفرش عنها الصقله):
نحْنُ رُؤوسُ القومِ بَيْنَ جَبَلَهْ،
يومَ أَتَتْنا أَسَدٌ وحَنْظَلَهْ،
نَعْلُوهُمُ بِقُضُبٍ مُنْتَخَلَهْ،
لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ
أَي أَنها جُدُدٌ. ومعنى مُنْتَخَلة: مُتَخَيَّرة. يقال: تَنَخَّلْت الشيءَ وانْتَخَلْته اخْتَرْته. والصَّقَلةُ: جمعُ صاقِل مثل كاتب وكَتَبة. وقوله لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ أَي لم تُجاوِزْ أَن أَقْلَع عنها الصقلةُ أَي أَنها جُدُدٌ قَرِيبةُ العهدِ بالصَّقْلِ. وفرش عنه: أَرادَه وتهيّأَ له. وفي حديث ابن عبد العزيز: إِلا أَن يكون مالاً مُفْتَرَشاً أَي مغصوباً قد انْبَسطت فيه الأَيْدي بغير حق، من قولهم: افْتَرَش عِرْضَ فلانٍ إِذا اسْتباحَه بالوَقِيعة فيه، وحقيقتُه جَعَله لنفسه فِراشاً يطؤُه. وفَرْش الجَبَا: موضع؛ قال كُثيّر عزة:
أَهاجَك بَرْقٌ آخِرَ الليلِ واصِبُ،
تضَمَّنَه فَرْشُ الجَبا فالمَسارِبُ؟
والفَرَاشةُ: أَرض؛ قال الأَخطل:
وأَقْفَرت الفَراشةُ والحُبَيّا،
وأَقْفَر، بَعْد فاطِمةَ، الشَّقِيرُ
(* قوله »الشقير» كذا بالأصل هنا
وفي مادة شقر بالقاف، وفي ياقوت: الشفير بالفاء.)
وفي الحديث ذكر فَرْش، بفتح الفاء وتسكين الراء، وادٍ سلَكه النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، حين سارَ إِلى بدر، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

**فَرَشَ** şeyi **يفْرِشُه** ve **يَفْرُشُه**; **فَرْشاً** (olarak) ve **فَرَشَه**; böylece **انْفَرَش**.
Ve **افْتَرَشَه**: onu yaydı. **الليث**: **الفَرْشُ**, **فَرَشَ**’ın **يَفْرِش** ve **يفْرُش**’undan masdardır; o, yaymadır.
**الفراش**’ı yaydı; ve falan, altına toprak yahut elbise **افْتَرشَ** etti. Ve kısrak **أَفْرَشَت** ettiği zaman, **اسْتَأْتَتْ**; yani, kendisine gelinmesini istedi. Ve falan, dilini **افْتَرَشَ** etti: dilediği gibi konuştu; yani onu yaydı. Ve aslan ile kurt, kollarını **افْتَرَشَ** etti: onların üzerine çöktü ve onları uzattı; dedi ki:
تَرى السِّرْحانَ مُفْتَرِشاً يَدَيه،
كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِه الصَّدِيعُ
Ve kollarını **افتَرَشَ** etti: ikisini yere yaydı. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu ki o, namazda yırtıcının **افتراش**’ını yasakladı; o da, secdede kollarını yayması ve onları azaltmaması ve secde ettiğinde onları yerden kaldırmaması; tıpkı kurdun ve köpeğin kollarını **يَفْتَرشُ** edip ikisini yayması gibi. Ve **الافْتِراشُ**, **افْتِعالٌ**: **الفَرْش** ve **الفِراش**’tandır. Ve **وافْتَرَشَه**: yani ona bastı.

Ve **الفِراشُ**: **افْتُرِش** edilen şeydir; çoğulu **أَفْرِشةٌ** ve **فُرُشٌ**; **سيبويه**; ve istersen Benî Temîm’in dilinde hafifletirsin. Ve **الفَرْش** ile kadından kinaye yapılır.

Ve **المِفْرَشةُ**: **الصُّفَّة**’nin üstüne konulan döşektir. Ve **الفَرْشُ**: ev eşyasından serilmiş olan şeydir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Sizin için yeri **فِراشاً** kılan”; yani bir döşek; onu, üzerinde karar kılmanın mümkün olmadığı sert, kaba yapmadı. Ve denir: falan falanla karşılaştı da onu **افْتَرَشَه**; onu yere serdiği zaman. Ve yer, insanların **فِراشُ**’ıdır; ve **الفَرْشُ**, yerden geniş boşluktur; ve denildi: o, dağların ondan uzaklaştığı, düzleşen, yumuşayan ve genişleyen bir yerdir.

**الليث**: denir ki falan evini **فَرَّش** etti; onu döşediği zaman; **أَبو منصور** dedi: ve yine, içinde tuğla ve sacı yaydığı zaman da onu **فَرَّش** etmiştir. Ve evin **تَفْرِيشُ**’i: onu döşemektir. Ve yerin **مُفْتَرِشُ** olan deve: hörgücü olmayan; ve yerin **مُفْتَرِشةُ** olan tepeciği de böyledir; hepsi **الفَرْش**’tandır.

Ve **الفَرِيشُ**: hörgücü olmayan Arap boğasıdır; **طريح** dedi ki:
غُبْس خَنابِس كلّهنّ مُصَدّرٌ،
نَهْدُ الزُّبُّنّة كالفَرِيشِ شَتِيمُ

Ve onu **فِراشاً** olarak **فَرَشَه** ve onu **أَفْرَشَه**: ona onun için **فَرَشَه**. **ابن الأَعرابي**: Zeyd’e bir yaygı **فَرَشْتُ** ve onu **أَفْرَشْته** ve onu **فَرَّشْته**; misafirliğinde ona bir yaygı yaydığım zaman; ve onu **أَفْرَشْته**; develerden bir **فَرْش**’u ona verdiğim zaman. **الليث**: falanı **فَرَشْت**; yani ona yaydım; ve denir: işimi ona **فَرَشْتُ**; yani onun tamamını yaydım; ve şeyi **فَرَشْت**; onu **أَفْرِشُه** ve **أَفْرُشُه**: onu yaydım. Ve denir: işini ona **فَرَشَه**; onu ona genişlettiği ve ona yaydığı zaman.

Ve **المِفْرَشُ**: **الشاذَكُونَة** gibi bir şeydir
(* **الشاذكونة**: Yemen’de yapılan, çizgili elbiseler “القاموس”.). Ve **المِفْرَشةُ**: eyer üzerinde bulunan, adamın üzerine oturduğu bir şeydir; o, **المِفْرَش**’ten daha küçüktür; ve **المِفْرَش** ondan daha büyüktür.

Ve **الفُرُشُ** ile **المَفارِشُ**: kadınlardır; çünkü onlar **يُفتَرَشْن**; **أَبو كبير** dedi ki:
مِنْهُمْ ولا هُلْك المَفارِش عُزَّل
yani kadınlar; ve erkek, lezzet için kadını **افْتَرَشَ** eder. Ve **الفَريشُ**: erkeğin **يَفْتَرِشُها** ettiği cariyedir. **الليث**: erkek onu **افْتَرَشَ** etmiş olan **فَرِشٌ** cariye; **فَعِيلٌ**, **افْتَعَل**’dan gelmiştir; **أَبو منصور** dedi: ondan başkası için **فَرِيش** cariye işitmedim.

**أَبو عمرو**: **الفِراش** kocadır; ve **الفِراش** kadındır; ve **الفِراشُ** ikisinin üzerinde yattığı şeydir; ve **الفِراش** evdir; ve **الفِراشُ** kuşun yuvasıdır; **أَبو كبير الهذلي** dedi ki:
حتى انْتَهَيْتُ إِلى فِراش عَزِيزَةٍ
Ve **الفَراشُ**: ağzın dibinde dilin bulunduğu yerdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve **فُرُشٍ مَرْفُوعةٍ**”; dediler: **الفُرُش** ile, döşek sahipleri olan cennet ehlinin kadınlarını kastetti. Erkeğin karısı için denir: o, onun **فِراشُه**’udur, **إِزارُه**’udur ve **لِحافُه**’udur; ve “**مرفوعة**” sözü: güzellikle dünya ehlinin kadınlarından yükseltildiler; ve her faziletli, yücedir. Ve onun, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sözü: “Çocuk **للفِراشِ**’tır ve zina edene taş vardır”; manası: **الفِراش**’ın sahibinindir; o da koca ve mevlâdır; çünkü onu **يَفْتَرِشُها** eder; bu, sözün kısaltılmışındandır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “Köyü sor”; köy halkını kasteder. Ve kadın, **فِراشاً** diye adlandırılır; çünkü erkek onu **يَفْتَرِشُها** eder. Ve denir: kavim yolu **افْتَرَشَ** etti; onu tuttukları zaman. Ve falan, falanın kerimesini **افْتَرَشَ** etti de onunla iyi geçinmedi; onunla evlendiği zaman. Ve denir: falan, arkadaşlarına karşı **مُتَفَرِّشٌ** kerimdir; onlara karşı kendini **يَفْرُشُ** olduğu zaman. Ve falan **كريمُ المَفارِشِ**’tir; kadınların kerimeleriyle evlendiği zaman. Ve toynaklıdan **الفَرِيشُ**: doğumundan yedi gün geçmiş ve üzerine binilmeyi hak etmiş olan; ister dişi eşek olsun ister kısrak; bu, kadınlardan **الفَرِيش**’e benzetme üzerinedir; çoğulu **فَرائشُ**; **الشماخ** dedi ki:
راحَتْ يُقَحِّمُها ذو ازْملٍ وسَقَتْ
له الفَرائِشُ والسُّلْبُ القَيادِيدُ
**الأَصمعي**: kısrak **فَرِيشٌ**; doğumdan yedi sonra üzerine binildiği zaman.
Ve toynaklılardan **الفَرِيشُ**: kadınlardan lohusa gibidir; temizlendiği zaman; ve develerden **العُوذِ** gibidir.

Ve **الفَرْشُ**: bitkinin çok olduğu yer. Ve **الفَرْشُ**: ekin; **فَرَّشَ** ettiği zaman. Ve bitki **فَرَشَ**; **فَرْشاً**: yerin yüzüne yayıldı. Ve **المُفَرِّشُ**: yayıldığı zaman ekindir; ve **فَرَّشَ**; **تَفْريشاً**.

Ve **فَراشُ اللسان**: altındaki ettir; ve denildi: o, üst dişlerin köklerine bitişik olan kaba deridir; ve denildi: **الفَراشُ**, damağın altından dilin bulunduğu yerdir; ve denildi: **الفَراشَتانِ** (ه ile) küçük dil yanında iki kıkırdaktır. Ve **فَراشُ الرأْس**: kafatasına bitişik ince kemiklerdir. **النضر**: **الفَراشانِ**, dilin altında iki yeşil damardır; ve bir atı vasfederek inşad etti:
خَفِيف النَّعامةٍ ذُو مَيْعةٍ،
كَثِيف الفَراشةِ ناتي الصُّرَد
**ابن شميل**: **فَراشا اللجامِ**, yanak kayışlarının bağlandığı iki demirdir; ve **العذَارانِ**, ensede birleştirilen iki kayıştır. **ابن الأَعرابي**: **الفَرْشُ** yalandır; denir: **كَمْ تَفْرُش كَمْ**.

Ve **فَراشُ الرأْس**: kafatasından ince çizgilerdir; ve denildi: o, baş kemiğinden incelen şeydir; ve denildi: kemikten her ince şey **فَراشةٌ**’dır; ve denildi: her kemik vurulup ondan ince kemikler uçarsa, o **الفَراش**’tır; ve denildi: etin altında kemik üzerinde bulunan her kabuktur; ve denildi: insanın başı yarılıp kırıldığı zaman başından çıkan kemiklerdir; ve denildi: baş kemikleri, belirginleşinceye kadar **فَراشاً** diye adlandırılmaz; bunların her birinin teki **فَراشةٌ**’dır.

Ve yaralardan **المُفَرِّشةُ** ile **المُفْتَرِشةُ**: **الفَراش**’a ulaşan yaradır. Ve Mâlik hadîsinde: kemiği yerinden oynatan **المُنَقِّلَةِ**’de, onun **فَراشُ**’ı uçtuğu için on beş; **المُنَقَّلَةُ**, kemikleri yerinden oynatan yaralardandır. **الأَصمعي**: yaralardan **المُنَقِّلة**, kemiklerin **فَراشُ**’ının çıktığıdır; o, etin altında kemik üzerinde bulunan bir kabuktur; bundan **النابغة**’nin sözü:
ويَتْبَعُها منهمْ فَراشُ الحَواجِب
Ve **الفَراش**: kaş kemiğidir. Ve denir: ona vurdu da başının **فَراشَ**’ını uçurdu; bu, başından ince kemiklerin uçmasıdır. Ve kemikten yahut demirden her ince şey, **فَراشةٌ**’dır; ve onun inceliği sebebiyle kilidin **فَراشةُ**’sı böyle adlandırıldı. Ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadîsinde: “Bir vuruş ki ondan başın **فَراشُ**’ı uçar”; **الفَراشُ**: baş kafatasına bitişik ince kemiklerdir. **الجوهري**: **المُفَرِّشةُ**, kemiği çatlatan fakat kırıp parçalamayan yaradır. Ve **الفَراشةُ**: iki omuzun dallarından, boynun kökü ile sırtın düzeyi arasındaki çıkıntıdır; ikisi **فَراشا الكتفين**’dir. Ve **الفَراشَتان**: kalçaların iki ucu, çıkıntıda. Ve **فَراشُ الظَّهْر**: kaburgaların üstlerinde, içinde bir yarıktır. Ve **فَراشُ القُفْل**: onun kancalarıdır; tekili **فَراشة**; bunu **أَبو عبيد** nakletti; **ابن دريد** dedi: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve her ince demir: **فَراشةٌ**. Ve kilidin **فَراشةُ**’sı: içine takılan şeydir. Denir: kilitledi de **أَفْرَشَ** etti. Ve **فَراشُ التَّبِيذ**: üzerindeki köpüktür.

Ve **الفَرْشُ**: üç yahut dört yaprağı olduğu zaman ekindir. Ve develerin ve başkalarının **فَرْشُ**’u: küçükleridir; bunda tekil ile çoğul birdir. **الفراء** dedi: onun için bir çoğul işitmedim; dedi: “Allah onları **فَرَشَها**; **فَرْشاً**”; yani onları saçtı, saçtı, sözünden masdar olup onunla adlandırılmış olması muhtemeldir. Ve Aziz Tenzîl’de: “Ve hayvanlardan yük taşıyanı ve **فَرْشاً**”; ve onun **فَرْشُ**’u: büyükleridir; **ثعلب**’den; ve inşad etti:
له إِبلٌ فَرْشٌ وذاتُ أَسِنَّة
صُهابيّة، حانَتْ عليه حُقُوقُها
Ve denildi: **الفَرْشُ**, ancak kesime yarayan davardır. **الفراء** dedi: **الحَمُولةُ**, işe ve yüke güç yetirendir; ve **الفَرْشُ**: küçüklerdir. Ve **أَبو إِسحق** dedi: dil ehli, **الفَرْش**’ın develerin küçükleri olduğunda icmâ etti. Ve bazı müfessirler dedi: **الفَرْشُ** develerin küçükleridir; ve sığır ile koyun da **الفَرْش**’tandır. Dedi: tefsirde gelen, buna delâlet eder; Yüce Allah’ın sözü: “Sekiz çift: koyundan iki ve keçiden iki”; bu, “**حَمُولة** ve **فرْشاً**” sözünün bedeli olarak gelince, onu develerle birlikte sığır ve koyun için kıldı; **أَبو منصور** dedi: ve bana başkası, müfessirlerin sözünü tahkik eden şeyi inşad etti:
ولنا الحامِلُ الحَمُولةُ، والفَرْ
شُ من الضَّأْن، والحُصُونُ السيُوفُ
Ve **أُذَينة** hadîsinde: tırnakta develerden bir **فَرْشٌ** vardır; o, develerin küçükleridir; ve denildi: o, develerden, sığırlardan ve koyunlardan ancak kesime yarayan şeydir. Ve onu **أَفْرَشْتُه**: ona develerden bir **فَرْش** verdim; küçük yahut büyük. Ve **خزيمة** hadîsinde, yılı zikrederken: “Ve **الفَرِيش**’i **مُسْحَنْكِكاً** bıraktı”; yani yanmaktan şiddetli siyah. Denildi: **الفَراش** develerin küçükleridir; **أَبو بكر** dedi: bu, bana göre doğru değildir; çünkü develerin küçüklerine ancak **الفَرْش** denir. Ve başka bir hadîste: “Sizin için **العارض** ve **الفَريشُ**”; **القتيبي** dedi: o, kadınlardan lohusa gibi, yeni doğurmuş olandır.

Ve **الفَرْشُ**: **العُرْفُط**’un bitiş yerleridir; şair dedi ki:
وأَشْعَث أَعْلى ماله كِففٌ له
بفَْرشِ فلاةٍ، بينَهنَّ قَصِيمُ
**ابن الأَعرابي**: **عُرْفُط**’tan **فَرْشٌ**, **غَضاً**’dan **قَصِيمَةٌ**, **أَثْلٍ**’den **أَيكةٌ**, **سَلَم**’den **غالٌّ**, **سَمُر**’dan **سَليلٌ**. Ve odunun ve ağacın **فَرْشُ**’u: onun incesi ve küçüğüdür. Ve denir: onda ağaçtan ancak bir **فَرْشٌ** vardır. Ve **العِضاهِ**’ın **فَرْشُ**’u: onun topluluğudur. Ve **الفَرْشُ**: **الطَّلْح**’tan dairedir; ve denildi: **الفَرْشُ**, içinde **العُرْفُط** ve **السَّلَم** ve **العَرْفَجُ** ve **الطَّلْح** ve **القَتاد** ve **السَّمُر** ve **العَوْسجُ** bulunan, yerin alçak kısmıdır; o, düz bir yerde bir mil ve bir fersah boyunca biter; **ابن الأَعرابي** inşad etti:
وقد أَراها وشَواها الجُبْشا
ومِشْفَراً، إِن نطَقَتْ، أَرَشَّا
كمِشْفَرِ النابِ تَلُوكُ الفَرْشا
Sonra onu açıkladı ve dedi: develer **العرفط** ve **السلم** yediği zaman ağızları gevşer.

Ve devenin ayağında **الفَرْشُ**: az bir genişlemedir ve övülendir; eğer çoğalır ve **الرَّوَحُ** aşırı olup iki aşık kemiği birbirine çarpıncaya kadar olursa, o **العَقَل**’dır ve yerilendir. Ve ayağı **مَفْرُوشةُ** olan dişi deve: onda **اسْطار**
(* “**اسْطار**” sözü: asılda böyle.)
ve eğrilik bulunduğu zaman; **الجعدي** inşad etti:
مَطْويَّةُ الزَّوْرِ طيَّ البئْرِ دَوْسَرة،
مَفْروشة الرِّجْل فَرْشاً لم يكن عَقَلا
Ve denir: ayakta **الفَرْشُ**, onda ne diklik ne de oturuş bulunmamasıdır. Ve şeyi **افْتَرَشَ**: yani yayıldı. Ve denir: sırtı **مُفْتَرِشةُ** olan tepecik; düz olduğu zaman. Ve **طَهْفة** hadîsinde: “Sizin için **العارِض** ve **الفَريشُ**”; bitkiden **الفَريشُ**: yerin yüzüne yayılan ve sap üzerinde dikilmeyen şeydir. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الفَرْشُ** övgüdür ve **العَقَل** yergidir; ve **الفَرْشُ**, devenin ayağında genişlemedir; eğer çoğalırsa o **عَقَل**’dır.

Ve **أَبو حنيفة** dedi: **الفَرْشةُ**, yerden alçak bir yol gibidir; bir gün ve bir gece ve benzeri kadar uzanır, dedi. Ve ancak yerin genişleyip düzleştiği ve çoraklaştığı yerde olur; çoğulu **فُرُوش**.

Ve **الفَراشة**: büyük taşlardır; önce konur, sonra onun üzerine **الركِيبُ** bina edilir; o, hurma duvarıdır. Ve **الفَراشةُ**: havuzda, berraklığından ötürü havuzun yerini arkasından gördüğün az sudan kalan bakiyedir. Ve **الفَراشةُ**: kayada suyun biriktiği yerdir; çoğulu **فَراشٌ**. Ve düzlüğün ve çamurun **فَراشُ**’ı: su çekildikten sonra yerin yüzünde çamurdan kuruyup kalan şeydir; ve **الفَراشُ**: **الضَّحْضاح**’tan daha azdır; **ذو الرمة** yaban eşeklerini vasfederek dedi ki:
وأَبْصَرْنَ أَنَّ القِنْعَ صارَتْ نِطافُه
فَراشاً، وأَنَّ البَقْلَ ذَاوٍ ويابِسُ
Ve **الفَراشُ**: terden su kabarcığıdır; ve denildi: o, terin azıdır; **ابن الأَعرابي**’den; ve inşad etti:
فَراش المَسِيح فَوْقَه يَتَصَبَّبُ
**ابن سيده** dedi: bu beyti bilmiyorum; bilinen ancak Lebîd’in beytidir:
عَلا المسْك والدِّيباج فوقَ نُحورِهم
فَراش المسيحِ، كالجُمَان المُثَقَّب
Dedi: ve bana göre **ابن الأَعرابي** ancak bu beyti kastetti de rivayeti çevirdi; ancak Lebîd **أَقْوى** etmişse şöyle demiş olur:
فراش المسيح فوقه يتصبب
Dedi: “**أَقْوى** etti” dememin sebebi, bu kasidenin kafiyesinin mecrur olmasıdır; ve başı:
أَرى النفسَ لَجّتْ في رَجاءِ مُكَذَّبِ،
وقد جَرّبَتْ لو تَقْتَدِي بالمُجَرَّبِ
Ve beyti şöyle rivayet etti: **كالجمان المُحَبَّبِ**; **الجوهري** dedi: beyitte **الفَراشَ**’ı رفع edip **المِسْكَ**’ı نصب eden, **الدِّيباجَ**’ı hâl için olan **الواو** üzere رفع eder; **الفَراشَ**’ı نصب eden ise ikisini رفع eder.

Ve **الفَرَاشُ**: sivrisinek gibi uçan canlılardır; teki **فَراشةٌ**’dır. Ve **الفرَاشةُ**: uçan ve kandile düşüp duran şeydir; çoğulu **فَراشٌ**. Ve Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “O gün insanlar **كالفَراشِ المَبثُوثِ** gibi olur”; dedi: **الفَراش**, ateşe düşüp duran, küçük tahtakurusu gibi gördüğün şeydir; Allah عزّ وجل, diriliş gününde insanları, yayılmış çekirgeye ve saçılmış **الفَراش**’a benzetti; çünkü diriltildiklerinde, çekirgede olduğu gibi birbirlerinin içine dalgalanırlar. Ve **الفرّاء** dedi: “çekirgenin kalabalığı gibi; bir kısmı bir kısmına biner”; insanlar da o gün birbirlerinin içinde dolaşır. Ve **الليث** dedi: **الفَراشُ** uçan şeydir; ve inşad etti:
أَوْدى بِحِلْمِهمُ الفِياشُ، فِحلْمُهم
حِلْمُ الفَراشِ ، غَشِينَ نارَ المُصْطَلي
(* Bu beyit Cerîr’indir; divanında şu şekildedir):
أَزرَى بحِلمُِكُمُ الفِياشُ، فأنتمُ
مثلُ الفَراش غَشِين نار المصطلي
Ve meselde: **أَطْيَشُ من فَراشةٍ**. Ve hadîste: “Onlarla birlikte sıratın kenarı, **تَقادُعَ الفَراشِ** gibi birbirine çarpışır”; o, فتح ile, kandilin ışığına kendini atan kuştur; bundan hadîs: “**الفَراشُ** ve bu canlılar onun içine düşerdi.”

Ve **الفَراشُ**: erkeklerden hafif, çok atılgan olandır.

Ve kuş **تَفَرّش** etti: iki kanadıyla çırpındı ve ikisini yaydı; **أَبو دواد** bir gözcüyü vasfederek dedi ki:
فَأَتانا يَسْعَى تَفَرُّشَ أُمّ الـ
بَيْض شَدّاً، وقد تَعالى النهارُ
Ve denir: kuş **فَرَّشَ**; **تَفْرِيشاً**; bir şey üzerinde çırpınır olduğu zaman; o, **الشَّرْشَرةُ** ve **الرَفْرَفةُ**’dir. Ve hadîste: “Sonra **الحُمَّرةُ** geldi de **تفَرّش** etmeye başladı”; o, yere yaklaşması ve iki kanadını yayması ve çırpınmasıdır. Ve ona vurdu da ondan **ما أَفْرَش** etmedi, ta ki onu öldürdü; yani ondan ayrılmadı. Ve ölüm onlardan **أَفْرَشَ** etti; yani yükseldi; **ابن الأَعرابي**’den. Ve onların sözü: “Ondan **ما أَفْرَشَ** etti”; yani vazgeçmedi; **يزيد ابن عمرو بن الصَّعِق** dedi:
نحْنُ رُؤوسُ القومِ بَيْنَ جَبَلَهْ،
يومَ أَتَتْنا أَسَدٌ وحَنْظَلَهْ،
نَعْلُوهُمُ بِقُضُبٍ مُنْتَخَلَهْ،
لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ
yani onlar yenidir. Ve **مُنْتَخَلة**’nin manası: seçilmiş. Denir: şeyi **تَنَخَّلْت** ve onu **انْتَخَلْته**: onu seçtim. Ve **الصَّقَلةُ**: **صاقِل**’in çoğuludur; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi. Ve “**لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ**” sözü: yani **الصقلةُ** ondan vazgeçmeyi aşmadı; yani onlar, cilaya yakın zamanda uğramış yenidir. Ve ondan **فرش** etti: onu istedi ve ona hazırlandı. Ve **ابن عبد العزيز** hadîsinde: “Ancak **مالاً مُفْتَرَشاً** olursa”; yani gasbedilmiş, içinde ellerin haksız yere yayıldığı mal; onların sözü: falanın ırzını **افْتَرَش** etti; onda kötüleme ile onu helâl saydığı zaman; bunun hakikati: onu kendisi için bir **فِراشاً** kılıp ona basmasıdır.

Ve **فَرْش الجَبَا**: bir yerdir; **كُثيّر عزة** dedi ki:
أَهاجَك بَرْقٌ آخِرَ الليلِ واصِبُ،
تضَمَّنَه فَرْشُ الجَبا فالمَسارِبُ؟
Ve **الفَرَاشةُ**: bir yerdir; **الأَخطل** dedi ki:
وأَقْفَرت الفَراشةُ والحُبَيّا،
وأَقْفَر، بَعْد فاطِمةَ، الشَّقِيرُ

Ve hadîste **فَرْش** zikredildi; fâ’nın fethi ve râ’nın sükûnu ile; Bedir’e yürüdüğünde Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geçtiği bir vadidir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ش * * الفِرَاشُ * واحد * الفُرُشِ * وقد يكنى به عن المرأة و * فَرَشَ * الشيء يفرشه بالضم * فِرَاشا * بالكسر بسطه و * الفَرْشُ * بوزن العرش * المَفْرُوشُ * من متاع البيت وهو أيضا صغار الإبل ومنه قوله تعالى ﴿حمولة وفرشا﴾ قال الفراء ولم أسمع له بجمع قال ويحتمل أن يكون مصدرا سمي به من قولهم * فَرَشَها * الله * فَرْاً * أي بثها بثا و * افْتَرَشَ * الشيء انبسط و * افْتَرَشَهُ * وطئه و * افْتَرَشَ * ذراعيه بسكهما على الأرض و * تَفْرِيشُ * الدار تبليطها و * فَرَاشَةُ * القفل بالتخفيف ما ينشب فيه يقال أقفل فافرش و * الفَرَاشةُ * التي تطير وتتهافت في السراج وفي لامثل أطيش من فراشة والجمع * فَرَاشٌ

##### Türkçe

* ف ر ش * **الفِرَاشُ**: **الفُرُشِ**’ün tekilidir. Bununla kadından da kinaye edilir. **فَرَشَ** şeyi, (muzârîsi) yefruşuhu (ضمة ile); **فِرَاشا** (kesra ile): onu yaydı/serdi. **الفَرْشُ** (arş vezninde): ev eşyasından **المَفْرُوشُ** (serilmiş olan)dır; o aynı zamanda develerin küçükleridir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿حمولة وفرشا﴾. el-Ferrâ dedi: “Onun için bir cem‘ işitmedim.” Dedi: “Ve muhtemeldir ki o bir masdar olsun; onunla adlandırılmıştır; onların ‘**فَرَشَها** Allah **فَرْاً**’ sözünden; yani onu yaydı yayma (saçma) ile.” **افْتَرَشَ** şey: yayıldı. **افْتَرَشَهُ**: onu çiğnedi. **افْتَرَشَ** iki kolunu: onları yere yapıştırarak (yere sererek). **تَفْرِيشُ** ev: onun döşenmesi/taşla kaplanmasıdır. **فَرَاشَةُ** kilidin (tahfîf ile): içine takılıp kalan şeydir; “أقفل فافرش” denir. **الفَرَاشةُ**: uçan ve kandilde düşüp duran (şey)dir. Ve meselde: “أطيش من فراشة” (faraşeden daha şaşkın). Cem‘i: **فَرَاشٌ**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَشَهُ
1 فَرَشَهُ ذ , (S, A, O, K,) aor. فَرُشَ , (S, O,) inf. n. فَرْشٌ (O, K) and فِرَاشٌ, (S, O, K,) He spread it; expanded it. (S, A, O, K.) You say, فَرَشتُ لَهُ فِرَاشًا and فَرَشْتُهُ فِرَاشًا (A, TA) and ↓ أَفْرَشْتُهُ (TA) ↓ and اِفْتَرَشْتُهُ (A) [I spread for him a bed: or the last signifies I spread it (namely a bed) for myself]. And فَرَشْتُ فُلَانًا I spread for such a one. (Lth.) And فَرَشَ فُلَانًا بِسَاطًا, inf. n. فَرْشٌ; and بساطا ↓ أَفْرَشَهُ; and بساطا ↓ فَرَّشَهُ, inf. n. تَفْرِيشٌ; He spread for such a one a carpet (IAar, K) in his entertainment. (IAar.) And ↓ فَرَّشَ الثَّوْبَ, inf. n. تَفْرِيشٌ; and ↓ افترشهُ; [He spread the garment, or piece of cloth: or the latter signifies he spread it for himself.] (TA.) And تَحْتَهُ تُرَابًا ↓ افترش or ثَوْبًا [He spread, or spread for himself, beneath him, dust, or a garment, or piece of cloth]. (A.) And الرَّمْلَ ↓ كُنْتُ أَفْتَرِشُ وَأَتَوَسَّدُ الحَجَرَ [I used to spread the sand for my bed, and make the stone my pillow]. (A, TA.) And ذِرَاعَيْهِ ↓ افترش, (A, TA,) and يَدَيْهِ, (TA,) He (a lion, and a wolf, and a dog, TA, or a beast of prey, A, TA) spread his fore legs upon the ground: (TA:) and the former phrase, he (a man, Msb, TA) spread his fore arms upon the ground, (S, K, TA,) in the same manner, not raising them from the ground; the doing of which in prostrating oneself in prayer, is forbidden: (TA:) or laid his fore arms upon the ground (Mgh, Msb) like a bed for himself. (Msb.) فَرْشٌ [as an inf. n. of which the verb is فُرِشَت, as is shown by an explanation of اـَقْعَادٌ in the S and L, and by the phrase مَفْرُوشَةُ الرِّجْلِ mentioned in the S and O and TA,] in the hind leg of a camel [and of a horse as is shown by the explanation above mentioned of اقعاد] signifies The being a little expanded; which is approved: (S, O, K:) when the width [between the shanks] is immoderate, so that the hock-joints knock together, which state is termed عَقَلٌ [inf. n. of عَقِلَ], it is disapproved: or, as some say, it signifies its not being erect nor much expanded. (S, O.) And فَرَشَ اللّٰهُ الفَرْشَ, (Fr, S,) inf. n. فَرْشٌ, (Fr, S, K,) means God spread abroad the young camels; syn. بَثَّ. (Fr, S, K. *) ― -b2- [Hence,] فَرَشَهُ أَمْرَهُ, (S,) or أَمْرًا, (K,) (tropical:) He made, or rendered, his states, or case, or affair, (S,) or a state, &c., (K,) ample, or free from straitness, to him; and laid it open to him, altogether; [as though he expanded it to him;] syn. أَوْسَعَهُ اـِيَّاهُ, (S, K,) and بَسَطَهُ لَهُ كُلَّهُ. (TA.) And in like manner the saying of 'Alee, فَرَشْتُكُمُ المَعْرُوفَ, is expl. by Ibn-Abi-l-Hadeed as signifying أَوْسَعْتُكُمْ اـِيَّاهُ [meaning (tropical:) I largely conferred upon you favour, or kindness]: but MF deems this strange. (TA.) You say also, فَرَشْتُهُ أَمْرِى (tropical:) I displayed, or laid open, to him my state, or case, or affair; [and so أَمْرِى ↓ أَفْرَشْتُهُ; (see an ex. voce بَاطِنٌ;)] syn. بَسَطْتُهُ لَهُ. (A.) [And agreeably with this explanation, probably, the saying of 'Alee mentioned above should be rendered in the opinion of MF.] ― -b3- [Hence also,] فُلَانٌ يَفْرُشُ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ (tropical:) [Such a one lays himself out for the service of men]; (A;) and نَفْسَهُ ↓ يَفْتَرِشُ لَهُمْ: (TA:) [or perhaps, makes himself like a victim for them: (see مُتَفَرِّشٌ, below:) for you say, فَرَشَهُ لِلذَّبْحِ, or ↓ أَفْرَشَهُ, (which latter form is mentioned by Freytag in his Lexicon, but without any indication of the authority,) meaning, (assumed tropical:) he threw him down (namely a beast) for slaughter: (see فَرْشٌ, below:)] and ↓ افترشهُ (tropical:) he prostrated him, and got upon him: (A:) or (tropical:) he overcame him, (meaning another man,) and prostrated him, (O, K, TA,) and got upon him. (TA.) ― -b4- فَرَشَ المَكَانَ, aor. فَرُشَ and فَرِشَ , inf. n. فَرْشٌ, means He spread the place [with carpets or the like]; as also ↓ افرشهُ, and ↓ فرّشهُ. (Msb.) And الدَّارَ ↓ فرّش, inf. n. تَفْرِيشٌ, He paved the house; (Lth, S, K;) he spread in the house baked bricks, or broad and thin stones. (Az, TA.) ― -b5- هٰذَا فِرَاشٌ يَفْرُشُكَ [This is a bed sufficiently large for thee] is like the saying هٰذِهِ شَمْلَةٌ تَشْمَلُكَ i. e. تَسَعُكَ. (TA in art. شمل.) -A2- فرش عَنْهُ [app. فَرَشَ] He desired, and prepared himself for, it, or him. (TA.) -A3- And فَرَشَ, aor. فَرُشَ , (O, TA,) inf. n. فَرْشٌ, (O, K, TA,) He lied: (O, K, * TA:) one says, كَمْ تَفْرُشُ i. e. [How long] wilt thou lie? (O, TA.)

2 فَرَّشَ see 1, in four places; two near the beginning and two near the end. -A2- فرّش الزَّرْعُ, inf. n. تَفْرِيشٌ, (tropical:) The seed-produce spread itself (S, A, TA) upon the surface of the earth. (TA.) You say, فَرَّخَ الزَّرْعُ وَفَرَّشَ (tropical:) [The seed-produce put forth its shoots, and spread itself upon the surface of the earth]. (A.) And the latter of these two verbs is also like the former [in signification]. (TA.) ― -b2- فرّش الطَّائِرُ, (A, K,) inf. n. as above; (K;) and ↓ تفرّش; (S, A, K;) (tropical:) The bird expanded and flapped its wings, (S, A, K, * TA,) عَلَى شَىْءٍ over a thing, (A, K, TA,) without alighting: (A, TA:) and ↓ the latter verb, it (a young locust) spread its wings. (Mgh.)

4 أَفْرَشَ see 1, in five places. -A2- افرشهُ also signifies (tropical:) He spoke evil of him; or did so in his absence: (IAar, A, * O, K, TA:) and they say, أَفْرَشْتَ فِى عِرْضِى (tropical:) [Thou spakest evil of me; &c.]. (TA.) [See افترش عِرْضَهُ.] -A3- And (assumed tropical:) He made it thin; or thin, and fine in the edge; namely, a sword. (O, K.) -A4- افرش الشَّجَرُ (tropical:) The trees put forth branches; syn. أَغْصَنَ. (A, TA.) ― -b2- افرش عَنْهُ (tropical:) He, or it, left him, or quitted him. (S, A, K.) You say, ضَرَبَهُ فَمَا أَفْرَشَ عَنْهُ حَتَّى قَتَلَهُ (tropical:) He beat him, or smote him, and left him not until he slew him. (A, * TA.) And افرش عَنْهُمُ المَوْتُ (tropical:) Death quitted them; became withdrawn from them. (IAar, O.) -A5- افرشت said of a mare, (assumed tropical:) She desired to be covered. (O.) -A6- افرشهُ [from فَرْشٌ signifying “ young camels ”] He gave him young camels, (O, K,) small or large. (O.) ― -b2- And افرش [app. أَفْرَشَ, or perhaps أُشْرِفَ,] He (a man) became a possessor of فرش [app. فَرْش, and meaning young camels]. (IKtt, TA.) -A7- And افرش said of a place, It abounded with فَرَاش, (O, K, TA,) i. e., [app., moths, or butterflies, and, as being the cause thereof,] seed-produce. (TA.) -A8- أَقْفَلَ فَأَفْرَشَ [He locked, and made fast by means of the catch, or catches, (فَرَاشَة, or فَرَاش, which see below,) of the lock]. (S, TA.)

5 تَفَرَّشَ see 2, last sentence, in two places.

7 اـِنْفَرَشَ see 8, last signification.

8 اـِفْتَرَشَ see 1, first quarter, in five places; and latter half, in two places. ― -b2- افترش لِسَانَهُ [lit.] He expanded his tongue: (S:) i. e. (tropical:) he spoke in whatsoever manner he desired. (S, A, K.) ― -b3- افترشهُ (tropical:) He trod upon him or it: (S, K, TA:) [as though he made him or it a carpet or a bed:] from الفَرْشُ and الفِرَاشُ. (TA.) ― -b4- [Hence,] افترش الطَّرِيقَ (tropical:) He went, or travelled, along the road. (TA.) ― -b5- [Hence also,] افترش امْرَأَةً (assumed tropical:) He compressed a woman. (TA.) ― -b6- And (assumed tropical:) He took to wife a woman. (O.) One says, افترش كَرِيمَةً (assumed tropical:) He took to wife a female of high birth. (TA.) ― -b7- [Hence also,] افترش عِرْضَهُ lit. He made his honour as a bed for himself to tread upon; (O, TA;) i. e., (tropical:) he treated his honour as a thing which it was allowable to attack, by speaking evil of him. (O, K, TA.) [See also 4, second sentence.] ― -b8- And اِفْتَرَشَتْنَا السَّمآءٌ بِالمَطَرِ (tropical:) The sky assailed us with rain. (A, * O.) ― -b9- And افترش المَالَ (tropical:) He took the مال [i. e. property, or cattle, &c.,] wrongfully, or by force. (K, TA.) ― -b10- And افترش أَثَرَهُ (tropical:) He followed his footsteps; he tracked him. (A, O, K.) -A2- اِفْتَرَشَ [in one of my copies of the S, اُفْتُرِشَ, which is also allowable, as the verb in the act. form is trans. as well as intrans.,] It became spread, or expanded; (S, K, TA;) as also ↓ انفرش; said of a garment or the like. (TA.)

فَرْشٌ
فَرْشٌ ذ [an inf. n. of 1, q. v. passim. ― -b2- Also, used in the sense of a pass. part. n. in which the quality of a subst. is predominant,] What is spread, of household furniture, (S, K,) [such as carpets and mattresses and the like. See also فِرَاشٌ.] ― -b3- (tropical:) Seed-produce when it spreads itself (S, K, TA) upon the ground: (TA:) in [some of] the copies of the K, instead of اـِذَا فَرَّشَ, which is the right reading, we find اذا فُرِشَ: accord. to some, the word signifies seed-produce when it has become three-leaved, or four-leaved. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) A place abounding with plants or herbage. (O, K.) ― -b5- (tropical:) A wide, or spacious, plain, or tract of land, or place: (S, K, TA:) or land that is plain, or even, and soft, and unobstructed by mountains: (TA:) or a depressed tract of land in which are trees of the kinds called عُرْفُط and سَلَم, (IAar, O,) which cause the mouths of the camels that eat them to become relaxed. (O.) [Hence, app., the saying,] مِنَ العَرْشِ اـِلَى الفَرْشِ, meaning, [From the highest sphere, or the empyrean, to] the earth. (A in art. عرش.) ― -b6- (assumed tropical:) A collection of trees of the kind called عِضَاه: and a round plot of trees of the kind called طَلْح. (TA.) ― -b7- (tropical:) Shrubs, or small trees: (Lth, A, K:) and small fire-wood. (Lth, K.) ― -b8- (tropical:) Young camels; or the young of camels; (Fr, S, A, * K;) and ↓ فَرِيشٌ is said to have this meaning; but accord. to Aboo-Bekr, erroneously: (TA:) so the former signifies in the Kur vi. 143: (S, K:) Fr says, I have heard no pl. of it: and he adds, that it may here be an inf. n. used as a subst., from the saying, فَرَشَهَا اللّٰهُ فَرْشًا, meaning, بَثَّهَا بَثًّا: [see 1:] (S, TA:) but it is said in the K that in all of the above-mentioned senses that are assigned to it in that work, it has no sing.; meaning that it is used alike as sing. and pl.: (TA:) and bulls or cows: and sheep or goats: (K:) so accord. to some of the expositors of the Kur: (TA:) and such as are fit for nothing but slaughter, (K, TA,) of camels, and of bulls or cows, and of sheep or goats; as some say: (TA:) or such as is thrown down (يُفْرَشُ, i. e., يُلْقَى,) for slaughter, of the young of camels, and bulls or cows, and sheep or goats; used alike as sing. and pl.: (Mgh:) and فَرْشُ الاـِبِلِ also signifies old camels. (Th, TA.)

فَرْشَةٌ
فَرْشَةٌ ذ A track, somewhat depressed, extending to the distance [of the journey] of a day and a night, and the like thereof, and only in land that is wide and level and like the [desert termed] صَحْرَآء: pl. فُرُوشٌ. (AHn, TA.)

فِرْشَةٌ
فِرْشَةٌ ذ Form; appearance; garb; or the like; syn. هَيْئَةٌ: so in the saying, هُوَ حَسَنُ الفِرْشَةِ [He is goodly in form, &c.]. (O, K.)

فَرْشِىٌّ
فَرْشِىٌّ ذ A seller of فَرْش [meaning household furniture such as carpets and mattresses and the like]. (TA.)

فَرَاشٌ
فَرَاشٌ ذ [Moths, and the like, that fly into the flame of a lamp &c.;] the flying things (S, TA) that fall one after another into the lamp, or lighted wick, (S, K, TA,) to burn themselves: (TA:) [and accord. to modern usage, butterflies also:] a pl., [or rather a coll. gen. n.,] of which the sing. [or n. un.] is ↓ with ة: (S, K:) the former mentioned in the Kur ci. 3: (TA:) or the former signifies what one sees, resembling small gnats, falling, one after another, into the fire: (Zj:) or young locusts, when their wings grow, (Fr, Mgh, Jel,) and they spread them forth, (Mgh,) and mount, one upon another: (Fr, Mgh:) and silk-worms; app. so called because they become like these when they come forth from the cocoon. (Mgh.) It is said in a prov., ↓ أَطْيَشُ مِنْ فَرَاشَةٍ [More light, or unsteady, or light-witted, than a moth that flies into the flame of the lamp]. (S.) And ↓ فَرَاشَةٌ is used to signify (tropical:) A man who is light (A, K) in head; (A, TA;) light-witted, or unsteady; (TA;) such being likened to the فراشة of the lamp, in respect of lightness, or unsteadiness, and contemptibleness. (A, * TA.) -A2- Also Thin pieces of bone, such as fly off from any bone when it is struck: or any crusts, or coverings, that are upon bone, exclusive of the flesh: or the bone of the eyebrow: or what is thin, of the bone of the head: or the bones that come forth from the head of a man when it is broken: (TA:) or فَرَاشُ الرَّأْسِ signifies certain thin bones that are next to the bone that covers the brain: (S, TA:) and ↓ فَرَاشَةٌ, any thin bone: (S, K:) and الرَّأْسِ ↓ فَرَاشَةُ, the thin bones, or pieces of bone, of the head, such as fly off in consequence of a blow. (TA.) ― -b2- Also, فَرَاشُ الظَّهْرِ The place where the upper parts of the ribs are infixed in [the spine of] the back. (TA.) ― -b3- And الفَرَاشَانِ The two extremities of the haunches, in [or at] the نُقْرَة, q. v. (TA.) ― -b4- And The parts of the upper portions (فُرُوع) of the two shoulder-blades that rise towards the base of the neck and the even part of the back. (AO, O.) ― -b5- And Two veins, green, or of a dark, or an ashy, dust-colour, (أَخْضَرَانِ,) beneath the tongue. (En-Nadr, O, K. * [In the last of these, this signification and the next are erroneously assigned to the sing. word. See also الفِرَاشُ.]) ― -b6- Also, (TA,) or فَرَاشَا اللِّجَامِ (En-Nadr, O,) or ↓ فَرَاشَتَاهُ, (IDrd in his Book on the Saddle and Bridle,) The two iron things with which are made fast the check-straps of the headstall. (En-Nadr, O, K.) ― -b7- And فَرَاشٌ and ↓ فَرَاشَةٌ also signify The edge of anything. (Aboo-Sa'eed, in TA, art. نسر.) -A3- And The former, Mud that has dried, after the water, upon the ground. (S, O, K.) ― -b2- And it is said to signify A little water in pools left by torrents: n. un. ↓ فَرَاشَةٌ [q. v.]. (TA.) ― -b3- And [Little] bubbles (حَبَب) upon the surface of [the beverage called] نَبِيذ: (S, O, K:) and likewise of the water of sweat: (S, * L:) or a little sweat: so says IAar. (L.) -A4- فَرَاشُ قُفْلٍ signifies The مَنَاشِب [or catches] of a lock; [app. meaning the little pins which fall into corresponding holes in the bolt of the Arabian wooden lock of a door, (which see figured and described in the Introduction to my work on the Modern Egyptians,) when it is pushed into the hole or staple of the door-post, preventing its being drawn back until they are raised by the key, which has small pins, made to correspond with the holes, so that, being introduced into these, they push up the catching pins:] n. un. ↓ with ة: (A 'Obeyd, TA:) or قُفْلٍ ↓ فَرَاشَةُ signifies what catches, or sticks fast, in a lock; (S, K;) [or, as expl. in the Arabic Dictionary of Farhلt, what enters into a lock and makes it fast;] meaning its teeth; (TK;) [which are the little pins described above:] the word is thought by IDrd to be not Arabic: or, thus applied, it is from the same word as signifying “ a thin bone, ” because of the thinness of the فراشة of the lock. (TA.)

فِرَاشٌ
فِرَاشٌ ذ A thing that is spread (Mgh, K) upon the ground: (Mgh:) a thing that is spread for one to sit or lie upon; in which sense it is used in the Kur ii. 20: (TA:) and particularly, a bed, upon which one sleeps: (AA, Mgh:) pl. [of pauc.] أَفْرِشَةٌ (TA) and [of mult.] فُرُشٌ, (S, K,) for which one may say, in the dial. of the Benoo-Temeem, فُرْشٌ. (Sb.) [See also فَرْشٌ: and see what is quoted below from a trad.] ― -b2- Hence, (TA,) (tropical:) A man's wife; (AA, S, O, K;) as also اـِزَارٌ and لِحَافٌ: (O, TA:) pl. فُرُشٌ; so used, accord. to some, in the Kur lvi. 33. (K.) ― -b3- Also (tropical:) A woman's husband: (AA, Er-Rلghib:) and a female slave's master, or owner. (TA.) So, accord. to some, in the words of a trad., الوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلعَاهِرِ الحَجَرُ, meaning The child is for the husband; (Er-Rلghib, TA;) or for the master of the bed, who is the husband, or the owner of the woman; (Mgh, TA;) or for the bed, so that there is no ellipsis; (TA;) and for the adulterer, or fornicator, shall be stones, like as you say he shall have dust, meaning, nothing; i. e., he shall have no right of relationship; or, accord. to some, stoning. (Mgh.) [See also عَاهِرٌ.] ― -b4- (assumed tropical:) The nest of a bird. (O, K, * TA.) ― -b5- (assumed tropical:) A house, or tent. (AA.) ― -b6- And الفِرَاشُ signifies The place against which the tongue goes in the furthest, or innermost, part of the mouth; (AA, O, K, TA;) or, as some say, in the lower part of the حَنَك [which word app. here, as it often does, means the palate]: or فِرَاشُ اللِّسَانِ signifies the portion of skin (الجِلْدَةُ [to which is here added الشَّنَّآء, app. a mistranscription which I am unable to rectify,] that covers the bases of the upper teeth. (TA. [In the TA voce مَحَارَةُ, in art. حور, q. v., q. v., it is written الفِرَاشَةُ.])

فَرِيشٌ
فَرِيشٌ ذ A plant, or herbage, that becomes spread upon the ground, not standing up upon a stem. (TA.) [See also مُفَرِّشٌ.] ― -b2- And (assumed tropical:) A girl, or young woman, compressed by a man; (O, K; *) an instance of فَعِيلٌ from اِفْتَعَلَ; (O;) [being from اِفْتَرَشَ;] but not heard by Az on any other authority than that of Lth. (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) An Arabian Bull [or perhaps it is properly an epithet applied to that animal as meaning] having no hump: (TA:) [see also مُفَرَّشٌ as applied to a camel:] or فِرَاشٌ, which is pl. of فَرِيشٌ, signifies a sort of oxen, between the دِرَاب and عِرَاب having small humps, and their اعياب [a mistranscription for أَغْبَاب, i. e. dewlaps, pl. of غَبَبٌ,] are flaccid, or pendulous. (TA voce دَرَبَانِيَّةٌ.) ― -b4- Also (tropical:) A mare, (As, O, K,) or any solid-hoofed animal, (S,) seven days, (As, S, K,) or seven nights, (O,) after her having foaled; (As, S, O, K, TA;) which is the best of times for putting a burden upon her: (O, K:) and that has recently brought forth; (O, K, TA;) so says Kt; like the نُفَسَآ of women; or like the مُعْوِذ of she-camels: (TA:) pl. فَرَائِشُ. (S, O, K.) ― -b5- See also فَرْشٌ, latter half.

فَرَاشَةٌ
فَرَاشَةٌ ذ : see فَرَاشٌ, in ten places. -A2- Also (tropical:) A small quantity of water: (A, O, K, TA:) one says, لَمْ يَبْقَ فِى الاـِنَآءِ اـِلَّا فَرَاشَةٌ [There remained not in the vessel save a small quantity of water]. (O, TA.) And A small quantity of water remaining in pools left by torrents, the ground beneath which is seen, by reason of its clearness: and some say, a place where water collects and remains in a smooth, or hard and smooth, rock. (TA.) -A3- And Great stones, like mill-stones, which are laid first [as a foundation] and upon which is then built a تَرْكِيب, i. e. an enclosure for palm-trees. (TA.) -A4- And الفَرَاشَتَانِ signifies Two cartilages near, or by, the لَهَاة [which generally means the uvula; but also, the arches, or pillars, of the soft palate; or the furthest part of the mouth]. (TA.)

فَرَّاشٌ
فَرَّاشٌ ذ One who spreads the carpets and similar furniture [such as beds, or mattresses, and the like, and keeps them in order: app. a post-classical word: fem. with ة]. (KL.)

مِفْرَشٌ
مِفْرَشٌ ذ A thing resembling the شَاذَكُونَة [a kind of thick quilted stuff made in El-Yemen]; (O, K;) i. e. a thing that is put upon the صُفَّة [or covering next the saddle] to sit upon; (TA;) as also ↓ مِفْرَشَةٌ: (A, TA:) or the latter is smaller than the former, (O, K,) and is put upon the صُفَّة of the camel's saddle, (A,) or upon the camel's saddle [itself], to sit upon: (O, K:) [pl. مَفَارِشُ.] ― -b2- [Hence,] مَفَارِشُ is applied to signify (tropical:) Women, or wives. (A, TA.) One says, فُلَانٌ كَرِيمُ المَفَارِشِ (tropical:) Such a one is a person who has highborn wives or women; (A;) or who takes as his wives high-born women. (S, O, K.) One says also of a man who has never married, اـِنَّهُ لَهَالِكُ المِفْرَشِ, meaning (assumed tropical:) Verily his life has passed away lost. (TA.) And هُلْكُ المَفَارِشِ is said to mean (assumed tropical:) Persons who will not die upon their beds, and will not die otherwise than by slaughter. (TA.)

مِفْرَشَةٌ
مِفْرَشَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

جَمَلٌ مُفَرَّشٌ
جَمَلٌ مُفَرَّشٌ ذ , (O, K,) [and] ↓ جَمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرْضِ, (T, TA,) or الظَّهْرِ ↓ مُفْتَرَشُ, (A, TA,) (tropical:) A camel having no hump. (T, A, O, K, TA.) [See also فَرِيشٌ.] And الظَّهْرِ ↓ أَكَمَةٌ مُفْتَرِشَةُ, (S, TA,) or الظهر ↓ مُفْتَرَشَةُ, (as in one of my copies of the S and in a copy of the A,) (tropical:) A flat-topped [hill, or eminence, of the kind termed] اكمة. (S, A, TA.)

مُفَرِّشٌ
مُفَرِّشٌ ذ Seed-produce spreading itself (S, K, TA) upon the ground. (TA.) [See also فَرِيشٌ.] ― -b2- شَجَّةٌ مُفَرِّشَةٌ A wound of the head that reaches to the فَرَاش [q. v.]; as also ↓ مُفْتَرِشَةٌ: (L:) or that cracks the bone but does not crush. (S, O, K.)

مَفْرُوشَةُ الرِّجْلِ
مَفْرُوشَةُ الرِّجْلِ ذ (S, O, TA) applied to a she-camel, (TA,) Having what is termed فَرْشٌ in the kind leg; (thus, by implication, in the S and O; [see 1;]) or having a [certain] bending in the kind leg. (TA.)

مُفْتَرَشٌ
مُفْتَرَشٌ ذ ; and its fem., with ة: see مُفَرَّشٌ.

مُفْتَرِشٌ
مُفْتَرِشٌ ذ ; and its fem., with ة: see مُفَرَّشٌ: ― -b2- and for the latter, see also مُفَرِّشٌ.

فُلَانٌ مُتَفَرِّشٌ لِلنَّاسِ
فُلَانٌ مُتَفَرِّشٌ لِلنَّاسِ ذ (tropical:) Such a one is a person who lays himself out for the service of men, or makes himself like a victim for them, (يَفْرُشُ لَهُمْ نَفْسَهُ,) in kindness for them. (A.) And فُلَانٌ كَرِيمٌ مُتَفَرِّشٌ لِأَصْحَابِهِ (tropical:) Such a one is a generous person, who lays himself out for the service of his companions, &c.; expl. by the words يَفْتَرِشُ نَفْسَهُ لَهُمْ. (TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَشَ
فَرَشَ I ,  U ( n. ac. فَرْش 1 ,  فِرَاْش 23 ),
a.  Spread, spread out; expanded.

b.  Disclosed.

c.  Facilitated, rendered easy for.

d.  Paved ( house ).

e.  Laid down for ( carpet ).

f.  U ( n. ac. فَرْش 1 ), Lied.

g.  [ coll. ], Furnished; carpeted.

فَرَّشَ
فَرَّشَ II ,
a.  see I (a) , ( d ).

c.  Flapped,   extended, expanded ( its wings; bird ).

d.  Put forth leaves.

e.  [ coll. ], Came out of its chrysalis ( silk-worm ).

أَفْرَشَ
أَفْرَشَ IV ,
a.  see I (d) , ( e ).

c.  Threw down ( to kill ).

d.  Provided with a dowry; gave in marriage.

e.  Sharpened; wounded ( sword ).

f.  [ 'An ], Quitted.

g.  Abounded in butterflies ( place ).

تَفَرَّشَ
تَفَرَّشَ V ,
a.  see II (b) .

اِنْفَرَشَ
اِنْفَرَشَ VII ,
a.  see VIII (b) .

اِفْتَرَشَ
اِفْتَرَشَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  Was spread out.

c.  Trod upon; compressed.

d.  Tested ( honour ).

e.  Married.

f.  Took by force ( wealth ).

g.  Tracked.

فَرْش
فَرْش 1 ,
a.  Furniture; carpets.

b.  Seed-produce.

c.  Wide, spacious ( land ).

d.  Small trees, shrubs.

e.  Cattle ( fit only for slaughter ).

فَرْشَة
فَرْشَة 1t
a.  [ coll. ],  see 23 (a) .

فِرْشَة
فِرْشَة 2t ,
a.  Feature; form; appearance.

فُرْشَة
فُرْشَة 3t
a.  [ coll. ], Brush ( clothes ).

مِفْرَش
مِفْرَش 20 , ( pl. مَفَاْرِشُ 44 ),
a.  Quilted stuff.

b.  Wife.

مِفْرَشَة
مِفْرَشَة 20t ,
a.  see 20 (a) .

فَرَاْش
فَرَاْش 22 ,
a.  Dry mud or clay.

b.  Bubbles ( of wine ).

c.  Cheekstrap ( of the bridle ).

d.  [ coll. ], Millwheel.

e.  Light; slight.

f.  Splinters. - ( فَرَاْشَة 22t ), ( pl. فَرَاْش 22 ), Moth; butterfly.

فِرَاْش
فِرَاْش 23 , ( pl. فُرُش 10 ,  أَفْرِشَة 15t ),
a.  Bed; mattress.

b.  Bird's nest.

c.  Wife.

d.  House; tent.

فَرِيْش
فَرِيْش 25 , ( pl. فَرَاْئِشُ 46 ),
a.  Compressed ( female ),

b.  Spread out ( plants ).

فَرَّاْش
فَرَّاْش 28 ,
a.  Upholsterer.

b.  Valet.

فَرڤشَ
N. P. فَرڤشَ I ,
a.  Spread out, extended.

b.  Furnished.

فَرَّشَ
N. P. فَرَّشَ II ,
a.  Humpless ( camel ); flat-topped ( hill ).

اِفْتَرَشَ
N. Ag. اِفْتَرَشَ VIII ,
a.  see N. P. فَرَّشَ II ,

فُرْشَاة
فُرْشَاة
a.  [ coll. ],  see 3t .

##### Türkçe

**فَرَشَ**
**فَرَشَ** I , U (n. ac. **فَرْش** 1 , **فِرَاْش** 23),
a. Yaydı, yaydı; genişletti.

b. Açığa vurdu.

c. Kolaylaştırdı, için kolay kıldı.

d. (Evi) döşedi.

e. (Halıyı) serdi.

f. U (n. ac. **فَرْش** 1), yattı.

g. [topl.], döşedi; halı serdi.

**فَرَّشَ**
**فَرَّشَ** II,
a. I (a), (d)’ye bak.

c. (Kanatlarını; kuş) çırptı, açtı, genişletti.

d. Yaprak çıkardı.

e. [topl.], (ipek-böceği) kozasından çıktı.

**أَفْرَشَ**
**أَفْرَشَ** IV,
a. I (d), (e)’ye bak.

c. (Öldürmek için) yere serdi.

d. Çeyizle donattı; evlendirdi.

e. Biledi; yaraladı (kılıç).

f. [‘An], terk etti.

g. (Yer) kelebekçe bol oldu.

**تَفَرَّشَ**
**تَفَرَّشَ** V,
a. II (b)’ye bak.

**اِنْفَرَشَ**
**اِنْفَرَشَ** VII,
a. VIII (b)’ye bak.

**اِفْتَرَشَ**
**اِفْتَرَشَ** VIII,
a. I (a)’ya bak.

b. Yayılmış oldu.

c. Üzerine bastı; sıkıştırdı.

d. (Şerefi) sınadı.

e. Evlendi.

f. (Malı) zorla aldı.

g. İz sürdü.

**فَرْش**
**فَرْش** 1,
a. Döşeme eşyası; halılar.

b. Tohum mahsulü.

c. Geniş, ferah (arazi).

d. Küçük ağaçlar, çalılar.

e. (Yalnız kesime elverişli) sığır.

**فَرْشَة**
**فَرْشَة** 1t
a. [topl.], 23 (a)’ya bak.

**فِرْشَة**
**فِرْشَة** 2t,
a. Özellik; şekil; görünüş.

**فُرْشَة**
**فُرْشَة** 3t
a. [topl.], (elbiseler için) fırça.

**مِفْرَش**
**مِفْرَش** 20, (pl. **مَفَاْرِشُ** 44),
a. Kapitone şey.

b. Eş.

**مِفْرَشَة**
**مِفْرَشَة** 20t,
a. 20 (a)’ya bak.

**فَرَاْش**
**فَرَاْش** 22,
a. Kuru çamur veya kil.

b. (Şarabın) kabarcıkları.

c. (Dizginin) yanak kayışı.

d. [topl.], değirmen çarkı.

e. Hafif; az.

f. Kıymıklar. – (**فَرَاْشَة** 22t), (pl. **فَرَاْش** 22), güve; kelebek.

**فِرَاْش**
**فِرَاْش** 23, (pl. **فُرُش** 10, **أَفْرِشَة** 15t),
a. Yatak; döşek.

b. Kuş yuvası.

c. Eş.

d. Ev; çadır.

**فَرِيْش**
**فَرِيْش** 25, (pl. **فَرَاْئِشُ** 46),
a. Sıkıştırılmış (dişi),

b. Yayılmış (bitkiler).

**فَرَّاْش**
**فَرَّاْش** 28,
a. Döşemeci.

b. Uşak.

**فَرڤشَ**
N. P. **فَرڤشَ** I,
a. Yaydı, uzattı.

b. Döşedi.

**فَرَّشَ**
N. P. **فَرَّشَ** II,
a. Hörgüçsüz (deve); tepesi düz (tepe).

**اِفْتَرَشَ**
N. Ag. **اِفْتَرَشَ** VIII,
a. N. P. **فَرَّشَ** II’ye bak,

**فُرْشَاة**
**فُرْشَاة**
a. [topl.], 3t’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فرش
فَرَشَ - يَفْرِشُ (فَرَشَ - يَفْرُشُ) - فَرْش - فِراش - فُرُش - فَرَاشَة - فَرَاشات - فَرَاش
فَرَشَ - يَفْرِشُ (فَرَشَ - يَفْرُشُ)+ كائن + شيئاً: يمد الشيء ويبسطه ليصلح للجلوس والاضطجاع: يمد ويبسط شيئاً تحته من متاع أو ثوب أو ما شابه ليجعله متكأ أو فراشاً أو بساطاً يريح جسده حين يستلقي، ويمنع عنه أذى الأرض من حجارة وحصى وأشواك وما شابه
فَرْش: اسم فعل " فَرَشَ - يَفْرِشُ ": وهي كذلك بمعنى  مفعول: ما " يُفْرَش" من ثوب أو فراش أو أريكة
فِراش:على وزن "فـِعال " اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " فَرَشَ - يَفْرِشُ ": ما يُفْرَش
فُرُش: جمع " فِراش"
فَراشة: الدابة الحشرة المعروفة: ويبدو أنها سميت بهذا الاسم لأنها تفرش أجنحتها: تمدها وتبسطها، والأجنحة مخملية ناعمة كالفرش المخملي
فراشات: جمع " فـَراشة "
فَراش: جمع " فَراشات ": اسم جنس الفَراش
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفرش والتأثيث والراحة تحت كائن "، وهي:
أَرِكَ - يَأْرُكُ (أَرِكَ - يَأْرِكُ)، فَرَشَ - يَفْرِشُ (فَرَشَ - يَفْرُشُ)، مَهَدَ - يَمْهَدُ، أَثَّ - يَئِثُّ (أَثَّ - يَؤُثُّ)، أرِضَ - يَأرَضُ، نَمْرَقَ - يُنَمْرِقُ
فَرَشَ
 	﴿والأرض فرشناها فنعم الماهدون (48)﴾ الذاريات
فَرْشاً
 ﴿ومن الأنعام حمولة وفرشا كلوا مما رزقكم الله ولا تتبعوا خطوات الشيطان إنه لكم عدو مبين(142)﴾ الأنعام
فِراش - فُرُش
 ﴿متكئين على فرش بطائنها من إستبرق وجنى الجنتين دان(54)﴾ الرحمن ﴿وفرش مرفوعة (34)﴾ الواقعة
 	﴿الذي جعل لكم الأرض فراشا والسماء بناء وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم فلا تجعلوا لله أندادا وأنتم تعلمون (22)﴾ البقرة ﴿والأرض فرشناها فنعم الماهدون (48)﴾ الذاريات
فَراش
 ﴿يوم يكون الناس كالفراش المبثوث(4)﴾ القارعة
مختار الصحاح
● [فرش] ف ر ش: الفِرَاشُ واحد الفُرُشِ وقد يكنى به عن المرأة و فَرَشَ الشيء يفرشه بالضم فِرَاشا بالكسر بسطه و الفَرْشُ بوزن العرش المَفْرُوشُ من متاع البيت وهو أيضا صغار الإبل ومنه قوله تعالى ﴿حمولة وفرشا﴾ قال الفراء ولم أسمع له بجمع قال ويحتمل أن يكون مصدرا سمي به من قولهم فَرَشَها الله فَرْاً أي بثها بثا و افْتَرَشَ الشيء انبسط و افْتَرَشَهُ وطئه و افْتَرَشَ ذراعيه بسكهما على الأرض و تَفْرِيشُ الدار تبليطها و فَرَاشَةُ القفل بالتخفيف ما ينشب فيه يقال أقفل فافرش و الفَرَاشةُ التي تطير وتتهافت في السراج وفي لامثل أطيش من فراشة والجمع فَرَاشٌ
الراغب
فرش
- الفرش: بسط الثياب، ويقال للمفروش: فرش وفراش. قال تعالى: }الذي جعل لكم الأرض فراشا﴿[البقرة/22]، أي: ذللها ولم يجعلها ناتئة لا يمكن الاستقرار عليها، والفراش جمعه: فرش. قال:﴾وفرش مرفوعة﴿[الواقعة/ 34]،﴾فرش بطائنها من إستبرق﴿[الرحمن/54]. والفرش: ما يفرش من الأنعام، أي: يركب، قال تعالى:﴾حمولة وفرشا﴿[الأنعام/142]، وكني بالفراش عن كل واحد من الزوجين، فقال النبي صلى الله عليه وسلم: (الولد للفراش) (قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (الولد للفراش، وللعاهر الحجر). جزء من حديث أخرجه البخاري في الأحكام 13/152؛ ومسلم في الرضاع (1457) ) وفلان كريم المفارش (انظر: الجمهرة 2/345؛ والمجمل 3/715)، أي: النساء. وأفرش الرجل صاحبه، أي: اغتابه وأساء القول فيه، وأفرش عنه: أقلع، والفراش: طير معروف، قال:﴾كالفراش المبثوث{ [القارعة/4]، وبه شبه فراشة القفل، والفراشة: الماء القليل في الإناء.
ملخص اللسان:
1.     فَرَشَ الشيء يفْرِشُه ويَفْرُشُه فَرْشاً وفَرَشَه فانْفَرَش  وافْتَرَشَه: بسَطَه وهو بسط  الفراش،
2.      وافْتَرشَ فلان تُراباً أَو ثوباً تحته
3.     والفَرْشُ:  المَفْروشُ من متاع البيت
4.     يقال فَرَّش فلان داره إِذا بلّطَها، قال أَبو منصور: وكذلك إِذا  بَسَطَ فيها الآجُرَّ والصَفِيحَ فقد فَرَّشَها. وتَفْرِيشُ الدار:  تَبْلِيطُها
5.     والافْتِراشُ، افْتِعالٌ: من الفَرْش  والفِراش. وافْتَرَشَه أَي وطِئَه. -
6.      والفُرُشُ والمَفارِشُ: النِّساءُ لأَنهن يُفتَرَشْن؛ قال أَبو كبير:  مِنْهُمْ ولا هُلْك المَفارِش عُزَّل  أَي النساء
7.     وافْتَرَشَ الرجل المرأَة للّذَّة.
8.     والفَريشُ: الجاريةُ  يَفْتَرِشُها الرجلُ.
9.     والفَرَاشُ: دوابُّ مثل البعوض تَطير، واحدتُها فَراشةٌ. والفرَاشةُ:  التي تَطير وتَهافَتُ في السِّراج، والجمع فَراشٌ.
لسان العرب
● - فرش: فَرَشَ الشيء يفْرِشُه ويَفْرُشُه فَرْشاً وفَرَشَه فانْفَرَش  وافْتَرَشَه: بسَطَه. الليث: الفَرْشُ مصدر فَرَشَ يَفْرِش ويفْرُش وهو بسط  الفراش، وافْتَرشَ فلان تُراباً أَو ثوباً تحته. وأَفْرَشَت الفرس إِذا  اسْتَأْتَتْ أَي طلبت أَن تُؤْتى. وافْتَرشَ فلان لسانَه: تكلم كيف شاء أَي  بسطه. وافْتَرشَ الأَسدُ والذئب ذراعيه: رَبَضَ عليهما ومدّهما؛ قال:  تَرى السِّرْحانَ مُفْتَرِشاً يَدَيه،  كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِه الصَّدِيعُ  وافتَرَشَ ذراعيه: بسطهما على الأَرض. وروي عن النبي، صلى اللَّه عليه  وسلم، أَنه نهى في الصلاة عن افتراش السبع، وهو أَن يَبْسُط ذراعيه في  السجود ولا يُقِلَّهما ويرْفَعَهما عن الأَرض إِذا سَجَد كما يَفْتَرشُ  الذئبُ والكلب ذراعيه ويبسطهما. والافْتِراشُ، افْتِعالٌ: من الفَرْش  والفِراش. وافْتَرَشَه أَي وطِئَه.  والفِراشُ: ما افْتُرِش، والجمع أَفْرِشةٌ وفُرُشٌ؛ سيبويه؛ وإِن شئت  خفَّفْت في لغة بني تميم. وقد يكنى بالفَرْش عن المرأَة.  والمِفْرَشةُ: الوِطاءُ الذي يُجْعل فوق الصُّفَّة. والفَرْشُ:  المَفْروشُ من متاع البيت. وقوله تعالى: الذي جعل لكم الأَرض فِراشاً؛ أَي وِطاءً  لم يَجْعلها حَزْنةً غَليظة لا يمكن الاستقرار عليها. ويقال: لَقِيَ  فلان فلاناً فافْتَرَشَه إِذا صرَعَه. والأَرض فِراشُ الأَنام، والفَرْشُ  الفضاءُ الواسع من الأَرض، وقيل: هي أَرض تَسْتوي وتَلِين وتَنْفَسِح عنها  الجبال.  الليث: يقال فَرَّش فلان داره إِذا بلّطَها، قال أَبو منصور: وكذلك إِذا  بَسَطَ فيها الآجُرَّ والصَفِيحَ فقد فَرَّشَها. وتَفْرِيشُ الدار:  تَبْلِيطُها. وجمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرض: لا سَنام له، وأَكمةٌ مُفْتَرِشةُ  الأَرض كذلك، وكلُّه من الفَرْشِ.  والفَرِيشُ: الثَوْرُ العربي الذي لا سنام له؛ قال طريح:  غُبْس خَنابِس كلّهنّ مُصَدّرٌ،  نَهْدُ الزُّبُّنّة كالفَرِيشِ شَتِيمُ  وفَرَشَه فِراشاً وأَفْرَشَه: فَرَشَه له. ابن الأَعرابي: فَرَشْتُ  زيداً بِساطاً وأَفْرَشْته وفَرَّشْته إِذا بَسَطت له بِساطاً في ضيافتِه،  وأَفْرَشْته إِذا أَعْطَبته فَرْشاً من الإِبل. الليث: فَرَشْت فلاناً أَي  فَرَشْت له، ويقال: فَرَشْتُه أَمْري أَي بسطته كلَّهُ، وفَرَشْت الشيء  أَفْرِشُه وأَفْرُشُه: بسطته. ويقال: فَرَشَه أَمْرَهي إِذا أَوسَعه إِياه  وبسَطه له.  والمِفْرَشُ: شيء كالشاذَكُونَة  (* الشاذكونة: ثياب مُضرَّبَة تعمل  باليمن «القاموس».). والمِفْرَشةُ: شيء يكون على الرحْل يَقعد عليها الرجل،  وهي أَصغرُ من المِفْرَش، والمِفْرَش أَكبرُ منه.  والفُرُشُ والمَفارِشُ: النِّساءُ لأَنهن يُفتَرَشْن؛ قال أَبو كبير:  مِنْهُمْ ولا هُلْك المَفارِش عُزَّل  أَي النساء، وافْتَرَشَ الرجل المرأَة للّذَّة. والفَريشُ: الجاريةُ  يَفْتَرِشُها الرجلُ. الليث: جارية فَرِشٌ قد افْتَرَشَها الرجل، فَعِيلٌ  جاء من افْتَعَل، قال أَبو منصور: ولم أَسمع جارية فَرِيش لغيره.  أَبو عمرو: الفِراش الزوج والفِراش المرأَة والفِراشُ ما يَنامان عليه  والفِراش البيت والفِراشُ عُشُّ الطائرِ؛ قال أَبو كبير الهذلي:  حتى انْتَهَيْتُ إِلى فِراش عَزِيزَةٍ  والفَراشُ: مَوْقِع اللسان في قعر الفمِ. وقوله تعالى: وفُرُشٍ  مَرْفُوعةٍ؛ قالوا: أَراد بالفُرُشِ نساءَ أَهل الجنة ذواتِ الفُرُشِ. يقال  لامرأَة الرجل: هي فِراشُه وإِزارُه ولِحافُه، وقوله مرفوعة رُفِعْن بالجَمال  عن نساء أَهلِ الدنيا، وكلُّ فاضلٍ رَفِيعٌ. وقوله، صلى اللَّه عليه  وسلم: الولدُ للفِراشِ ولِلْعاهِر الحجَرُ؛ معناه أَنه لمالك الفِراشِ وهو  الزوج والمَوْلى لأَنه يَفْتَرِشُها، هذا من مختصر الكلام كقوله عز وجل:  واسأَل القريةَ، يريد أَهلَ القريةِ. والمرأَة تسمى فِراشاً لأَن الرجل  يَفْتَرِشُها. ويقال: افْتَرَشَ القومُ الطريقَ إِذا سلكوه. وافْتَرشَ فلانٌ  كريمةَ فلانٍ فلم يُحْسنْ صحبتها إِذا تزوّجها. ويقال: فلانٌ كريمٌ  مُتَفَرِّشٌ لأَصحابه إِذا كان يَفْرُشُ نفسَه لهم. وفلان كريمُ المَفارِشِ  إِذا تزوّج كرائمَ النِّساء. والفَرِيشُ من الحافر: التي أَتى عليها من  نِتاجها سبعةُ أَيام واستحقت أَن تُضرَبَ، أَتاناً كانت أَو فَرَساً، وهو  على التشبيه بالفَرِيشِ من النساء، والجمع فَرائشُ؛ قال الشماخ:  راحَتْ يُقَحِّمُها ذو ازْملٍ وسَقَتْ  له الفَرائِشُ والسُّلْبُ القَيادِيدُ  الأَصمعي: فرسٌ فَرِيشٌ إِذا حُمِلَ عليها بعد النِّتاج بسبع.  والفَرِيشُ من ذوات الحافر: بمنزلة النُّفَساء من النساء إِذا طهُرت وبمنزلة  العُوذِ من النوق.  والفَرْشُ: الموضع الذي يكثر فيه النبات. والفَرْشُ: الزرع إِذا  فَرَّشَ. وفَرَشَ النباتُ فَرْشاً: انبسط على وجه الأَرض. والمُفَرِّشُ: الزرع  إِذا انبسط، وقد فَرَّشَ تَفْريشاً.  وفَراشُ اللسان: اللحمة التي تحته، وقيل: هي الجلدة الخَشْناء التي تلي  أُصولَ الأَسْنان العُلْيا، وقيل: الفَراشُ مَوْقع اللسان من أَسفل  الحَنَك، وقيل: الفَراشَتانِ بالهاء غُرْضُوفانِ عند اللَّهاة. وفَراشُ  الرأْس: عِظامٌ رِقاق تلي القِحْف. النضر: الفَراشانِ عِرْقان أَخْضران تحت  اللسان؛ وأَنشد يصف فرساً:  خَفِيف النَّعامةٍ ذُو مَيْعةٍ،  كَثِيف الفَراشةِ ناتي الصُّرَد  ابن شميل: فَراشا اللجامِ الحَديدتانِ اللتان يُرْبط بهما العذاران،  والعذَارانِ السَّيْرانِ اللذان يُجْمعان عند القَفا. ابن الأَعرابي:  الفَرْشُ الْكذِبُ، يقال: كَمْ تَفْرُش كَمْ  وفَراشُ الرأْس: طرائقُ دِقاق من القِحْف، وقيل: هو ما رَقَّ من عظْم  الهامة، وقيل: كلُّ رقيقٍ من عظمٍ فَراشَةٌ، وقيل: كل عظم ضُرب فطارت منه  عظامٌ رِقاقٌ فهي الفَراش، وقيل: كل قُشور تكون على العظْم دون اللحم،  وقيل: هي العِظامُ التي تخرج من رأْس الإِنسان إِذا شُجّ وكُسِر، وقيل: لا  تُسمى عِظامُ الرأْس فَراشاً حتى تتبيّن، الواحدة من كل ذلك فَراشةٌ.  والمُفَرِّشةُ والمُفْتَرِشةُ من الشِّجاجِ: التي تبلغ الفَراش. وفي حديث  مالك: في المُنَقِّلَةِ التي يَطيرُ فَراشُها خمسةَ عشرَ؛ المُنَقَّلَةُ من  الشِّجاج التي تُنَقِّلُ العظام. الأَصمعي: المُنَقِّلة من الشجاج هي  التي يخرج منها فَراشُ العظام وهي قشرة تكون على العظم دون اللحم؛ ومنه قول  النابغة:  ويَتْبَعُها منهمْ فَراشُ الحَواجِب  والفَراش: عظم الحاجب. ويقال: ضرَبه فأَطارَ فَراشَ رأْسه، وذلك إِذا  طارت العظام رِقاقاً من رأْسه. وكل رقيق من عظم أَو حديدٍ، فهو فَراشةٌ؛  وبه سميت فَراشةُ القُفل لرِقَّتِها. وفي حديث علي، كرم اللَّه وجهه:  ضَرْبٌ يَطِير منه فَراشُ الهامِ؛ الفَراشُ: عظام رقاق تلي قِحْف الرأْس.  الجوهري: المُفَرِّشةُ الشَّجّةُ التي تَصْدَع العظم ولا تَهْشِم،  والفَراشةُ: ما شخَص من فروع الكتفين فيما بين أَصْل العنق ومستوى الظهر وهما  فَراشا الكتفين. والفَراشَتان: طرَفا الوركين في النُّفْرة. وفَراشُ الظَّهْر:  مَشكّ أَعالي الضُّلُوع فيه. وفَراشُ القُفْل: مَناشِبُه، واحدتُها  فَراشة؛ حكاها أَبو عبيد؛ قال ابن دريد: لا أَحْسبها عربيّة. وكلُّ حديدةٍ  رقيقة: فَراشةٌ. وفَراشةُ القُفْل: ما يَنْشَبُ فيه. يقال: أَقْفَلَ  فأَفْرَشَ. وفَراشُ التَّبِيذ: الحَبَبُ الذي عليه.  والفَرْشُ: الزَّرْع إِذا صارت له ثلاثُ ورَقاتٍ وأَرْبعٌ. وفَرْشُ  الإِبِلِ وغيرِها: صِغارُها، الواحدُ والجمع في ذلك سواءٌ. قال الفراء: لم  أَسمع له بجمع، قال: ويحتمل أَن يكون مصدراً سمي به من قولهم فَرَشَها  اللَّهُ فَرْشاً أَي بَثُّها بَثّاً. وفي التنزيل العزيز: ومن الأَنْعام  حَمُولةً وفَرْشاً؛ وفَرْشُها: كِبارُها؛ عن ثعلب؛ وأَنشد:  له إِبلٌ فَرْشٌ وذاتُ أَسِنَّة  صُهابيّة، حانَتْ عليه حُقُوقُها  وقيل: الفَرْشُ من النَّعَم ما لا يَصْلح إِلا للذبح. وقال الفراء:  الحَمُولةُ ما أَطاقَ العملَ والحَمْلَ. والفَرْشُ: الصغارُ. وقال أَبو  إِسحق: أَجْمَع أهْلُ اللغة على أَن الفَرْشَ صِغارُ الإِبل. وقال بعض  المفسرين: الفَرْشُ صغارُ الإِبل، وإِن البقر والغنم من الفَرْش. قال: والذي جاء  في التفسير يدلّ عليه قولُه عز وجل: ثمانية أَزواجٍ من الضأْن اثنين ومن  المَعزِ اثنين، فلما جاء هذا بدلاً من قوله حَمُولة وفرْشاً جعله للبقر  والغنم مع الإِبل؛ قال أَبو منصور: وأَنشدني غيرهُ ما يُحَقّق قول أَهل  التفسير:  ولنا الحامِلُ الحَمُولةُ، والفَرْ  شُ من الضَّأْن، والحُصُونُ السيُوفُ  وفي حديث أُذَينةَ: في الظُّفْرِ فَرْشٌ من الإِبل؛ هو صغارُ الإِبل،  وقيل: هو من الإِبل والبقر والغنم ما لا يصلح إِلا للذبح. وأَفْرَشْتُه:  أَعْطَيته فَرْشاً من الإِبل، صغاراً أَو كباراً. وفي حديث خزيمة يذكر  السَّنَة: وتركَتِ الفَرِيش مُسْحَنْكِكاً أَي شديدَ السواد من الاحتراق.  قيل: الفَراش الصغارُ من الإِبل؛ قال أَبو بكر: هذا غيرُ صحيح عندي لأَن  الصِّغارَ من الإِبل لا يقال لها إِلا الفَرْش. وفي حديث آخر: لكم العارض  والفَريشُ؛ قال القتيبي: هي التي وَضَعَت حديثاً كالنُّفَساء من النساء.  والفَرْشُ: منابت العُرْفُط؛ قال الشاعر:  وأَشْعَث أَعْلى ماله كِففٌ له  بفَْرشِ فلاةٍ، بينَهنَّ قَصِيمُ  ابن الأَعرابي: فَرْشٌ من عُرْفُط وقَصِيمَةٌ من غَضاً وأَيكةٌ من  أَثْلٍ وغالٌّ من سَلَم وسَليلٌ من سَمُر. وفَرْشُ الحطب والشجر: دِقُّه  وصِغارُه. ويقال: ما بها إِلا فَرْشٌ من الشجر. وفَرْشُ العِضاهِ: جماعتُها.  والفَرْشُ: الدارةُ من الطَّلْح، وقيل: الفَرْشُ الغَمْضُ من الأَرض فيه  العُرْفُطُ والسَّلَم والعَرْفَجُ والطَّلْح والقَتاد والسَّمُر  والعَوْسجُ، وهو ينبت في الأَرض مستوية ميلاً وفرسخاً؛ أَنشد ابن  الأَعرابي:وقد أَراها وشَواها الجُبْشا  ومِشْفَراً، إِن نطَقَتْ، أَرَشَّا  كمِشْفَرِ النابِ تَلُوكُ الفَرْشا  ثم فسره فقال: إِن الإِبل إِذا أَكلت العرفط والسلم استَرْخت أَفواهُها.  والفَرْشُ في رِجْل البعير: اتساعٌ قليل وهو محمود، وإِذا كثُر وأَفرط  الرَّوَحُ حتى اصطَكَّ العُرْقوبان فهو العَقَل، وهو مذموم. وناقة  مَفْرُوشةُ الرِّجْل إِذا كان فيها اسْطار  (* قوله: اسْطار؛ هكذا في الأَصل.)  وانحناء؛ وأَنشد الجعدي:  مَطْويَّةُ الزَّوْرِ طيَّ البئْرِ دَوْسَرة،  مَفْروشة الرِّجْل فَرْشاً لم يكن عَقَلا  ويقال: الفَرْشُ في الرِّجُل هو أَن لا يكون فيها أَن لا يكون فيها  انْتِصابٌ ولا إِقْعاد. وافْتَرَشَ الشيءَ أَي انبسط. ويقال: أَكَمَةٌ  مُفْتَرِشةُ الظَّهْر إِذا كانت دكَّاءَ. وفي حديث طَهْفة: لكم العارِض  والفَريشُ؛ الفَريشُ من النبات: ما انْبَسط على وجه الأَرض ولم يَقُم على ساق.  وقال ابن الأَعرابي: الفَرْشُ مَدْح والعَقَل ذمٌّ، والفَرْشُ اتساع في  رِجْل البعير، فإن كثُر فهو عَقَل.  وقال أَبو حنيفة: الفَرْشةُ الطريقةُ المطمئنة من الأَرض شيئاً يقودُ  اليومَ والليلة ونحو ذلك، قال. ولا يكون إِلا فيما اتسع من الأَرض واستوى  وأَصْحَرَ، والجمع فُرُوش.  والفَراشة: حجارة عظام أَمثال الأَرْجاء توضع أَوّلاً ثم يُبْنى عليها  الركِيبُ وهو حائط النخل. والفَراشةُ: البقيّة تبقى في الحوض من الماء  القليل الذي ترى أَرض الحوض من ورائه من صَفائه. والفَراشةُ: مَنْقَع الماء  في الصفاةِ، وجمعُها فَراشٌ. وفَراشُ القاعِ والطين: ما يَبِشَ بعد  نُضُوب الماء من الطين على وجه الأَرض، والفَراشُ: أَقلُّ من الضَّحْضاح؛ قال  ذو الرمة يصف الحُمُر:  وأَبْصَرْنَ أَنَّ القِنْعَ صارَتْ نِطافُه  فَراشاً، وأَنَّ البَقْلَ ذَاوٍ ويابِسُ  والفَراشُ: حَبَبُ الماءِ من العَرَقِ، وقيل: هو القليل من العرق: عن  ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  فَراش المَسِيح فَوْقَه يَتَصَبَّبُ  قال ابن سيده: ولا أَعرف هذا البيت إِنما المعروف بيت لبيد:  عَلا المسْك والدِّيباج فوقَ نُحورِهم  فَراش المسيحِ، كالجُمَان المُثَقَّب  قال: وأَرى ابن الأَعرابي إِنما أَراد هذا البيت فأَحالَ الروايةَ إِلا  أَن يكون لَبِيدٌ قد أَقْوى فقال:  فراش المسيح فوقه يتصبب  قال: وإِنما قلت إِنه أَقْوى لأَنّ رَوِيَّ هذه القصيدةِ مجرورٌ،  وأَوّلُها:  أَرى النفسَ لَجّتْ في رَجاءِ مُكَذَّبِ،  وقد جَرّبَتْ لو تَقْتَدِي بالمُجَرَّبِ  وروى البيت: كالجمان المُحَبَّبِ؛ قال الجوهري: مَنْ رفعَ الفَراشَ  ونَصَبَ المِسْكَ في البيت رفَعَ الدِّيباجَ على أَن الواو للحال، ومَنْ نصب  الفَراشَ رفعَهما.  والفَرَاشُ: دوابُّ مثل البعوض تَطير، واحدتُها فَراشةٌ. والفرَاشةُ:  التي تَطير وتَهافَتُ في السِّراج، والجمع فَراشٌ. وقال الزجاج في قوله عز  وجل: يومَ يكونُ الناسُ كالفَراشِ المَبثُوثِ، قال: الفَراش ما تَراه  كصِغارِ البَقِّ يَتَهافَتُ في النار، شَبَّهَ اللَّهُ عزّ وجل الناسَ يومَ  البَعْث بالجراد المُنْتَشر وبالفَراش المبثوث لأَنهم إِذا بُعِثُوا  يمُوج بعضُهم في بعض كالجراد الذي يَمُوج بعضُه في بعض، وقال الفرّاء: يريد  كالغَوْغاءِ من الجراد يَرْكَبُ بعضه بعضاً كذلك الناس يَجُول يومئذ  بعضُهم في بعض، وقال الليث: الفَراشُ الذي يَطِير؛ وأَنشد:  أَوْدى بِحِلْمِهمُ الفِياشُ، فِحلْمُهم  حِلْمُ الفَراشِ ، غَشِينَ نارَ المُصْطَلي  (* هذا البيت لجرير وهو في ديوانه على هذه الصورة):  أَزرَى بحِلمُِكُمُ الفِياشُ، فأنتمُ  مثلُ الفَراش غَشِين نار المصطلي  وفي المثل: أَطْيَشُ من فَراشةٍ. وفي الحديث: فتَتَقادَعُ بهم جَنْبةُ  السِّراطِ تَقادُعَ الفَراشِ؛ هو بالفتح الطير الذي يُلْقي نفسَه في ضوء  السِّراج؛ ومنه الحديث: جَعَلَ الفَراشُ وهذه الدوابُّ تقع فيها.  والفَراشُ: الخفيفُ الطَّيّاشَةُ من الرجال.  وتَفَرّش الطائرُ: رَفْرَفَ بجناحيه وبسَطَهما؛ قال أَبو دواد يصف  ربيئة:فَأَتانا يَسْعَى تَفَرُّشَ أُمّ الـ  بَيْض شَدّاً، وقد تَعالى النهارُ  ويقال: فَرَّشَ الطائرُ تَفْرِيشاً إِذا جعل يُرَفْرِف على الشيء، وهي  الشَّرْشَرةُ والرَفْرَفةُ. وفي الحديث: فجاءت الحُمَّرةُ فجعلت تفَرّش؛  هو أَن تَقْرب من الأَرض وتَفْرُش جَناحيها وتُرَفْرِف. وضرَبَه فما  أَفْرَش عنه حتى قَتَلَه أَي ما أَقْلعَ عنه، وأَفْرَش عنهم الموتُ أَي  ارْتفع؛ عن ابن الأَعرابي. وقولهم: ما أَفْرَشَ عنه أَي ما أَقْلَع؛ قال يزيد  ابن عمرو بن الصَّعِق  (* قوله «قال يزيد إلخ» هكذا في الأصل، والذي في  ياقوت وأَمثال الميداني:  لم أَر يوماً مثل يوم جبله  لما أَتتنا أسد وحنظله  وغطفان والملوك أزفله  تعلوهم بقضب منتخله وزاد الميداني:  لم تعد أَن أَفرش عنها الصقله):  نحْنُ رُؤوسُ القومِ بَيْنَ جَبَلَهْ،  يومَ أَتَتْنا أَسَدٌ وحَنْظَلَهْ،  نَعْلُوهُمُ بِقُضُبٍ مُنْتَخَلَهْ،  لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ  أَي أَنها جُدُدٌ. ومعنى مُنْتَخَلة: مُتَخَيَّرة. يقال: تَنَخَّلْت  الشيءَ وانْتَخَلْته اخْتَرْته. والصَّقَلةُ: جمعُ صاقِل مثل كاتب وكَتَبة.  وقوله لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ أَي لم تُجاوِزْ أَن أَقْلَع عنها الصقلةُ  أَي أَنها جُدُدٌ قَرِيبةُ العهدِ بالصَّقْلِ. وفرش عنه: أَرادَه وتهيّأَ  له. وفي حديث ابن عبد العزيز: إِلا أَن يكون مالاً مُفْتَرَشاً أَي  مغصوباً قد انْبَسطت فيه الأَيْدي بغير حق، من قولهم: افْتَرَش عِرْضَ فلانٍ  إِذا اسْتباحَه بالوَقِيعة فيه، وحقيقتُه جَعَله لنفسه فِراشاً يطؤُه.  وفَرْش الجَبَا: موضع؛ قال كُثيّر عزة:  أَهاجَك بَرْقٌ آخِرَ الليلِ واصِبُ،  تضَمَّنَه فَرْشُ الجَبا فالمَسارِبُ؟  والفَرَاشةُ: أَرض؛ قال الأَخطل:  وأَقْفَرت الفَراشةُ والحُبَيّا،  وأَقْفَر، بَعْد فاطِمةَ، الشَّقِيرُ  (* قوله »الشقير» كذا بالأصل هنا  وفي مادة شقر بالقاف، وفي ياقوت: الشفير بالفاء.)  وفي الحديث ذكر فَرْش، بفتح الفاء وتسكين الراء، وادٍ سلَكه النبي، صلى  اللَّه عليه وسلم، حين سارَ إِلى بدر، واللَّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
القاموس المحيط:
فَرَشَ فَرْشاً وفِراشاً بَسَطَهُ. وفَرَشَهُ أمْراً أوسَعَهُ إيَّاهُ. وهو كَريمُ المَفَارِشِ يَتَزَوَّجُ الكَرَائمَ.
والفَرْشُ: المَفْرُوشُ من مَتاعِ البَيْتِ، والزَّرْعُ إذا فُرِشَ، والفَضاء الواسِعُ، والمَوْضِعُ يَكْثُرُ فيه النَّبَاتُ، وصِغَارُ الإِبِلِ، ومنه: " ومن الأنْعَامِ حَمُولَةً وفَرْشاً " ، والدِّقُّ الصِّغَارُ من الشجَرِ والحَطَبِ، كُلُّ ذلك لا واحِدَ له، والبَثُّ والبَقَرُ، والغَنَمُ، والتي لا تَصْلُحُ إلاَّ لِلذَّبْحِ، واتِّسَاعٌ قليلٌ في رِجْلِ البَعِيرِ، وهو مَحْمُودٌ، والكَذِبُ، وقد فَرَشَ، ووادٍ بينَ عَمِيسِ الحَمائِمِ وصُخَيْرَاتِ اليمامَةِ، نَزَلَهُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم. وفَرْشُ الحَيَا: ع. والفراشَةُ: التي تَهافَتُ في السِّرَاجِ ج: فَراشٌ، من القُفْلِ: ما يَنْشَبُ فيه، وكلُّ عَظْمٍ رَقيقٍ، والماء القليلُ، والرجُلُ الخفيفُ، وة بينَ بَغْدَادَ والحِلَّةِ، وع بالبادِيَةِ، وعَلَمٌ. ودَرْبُ فَراشةَ: مَحَلَّةٌ بِبَغْدَادَ.وفَراشاء: ع.والفَرَاشُ، كسَحابٍ: ما يَبِسَ بعدَ الماء من الطِّينِ على الأرضِ، من النَّبِيذِ: الحَبَبُ الذي يَبْقَى عليه، عِرْقانِ أخْضَرَانِ تحتَ اللِّسَانِ، والحديدَتَانِ يُرْبَطُ بِهِمَا العِذارانِ في اللِّجَامِ، وبالكسر: ما يُفْرَشُ ج: فُرُشٌ، وزَوْجَةُ الرَّجُلِ، قيل: ومنه: " وفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ " ، وعُشُّ الطائِرِ، ومَوْقِعُ اللِّسَانِ في قَعْرِ الفَمِ. والفَرِيشُ: الفَرَسُ بعد نَتَاجِهَا بِسَبْعِ ليَالٍ، وهو خَيْرُ أوقاتِ الحَمْلِ عليها، والتي وضَعَتْ حَديثاً، ومنه: لَكُم العارِضُ والفَريشُ ج: فَرائِشُ، والجارِيَةُ التي افْتَرَشَها الرَّجُلُ. وَوَرْدَانُ بنُ مُجالِدِ بنِ عُلَّفَةَ بنِ الفَرِيشِ: شارَكَ ابنَ مُلْجَمٍ في دمِ أميرِ المُؤْمِنِينَ. وكسِكِّيتٍ: د قُرْبَ قُرْطُبَةَ. وكشَدَّادٍ: ة قُرْبَ الطائِفِ. والمِفْرَشُ، كمِنْبَرٍ: شيءٌ كالشَّاذَكُونَةِ. والمِفْرَشَةُ: أصْغَرُ منه، تكونُ على الرَّحْلِ، يُقْعَدُ عليها. وهو حَسَنُ الفِرْشَةِ، بالكسر، أساء القولَ فيه، واغْتَابَهُ، وأعْطَاهُ فَرْشاً من الإِبِلِ، السَّيْفَ: رَقَّقَهُ وأرْهَفَهُ، فلاناً بِساطاً: بَسَطَهُ له، كفَرَشَهُ فَرْشاً وفَرَّشَهُ تَفْرِيشاً، المكانُ: كَثُرَ فِراشُهُ. وتَفْرِيشُ الدارِ: تَبْلِيطُهَا. والمُفَرِّشَةُ، مُشَدَّدَةً: الشَّجَّةُ تَصْدَعُ العَظْمَ ولا تَهْشِمُ.
والمُفَرِّشُ: الزَّرْعُ إذا انْبَسَطَ. وجَمَلٌ مُفَرَّشٌ، كمُعَظَّمٍ: لا سَنامَ له. وفَرَّشَ الطائِرُ تَفْرِيشاً: رَفْرَفَ على الشيء، كتَفَرَّشَ. وافْتَرَشَهُ: وَطِئَهُ، ذِرَاعَيْهِ: بَسَطَهُمَا على الأرضِ، فلاناً: غَلَبَهُ وصَرَعَهُ، عِرْضَه: اسْتَبَاحَهُ بالوقِيعَةِ فيه، الشيءُ: انْبَسَطَ، أثَرَهُ: قفاهُ، لسانَهُ: تَكَلَّمَ كيفَ شاء، المالَ: اغْتَصَبَهُ.
تاج العروس:
الفَرَاشَانِ : الحَدِيدَتانِ اللَّتَانِ يُرْبَطُ بِهما العذَارانِ في اللِّجَامِ والعِذَارَانِ : السَّيْرانِ اللَّذَانِ يُجْمِعَانِ عِنْدَ القَفَا . والفِرَاشُ بالكسر : ما يُفْرَشُ ويُقَال : الأَرْضُ فرَاشُ الأَنَامِ وقَالَ اللهُ عَزَّ وجَلَّ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ فِرَاشاً . أَيْ وِطَاءً لَمْ يَجْعَلْها حَزْنَةً غَلِيظَةً لا يُمْكِنُ الاسْتِقْرارُ عليها ج : أَفْرِشَةٌ وفُرُشٌ بضَمَّتَيْن وقالَ سِيبَوَيْه : وإِنْ شِئْتَ خَفَّفْتَ في لُغَةِ بَنِي تَمِيمٍ . ومن المَجَازِ : الفِرَاشُ : زَوْجَةُ الرَّجُلِ ويُقَالُ لامْرَأَةِ الرّجُلِ : هِيَ فِرَاشثهُ وإِزَارُه ولِحَافُه وإِنَّمَا سُمِّيَتْ بِذلِك لأَنَّ الرَّجُلَ يَفْتَرِشُها قِيل : ومِنْهُ قَوْلُه تَعالَى : وفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ . أَرادَ بِهَا نِسَاءَ أَهْلِ الجَنَّةِ ذَوَاتِ الفُرُشِ وقولُه : مَرْفُوعَةٌ ؛ أَيْ رُفِعْنَ بالجَمَالِ عَنْ نِسَاءِ أَهْلِ الدُّنْيَا وكُلُّ فَاضِلٍ رَفِيعٌ ومِنْ ذلِكَ قَوْلُه صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ . الوَلَدُ لِلفِرَاشِ ولِلْعاهِرِ الحَجَرُ . مَعْنَاه : أَنَّهُ لِمَالِكِ الفِرَاشِ وهُوَ الزَّوْجُ والمَوْلَى ؛ لأَنَّهُ يَفْتَرِشُهَا وهذا مِنْ مُخْتَصَرِ الكَلامِ كقَوْلِهِ عَزَّ وجُلّ : واسْأَلِ القَرْيَةَ . يُرِيدُ أَهْلَ القَرْيَةِ قُلْتُ : وذَكَرَ الرّاغِبُ في المُفْرداتِ وَجْهاً آخَرَ فقَالَ : ويُكْنَى بالفِرَاشِ عَنْ كلِّ وَاحِدٍ من الزَّوْجَيْنِ . قُلْتُ : وهُوَ قَوْلُ أَبِي عَمْروٍ فإِنّه قالَ : الفِرَاشُ : الزّوْجُ والفِرَاشُ : الزَّوْجَةُ والفِرَاشُ : ما يَنامانِ عَلَيْه وعَلَيْه خُرِّجَ قَوْلُه صلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم الوَلَدُ للفِرَاشِ فعَلَى هذا لا يَكُونُ عَلَى حَذْفِ مُضافٍ فَتَأَمّل . والفِرَاشُ : عُشُّ الطّائِرِ أَيْ وَكْرُه قالَ أَبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلى فِرَاشِ عَزِيزَةٍ ... سَوْدَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كالمِخْصَفِ
يَعْنِي : وَكْرُ عُقابٍ كأَنّ أَنْفَهَا طَرَفُ مِخْصَفٍ فاللَّفْظُ لِلْعُقابِ والمَعْنَى لِلْجَارِيَةِ أَيْ هِيَ مَنِيعَةٌ كالعُقَابِ وقَالَ أَبو نَصْرٍ : إِنّمَا أَرادَ : لَمْ أَزَلْ أَعْلُو حتَّى بَلَغْتُ وَكْرَ الطّائِرِ في الجَبَلِ ويُرْوَى حَتّى انْتَمَيْتُ أَي ارْتَفَعْتُ وقد تَقَدَّم البَحْثُ فيه في ع ز ز . وقال أَبُو عَمْروٍ : الفِرَاشُ : مَوْقِعُ اللِّسَانِ في قَعْرِ الفَمِ وقِيلَ في أَسْفَلِ الحَنَكِ وقِيلَ : فِرَاشُ اللِّسَانِ : الجِلْدَةُ الخَشْنَاءُ الَّتِي تَكُونُ أُصُولاً لِلأَسْنَانِ العُلْيَا . والفَرِيشُ كأَمِيرٍ : الفَرَسُ بَعْدَ نَتَاجِها بسَبْعَةِ أَيّامٍ يُقَال : فَرَسٌ فَرِيشٌ وهُوَ قَوْلُ الأَصْمَعِيّ وهُوَ مَجَازٌ وقَال الجَوْهَرِيُّ : وكَذَا كُلُّ ذَاتِ حَافِرٍ وهُوَ خَيْرُ أَوْقَاتِ الحَمْلِ عَلَيْهَا وقالَ القُتَيْبِيُّ : هِيَ الَّتِي وَضَعَتْ حَدِيثاً كالنُّفَساءِ من النّسَاءِ إِذا طَهُرَتْ وقالَ غَيْرُه : وكالعُوذِ من النُّوقِ قالَ : ومنْهُ حَدِيثُ طَهْفَةَ النَّهْدِيِّ لَكُمُ العارِضُ والفَرِيشُ . ج : فَرَائِشُ قالَ الشَّمَاخ : ُ
راحَتْ يُقْحِّمُهَا ذوُ أَزْمَلٍ وَسَقَتْ ... لَهُ الفَرائِشُ والسُّلْبُ القَيَادِيدُ وقالَ اللَّيْثُ : الفَرِيشُ : الجارِيَةُ الَّتِي قَدِ افْتَرَشَها الرَّجُلُ فَعِيلٌ جَاءَ مِن افْتَعَلَ يُقَالُ : جاريةٌ فَرِيشٌ وقال الأَزْهَرِيُّ : ولَمْ أَسْمَع : جارِيَةٌ فَرِيشٌ لِغَيْرِه . ووَرْدَانُ بنُ مُجَالِدِ بنِ عُلَّفَةَ بنِ الفَرِيشِ التّيْمِيُّ كأَمِيرٍ شارَكَ ابنَ مُلْجَمٍ في دَمِ أَمِيرِ المُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ - رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه - قَالُوا : كانَ مَعَهُ لَيْلَةَ قُتِلَ سيِّدُنَا عَلِيٌّ كَرَّمَ اللهُ وَجْهَهُ وكانَ خارِجِيّاً وعَمُّه المُسْتَوْرِدُ بن عُلَّفَةَ بنِ الفَرِيشِ كانَ خارِجِيّاً أَيْضاً قَتَلَه مَعْقِلُ بنُ قَيْسٍ صاحِبُ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عَنْه . والفِرِّيشُ كسِكِّيتٍ : د قُرْبَ قُرْطُبَةَ ومِنْهُ خَلَفُ بنُ بَسِيلٍ الفِرِّيشِيُّ القُرْطُبِيُّ . وفَرّاش كشَدّاد : ة قُرْبَ الطّائِفِ . والمِفْرَشُ كمِنْبَرٍ : شَئٌ يَكُونُ كالشّاذَكُونَةِ وهُوَ الوِطَاء الَّذِي يُجْعَلُ فوقَ الصُّفَّةِ . والمِفْرَشَةُ : أَصْغَرُ مِنْهُ تكونُ على الرَّحْلِ يَقْعُدُ عَلَيْهَا الرَّجُلُ ويَقُولون : اجعَلْ على رَحْلِكَ مِفْرَشَةً أَيْ وِطَاءً . وهُوَ حَسَنُ الفِرْشَةِ بالكَسْرِ أَي الهَيْئَةِ . ومِنَ المَجَازِ : ضَرَبَه ف مَا أَفَرَشَ عَنْهُ حَتَّى قَتَلَه أَيْ ما أَقْلَعَ عَنْهُ . ومِنَ المَجَازِ : أَفْرَشَهُ إِذا أَساءَ القَوْلَ فِيهِ واغْتَابَهُ ويَقُولُونَ : أَفْرَشْتَ في عِرْضِي . ويُقَالُ : أَفْرَشَهُ ؛ إِذا أَعْطَاهُ فَرْشاً مِنَ الإِبِلِ صِغَاراً أَو كِبَاراً . وأَفْرَشَ السَّيْفَ : رَقَّقَهُ وأَرْهَفَه قال يَزِيدُ بنُ عَمْروِ بنِ الصَّعِقِ :
نَعْلُوهُمُ بقُضُبٍ مُنْتَخَلَهْ ... لَمْ تَعْدُ أَنْ أَفَرَشَ عَنْهَا الصَّقْلَهْ
قالَ الجَوْهَرِيُّ : أَيْ أَنَّهَا جُدُدٌ أَيْ قَرِيبَةُ العَهْدِ بالصَّقْلِ ومَعْنَى مُنْتَخَلَة : مُتَخَيَّرَة . وأَفْرَشَ فُلاناً بِسَاطاً : بَسَطَه لَهُ في ضِيَافَتِه كفَرَشَه بِسَاطاً فَرْشاً وفَرَّشَه بِسَاطاً تَفْرِيشاً كُلّ ذلِكَ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . وأَفْرَشَ المَكَانُ : كَثُرَ فِرَاشُه أَي زَرْعُهُ . وتَفْرِيشُ الدّارِ : تَبْلِيطُهَا . قالَهُ اللَّيْثُ وقالَ الأَزْهَرِيّ : وكذلِكَ إِذا بَسَطَ فَيهَا الآجُرَّ والصَّفِيحَ فقَدْ فَرَشَها . والمُفَرِّشَةُ مُشَدَّدَةً أَي كمُحَدِّثَةٍ : الشَّجَّةُ الَّتِي تَبْلُغُ الفَرَاشَ وقِيلَ : هِيَ الَّتِي تَصْدَعُ العَظْمَ ولا تَهْشِمُ . والمُفَرِّشُ كمُحَدِّثٍ : الزَّرْعُ إِذا فرشَ أَيْ انْبَسَطَ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ وقَدْ فَرَّشَ تَفْرِيشاً . ومن المَجَازِ : جَمَلٌ مُفَرَّشٌ كمُعَظَّمٍ أَيْ لا سَنامَ لَهُ كما نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ والَّذِي في التَّهْذِيبِ : جَمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرْضِ وفي الأَسَاسِ : مُفْتَرشٌ الظَّهْرِ : لا سَنامَ لَهُ . وفَرَّشَ الطّائِرُ تَفْرِيشاً : رَفْرَفَ على الشَّيْءِ بجَنَاحَيْه وبَسَطَهُمَا ولَمْ يَقَعْ . وهُوَ مَجازٌ وهِيَ الشَّرْشَرَةُ والرَّفْرَفَةُ ومِنْهُ الحَدِيثُ فَجَاءَتِ الحُمَّرَةُ فجَعَلَتْ تَفَرَّشُ أَي تَقْرُبُ من الأَرْضِ وتَفْرُشُ جَنَاحَيْهَا وتُرَفْرِفُ كتَفَرَّشَ وهذِهِ عنِ ابنِ عَبّادٍ قالَ أَبو دُوَاد يَصِفُ رَبِيئَةً :
فأَتَانَا يَسْعَى تَفَرُّشَ أُمِّ ال ... بِيْضِ شَدّاً وقَدْ تَعالَى النَّهَارُ ومن المَجاز : افْتَرَشَهُ إِذا وَطِئَهُ افْتِعالٌ من الفَرْشِ والفِرَاشِ . وافْتَرَشَ ذِرَاعَيْهِ : بَسَطَهُما عَلَى الأَرْض وفي الحَدِيث : نَهَى في الصَّلاةِ عن افْتِراشِ السَّبُعِ وهو أَن يَبْسُطَ ذِرَاعَيْهِ في السُّجُودِ ولا يُقِلَّهُما ويرفَعَهُما عن الأَرْضِ إِذا سَجَدَ كما يَفْتَرِشُ الذّئْبُ والكَلْبُ ذِرَاعَيْه ويَبْسُطُهُمَا . ويُقَالُ : افْتَرَشَ الأَسَدُ ذِرَاعَيْه : إِذا رَبَضَ عَلَيْهِمَا ومَدَّهثمَا وكذلِكَ الذّئْبُ قال :
تَرَى السِّرْحَانَ مُفْتَرِشاً يَدَيْهِ ... كَأَنَّ بَيَاضَ لَبَّتِهِ الصِّدِيعُ ومِنَ المَجَازِ : افْتَرَشَ فُلاناً إِذا غَلَبَه وصَرَعَهُ ورَكِبَه . ومن المَجَازِ أَيْضاً : افْتَرَشَ عِرْضَهُ إِذا اسْتَبَاحَهُ بالوَقِيعَةِ فيهِ وحَقِيقَتُه جَعله لِنَفْسِهِ فِرَاشاً يَطَؤُه . وافْتَرَشَ الشّيْءِ : انْبَسَطَ كما في الصّحاح يُقَال : أَكَمَةٌ مفْتَرِشَةُ الظَّهْرِ إِذا كانَتْ دَكّاءَ . ومن المَجَاز : افْتَرَشَ أَثَرَه : قَفَاه وتَبِعَه عَنِ ابنِ عَبّاد . ومن المَجَاز : افْتَرَشَ لِسَانَهُ : تَكَلَّمَ كَيْفَ شَاءَ أَي بَسَطَه . ومِنَ المَجَازِ : افْتَرَشَ المَالَ : اغْتَصَبَهُ ومالٌ مُفْتَرَشٌ أَيْ مُغْتَصَبٌ مُسْتَوْلَىً عَلَيْه ومِنْهُ حَدِيثُ عُمَرَ بنِ عبدِ العَزِيزِ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه كَتَبَ في عَطايَا مُحَمَّدِ بنِ مَرْوَانَ لِبَنِيه : أَنْ تُحَازَ لَهُم إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مالاً مُفْتَرَشاً أَيْ مَغْصُوباً قَدْ انَبْسَطَتْ فيه الأَيْدِي قال الصّاغَانِيّ : والتّرْكِيبُ يَدُلُّ على تَمْهِيدِ الشَّيْءِ وبَسْطِهِ وقَدْ شَذَّ عَنْ هذَا التَّرْكِيبِ الفَرِيشُ : الفَرسُ بَعْدَ نَتَاجِهَا بسَبْعِ لَيَالٍ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه : فَرّشَ الثَّوْبَ تَفْرِيشاً وافْتَرَشَه فانْفَرَشَ . وافْتَرَشَ تُرَاباً أَوْ ثَوْباً تَحْتَه وتَقُولُ : كُنْتُ أَفْتَرِشُ الرَّمْلَ وأَتَوَسَّدُ الحَجَرَ . وأَفْرَشَتِ الفَرْسُ إِذا اسْتَأْتَتْ أَيْ طَلَبَتْ أَن تُؤْتَى . وقَد كُنِى بالفَرْشِ عَنِ المَرْأَِة كَذا في الصّحاحِ . وفي اللِّسَان : وجَمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرْضِ : لا سَنَامَ له وأَكَمَةٌ مُفْتَرِشَةٌ الأرِض كذلِكَ وهو مَجَازٌ وكُلُّه مِنَ الفَرْشِ . ومِنْ ذلِكَ أَيْضاً : الفَرِيشُ كأَمِيرٍ : الثّوْرُ العَرَبِيُّ الَّذِي لا سَنَامَ لَهُ قال طُرَيْحٌ :
غُبْسٌ خَنَابِسُ كُلُّهُنَّ مُصْدَّرٌ ... نَهْدُ الزُّبُنَّةِ كالفَرِيشِ شَتِيمُ
وفَرَشَه فِرَاشاً وأَفْرَشَه : فَرَشَهُ لَهُ وقال اللَّيْثُ : فَرَشْتُ فُلاناً أَيْ فَرَشْتُ لَهُ . والمَفَارِشُ : النِّسَاءُ ؛ لأَنّهُنَّ يُفْتَرَشْنَ قالَ أَبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
سُجَرَاءَ نَفْسِي غَيْرَ جَمْعِ أُشَابَةٍ ... حُشُداً ولا هُلِكِ المَفَارِشِ عُزَّلِ يُرِيدُ : لَيْسَتْ نِسَاؤُهُم الّلاتِي يَأْوُونَ إِلَيْهِنّ نِسَاءَ سَوْءٍ ولكِنّهُنّ عَفَائِفُ ويُقَالُ : أَرادَ بهُلكِ المَفَارِش : الَّذِينَ لا يَمُوتُونَ عَلَى فُرُشِهِم ولا يَمُوتُون إِلاَّ قَتْلاً وأَيْضاً يُقَالُ للرَّجُلِ إَذا لَمْ يَتَزَوّجْ دَهْرَه : إِنَّهُ لَهَالِكُ المَفْرَشِ أَيْ ذَهَبَ عُمْرُه ضَلالاً . وافْتَرَشَ الرَّجُلُ المَرْأَةَ : جامَعَهَا . والفِرَاشُ : العَيْبُ عن أَبِي عَمْروٍ . وافءتَرَشَ القَوْمُ الطّرِيقَ إِذا سَلَكُوه وهُوَ مَجازٌ . وافْتَرَشَ كَرِيمَةَ بَنِي فُلانٍ إِذا تَزَوّجَها . وفُلانٌ كَرِيمٌ مُتَفَرِّشٌ لأَصْحَابِهِ : إِذا كَانَ يَفْرُشُ نَفْسَه لَهُمْ وهُوَ مجازٌ . وفَرَّشَ الزَّرْعُ تَفْرِيشاً مِثْلُ فَرَّخَ وهُوَ مَجازٌ . والفَرَاشَتَانِ : غُرْضُوفَانِ عِنْدَ اللَّهَاةِ . والمُفْتَرِشَةُ مِنَ الشِّجَاج : التي تَبْلُغ الفَرَاشَ . والفَرَاشَةُ : مَا شَخَصَ مِنْ فُرُوعِ الكَتِفَيْنِ قَالَه أَبو عُبَيْدَة . والفَرَاشَانِ : طَرَفَا الوَرِكَيْنِ في النُّقْرَةِ . وفَرَاشُ الظَّهْر : مَشَكُّ أَعالِي الضُّلُوعِ فيه . وفَرْشُ الإِبِلِ كِبَارُها عن ثَعْلَب وأَنشد :
لهُ إِبِلٌ فَرْشٌ وذَاتُ أَسِنَّةٍ ... صُهَابِيَّةٌ حَانَتْ عَلَيْهِ حُقُوقُهَا والفَرِيشُ كأَمِيرٍ : صِغَارُ الإِبِلِ وبِهِ فُسِّرَ حَدِيثُ خُزَيْمَةَ يَذْكُرُ السَّنَةَ وتَرَكَتِ الفَرِيشَ مُسْحَنْكِكاً أَيْ شَدِيدَ السَّوَاِد مِنَ الاحْتِرَاقِ وقالَ أَبْو بَكْرٍ : هذا غَيْرُ صَحِيحٍ لأَنّ الصِّغارَ من الإِبِلِ لا يُقَالُ لَهَا إِلاّ الفَرْشُ . وفَرْشُ العِضَاهِ : جَمَاعَتُها . والفَرْشُ : الدَّارَةُ من الطَّلْحِ . والفَرِيشُ مِنَ النّبَاتِ : ما انْبَسَطَ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ ولَمْ يَقُمْ عَلَى ساقٍ وبِهِ فَسَّر بَعْضُهُم حَدِيثَ طَهْفَةَ لَكُمْ العَارِضُ والفَرِيشُ . وقال أَبو حَنِيفَة : الفَرْشَةُ : الطَّرِيقَةُ المُطْمَئِنَّة من الأَرْضِ شَيْئاً يَقُودُ اليَوْمَ واللَّيْلَةَ ونَحْوَ ذلِكَ قالَ : ولا يَكُونُ إِلاَّ فِيمَا اتَّسَع من الأَرْضِ واسْتَوَى وأَصْحَرَ والجَمْعُ : فُروشٌ . والفَرَاشَةُ : حِجَارَةٌ عِظَامٌ أَمْثَالُ الأَرْحاءِ تُوْضَعُ أَوّلاً ثُمَّ يُبْنَى عَلَيْهَا الرَّكِيبُ وهُوَ حائِطُ النَّخْلِ . وأَفْرَشَ عَنْهُم المَوْتُ : أَي ارْتَفَعَ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . وفَرَشَ : أَرادَ وتَهَيَّأَ عنه . وأَفْرَشَ الشَّجَرُ : أَغْصَنَ . وافْتَرَشَتْنَا السَّمَاءُ بالمَطَرِ : أَخَذَتْنَا وهُوَ مَجَازٌ . وأَفْرَشَ الرَّجُلُ : صَارَ لَهُ فَرْشٌ نَقَلَه ابنُ القَطّاعِ . وفَرَشْتُه فَرْشاً إِذا ابْتَنَى عِنْدَك عَنْهُ أَيضاً . وأَحْمَدُ بنُ محمَّدِ بنِ أَحمَدَ بنِ مُحَمّدِ بنِ فَرَاشَةَ بن مُسْلِمٍ المَرْوَزِيُّ الفَرَاشِيّ بالفَتح عن أَبي رَجَاء مُحَمَّدِ بنِ حَمْدَوَيِهْ وعنه أَبو الحَسَن بنُ رِزْقَوَيْه . وأَبُو بَكْرٍ عَتِيقُ بنُ عليّ الفُرشانِيّ بالضّمِّ سَمِعَ أَبا الطّاهِرِ إِسْمَاعِيلَ ابنَ خَلَفٍ المْقْرِئ . وأَبُو الحَسَن عليُّ بنُ إِسماعِيلَ الكِنْدِيّ الفُرْشانِيّ عن أَصْبَغَ بنِ الفَرَجِ ماتَ بأَعْمالِ سَرْمَقَ سنة 263 ضبطه الرُّشَاطِئ هكذا . وأَبو طاهِرٍ بَرَكَاتُ بنُ إِبراهيم الخُشُوعِيّ الفَرْشِيّ نُسِبَ إِلى بَيْع الفُرْشِ قاله ابنُ الأَنْمَاطِيّ . وأَبُو مُحَمّدٍ الحَسَنُ بنُ الحُسَيْنِ بنِ عَتِيقٍ الفُرْشِيُّ عن أَحْمدَ بنِ الحَسَن المُقْرِئِ وعنه سعدُ بنُ عليٍّ الزكتيانِيّ ذكره الأَمِيرُ

##### Türkçe

فرş
**فَرَشَ** - **يَفْرِشُ** (**فَرَشَ** - **يَفْرُشُ**) - **فَرْش** - **فِراش** - **فُرُش** - **فَرَاشَة** - **فَرَاشات** - **فَرَاش**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 11:38 yazar: Administrator
**فَرَشَ** - **يَفْرِشُ** (**فَرَشَ** - **يَفْرُشُ**)+ bir canlı + bir şeyi: oturmaya ve uzanmaya elverişli olsun diye şeyi yayar ve serer: altına eşya veya elbise yahut benzeri bir şeyden bir şeyi uzatır ve serer; onu bir dayanak veya döşek yahut yaygı yapsın diye; uzandığında bedenini rahat ettirir ve yerin taş, çakıl, diken ve benzeri eziyetini ondan uzaklaştırır.

**فَرْش**: “**فَرَشَ** - **يَفْرِشُ**” fiilinin isim(masdar)ıdır; ve o, كذلك mef‘ûl manasında: elbise yahut döşek yahut sedirden “**يُفْرَش**” olan şey.

**فِراش**: “**فـِعال**” vezninde, “**فَرَشَ** - **يَفْرِشُ**”tan mef‘ûl manasında mübalağa isim-fiilidir: “**يُفْرَش**” olan şey.

**فُرُش**: “**فِراش**”ın çoğulu.

**فَراشة**: bilinen böcek hayvan; görünüşe göre bu adla adlandırılmıştır; çünkü kanatlarını serer: onları uzatır ve yayar; kanatlar kadifemsi, yumuşak, kadife sergi gibi.

**فراشات**: “**فـَراشة**”ın çoğulu.

**فَراش**: “**فَراشات**”ın çoğulu: **الفَراش**ın cins adı.

Ve lafız, “**الفرش والتأثيث والراحة تحت كائن**” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**أَرِكَ** - **يَأْرُكُ** (**أَرِكَ** - **يَأْرِكُ**)، **فَرَشَ** - **يَفْرِشُ** (**فَرَشَ** - **يَفْرُشُ**)، **مَهَدَ** - **يَمْهَدُ**، **أَثَّ** - **يَئِثُّ** (**أَثَّ** - **يَؤُثُّ**)، **أرِضَ** - **يَأرَضُ**، **نَمْرَقَ** - **يُنَمْرِقُ**

**فَرَشَ**
 	﴿Ve yeri onu serdik; ne güzel döşeyenleriz (48)﴾ **الذاريات**

**فَرْشاً**
 ﴿Ve davarlardan yük taşıyan ve sergi olan (vardır); Allah’ın sizi rızıklandırdığından yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın; şüphesiz o size apaçık bir düşmandır (142)﴾ **الأنعام**

**فِراش** - **فُرُش**
 ﴿**فُرُش** üzerinde yaslanmışlardır; astarları istibrak’tandır; iki cennetin devşirmesi yakındır (54)﴾ **الرحمن** ﴿ve yükseltilmiş **فُرُش** (34)﴾ **الواقعة**
 	﴿O ki yeri sizin için **فِراش** yaptı, göğü bina; gökten su indirdi; onunla size rızık olarak meyvelerden çıkardı; öyleyse siz bilip dururken Allah’a denkler kılmayın (22)﴾ **البقرة** ﴿ve yeri onu serdik; ne güzel döşeyenleriz (48)﴾ **الذاريات**

**فَراش**
 ﴿O gün insanlar saçılmış **فَراش** gibi olur (4)﴾ **القارعة**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**فرش**] ف ر ش: **الفِرَاشُ** **الفُرُشِ**in tekilidir; ve onunla kadından kinaye de edilir. Ve **فَرَشَ** şeyi, zamme ile **يَفْرُشُ**; kesre ile **فِرَاشا**: onu yaydı. Ve **الفَرْشُ**, **العرش** vezninde: ev eşyasından **المَفْرُوشُ** olan; ve o, küçük develerdir de. Ondan, Yüce’nin sözü: ﴿**حمولة وفرشا**﴾. **الفراء** dedi: onun için bir çoğul işitmedim. Dedi: ve muhtemeldir ki masdardır; onunla adlandırılmıştır: “Allah onu **فَرْاً** ile **فَرَشَ**” sözlerinden; yani onu yayma ile yaydı. Ve **افْتَرَشَ** şey: yayıldı. Ve **افْتَرَشَهُ**: onu çiğnedi. Ve **افْتَرَشَ** kollarını: onları yere yapıştırarak. Ve **تَفْرِيشُ** ev: onu döşemek/taş döşemek. Ve **فَرَاشَةُ** kilit, tahfîf ile: içine takılıp kalan şey; denir: kilitledi, sonra **افْرِش**. Ve **الفَرَاشةُ**: lambada uçar ve kendini atar; ve atasözünde: “**أطيش من فراشة**”; ve çoğul: **فَرَاشٌ**.

er-Râgıb
**فرش**
- **الفرش**: elbiseleri yaymak; ve serilmiş olana denir: **فرش** ve **فراش**. Yüce dedi: }**الذي جعل لكم الأرض فراشا**﴿[**البقرة**/22], yani: onu alçalttı/kolaylaştırdı ve onu çıkıntılı yapmadı ki üzerinde karar kılmak mümkün olmasın. Ve **الفراش**ın çoğulu: **فرش**. Dedi:﴾**وفرش مرفوعة**﴿[**الواقعة**/ 34],﴾**فرش بطائنها من إستبرق**﴿[**الرحمن**/54]. Ve **الفرش**: davarlardan serilen şey; yani: binilir. Yüce dedi:﴾**حمولة وفرشا**﴿[**الأنعام**/142]. Ve **الفراش** ile, eşlerden her birinden kinaye edildi; böylece Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: (**الولد للفراش**) (Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (**الولد للفراش، وللعاهر الحجر**). Buhârî’nin **الأحكام**’ında 13/152; Müslim’in **الرضاع**’ında (1457) çıkardığı bir hadisin parçası). Ve falan **كريم المفارش** (bak: **الجمهرة** 2/345; **والمجمل** 3/715), yani: kadınlar. Ve adam, arkadaşını **أفرش** etti; yani: onu gıybet etti ve onun hakkında sözü kötüledi. Ve ondan **أفرش**: vazgeçti. Ve **الفراش**: bilinen bir kuş; dedi:﴾**كالفراش المبثوث**{ [**القارعة**/4]. Ve onunla, kilidin **فراشة**si benzetildi. Ve **الفراشة**: kapta az su.

Lisân’ın özeti:
1.     **فَرَشَ** şeyi **يفْرِشُه** ve **يَفْرُشُه**: **فَرْشاً** ve **فَرَشَه**; sonra **انْفَرَش** ve **افْتَرَشَه**: onu yaydı; ve o, döşeği yaymadır.
2.      Ve falan, altına toprak yahut elbise **افْتَرشَ** etti.
3.     Ve **الفَرْشُ**: ev eşyasından **المَفْروشُ** olan.
4.     Denir: falan, evini **فَرَّش** etti; onu döşediği zaman. Ebû Mansûr dedi: ve كذلك, onda tuğlayı ve levhayı yaydığı zaman; onu **فَرَّش** etmiştir. Ve **تَفْرِيشُ** ev: onu döşemektir.
5.     Ve **الافْتِراشُ**, **افْتِعالٌ**: **الفَرْش** ve **الفِراش**tandır. Ve **افْتَرَشَه**: yani onu çiğnedi. -
6.      Ve **الفُرُشُ** ve **المَفارِشُ**: kadınlardır; çünkü onlar **يُفتَرَشْن**; Ebû Kebîr dedi:  **مِنْهُمْ ولا هُلْك المَفارِش عُزَّل**  yani: kadınlar.
7.     Ve adam, kadını lezzet için **افْتَرَشَ** etti.
8.     Ve **الفَريشُ**: cariyedir; adam onu **يَفْتَرِشُ**.
9.     Ve **الفَرَاشُ**: sivrisinek gibi uçan hayvanlardır; onun tekili **فَراشةٌ**dır. Ve **الفرَاشةُ**: lambada uçar ve kendini atar; ve çoğul: **فَراشٌ**.

Lisânü’l-‘Arab

● - **فرش**: **فَرَشَ** şeyi **يفْرِشُه** ve **يَفْرُشُه** olarak **فَرْشاً** (diye) ve **فَرَشَه**; derken o da **انْفَرَش** ve **وافْتَرَشَه**: onu yaydı. **الليث**: **الفَرْشُ**; **فَرَشَ**’ın **يَفْرِش** ve **يفْرُش** (şekillerinin) masdarıdır; ve o, döşeği yaymaktır. Ve falan, altına toprak yahut elbise **افْتَرشَ** etti. Ve kısrak **أَفْرَشَت** ettiğinde; **اسْتَأْتَتْ** (yani) kendisine gelinmesini istedi. Ve falan, dilini **وافْتَرَشَ** etti: dilediği gibi konuştu; yani onu yaydı. Ve aslan ile kurt, kollarını **وافْتَرَشَ** etti: onların üzerine çöktü ve onları uzattı; dedi ki:
تَرى السِّرْحانَ مُفْتَرِشاً يَدَيه،
كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِه الصَّدِيعُ
Ve kollarını **وافتَرَشَ** etti: ikisini yere yaydı. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu ki: namazda yırtıcı hayvanın **افتراش**’ını yasakladı; o da, secdede kollarını yayması ve onları azaltmaması ve secde ettiğinde onları yerden kaldırmaması; tıpkı kurdun ve köpeğin kollarını **يَفْتَرشُ** edip onları yayması gibi. Ve **الافْتِراشُ**, **افْتِعالٌ** (veznidir): **الفَرْش** ve **الفِراش**’tandır. Ve **وافْتَرَشَه**: yani ona bastı.

Ve **الفِراشُ**: **ما افْتُرِش** (edilen şey)dir; çoğulu **أَفْرِشةٌ** ve **فُرُشٌ**’tur; **سيبويه**; ve istersen Benî Temîm’in dilinde hafifletirsin. Ve **الفَرْش** ile kadından kinaye yapılabilir.

Ve **المِفْرَشةُ**: **الصُّفَّة**’nin üstüne konulan döşektir. Ve **الفَرْشُ**: ev eşyasından serilmiş olandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Sizin için yeri **فِراشاً** kılan”; yani bir döşek (kıldı); onu, üzerinde karar kılmanın mümkün olmadığı sert, kaba yapmadı. Ve denir: falan falanla karşılaştı da onu **افْتَرَشَه** etti; onu yere serdiği zaman. Ve yer, insanların **فِراشُ**’ıdır; ve **الفَرْشُ**: yerin geniş boşluğudur; ve denildi: o, dağların ondan uzaklaştığı, düzleşen, yumuşayan ve genişleyen bir yerdir.

**الليث**: denir ki: falan, evini **فَرَّش** etti; onu döşediği (taş/tuğla ile kapladığı) zaman. **أَبو منصور** dedi: ve aynı şekilde, içinde tuğlayı ve sacı yaydığı zaman da onu **فَرَّش** etmiştir. Ve evin **تَفْرِيشُ**’i: onu döşemektir. Ve **جَمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرض**: hörgücü olmayan (deve)dir; ve **أَكمةٌ مُفْتَرِشةُ الأَرض** da böyledir; ve hepsi **الفَرْش**’tandır.

Ve **الفَرِيشُ**: hörgücü olmayan Arap öküzüdür; **طريح** dedi ki:
غُبْس خَنابِس كلّهنّ مُصَدّرٌ،
نَهْدُ الزُّبُّنّة كالفَرِيشِ شَتِيمُ
Ve onu **فِراشاً** olarak **وفَرَشَه** ve **أَفْرَشَه**: ona onun için **فَرَشَه** etti. **ابن الأَعرابي**: **فَرَشْتُ** Zeyd’e bir yaygı; ve onu **أَفْرَشْته** ve **فَرَّشْته**; ona misafirliğinde bir yaygı yaydığım zaman; ve onu **أَفْرَشْته**; develerden bir **فَرْش** (payı) ile onu helâk ettiğim (yıprattığım) zaman. **الليث**: **فَرَشْت** falanı; yani ona **فَرَشْت** ettim; ve denir: işimi ona **فَرَشْتُه**; yani onun tamamını yaydım. Ve **فَرَشْت** şeyi, onu **أَفْرِشُه** ve **أَفْرُشُه**: onu yaydım. Ve denir: işimi ona **فَرَشَه**; onu ona genişlettiği ve ona yaydığı zaman.

Ve **المِفْرَشُ**: **الشاذَكُونَة** gibi bir şeydir
(* **الشاذكونة**: Yemen’de yapılan, çizgili elbiseler “القاموس”.). Ve **المِفْرَشةُ**: eyerin üzerinde bulunan, erkeğin üzerine oturduğu bir şeydir; o, **المِفْرَش**’ten daha küçüktür; ve **المِفْرَش** ondan daha büyüktür.

Ve **الفُرُشُ** ile **المَفارِشُ**: kadınlardır; çünkü onlar **يُفتَرَشْن**; **أَبو كبير** dedi ki:
مِنْهُمْ ولا هُلْك المَفارِش عُزَّل
yani kadınlar. Ve erkek, lezzet için kadını **وافْتَرَشَ** eder. Ve **الفَريشُ**: erkeğin onu **يَفْتَرِشُها** ettiği cariyedir. **الليث**: erkek onu **افْتَرَشَ** etmiş olan **فَرِشٌ** cariye; **فَعِيلٌ**, **افْتَعَل**’dan gelmiştir. **أَبو منصور** dedi: ve ondan başkası için **جارية فَرِيش** işitmedim.

**أَبو عمرو**: **الفِراش** kocadır; ve **الفِراش** kadındır; ve **الفِراشُ** ikisinin üzerinde yattığı şeydir; ve **الفِراش** evdir; ve **الفِراشُ** kuşun yuvasıdır; **أَبو كبير الهذلي** dedi ki:
حتى انْتَهَيْتُ إِلى فِراش عَزِيزَةٍ
Ve **الفَراشُ**: dilin ağzın dibindeki yeridir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve yükseltilmiş **وفُرُشٍ**”; dediler ki: **الفُرُش** ile, döşek sahibi cennet ehli kadınlarını kastetti. Erkeğin karısı için denir: o, onun **فِراشُه**’udur, **إِزارُه**’udur ve **لِحافُه**’udur. Ve “yükseltilmiş” sözü: güzellikle dünya ehli kadınlarından yükseltildiler; ve her faziletli olan **رَفِيعٌ**’dır. Ve onun sözü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Çocuk **للفِراشِ**’tır; zina edene taş vardır”; manası: **الفِراش**’ın sahibinindir; o da koca ve mevlâdır; çünkü onu **يَفْتَرِشُها** eder. Bu, sözün kısaltılmışındandır; Aziz ve Celîl’in sözü gibi: “Köye sor”; köy halkını kasteder. Ve kadın, **فِراشاً** diye adlandırılır; çünkü erkek onu **يَفْتَرِشُها** eder. Ve denir: kavim yolu **افْتَرَشَ** etti; onu tuttukları zaman. Ve falan, falanın kerimesini **وافْتَرشَ** etti de onunla iyi arkadaşlık etmedi; onunla evlendiği zaman. Ve denir: falan, arkadaşlarına karşı **مُتَفَرِّشٌ** kerimdir; onlara kendini **يَفْرُشُ** ettiği zaman. Ve falan **كريمُ المَفارِشِ**’tir; kadınların kerimeleriyle evlendiği zaman. Ve **الفَرِيشُ** (tırnaklı hayvandan): doğumundan yedi gün geçmiş ve üzerine binilmeyi hak etmiş olan; ister dişi eşek olsun ister kısrak; bu, kadınlardan **الفَرِيش**’e benzetme üzerinedir; çoğulu **فَرائشُ**; **الشماخ** dedi ki:
راحَتْ يُقَحِّمُها ذو ازْملٍ وسَقَتْ
له الفَرائِشُ والسُّلْبُ القَيادِيدُ
**الأَصمعي**: **فرسٌ فَرِيشٌ**; doğumdan yedi (gün) sonra üzerine binildiği zaman.

Ve **الفَرِيشُ** (tırnaklılardan): kadınlardan lohusanın, temizlendiği zaman, menzilesindedir; ve develerden **العُوذِ** menzilesindedir.

Ve **الفَرْشُ**: bitkinin çok olduğu yerdir. Ve **الفَرْشُ**: ekin; **فَرَّشَ** ettiği zaman. Ve bitki **فَرَشَ** etti, **فَرْشاً**: yerin yüzüne yayıldı. Ve **المُفَرِّشُ**: ekin; yayıldığı zaman; ve **فَرَّشَ** etmiş olur, **تَفْريشاً**.

Ve dilin **فَراشُ**’ı: altındaki ettir; ve denildi: o, üst dişlerin köklerine bitişik olan kaba deridir; ve denildi: **الفَراشُ**, dilin alt damaktan olan yeridir; ve denildi: **الفَراشَتانِ** (ه ile) küçük dilin yanında iki kıkırdaktır. Ve başın **فَراشُ**’ı: kafatasına bitişik ince kemiklerdir. **النضر**: **الفَراشانِ** dilin altında iki yeşil damardır; ve bir atı vasfederek inşad etti:
خَفِيف النَّعامةٍ ذُو مَيْعةٍ،
كَثِيف الفَراشةِ ناتي الصُّرَد
**ابن شميل**: gemin **فَراشا**’sı: dizginlerin bağlandığı iki demirdir; ve **العذَارانِ**: ensede bir araya getirilen iki kayıştır. **ابن الأَعرابي**: **الفَرْشُ** yalandır; denir: **كَمْ تَفْرُش كَمْ**.

Ve başın **فَراشُ**’ı: kafatasından ince çizgilerdir; ve denildi: o, baş kemiğinden incelen şeydir; ve denildi: kemikten her ince olan **فَراشَةٌ**’dır; ve denildi: her kemik vurulup da ondan ince kemikler uçuşursa, o **الفَراش**’tır; ve denildi: etin altında kemik üzerinde bulunan her kabuktur; ve denildi: insanın başı yarılıp kırıldığı zaman başından çıkan kemiklerdir; ve denildi: baş kemikleri, belirginleşinceye kadar **فَراشاً** diye adlandırılmaz; bütün bunların her birinin teki **فَراشةٌ**’dır.

Ve yaralardan **المُفَرِّشةُ** ile **المُفْتَرِشةُ**: **الفَراش**’a ulaşan (yaradır). Ve Mâlik hadîsinde: kemiğin kabuğu **فَراشُها** uçan **المُنَقِّلَةِ**’de on beş (vardır); **المُنَقَّلَةُ**: kemikleri yerinden oynatan yaralardandır. **الأَصمعي**: yaralardan **المُنَقِّلة**; kemiklerin **فَراشُ**’ının çıktığıdır; o, etin altında kemik üzerinde bulunan bir kabuktur; ve ondan Nâbiga’nın sözü:
ويَتْبَعُها منهمْ فَراشُ الحَواجِب
Ve **الفَراش**: kaş kemiğidir. Ve denir: ona vurdu da başının **فَراشَ**’ını uçurdu; bu, başından ince kemiklerin uçuştuğu zamandır. Ve kemikten yahut demirden her ince olan, **فَراشةٌ**’dır; ve onunla kilidin **فَراشةُ**’sı, inceliğinden dolayı adlandırıldı. Ve Ali hadîsinde, Allah onun yüzünü keremli kılsın: “Bir vuruş ki ondan başların **فَراشُ**’ı uçar”; **الفَراشُ**: başın kafatasına bitişik ince kemiklerdir.

الجوهري: **المُفَرِّشةُ** kemiği çatlatan, fakat kırmayan yaradır. **الفَراشةُ**: iki omuzun dallarından, boynun kökü ile sırtın seviyesi arasında belirginleşen şeydir; bunlar iki omuzun **فَراشا**sıdır. **الفَراشَتان**: çıkıntıda iki kalçanın iki ucudur. **فَراشُ الظَّهْر**: onda kaburgaların üstlerinin yarığıdır. **فَراشُ القُفْل**: onun tutunma yerleridir; tekili **فَراشة**; bunu Ebû Ubeyd nakletti; İbn Düreyd dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Her ince demir: **فَراشةٌ**dur. **فَراشةُ القُفْل**: onda takılıp kalan şeydir. Denir ki: **أَقْفَلَ** da **فأَفْرَشَ**. **فَراشُ التَّبِيذ**: üzerinde bulunan kabarcıktır.

**الفَرْشُ**: üç yaprağı ve dört yaprağı olduğunda ekindir. Develerin ve başkalarının **فَرْشُ**u: yavrularıdır; bunda tekil ile çoğul birdir. Ferrâ dedi ki: onun bir çoğulunu işitmedim; dedi ki: “**فَرَشَها اللَّهُ فَرْشاً**” yani “onu yaydı, yaydı” sözlerinden, onunla adlandırılmış bir mastar olması muhtemeldir. Aziz tenzilde: “Ve hayvanlardan yük taşıyanı ve **فَرْشاً** (olanı)” (vardır); onun **فَرْشُ**u: büyükleridir; Sa‘leb’den; ve şu beyti okudu:

له إِبلٌ فَرْشٌ وذاتُ أَسِنَّة
صُهابيّة، حانَتْ عليه حُقُوقُها

Ve denildi ki: **الفَرْشُ** hayvandan, ancak kesime elverişli olandır. Ferrâ dedi ki: **الحَمُولةُ** iş ve yük taşımaya güç yetirendir. **الفَرْشُ**: küçüklerdir. Ebû İshâk dedi ki: dil ehli, **الفَرْشَ**ın develerin küçükleri olduğu üzerinde icmâ etti. Bazı müfessirler dedi ki: **الفَرْشُ** develerin küçükleridir; ve sığır ile koyun da **الفَرْش**tandır. Dedi ki: tefsirde gelen, onun üzerine delâlet eder: Aziz ve celîl olanın sözü: “Sekiz çift: koyundan iki ve keçiden iki”; bu, “**حَمُولة** ve **فَرْشاً**” sözünün bedeli olarak gelince, onu develerle birlikte sığır ve koyun için kıldı; Ebû Mansûr dedi ki: bana başkası, tefsir ehlinin sözünü tahkik eden şeyi okudu:

ولنا الحامِلُ الحَمُولةُ، والفَرْ
شُ من الضَّأْن، والحُصُونُ السيُوفُ

Üzeyne hadîsinde: “Tırnakta develerden **فَرْشٌ** vardır”; o, develerin küçükleridir; ve denildi ki: o, deve, sığır ve koyundan ancak kesime elverişli olandır. **أَفْرَشْتُه**: ona develerden **فَرْشاً** verdim; küçükler yahut büyükler. Huzeyme hadîsinde, yılı zikrederken: “ve **الفَرِيش**i **مُسْحَنْكِكاً** bıraktı” yani yanmadan dolayı şiddetli siyah. Denildi ki: **الفَراش** develerin küçükleridir; Ebû Bekir dedi ki: bu, bence doğru değildir; çünkü develerin küçüklerine ancak **الفَرْش** denir. Başka bir hadîste: “Sizin için **العارض** ve **الفَريش** (vardır)”; Kuteybî dedi ki: o, kadınlardan lohusa gibi, yeni doğurmuş olandır.

**الفَرْشُ**: **العُرْفُط**un bitme yerleridir; şair dedi ki:

وأَشْعَث أَعْلى ماله كِففٌ له
بفَْرشِ فلاةٍ، بينَهنَّ قَصِيمُ

İbnü’l-A‘râbî: **فَرْشٌ** **عُرْفُط**tandır; **قَصِيمَةٌ** **غَضاً**dandır; **أَيكةٌ** **أَثْلٍ**dendir; **غالٌّ** **سَلَم**dendir; **سَليلٌ** **سَمُر**dandır. Odunun ve ağacın **فَرْشُ**u: onun ince olanı ve küçük olanıdır. Denir ki: onda ancak ağaçtan **فَرْشٌ** vardır. **فَرْشُ العِضاهِ**: onların topluluğudur. **الفَرْشُ**: **الطَّلْح**tan dairedir; ve denildi ki: **الفَرْشُ** yerin alçak olanıdır; onda **العُرْفُط** ve **السَّلَم** ve **العَرْفَجُ** ve **الطَّلْح** ve **القَتاد** ve **السَّمُر** ve **العَوْسجُ** vardır; düz bir yerde bir mil ve bir fersah boyunca biter; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

وقد أَراها وشَواها الجُبْشا
ومِشْفَراً، إِن نطَقَتْ، أَرَشَّا
كمِشْفَرِ النابِ تَلُوكُ الفَرْشا

Sonra onu açıkladı ve dedi ki: develer **العرفط** ve **السلم** yediğinde ağızları gevşer.

Devenin ayağındaki **الفَرْشُ**: az bir genişlemedir ve övülendir; çoğalır ve **الرَّوَحُ** aşırı olur da iki aşık kemiği birbirine çarparsa, o **العَقَل**dir ve yerilendir. Ayağı **مَفْرُوشةُ الرِّجْل** olan deve: onda **اسْطار** (* sözü: **اسْطار**; asılda böyledir.) ve eğrilik olduğunda. Câ‘dî şu beyti okudu:

مَطْويَّةُ الزَّوْرِ طيَّ البئْرِ دَوْسَرة،
مَفْروشة الرِّجْل فَرْشاً لم يكن عَقَلا

Ve denir ki: ayaktaki **الفَرْشُ**, onda ne dik duruş ne de oturuş olmamasıdır. **وافْتَرَشَ** şeyi: yani yayıldı. Denir ki: **أَكَمَةٌ مُفْتَرِشةُ الظَّهْر**: alçak (düz) olduğunda. Tâhfe hadîsinde: “Sizin için **العارِض** ve **الفَريشُ** (vardır)”; bitkiden **الفَريشُ**: yerin yüzüne yayılıp sap üzerinde dikilmeyen şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الفَرْشُ** övgüdür, **العَقَل** yergidir; **الفَرْشُ** devenin ayağında genişlemedir; çoğalırsa o **عَقَل**dir.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الفَرْشةُ** yerden, biraz alçak olan yoldur; bir gün ve bir gece ve bunun benzeri kadar götürür, dedi. Ancak yerin genişleyip düzleştiği ve çoraklaştığı yerde olur; çoğulu **فُرُوش**tur.

**الفَراشة**: önce konulan, sonra üzerine **الركِيب** (hurma duvarı olan duvar) bina edilen, **الأَرْجاء** benzeri büyük taşlardır. **الفَراشةُ**: havuzda, az sudan kalan bakiyedir; onun saflığından dolayı havuzun yerini onun arkasından görürsün. **الفَراشةُ**: kayalık düz taşta suyun biriktiği yerdir; çoğulu **فَراشٌ**tur. **فَراشُ القاعِ والطين**: su çekildikten sonra yerin yüzünde çamurdan kuruyan şeydir; **الفَراشُ**: **الضَّحْضاح**tan daha azdır; Zû’r-Rumme, yaban eşeklerini vasfederken dedi ki:

وأَبْصَرْنَ أَنَّ القِنْعَ صارَتْ نِطافُه
فَراشاً، وأَنَّ البَقْلَ ذَاوٍ ويابِسُ

**الفَراشُ**: terden suyun kabarcığıdır; ve denildi ki: o, terin azıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

فَراش المَسِيح فَوْقَه يَتَصَبَّبُ

İbn Sîde dedi ki: bu beyti bilmem; bilinen, Lebîd’in beytidir:

عَلا المسْك والدِّيباج فوقَ نُحورِهم
فَراش المسيحِ، كالجُمَان المُثَقَّب

Dedi ki: bana göre İbnü’l-A‘râbî ancak bu beyti kastetti de rivayeti değiştirdi; meğer ki Lebîd **أَقْوى** etmiş olsun da şöyle demiş olsun:

فراش المسيح فوقه يتصبب

Dedi ki: ben, onun **أَقْوى** ettiğini ancak şu sebeple söyledim: bu kasidenin kafiyesi mecrûrdur; ve onun başı:

أَرى النفسَ لَجّتْ في رَجاءِ مُكَذَّبِ،
وقد جَرّبَتْ لو تَقْتَدِي بالمُجَرَّبِ

Beyti şöyle rivayet etti: **كالجمان المُحَبَّبِ**; Cevherî dedi ki: kim beyitte **الفَراشَ**ı merfû‘ yapar ve **المِسْكَ**i mansûb yaparsa, **الدِّيباجَ**ı, vâvın hâl için olması üzere merfû‘ yapar; kim **الفَراشَ**ı mansûb yaparsa, ikisini merfû‘ yapar.

**الفَرَاشُ**: sivrisinek gibi uçan canlılardır; tekili **فَراشةٌ**dur. **الفرَاشةُ**: kandilde uçup kendini atandır; çoğulu **فَراشٌ**tur. Zecâc, Aziz ve celîl olanın sözü hakkında: “O gün insanlar, saçılmış **الفَراشِ** gibi olur”; dedi ki: **الفَراش** ateşe kendini atan, küçük **البَقّ** gibi gördüğün şeydir; Allah azze ve celle, diriliş gününde insanları, yayılmış çekirgeye ve saçılmış **الفَراش**a benzetti; çünkü onlar diriltildiklerinde, çekirgenin bir kısmının bir kısmı içinde dalgalanması gibi, birbirlerinin içinde dalgalanırlar. Ferrâ dedi ki: çekirgeden **الغَوْغاءِ** gibi; bir kısmı bir kısmına biner; aynı şekilde insanlar o gün birbirlerinin içinde dolaşır. Leys dedi ki: **الفَراشُ** uçan şeydir; ve şu beyti okudu:

أَوْدى بِحِلْمِهمُ الفِياشُ، فِحلْمُهم
حِلْمُ الفَراشِ ، غَشِينَ نارَ المُصْطَلي

(* bu beyit Cerîr’indir ve divanında bu suret üzeredir):

أَزرَى بحِلمُِكُمُ الفِياشُ، فأنتمُ
مثلُ الفَراش غَشِين نار المصطلي

Meselde: **أَطْيَشُ من فَراشةٍ**.

Ve hadiste: “Onlarla birlikte **جَنْبةُ السِّراطِ** (sıratın yanı) **تَتَقادَعُ** (geri geri çekilir) **تَقادُعَ الفَراشِ** ( **الفَراش**’ın geri çekilişi gibi)”; o, fetha ile, **السِّراج**’ın (kandilin) ışığına kendini atan kuştur; bundan da hadis: “**الفَراشُ** ve şu haşerat onu(n içine) düşerdi.”

Ve **الفَراشُ**: erkeklerden hafif, çok atılgan olan(kimse).

Ve **تَفَرّش** kuş: iki kanadıyla çırpındı ve ikisini yaydı; **أَبو دواد** bir gözcüyü vasfederek dedi:
“Bize koşarak geldi, **تَفَرُّشَ** (çırpınışı gibi) **أُمّ الـبَيْض**’ın, şiddetle; hâlbuki gündüz yükselmişti.”

Ve denilir: Kuş **فَرَّشَ** ( **تَفْرِيشاً** ) ettiği zaman, bir şeyin üzerinde çırpınır hâle geldiğinde; bu, **الشَّرْشَرةُ** ve **الرَفْرَفةُ**’dir.

Ve hadiste: “Derken **الحُمَّرةُ** geldi de **تفَرّش** etmeye başladı”; o, yere yaklaşman ve kanatlarını yayman ve çırpınmandır.

Ve ona vurdu da ondan **أَفْرَش** etmedi, ta ki onu öldürdü; yani ondan ayrılmadı. Ve “Onlardan ölüm **أَفْرَش** etti” yani yükseldi; **ابن الأَعرابي**’den.

Ve onların sözü: “Ondan **أَفْرَشَ** etmedi” yani vazgeçmedi; **يزيد ابن عمرو بن الصَّعِق** dedi:
(* “قال يزيد إلخ” sözü asılda böyle; **ياقوت**’ta ve **أَمثال الميداني**’de olan:
“**لم أَر يوماً مثل يوم جبله
لما أَتتنا أسد وحنظله
وغطفان والملوك أزفله
تعلوهم بقضب منتخله**”
ve **الميداني** artırdı:
“**لم تعد أَن أَفرش عنها الصقله**”):
“Biz kavmin başlarıyız, **جَبَلَهْ** ile arasında,
bize **أَسَدٌ** ve **حَنْظَلَهْ** geldiği gün,
onların üstüne çıkarız, seçilmiş kamışlarla,
**لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ**”

Yani: onlar yenidir.

Ve **مُنْتَخَلة**’nin manası: seçilmiş. Denilir: “Şeyi **تَنَخَّلْت** ve onu **انْتَخَلْته**”: onu seçtim.

Ve **الصَّقَلةُ**: **صاقِل**’in çoğuludur; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi.

Ve “**لم تَعْدُ أَن أَفْرَشَ**” sözü: **الصقلةُ**’nin ondan vazgeçmesini aşmadı; yani onlar yenidir, **الصَّقْلِ** ile yakın zamanda cilalanmış.

Ve “Ondan **فرش** etti”: onu istedi ve ona hazırlandı.

Ve **ابن عبد العزيز** hadîsinde: “Ancak **مالاً مُفْتَرَشاً** olması hâli müstesna”; yani gasbedilmiş, onda eller haksız yere yayılmış (mal); onların sözü olan “Falancanın ırzını **افْتَرَش** etti”den; onu, onda çekiştirmeyi helâl saydığı zaman; bunun hakikati: onu kendisi için, üzerine basacağı bir döşek kılmasıdır.

Ve **فَرْش الجَبَا**: bir yer; **كُثيّر عزة** dedi:
“Gecenin sonunda bir şimşek mi seni coşturdu, sürekli,
onu **فَرْشُ الجَبا** ve **المَسارِبُ** mu içine aldı?”

Ve **الفَرَاشةُ**: bir arazi; **الأَخطل** dedi:
“**الفَراشةُ** ve **الحُبَيّا** ıssızlaştı,
ve **الشَّقِيرُ**, **فاطِمةَ**’den sonra, ıssızlaştı.”
(* “**الشقير**” sözü burada asılda böyle; **شقر** maddesinde **القاف** ile; **ياقوت**’ta: **الشفير** **الفاء** ile.)

Ve hadiste **فَرْش** zikredildi; **الفاء**’nın fethası ve **الراء**’nın sükûnu ile; Bedir’e yürüdüğü zaman Peygamber’in, صلى اللَّه عليه وسلم, geçtiği bir vadidir; ve Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**فرش**) **الفاء** ve **الراء** ve **الشين**, bir sahih asıldır; şeyin hazırlanmasına ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** bir mastardır. Ve **الفَرْش**: serilmiş olan da. Ve الباب’un diğer bütün kelimeleri bu mânaya döner. Denir: **تفرَّشَ الطائرُ**, yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı zaman. Ve bundan (olan) hadis: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim **حُمَّرَة**’nin iki yavrusunu aldı; derken **الحُمَّرةُ** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd, bir **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Ve bundan: **الفَرْش** en‘âmdan (olan), ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun (aleyhi’s-salât ve’s-selâm) sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi ki: bununla kocayı murad etti. Dediler: ve **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, üzerine yatılan odur; lâkin kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; nitekim ikisi, زوجيّة ve libas’ta ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Ve derler: **أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه**, onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ hikâye etti([7]). Ve bu sahih bir قياس’tır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiş gibidir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**’a benzetti. Bir kavim dedi: o, yüzü yerde olan su, tükenmesinden az önce; sanki serilmiş bir şey gibidir; ve her hafif olan **فَرَاشة**’dır. Ve bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, böylece kuruduğu ve kabuk bağladığı (yerdir).
Ve الباب’dan: **افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه**. Ve derler: **افتَرَشَ الرّجُل لسانَه**, dilediği gibi konuştuğu zaman. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. Ve **الفَرْش**: odunun inceliği (ufalanmışı). Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**’tır; kerim kadınlarla evlendiği zaman.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]) : hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]) , düz (alçak) olduğu zaman. Ve derler: **ما أفرشَ عنه**, yani ondan vazgeçmedi. Dedi ki:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Ve bu kelime, الباب’un قياس’ından uzaklaşır; ve ben onu الإبدال babından sanıyorum; sanki **أفْرج**’dir. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**’si. Ve bu uçan **الفَرَاش**, hafifliğinden dolayı böyle adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan (kısrak).

القاموس المحيط:
**فَرَشَ** **فَرْشاً** ve **فِراشاً**: onu yaydı. Ve **فَرَشَهُ** bir iş olarak: onu ona genişletti. Ve o, **كَريمُ المَفَارِشِ**’tir: kerim kadınlarla evlenir.
Ve **الفَرْشُ**: ev eşyasından serilmiş olan; ve ekin, serildiği zaman; ve geniş boşluk; ve bitkinin çok olduğu yer; ve develerin küçükleri; ve ondan: “** ومن الأنْعَامِ حَمُولَةً وفَرْشاً **”; ve ağaçtan ve odundan küçük ince kırıntı; bütün bunların tekili yoktur; ve **البَثُّ** ve sığır; ve koyun; ve ancak boğazlamaya elverişli olan; ve devenin ayağında az bir genişlik; ve o övülendir; ve yalan; ve **فَرَشَ** etmiş (yalan söylemiş); ve **عَمِيسِ الحَمائِمِ** ile **صُخَيْرَاتِ اليمامَةِ** arasında bir vadi; Resûlullah صلى الله عليه وسلم oraya indi. Ve **فَرْشُ الحَيَا**: ع. Ve **الفراشَةُ**: kandilde kendini atan; çoğulu: **فَراشٌ**; kilitten: içine takılan şey; ve her ince kemik; ve az su; ve hafif adam; ve Bağdat ile Hille arasında bir ة; ve bâdiyede bir ع; ve bir alam. Ve **دَرْبُ فَراشةَ**: Bağdat’ta bir mahalle. Ve **وفَراشاء**: ع. Ve **الفَرَاشُ**, **سَحابٍ** gibi: yer üzerinde sudan sonra kuruyan çamur; nebîzden: üzerinde kalan kabarcık; dilin altında iki yeşil damar; gemde **العِذارانِ**’ın bağlandığı iki demir parça; ve kesre ile: serilen şey; çoğulu: **فُرُشٌ**; ve erkeğin eşi; denildi ki: ondan: “** وفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ **”; ve kuşun yuvası; ve ağzın dibinde dilin yeri. Ve **الفَرِيشُ**: doğumundan yedi gece sonra kısrak; ve ona binmek için حمل’in en hayırlı vakti odur; ve yeni doğurmuş olan; ve ondan: **لَكُم العارِضُ والفَريشُ**; çoğulu: **فَرائِشُ**; ve erkeğin üzerine yattığı cariye. Ve **وَوَرْدَانُ بنُ مُجالِدِ بنِ عُلَّفَةَ بنِ الفَرِيشِ**: Mü’minlerin emîrinin kanında İbn Mülcem’e ortak oldu. Ve **سِكِّيتٍ** gibi: د Kurtuba yakınında. Ve **شَدَّادٍ** gibi: Tâif yakınında bir ة. Ve **المِفْرَشُ**, **مِنْبَرٍ** gibi: **الشَّاذَكُونَةِ** gibi bir şey. Ve **المِفْرَشَةُ**: ondan daha küçüktür; rahil üzerinde olur; üzerine oturulur. Ve o, kesre ile **حَسَنُ الفِرْشَةِ**’dir: onun hakkında kötü söz söyledi, onu gıybet etti; ve ona develerden **فَرْشاً** verdi; kılıcı: onu inceltti ve keskinleştirdi; falana bir yaygı olarak: onu ona yaydı; **فَرَشَهُ فَرْشاً** ve **فَرَّشَهُ تَفْرِيشاً** gibi; mekân: onun **فِراشُهُ** çoğaldı. Ve evin **تَفْرِيشُ**’i: onu döşemek (taşla kaplamak). Ve **المُفَرِّشَةُ**, şeddeli: kemiği çatlatan, fakat kırıp parçalamayan yarık.
Ve **المُفَرِّشُ**: ekin, yayıldığı zaman. Ve **جَمَلٌ مُفَرَّشٌ**, **مُعَظَّمٍ** gibi: hörgücü yoktur. Ve kuş **فَرَّشَ** **تَفْرِيشاً**: bir şey üzerinde kanat çırptı; **تَفَرَّشَ** gibi. Ve onu **افْتَرَشَهُ**: onu çiğnedi; iki kolunu: onları yere yaydı; falanı: onu yendi ve yere serdi; onun ırzını: onda kötüleyici sözle onu helâl saydı; şey: yayıldı; izini: onu takip etti; dilini: dilediği gibi konuştu; malı: onu gasbetti.

تاج العروس:
**الفَرَاشَانِ**: gemde **العذَارانِ**’ın bağlandığı iki demir parça; ve **العِذَارَانِ**: ensede birleştirilen iki kayış. Ve kesre ile **الفِرَاشُ**: serilen şey; ve denir: yer, insanların **فرَاشُ**’ıdır. Ve Allah عزّ وجلّ dedi: “**الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ فِرَاشاً**”; yani bir döşek; onu, üzerinde yerleşmenin mümkün olmadığı sert, kaba yapmadı; çoğulu: **أَفْرِشَةٌ** ve iki damme ile **فُرُشٌ**. Sîbeveyh dedi: ve istersen Benî Temîm’in lugatında hafifletirsin. Ve mecazdan: **الفِرَاشُ**: erkeğin eşi; ve erkeğin karısına denir: o, onun **فِرَاشثهُ**’si ve izârı ve lihâfıdır; ancak böyle adlandırıldı; çünkü erkek onu **يَفْتَرِشُها**. Denildi ki: ve ondan, O’nun تعالى sözü: “**وفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ**”; onunla cennet ehlinin kadınlarını, döşeklerin sahiplerini murad etti. Ve O’nun sözü: **مَرْفُوعَةٌ**; yani güzellikle dünya ehlinin kadınlarından yükseltildiler. Ve her faziletli, yücedir. Ve bundan, onun صلى الله عليه وسلّم sözü: “**الوَلَدُ لِلفِرَاشِ ولِلْعاهِرِ الحَجَرُ**”. Mânası: o, **الفِرَاشِ**’ın sahibinindir; ve o, koca ve mevlâdır; çünkü onu **يَفْتَرِشُهَا**. Ve bu, sözün muhtasarındandır; O’nun عزّ وجلّ sözü gibi: “**واسْأَلِ القَرْيَةَ**”; köy halkını murad eder. Dedim ki: Râgıb, **المُفْرداتِ**’ta başka bir vecih zikretti; dedi ki: ve **الفِرَاشِ** ile, زوجين’den her birinden kinaye edilir. Dedim ki: ve bu, Ebû Amr’un sözüdür; zira o dedi: **الفِرَاشُ**: koca; ve **الفِرَاشُ**: eş; ve **الفِرَاشُ**: ikisinin üzerinde uyuduğu şey; ve bunun üzerine, onun صلى الله عليه وسلّم sözü **الوَلَدُ للفِرَاشِ** çıkarıldı; böylece, izafetli bir şeyin hazfi üzere olmaz; öyleyse düşün. Ve **الفِرَاشُ**: kuşun yuvası; yani onun **وَكْرُه**’u. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلى فِرَاشِ عَزِيزَةٍ ... سَوْدَاءَ رَوْثَةُ أَنْفِهَا كالمِخْصَفِ

Yani: bir kartalın yuvası; sanki onun burnu bir **مِخْصَف** ucudur; lafız kartal içindir, mânâ ise cariye içindir; yani o, kartal gibi sağlamdır. Ebû Nasr dedi: Ancak şunu murad etti: “Yükselmeye devam ettim, nihayet dağdaki kuşun yuvasına ulaştım.” “Hattâ **انْتَمَيْتُ**” diye de rivayet edilir; yani “yükseldim”. Bununla ilgili araştırma **ع ز ز**’de daha önce geçti.

Ebû Amr dedi: **الفِرَاشُ**: dilin ağzın dibindeki yeri. “Damağın alt tarafında” denildi. Ve “**فِرَاشُ اللِّسَانِ**: üst dişlerin kökleri olan pürtüklü deridir” denildi.

**الفَرِيشُ** ( **أَمِير** vezninde): kısrağın doğumundan yedi gün sonra (olan hâli); “**فَرَسٌ فَرِيشٌ**” denir. Bu, Asma‘î’nin sözüdür ve mecazdır. Cevherî dedi: Aynı şekilde her toynaklı (hayvan) da böyledir; ona binmenin en hayırlı vakitleridir. Kuteybî dedi: O, kadınlardan lohusa gibi, yeni doğurmuş olandır; temizlendiği zaman. Başkası dedi: Ve develerden **العُوذِ** gibi. Dedi ki: Bundan, Tahfe en-Nehdî’nin hadisi: “Sizin için **العارِضُ** ve **الفَرِيشُ**.” Çoğulu: **فَرَائِشُ**. Şemmâh dedi:

راحَتْ يُقْحِّمُهَا ذوُ أَزْمَلٍ وَسَقَتْ ... لَهُ الفَرائِشُ والسُّلْبُ القَيَادِيدُ

Leys dedi: **الفَرِيشُ**: erkeğin onu altına serdiği cariye; **فَعِيلٌ** (kalıbı), **افْتَعَلَ**’dan gelmiştir; “**جاريةٌ فَرِيشٌ**” denir. Ezherî dedi: Onun dışında “**جارِيَةٌ فَرِيشٌ**” işitmedim.

Ve Verdân b. Mücâlid b. Ulla fe b. **الفَرِيشِ** et-Teymî ( **أَمِير** vezninde), Mü’minlerin emîri Ali’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- kanında İbn Mülcem’e ortak oldu. Dediler ki: Efendimiz Ali -Allah yüzünü keremli kılsın- öldürüldüğü gece onunla beraberdi; Hâricî idi. Amcası el-Müstevrid b. Ulla fe b. **الفَرِيشِ** de Hâricî idi; onu, Ali’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- arkadaşı Ma‘kıl b. Kays öldürdü.

**الفِرِّيشُ** ( **سِكِّيت** gibi): Kurtuba yakınında bir yer; ondan Halef b. Besîl **الفِرِّيشِيُّ** el-Kurtubî (nisbesi).

**فَرّاش** ( **شَدّاد** gibi): Tâif yakınında bir yer.

**المِفْرَشُ** ( **مِنْبَر** gibi): **الشّاذَكُونَة** gibi olan bir şey; o, suffenin üstüne konulan döşektir. **المِفْرَشَةُ**: ondan daha küçüktür; semerin üzerinde olur; adam onun üzerine oturur. “Semerinin üzerine bir **مِفْرَشَة** koy” derler; yani bir döşek. Ve o, kesre ile **الفِرْشَةِ**’nin güzelliğidir; yani şeklin.

Mecazdan: Ona vurdu; ondan **أَفَرَشَ** etmedi, nihayet onu öldürdü; yani ondan vazgeçmedi.

Mecazdan: **أَفْرَشَهُ**; onda sözü kötü söylediği ve onu gıybet ettiği zaman. “Benim ırzım hakkında **أَفْرَشْتَ**” derler.

Ve denir: **أَفْرَشَهُ**; ona develerden küçük veya büyük **فَرْش** verdiği zaman.

Ve **أَفْرَشَ السَّيْفَ**: onu inceltti ve keskinleştirdi. Yezîd b. Amr b. es-Sa‘ik dedi:

نَعْلُوهُمُ بقُضُبٍ مُنْتَخَلَهْ ... لَمْ تَعْدُ أَنْ أَفَرَشَ عَنْهَا الصَّقْلَهْ

Cevherî dedi: Yani onlar **جُدُدٌ**’dür; yani cilaya yakın zamanda (girmiş)tir. **مُنْتَخَلَة**’nin mânâsı: seçilmiş.

**أَفْرَشَ** falana bir **بِسَاط**: onu, misafirliğinde onun için yaydı; “ona bir **بِسَاط** yaydı” gibi; ve “ona bir **بِسَاط**’ı **فَرْشاً** yaydı” ve “ona bir **بِسَاط**’ı **تَفْرِيشاً** yaydı”; bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’dendir.

**أَفْرَشَ المَكَانُ**: onun **فِرَاشُه** çoğaldı; yani ekini.

**تَفْرِيشُ الدّارِ**: onu döşemek/taşlamak. Bunu Leys söyledi. Ezherî dedi: Aynı şekilde, onda tuğlayı ve levhayı yaydığı zaman, onu **فَرَشَ** etmiş olur.

**المُفَرِّشَةُ** (şeddeli; yani **مُحَدِّثَة** gibi): **الفَرَاش**’a ulaşan yarık/yarma; “kemiği çatlatan, fakat kırıp parçalamayan” denildi.

**المُفَرِّشُ** ( **مُحَدِّث** gibi): ekin; **فرش** ettiği zaman; yani yer yüzüne yayıldığı zaman. Ve **فَرَّشَ** (onu) **تَفْرِيشاً**.

Mecazdan: **جَمَلٌ مُفَرَّشٌ** ( **مُعَظَّم** gibi): hörgücü yoktur; Sâgânî’nin naklettiği üzere. **التَّهْذِيب**’de olan: **جَمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرْضِ**. **الأَسَاس**’ta: **مُفْتَرشٌ الظَّهْرِ**: hörgücü yoktur.

**فَرَّشَ الطّائِرُ تَفْرِيشاً**: iki kanadıyla bir şeyin üzerinde çırpındı; onları açtı ve konmadı. Bu mecazdır; o, **الشَّرْشَرَةُ** ve **الرَّفْرَفَةُ**’dir. Bundan hadis: “Derken **الحُمَّرَةُ** geldi; **تَفَرَّشُ** etmeye başladı”; yani yere yaklaşır, kanatlarını yayar ve çırpar; **تَفَرَّشَ** gibi. Bu, İbn Abbâd’dandır. Ebû Duvâd, bir **رَبِيئَة**’yi vasfederek dedi:

فأَتَانَا يَسْعَى تَفَرُّشَ أُمِّ ال ... بِيْضِ شَدّاً وقَدْ تَعالَى النَّهَارُ

Mecazdan: **افْتَرَشَهُ**; ona bastığı zaman; **افْتِعالٌ**, **الفَرْشِ** ve **الفِرَاشِ**’tan.

**افْتَرَشَ ذِرَاعَيْهِ**: ikisini yere yaydı. Hadiste: Namazda **افْتِراشِ السَّبُعِ**’den nehyetti; o da, secdede iki kolunu yayması ve onları yerden kaldırıp yükseltmemesidir; secde ettiği zaman, kurdun ve köpeğin iki kolunu **يَفْتَرِشُ** edip yaydığı gibi.

Ve denir: **افْتَرَشَ الأَسَدُ ذِرَاعَيْه**: onların üzerine çöktüğü, onları uzattığı zaman; kurt da böyledir. Dedi ki:

تَرَى السِّرْحَانَ مُفْتَرِشاً يَدَيْهِ ... كَأَنَّ بَيَاضَ لَبَّتِهِ الصِّدِيعُ

Mecazdan: **افْتَرَشَ فُلاناً**; ona galip geldiği, onu yere serdiği ve üstüne bindiği zaman.

Mecazdan da: **افْتَرَشَ عِرْضَهُ**; onda **الوَقِيعَة** ile onu helâl saydığı zaman; hakikati: onu kendisi için, üzerine basacağı bir **فِرَاش** kılmasıdır.

**افْتَرَشَ الشّيْءَ**: yayıldı; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Denir: **أَكَمَةٌ مفْتَرِشَةُ الظَّهْرِ**; düz (tümsek) olduğu zaman.

Mecazdan: **افْتَرَشَ أَثَرَه**: onun izini takip etti ve peşinden gitti; İbn Abbâd’dan.

Mecazdan: **افْتَرَشَ لِسَانَهُ**: dilediği gibi konuştu; yani onu yaydı.

Mecazdan: **افْتَرَشَ المَالَ**: onu gasbetti. Ve **مالٌ مُفْتَرَشٌ**: yani gasbedilmiş, üzerine el uzatılmış. Bundan, Ömer b. Abdülazîz’in -Allah Teâlâ ondan razı olsun- Muhammed b. Mervân’ın oğullarına (verilen) atıyyeleri hakkında yazdığı hadis: “Onlar için (kendilerine) tahsis edilsin; ancak **مالاً مُفْتَرَشاً** olursa (başka)”; yani gasbedilmiş, ellerin içinde yayıldığı (mal) olursa. Sâgânî dedi: Bu terkib, şeyin düzlenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Bu terkibden şâz olan: **الفَرِيشُ**: kısrağın doğumundan yedi gece sonra (olan hâli).

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فَرّشَ الثَّوْبَ تَفْرِيشاً** ve **افْتَرَشَه**; derken **انْفَرَشَ**. Ve altına toprak veya elbise **افْتَرَشَ**. Ve dersin ki: “Kumu **أَفْتَرِشُ** ederdim ve taşı yastık edinirdim.”

**أَفْرَشَتِ الفَرْسُ**: **اسْتَأْتَتْ** ettiği zaman; yani kendisine gelinmesini istedi.

**الصّحاح**’ta olduğu gibi, **الفَرْشِ** ile kadından kinaye edilmiştir.

**اللِّسَان**’da: **وجَمَلٌ مُفْتَرِشُ الأَرْضِ**: hörgücü yoktur. Ve **أَكَمَةٌ مُفْتَرِشَةٌ الأرِض** de böyledir; bu mecazdır; hepsi **الفَرْشِ**’tandır.

Bundan da: **الفَرِيشُ** ( **أَمِير** gibi): hörgücü olmayan Arap boğası. Turayh dedi:

غُبْسٌ خَنَابِسُ كُلُّهُنَّ مُصْدَّرٌ ... نَهْدُ الزُّبُنَّةِ كالفَرِيشِ شَتِيمُ

Ve **فَرَشَه**’u **فِرَاشاً** (olarak) ve **أَفْرَشَه** (da): ona serdi; ve **اللَّيْثُ** dedi ki: **فَرَشْتُ فُلاناً** yani: ona serdim. Ve **المَفَارِشُ**: kadınlardır; çünkü onlar serilirler. **أَبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ** dedi ki:
سُجَرَاءَ نَفْسِي غَيْرَ جَمْعِ أُشَابَةٍ ... حُشُداً ولا هُلِكِ المَفَارِشِ عُزَّلِ
Şunu kastediyor: onların, kendilerine sığındıkları kadınları kötü kadınlar değildir; fakat onlar iffetlidirler. Ve denilir ki: **هُلكِ المَفَارِش** ile şunu kastetti: yataklarında ölmeyen ve ancak öldürülerek ölen kimseler. Ve ayrıca, bir erkeğe, ömrü boyunca evlenmediği zaman denilir: **إِنَّهُ لَهَالِكُ المَفْرَشِ** yani: ömrü boşa gitti. Ve **افْتَرَشَ الرَّجُلُ المَرْأَةَ**: onunla cinsel ilişkide bulundu. Ve **الفِرَاشُ**: ayıp; **أَبِي عَمْروٍ**’dan. Ve **افءتَرَشَ القَوْمُ الطّرِيقَ**: onu izledikleri zaman; ve bu mecazdır. Ve **افْتَرَشَ كَرِيمَةَ بَنِي فُلانٍ**: onunla evlendiği zaman. Ve falan, arkadaşlarına karşı **مُتَفَرِّشٌ** olan kerimdir: kendisini onlar için serdiği zaman; ve bu mecazdır. Ve **فَرَّشَ الزَّرْعُ تَفْرِيشاً**: **فَرَّخَ** gibidir; ve bu mecazdır. Ve **الفَرَاشَتَانِ**: küçük dilin yanında iki kıkırdaktır. Ve yaralardan **المُفْتَرِشَةُ**: **الفَرَاشَ**’a ulaşan (yaradır). Ve **الفَرَاشَةُ**: iki omuzun dallarından (çıkıntılarından) belirginleşen şeydir; bunu **أَبو عُبَيْدَة** söyledi. Ve **الفَرَاشَانِ**: çukurda iki kalçanın iki ucudur. Ve **فَرَاشُ الظَّهْر**: onda kaburgaların üst kısımlarının birleşme yeridir. Ve **فَرْشُ الإِبِلِ**: develerin büyükleridir; **ثَعْلَب**’dan. Ve (şu beyit) okundu:
لهُ إِبِلٌ فَرْشٌ وذَاتُ أَسِنَّةٍ ... صُهَابِيَّةٌ حَانَتْ عَلَيْهِ حُقُوقُهَا
Ve **الفَرِيشُ** ( **أَمِيرٍ** vezninde): develerin küçükleridir; ve bununla **خُزَيْمَةَ** hadisi tefsir edildi; yılı anıyor: **وتَرَكَتِ الفَرِيشَ مُسْحَنْكِكاً** yani: yanmadan dolayı şiddetli kararmış. Ve **أَبْو بَكْرٍ** dedi ki: bu doğru değildir; çünkü develerin küçüklerine ancak **الفَرْشُ** denilir. Ve **فَرْشُ العِضَاهِ**: onun topluluğudur. Ve **الفَرْشُ**: **الطَّلْحِ**’tan dairedir. Ve bitkiden **الفَرِيشُ**: yerin yüzüne yayılan ve bir sap üzerinde doğrulmayan şeydir; ve bununla, bazılarının **طَهْفَةَ** hadisini tefsir ettiği (şeydir): **لَكُمْ العَارِضُ والفَرِيشُ**. Ve **أَبو حَنِيفَة** dedi ki: **الفَرْشَةُ**: yerden, bir gün ve bir gece ve bunun benzeri kadar (mesafe) götüren, biraz alçak yol (şeridi)dir. Dedi ki: ancak yerin genişlediği, düzleştiği ve çoraklaştığı yerde olur. Çoğulu: **فُروشٌ**. Ve **الفَرَاشَةُ**: değirmen taşları gibi büyük taşlardır; önce konur, sonra onun üzerine **الرَّكِيبُ** bina edilir; o da hurma duvarıdır. Ve **أَفْرَشَ عَنْهُم المَوْتُ**: yani yükseldi (uzaklaştı); **ابنِ الأَعْرَابِيّ**’den. Ve **فَرَشَ**: istedi ve ona hazırlandı. Ve **أَفْرَشَ الشَّجَرُ**: dallandı. Ve **افْتَرَشَتْنَا السَّمَاءُ بالمَطَرِ**: bizi yakaladı; ve bu mecazdır. Ve **أَفْرَشَ الرَّجُلُ**: onun **فَرْشٌ**’u oldu; bunu **ابنُ القَطّاعِ** nakletti. Ve **فَرَشْتُه فَرْشاً**: onun da, senin yanında bina ettiği zaman (denir). Ve **أَحْمَدُ بنُ محمَّدِ بنِ أَحمَدَ بنِ مُحَمّدِ بنِ فَرَاشَةَ بن مُسْلِمٍ المَرْوَزِيُّ الفَرَاشِيّ** (fetha ile), **أَبي رَجَاء مُحَمَّدِ بنِ حَمْدَوَيِهْ**’den; ondan da **أَبو الحَسَن بنُ رِزْقَوَيْه**. Ve **أَبُو بَكْرٍ عَتِيقُ بنُ عليّ الفُرشانِيّ** (damme ile), **أَبا الطّاهِرِ إِسْمَاعِيلَ ابنَ خَلَفٍ المْقْرِئ**’i işitti. Ve **أَبُو الحَسَن عليُّ بنُ إِسماعِيلَ الكِنْدِيّ الفُرْشانِيّ**; **أَصْبَغَ بنِ الفَرَجِ**’den; 263 yılında **سَرْمَقَ** amellerinde öldü; **الرُّشَاطِئ** bunu böyle ضبط etti. Ve **أَبو طاهِرٍ بَرَكَاتُ بنُ إِبراهيم الخُشُوعِيّ الفَرْشِيّ**: **الفُرْشِ** satımına nisbet edildi; bunu **ابنُ الأَنْمَاطِيّ** söyledi. Ve **أَبُو مُحَمّدٍ الحَسَنُ بنُ الحُسَيْنِ بنِ عَتِيقٍ الفُرْشِيُّ**; **أَحْمدَ بنِ الحَسَن المُقْرِئِ**’den; ondan da **سعدُ بنُ عليٍّ الزكتيانِيّ**; onu **الأَمِيرُ** zikretti.
