# فرص (ف-ر-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ر - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والراء والفاء معهما
ص ر ف، ر ص ف، ص ف ر، ف ر ص مستعملات
صرف:
الصَّرْفُ: فَضْلُ الدِّرْهَم في القيمة، وجَوْدةُ الفِضَّة، وبَيْعُ الذَّهَبِ بالفِضَّةِ، ومنه الصَّيْرَفِيُّ لتَصريفهِ أحدَهُما بالآخَر.
والتَّصريف: اشتِقاق بعضٍ من بعضٍ.
وصَيْرفِيّات الأمُور: مُتَصرفاتُها أي تَتَقَلَّبُ بالناسِ.
وتصريف الرِّياحِ: تَصَرُّفُها من وَجْهٍ الى وَجهٍ، وحالٍ الى حال، وكذلك تصريف الخُيُول والسُّيُول والأمُور.
وصَرْف الدّهْرِ: حَدَثُه.
وصَرْف الكلمة: إِجراؤها بالتنوين.
وقال الحسن: الصَّرْفُ: التَطَوُّعُ، والعَدْل: الفريضةُ.
والصَّرْفُ: أن تَصِرفَ إِنساناً على وَجْهٍ يُريده الى مَصْرفٍ غير ذلك.
والصَّرْفةُ: كوكَبٌ واحد خَلْفَ خَراتَىِ الأَسَدِ، اذا طَلَعَ أمامَ الفَجْر فذاك أوّلُ الخريف، واذا غابَ مع طلوع الفَجْر فذاك أوّلُ الربيع، وهو من مَنازِلِ القَمَر.
والعَرَب تقول: الصَّرْفةُ: نابُ الدَّهرُ، لأنّها تفتُرُ عن البَرْد أو عن الحّرِّ في الحالتين.
والصِّراف: حِرمةُ الشَاءِ والبَقَر والكِلاب أي استحِرامُها، وصَرَفَتِ الكلبةُ تصرِفُ صرافاً فهي صارف.
والصَّريفُ: صوتُ نابِ البعير حين يَصِرفُ اذا حَرَقَ أحدَهُما بالآخَر.
والصَّريفُ: صوتُ البَكْرةِ.
والصَّريفُ: اللَّبَنُ الحليبُ ساعةَ يُحْلَب.
والصَّريفُ: الخَمْرُ الطيِّبةُ، وقال في قول الأعشى:
صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا		لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ
قال بعضهم: جعلها صَريفيّة لأنّها أُخِذَتْ من الدَنِّ ساعتئذٍ كالبن الصَّريفِ.
وشَرابٌ صِرْفٌ: غيرُ مَمزوجٍ.
والصِّرْفُ: كُلُّ شيءٍ لم يُخْلَطُ بشيءٍ.
والصِّرَفانُ: من أجوَد التَّمْرِ، وضَرْب منه من أَرْزَنه.
ويقال: الصَّرَفان المَوْتُ، قال: أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً والصِّرْفُ: الأَديمُ الشديدُ الحُمرة.
رصف:
الرَّصَفُ: حِجارةٌ مَضمومَةٌ بعضها الى بعض في مَسيل، وكذلك اذا جُعِلَ من آخِرِ مَسيلٍ لِماءٍ أو لمصير، وجمعُه رِصافٌ.
والرُّصافةُ والرِّصافةُ: مَوْضِعٌ.
والرَّصَفة: عَقَبةٌ تُلْوَى على مَوْضِع الفُوقِ من الوَتَر، وعلى أصْل نَصْل السَّهْمِ، وسَهْمٌ مَرصُوفٌ.
ورَصَفَ قَدَمَيْه أي صَفَّهما، وضَمَّ إِحداهما الى الأخرى.
فرص:
الفَرْص: شَقُّ الجِلْدِ بحديدة عريضة الطَّرَف تَفرصُه بها فَرْصاً غَمزاً، كما يَفرِصُ الحَذّاءُ أُذْنَيِ النَّعْل عند عَقِبِهما بالمِفْراص ليَجعَلَ فيها الشِّراكَ.
والمِفراصُ: الحديدةُ التي يقطع بها.
والفَريصةُ: لحمٌ عند نُغْضِ الكَتِفِ في وَسَط الجَنْبِ عند مَنْبِضِ القَلْب، وهما اللَّتانِ يَفتَرِصانِ عند الفَزْعة، يعني ارتعادَهما، قال أميّة: فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ وقال:
صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه		بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا
والفُرْصَةُ: النُّهزَةُ، ويقال: أَصَبْتَ فُرصَتَكَ ونَوبَتَكَ ونُهْزَتَك، واحد.
وانتَهَزْتُها وافتَرَصْتُها.
والفرصة: قطعة من صُوفٍ أو قُطنٍ.
وفَريصُ الرَّقَبةِ: عُروقُها.
والفَرْصةُ: الرِّيحُ التي يكون منها الحَدَبُ، والسِّينُ فيه لغة.
صفر:
الصَّفَرُ يَقَعُ في الكَبِدِ وشَراسيف الأضلاع، يقال: إنه يَلْحَسُ الانسان حتى يقتُلَه.
ورجل مَصْفُورٌ: في بَطْنِه صَفَرٌ.
والانسانُ يَصْفَرُّ من الصَّفَر جدّاً، وقال أعشى باهِلةَ:
لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه		ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ
والصُّفارُ: صَفرةٌ تعلُو اللَّوْنَ والبَشَرةَ من داءٍ، وصاحبه مَصْفُورٌ أيضاً، وأنشد: قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ والصُّفْرةُ: لون الأصفَرِ، وفعله اللازم الاصفِرار.
وأما الاصفِيرارُ فعَرَضٌ يعرِضُ للانسان، يقال يَصْفارُّ مرَّةً ويَحمارُّ أخرى. ويقال في الأوّل: اصفَرَّ يصفرُّ.
والصَّفيرُ من الصوت كما تصفِرُ بالدَّوابِّ اذا سَقَيْتَ.
والصَّفّارةُ: هَنَةٌ جَوْفاءُ من نُحاسٍ يَصفِر فيها الغُلام للحَمام ونحوه، وللحِمارُ للشُّربِ.
والصِّفرُ: الشيءُ الخالي، يقال: صَفِرَ يصفَرُ صَفَراً وصُفُوراً فهو صِفْر صَحْرٌ، والجميع والواحدُ والذكرُ والأنثَى فيه سَواءٌ.
والصَّفَريَّةُ: نَباتٌ يكونُ في أوّلِ الخريف يُخَضِّر الأرض ويُورقُ الشَّجَر.
والصَفَريَّةُ: زمانٌ بين الخريف والوَسْميِّ.
وما يُصيبَ المواشي فيغيِّرُ الخِلقة وهَزَّةِ الجَنْبة يُسَمَّى الصِّغْرة كما تُسَمِّي ما يُرْعَى من الربيعِ الرِّبعةَ.
والصُّفار والصِّفارُ: ما بقي في أسنانِ الدّابَّة من التِّبْنِ والعَلَف للدَّوابِّ كُلِّها.
وفي المَثَل: ما بها صافِر أي أحَدٌ ذو صَفير.
وبَنُو الأَصُفَر: مُلوك الروم، قال عديّ بن زيد:
وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر		وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ
وأبو صُفرةَ: كنية أبي المُهَلَّب.
والصُّفْرُ: ما يُتَّخَذُ من النُّحاس الجيِّد.
وصَفَرٌ: شَهرٌ بعد المُحَرَّم، فاذا جَمَعُوهما باسْمٍ واحدٍ قالوا: الصَّفَران، وكذلك اذا جَمَعُوا رَجَباً وشَعْبانَ باسْمٍ واحد قالوا: رَجَبان، فغَلَبَ على الأوّل المُؤَخَّر، وعلى الثاني المُقَدَّم.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte
**ص ر ف**، **ر ص ف**، **ص ف ر**، **ف ر ص** kullanımdadırlar.

**صرف**:
**الصَّرْفُ**: kıymette dirhemin fazlası; gümüşün kalitesi; altının gümüşle satılması; bundan dolayı **الصَّيْرَفِيُّ** (sarraf), ikisinden birini ötekiyle bozdurmasından ötürü.
Ve **التَّصريف**: bazısını bazısından türetme.
Ve işlerin **صَيْرفِيّات**’ı: onların tasarruf edenleri; yani insanlarla dönüp durur.
Ve rüzgârların **تصريف**’i: bir yönden bir yöne, bir hâlden bir hâle tasarruf etmesidir; aynı şekilde atların, sellerin ve işlerin **تصريف**’i.
Ve **صَرْف** zamanın: onun olayıdır.
Ve kelimenin **صَرْف**’ı: onu tenvin ile yürütmektir.
Hasen dedi ki: **الصَّرْفُ**: nafile; **العَدْل**: farzdır.
Ve **الصَّرْفُ**: bir insanı, istediği bir yüz üzere, bundan başka bir **مَصْرف**’a çevirmendir.
Ve **الصَّرْفةُ**: **خَراتَىِ الأَسَدِ**’in arkasında tek bir yıldızdır; fecrin önünde doğarsa o, sonbaharın başlangıcıdır; fecrin doğuşuyla birlikte batarsa o, ilkbaharın başlangıcıdır; o, ayın menzillerindendir.
Ve Araplar der ki: **الصَّرْفةُ**: zamanın dişidir; çünkü iki hâlde de soğuktan yahut sıcaktan gevşer.
Ve **الصِّراف**: koyunların, sığırların ve köpeklerin kızgınlığı; yani kızgınlaşmalarıdır; ve dişi köpek **صَرَفَتِ** **تصرِفُ** **صرافاً**; o hâlde o **صارف**’tir.
Ve **الصَّريفُ**: devenin dişinin sesi; iki dişinden birini ötekiyle sürttüğünde, eğer birini ötekiyle yakarsa.
Ve **الصَّريفُ**: makaranın sesi.
Ve **الصَّريفُ**: sağıldığı vakit taze süt.
Ve **الصَّريفُ**: güzel şarap; A‘şâ’nın sözü hakkında dedi ki:
صَريفيَّةً طيِّباً طَعْمُهـا		لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنّ
Bazıları dedi ki: onu **صَريفيّة** kıldı; çünkü o, o vakit küpten alınmıştır; tıpkı **الصَّريف** süt gibi.
Ve **شَرابٌ صِرْفٌ**: karıştırılmamış.
Ve **الصِّرْفُ**: hiçbir şeyle karıştırılmamış her şey.
Ve **الصِّرَفانُ**: hurmanın en iyilerindendir; ve ondan bir tür, **أَرْزَنه**’dendir.
Ve denilir: **الصَّرَفان** ölüm(ler)dir; dedi ki: أَجَندلاً يَحْمِلْنَ أم حَديدا أم صَرَفاناً بارداً شديداً ve **الصِّرْفُ**: şiddetli kızıllıkta deri.

**رصف**:
**الرَّصَفُ**: bir akıntı yatağında birbirine bitiştirilmiş taşlardır; aynı şekilde, su için yahut geçit için bir akıntı yatağının sonunda yapıldığında; çoğulu **رِصافٌ**’dır.
Ve **الرُّصافةُ** ve **الرِّصافةُ**: bir yerdir.
Ve **الرَّصَفة**: kirişin, okun gezinin bulunduğu yer üzerine dolanan bir düğüm; ve okun temreninin kökü üzerine (olan); ve **سَهْمٌ مَرصُوفٌ**.
Ve “iki ayağını **رَصَفَ**” yani onları saf saf yaptı ve birini ötekine bitiştirdi.

**فرص**:
**الفَرْص**: geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فَرْصاً** (yarma) **غَمزاً** (bastırarak) yararsın; tıpkı ayakkabıcının, kayışı yerleştirmek için, **المِفْراص** ile nalının iki kulağını topukları yanında yarması gibi.
Ve **المِفراصُ**: onunla kesilen demirdir.
Ve **الفَريصةُ**: kürek kemiğinin çıkıntısı yanında, böğrün ortasında, kalbin atış yerinde bir ettir; ve onlar, korku anında **يَفتَرِصانِ** (titreyip oynarlar); yani ikisinin titremesi; Ümeyye dedi ki: فَرائِصُهم من شدة الخَوفِ تَرْعَدُ ve dedi ki:
صَخْمُ الفَريصةِ لو أبصَرْتَ قِمَّتَه		بينَ الرجالِ إذنْ شَبَّهْتَه جَمَـلا
Ve **الفُرْصَةُ**: fırsat/ele geçecek an; ve denilir: **أَصَبْتَ فُرصَتَكَ** ve **نَوبَتَكَ** ve **نُهْزَتَك**; (bunlar) birdir.
Ve onu **انتَهَزْتُها** ve **افتَرَصْتُها**.
Ve **الفرصة**: yün yahut pamuktan bir parçadır.
Ve **فَريصُ الرَّقَبةِ**: onun damarlarıdır.
Ve **الفَرْصةُ**: kamburluğun kendisinden olduğu rüzgâr; ve onda **السِّينُ** bir lehçedir.

**صفر**:
**الصَّفَرُ** karaciğerde ve kaburgaların kıkırdaklarında olur; denilir ki: insanı yalar da onu öldürür.
Ve **رجل مَصْفُورٌ**: karnında **صَفَرٌ** vardır.
Ve insan, **الصَّفَر**’den çokça sararır; ve A‘şâ Bâhile dedi ki:
لا يَتَأرّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـه		ولا يَعَضُّ على شُرْ سوفه الصَّفَرُ
Ve **الصُّفارُ**: bir hastalıktan dolayı renge ve deriye çıkan bir sarılıktır; sahibi de **مَصْفُورٌ**’dur; ve şu beyit okundu: قَضْبَ الطبيبِ نائِطَ المَصفُورِ ve **الصُّفْرةُ**: sarının rengi; onun lâzım fiili **الاصفِرار**’dır.
أما **الاصفِيرارُ** ise insana arız olan bir arazdır; denilir: bir kere **يَصْفارُّ** olur, başka bir kere **يَحمارُّ** olur. Ve birincide denilir: **اصفَرَّ** **يصفرُّ**.
Ve **الصَّفيرُ** sesten (olan)dır; tıpkı hayvanlara, suladığında, ıslık çalman gibi.
Ve **الصَّفّارةُ**: bakırdan içi boş bir şeydir; oğlan onunla güvercin ve benzeri için ıslık çalar; ve eşek için, su içme için.
Ve **الصِّفرُ**: boş şeydir; denilir: **صَفِرَ** **يصفَرُ** **صَفَراً** ve **صُفُوراً**; o hâlde o **صِفْر** **صَحْرٌ**’dur; onda çoğul ve tekil, erkek ve dişi eşittir.
Ve **الصَّفَريَّةُ**: sonbaharın başında olan bir bitkidir; yeri yeşertir ve ağacı yapraklandırır.
Ve **الصَفَريَّةُ**: sonbahar ile **الوَسْميِّ** arasında bir zamandır.
Ve davarlara isabet edip yaratılışı değiştiren ve böğür sarsıntısı (hastalığı) denilen şey **الصِّغْرة** diye adlandırılır; tıpkı ilkbahardan otlanan şeye **الرِّبعة** adını vermen gibi.
Ve **الصُّفار** ve **الصِّفارُ**: hayvanın dişlerinde kalan saman ve yemdir; bütün hayvanlar için.
Ve meselde: **ما بها صافِر** yani ıslığı olan hiçbir kimse (yok).
Ve **بَنُو الأَصُفَر**: Rum krallarıdır; Adî b. Zeyd dedi ki:
وبنو الأصفر الكِرامُ ملوكُ الر		وم لم يَبقَ منهـم مَـأْثُـورُ
Ve **أبو صُفرةَ**: Ebû’l-Muheleb’in künyesidir.
Ve **الصُّفْرُ**: iyi bakırdan yapılan şeydir.
Ve **صَفَرٌ**: **المُحَرَّم**’den sonra bir aydır; ikisini tek bir adla topladıklarında **الصَّفَران** derler; aynı şekilde **رَجَباً** ve **شَعْبانَ**’ı tek bir adla topladıklarında **رَجَبان** derler; böylece birincide sonrakı galip geldi, ikincide önceki galip geldi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفُرْصَةُ: الشِربُ والنوبَةُ. يقال: وجد فلان فُرْصَةً، أي نُهْزَةً. وجاءت فُرْصَتُكَ من البئر، أي نوبتك. وبنو فلان يتفارصون بئرَهم، إذا كانوا يتناوبونها. وانتهز فلانٌ الفُرْصَةَ، أي اغتنمها وفاز بها. وأفْرَصَتْني الفُرْصَةُ، أي أمكنتني. وأفْرَصْتُها: اغتنمتها. والفَريصُ: الذي يفارِصُكَ في الشِرْبِ والنوبةِ. والفَرْصُ، بالفتح: القطعُ. والمِفْرَصُ والمِفْراصُ: الذي يُقطع به الفضَّة. وقد يكون الفَرْصُ الشقَّ. يقال: فَرَصْتُ النعلَ، إذا خرقت أذنيها للشِراكِ. والفُرْصَةُ: الريح التي يكون منها الحَدَبُ. وفُرافِصَةُ: الأسد. والفِرْصَةُ: قطعة قطنٍ، أو خِرقةٌ تَمَسَّحُ بها المرأة من الحيض.
قال الأصمعيّ:الفَريصَةُ: اللحمة بين الجنب والكتف، التي لا تزال تُرْعَدُ من الدابَّة، وجمعها فَريصٌ وفَرائِصُ. وفَريصُ العنقِ: أوداجُها، الواحدة فَريصَةٌ. عن أبي عبيدة. تقول منه: فَرَصْتُهُ، أي أصبت فَريصَتَهُ. قال: وهو مقتلٌ.

##### Türkçe

**الفُرْصَةُ**: içme ve nöbet. Denilir ki: falan kimse bir **فُرْصَةً** buldu; yani bir **نُهْزَةً**. Ve “senin **فُرْصَتُكَ** kuyudan geldi” (denilir); yani nöbetin. Ve falan kimsenin oğulları kuyularında **يتفارصون** ederler; onu nöbetleşe kullandıkları zaman. Ve falan kimse **الفُرْصَةَ**’yı **انتهز** etti; yani onu ganimet bildi ve onunla kazandı. Ve **أفْرَصَتْني الفُرْصَةُ**; yani bana imkân verdi. Ve **أفْرَصْتُها**: onu ganimet bildim. Ve **الفَريصُ**: içme ve nöbette seninle **يفارِصُ** eden (kimse). Ve **الفَرْصُ** (fetha ile): kesme. Ve **المِفْرَصُ** ve **المِفْراصُ**: gümüşün onunla kesildiği şey. Ve **الفَرْصُ** yarık da olabilir. Denilir ki: **فَرَصْتُ النعلَ**; yani kayış için iki kulağını deldiğim zaman. Ve **الفُرْصَةُ**: kamburluğun ondan olduğu rüzgâr. Ve **فُرافِصَةُ**: aslan. Ve **الفِرْصَةُ**: bir parça pamuk; yahut kadın hayızdan (sonra) onunla silindiği bir bez parçası.

Asmaî dedi: **الفَريصَةُ**: böğür ile kürek arasında olan et parçası; binek hayvandan sürekli titrer; çoğulu **فَريصٌ** ve **فَرائِصُ**’tur. Ve **فَريصُ العنقِ**: onun şah damarlarıdır; teki **فَريصَةٌ**. Ebû Ubeyde’den. Ondan (türetilerek) şöyle dersin: **فَرَصْتُهُ**; yani onun **فَريصَتَهُ**’sini vurdum. Dedi ki: ve o, öldürücü yerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ر ف
صرف ، صفر ، رصف ، رفص ، فرص .
صرف : رُوِيَ عن النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المدينة فقال : ( مَن أَحْدَثَ فيها حَدَثاً أو أَوَى مُحدثاً لا يُقبَل منه صَرْفٌ ولا عَدْلٌ ) .
قال أبو عبيد : رُوي عن مكحول أنه قال : الصَّرْفُ : التوبة . والعَدْلُ : الفِدْيَةُ .
وقال أبو عبيد : وقيل : الصّرفُ : النافلةُ ،
والعدلُ : الفَرِيضةُ .
وروي عن يونس أنه قال : الصّرفُ : الحيلةُ ومنه قيل : فلان يتصرّف ، أي : يحتال . قال الله جل وعز : ( فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلاَ نَصْراً ) ( الفرقان : 19 ) ، قلت : وهذا أشبه الأقاويل بتأويل القرآن . ويقال للرجل المحتال : صَيْرَفٌ وصَيْرَفيّ ، ومنه قولُ أمية بن أبي عائذ الهذلي :
قد كنتُ وَلاّجاً خَروجاً صَيْرَفاً
لم تَلْتَحِصنِي حَيصَ بَيص لحَاصِ
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهَيْثَم أنه قال : الصَّيْرَفُ والصَّيْرَفِي : المحتالُ المُتَقَلِّبُ في أموره المُجَرّبُ لها .
والصَّرْفُ : التَّقَلُّبُ والحِيلة ، يقال : فلانٌ يَصْرِفُ ويتَصَرَّفُ ويصطَرِفُ لِعِيَالِه ، أي : يَكتسب لهم .
وفي حديث أبي إدريس الْخَوْلانِيّ أنه قال : ( من طلب صَرْفَ الحديث يَبْتَغِي به إقبالَ وجوهِ الناس إليه لم يُرَح رائحةَ الجَنَّة ) .
قال أبو عُبَيْد : صَرْفُ الحديث أن يزيد فيه لِيُمِيلَ قلوبَ الناس إليه ، أُخِذَ من صَرْفِ الدّراهم . والصرفُ : الفَضْلُ ، يقالُ : لهذا صَرْفٌ على هذا ، أي : فضل . ويقال : فلان لم يُحسن صَرْفَ الكلام ، أي : فضلَ بعض الكلام على بعضٍ . وقيل لمن يُمَيِّز ذلك : صَيْرَفٌ وصَيرَفيّ .
وقال الليث : تصريفُ الرّياح : صَرْفُها من جهة إلى جهة . وكذلك تصريف السُّيُول والخيول والأمور والآيات .
قال : وصرف الدهر : حَدَثُه وصَرْفُ الكلمةِ : إجراؤها بالتنوين والصَّرَفُ أن تَصرِفَ إنساناً على وجهٍ يريده إلى مَصْرِف غيرِ ذلك .
والصَّرْفَةُ : كوكبٌ واحدٌ خلْفَ خَرَاتَيِ الأسدِ ، إذا طلع أمامَ الفجر فذاك أوّل الخريف ، وإذا غاب مع طلوع الفجر فذاك أوّل الربيع ، وهو من منازل القمر .
والعرب تقول : الصَّرْفَةُ : نابُ الدّهرِ ، لأنها تَفْترُّ عن البرد أو عن الحرّ في الحالتيْن .
وقال الزّجّاج : تصريفُ الآيات تَبْيينُها . ولقد صرّفْنا الآيات : بَيّناها .
عمرو عن أبيه : الصَّرِيفُ : الفضّة ، وأنشد :
بني غُدَانةَ حَقّاً لستُم ذَهَباً
ولا صَرِيفاً ولكن أنتم خَزَفُ
والصَّرِيفُ : صوتُ الأنياب والأبواب .
أبو عبيد عن الأصمعي : الصَّرِيفُ : اللّبَنُ الذي يَنْصرِف به عن الضَّرْع حارّاً ، فإذا سكنَتْ رَغْوَتهُ فهو الصَّريح .
وقال الليث : الصريفُ : الخمرُ الطيّبة . وقال في قول الأعشى :
صَرِيفِيّة طَيِّبٌ طَعْمُها
لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنْ
قال بعضهم : جعلها صَرِيفيّة لأنها أخِذت من الدَّنّ ساعتئذ كاللبن الصريف . وقيل : نسِبت إلى صَرِيفِين ، وهو نهر يَتَخَلَّجُ من الفُرات . والصِّرفُ : الخمرُ التي لم تُمْزَج بالماء ، وكذلك كلّ شيء لا خِلْطَ فيه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الصِّرفُ : شيء أحمرُ يُدبَغ به الأدِيمُ . وأنشد :
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ ولكن
كلَوْن الصِّرِفِ عُلَّ به الأَدِيمُ
أي : أنها خالصة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصَّرفانُ : اسمٌ . الموت والصَّرَفانُ : جنسٌ من التمر . والصَّرَفان : الرَّصاص ، ومنه قولُ الرّاجز :
أمْ صَرَفاناً بارِداً شَدِيداً
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السّبَاعُ كلُّها تُجْعِل وتَصْرفُ إذا اشتهتِ الفحلَ ، وقد صرَفت صِرافاً فهي صارِفٌ . وأكثر ما يقال ذلك للكلبة .
وقال اللّيث : حِرْمةُ الشّاءِ والكلابِ والبقرِ . وقال المُتَنَخّل :
إن يُمْس نَشْوانَ بمَصْرُوفة
منها بِرِيَ وعلى مِرْجَل
قال : بمصروفة ، أي : بكأس شُرِبت صِرْفاً . وعلى مِرْجل : أي على لحم طُبخ في مِرجل وهي القِدر .
وقال الليث : الصَّيرِفيّ من النجائب منسوبة ولا أعرفه ، ولا الصدفي بالدال .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَصْرفَ الشاعر شِعرَهُ يُصْرِفه إصرافاً : إذا أقْوَى فيه . وأنشد :
بغير مُصرَفة القَوافِي
ويقال : صَرَفْتُ فلاناً ولا يقال : أصرفته . وتصريف الآيات تبيينها .
رصف : الأَصْمَعِيُّ : الرَّصَفُ : صَفاً يَتَّصَل بعضُه ببعض ، واحدها رَصَفه .
وقال أبو عمرو : الرَّصَفُ : صَفاً طويلٌ كأنه مَرْصُوف .
الحراني عن ابن السكِّيت قال : الرَّصفُ : مصدرُ رَصَفْتُ السّهمَ أرْصُفُه : إذا شَدَدْتَ عليه الرِّصاف ، وهي عَقَبةٌ تُشَدّ على الرَّعْط ، والرُّعْطُ مَدْخَلُ سنح النَّصْل .
وقال الأصمعي فيما يروي أبو عبيد : هي الرَّصفَة ، وجمعُها الرِّصاف . وفي الحديث : ثم نظر في الرِّصاف فتحَارى أيرَى شيئاً أم لا .
وقال الليث : الرَّصَفَةُ : عَقبةٌ تُلْوَى على موضع الفُوق .
قلت : وهذا خطأ ، والصوابُ ما قال ابن السكّيت .
والرَّصَفُ : حجارةٌ مرصوفٌ بعضُها إلى بعض . وأنشد للعَجّاج :
فشَنّ في الإِبْرِيق منها نُزَفا
من رَصفٍ نازعَ سيْلاً رَصفَا
قال الباهلي : أراد أنَّه صَبَّ في إبريق الخمر من ماءٍ رَصفٍ نازع سيلاً كان في رَصَفٍ فصار منه في هذا ، فكأنه نازعه إياه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَرْصَف الرّجلُ : إذا مَزَج شرابه بماء الرَّصف ، وهو الذي يَنحدر من الجبال على الصخر فيَصْفُو ، وأنشد بيت العجاج .
وقال : الرَّصفْاء من النساء : الضيّقةُ المَلاقِي وهي الرَّصُوف .
وقال الليث : يقال للقائم إذا صَفّ قَدَمَيْه : رَصَف قدمَيْه ، وذلك إذا ضم إحداهما إلى الأخرى .
فرص : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَرْصاءُ من النُّوق : التي تقوم ناحيةً ، فإذا خلا الحوْضُ جاءت فشرِبتْ .
قلت : أُخذَت من الفُرْصة وهي النُّهْزة .
وقال الأصمعي : يقال : إذا جاءت فُرْصَتُك من البئر فأدْل . وفُرُّصَته ساعتُه التي يُستَقَى فيها . ويقال : بنو فلان يَتفارَصُون بئرهم ، أي : يَتناوَبُونها . قلت : معناها أنهم يتناوبون الاستقاء منها .
وقال الليث : الفُرْصة كالنُّهْزَةِ والنَّوْبة . تقول : أصبت فرصتك يا فلان ونوبتك ونهزتك ، والمعنى واحد ، والفعل أن تقول : انتهزها وافترضها وقد افترضت وانتهزت .
وفي الحديث أن النبيّ عليه السلام قال للمرأة التي أمرها بالاغتسال من المَحِيض : ( خُذِي فِرْصةً مُمسّكة فتطهّري بها ) ، قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : الفِرْصة : القطعةُ من الصوف أو القطن أو غيره ، وإنما أُخِذت من فَرصت الشيء ، أي : قطعته .
ويقال للحديدة التي يقطع بها الفضّة : مِقْراض ، لأنه يقطع بها ، وأنشدَنا للأعشى :
وأَدْفَعُ عن أعراضكم وأُعيرُكم
لِساناً كمِفراصِ الخَفَاجِيّ ملْحَبَا
وقال غيره : يقال : افْرِصْ نعلَك ، أي : أخْرِق في أُذُنها للشِّراك .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إني لأكره أن أرى الرجلَ ثائراً فريصُ رقبته قائماً على مُرَيَّته يضربها ) .
قال أبو عمرو : الفَرِيصة : المُضغةُ القليلة تكون في الجَنْب تُرْعد من الدابة إذا فَزِعت ، وجمعُها فَرِيص . وقال النابغة :
شك الفريصةَ بالمدْرى فأنقذه
شك المبيطر إذ يشفي من العضدِ
وقال أبو عبيد : هي اللّحمة التي بين الجَنْب والكَثف التي لا تزال تُرْعَد من الدابة .
قال : وأَحْسَب الذي في الحديث غير هذا ، إنما أراد عَصَبَ الرَّقبة وعروقَها ، لأنها هي التي تثور عند الغضب .
وأخبرني ابنُ هاجك عن ابن جبلة أنه سمع ابن الأعرابي فسّر الفَرِيص كما فسّره الأصمعي ، فقيل له : هل يَثور الفَرِيص ؟ قال : إنما يعني الشعر الّذي على الفَرِيص كما يقال : فلان ثائر الرأسِ : أي ثائر شَعرِ الرأس .
أبو عبيد عن أبي زيد : فَرَصْت الرجلَ أفْرِصه : إذا أصبتَ فريصتَه .
عمرو عن أبيه قال : الفَرِيصةُ : اللّحمَةُ التي بين الكَتِف والصّدْر . والفَرِيصة أُم سويد .
وروى أبو تراب للخليل أنه قال : فريصةُ الرجل : الرقبة . وفَرِيسُها : عروقُها .
وفي حديث قَيْلَة : أن جُوَيْرِيَةً لها كانت قد أخذتها الفَرْصة .
قال أبو عُبيد : العامة تقول لها : الفَرسة بالسين والمسموع من العرب بالصاد وهي ريحُ الحدَبة .
قال : والفَرْسُ بالسين : الكَسْر . والفَرْص : الشّق .
وقال الليث : الفَرْصُ : شَدُّ الجلدِ بحديدة عريضة الطَّرَف تَفْرِصُه بها فَرْصاً غَمزاً ؛ كما يَفْرِص الحَذَّاءُ أُذُنَي النَّعل عند عقبهما بالمِفْرَص ليجعل فيها الشِّراك .
وقال أبو عمرو : الفريصة : الاست ، وهو أيضاً مرجع المرفق . وأنشد :
جَوادٌ حين يَفْرِصُه الفَرِيصُ
يعني حين يشُقّ جلدَه العرَقُ .
وتَفْرِيصُ أسْفل نَعْلِ القِرَاب : تَنْقيشُه بطرف الحديدة .
رفص : أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : هي الفُرْصةُ والرُّفْصة : النَّوْبةُ تكون بين القوم يتَناوَبُونها على الماء .
قال الطِّرِمّاح :
كأَوْبِ يَدَيْ ذي الرُّفْصَةِ المُتَمَتِّحِ
أبو عُبَيْد عن أبي زيد : ارْتَفَص السّعرُ ارتفاصاً فهو مُرْتَفِص : إذا غلا وارتفع .
قلت : كأنه مأخوذ من الرُّفْصة وهي النَّوْبَة .
صفر : في الحديث : ( لا عَدْوَى ولا هامَةَ ولا صَفَر ) .
قال أبو عبيد : فسّر الذي روى الحديثَ أن الصَّفَر : دوابُّ البطن .
وقال أبو عُبَيدة : سمعتُ يونس يسأل رُؤْبَةَ عن الصَّفَر فقال : هو حَيَّةٌ تكون في البطن ، تصيبُ الماشيةَ والناس .
قال : وهي عندي أعْدَى من الجَرَب عند العرب .
قال أبو عُبَيْد : فأَبطل النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنها تُعْدِي .
قال : ويقال : إنها تشتدّ على الإنسان وتؤذيه إذا جاع .
وقال أعشى باهلة :
ولا يَعَضُّ على شُرْسُوفِهِ الصَّفَر
قال : وقال أبو عُبيدة : يقال في الصفَر أيضاً : أنه تأخيرهم المُحَرَّم إلى صفر في تحريمه . والوَجْه فيه التفسيرُ الأوّل .
وفي حديث آخر قال : ( صَفْرَةٌ في سبيل الله خيرٌ من حُمْرِ النَّعَم ) ، أي : جَوْعةٌ .
وقال التّمِيميّ : الصَّفَرُ : الجوعُ . وقيل للحيّة التي تَعُضُّ البطنَ : صَفَرٌ ، لأنها تفعل ذلك إذا جاع الإنسان .
الحرّاني عن ابن السكيت : صَفِرَ الرجل يَصْفَر تصفيراً . وصَفِرَ الإناء من الطعامِ والشراب ، والرَطْبُ من اللّبن يَصْفَر صَفَراً ، أي : خلا ، فهو صَفِر .
ويقال : نعوذ بالله من قرَع الغناء وصَفَر الإناء . وأنشد :
ولو أَدْرَكْنَهُ صَفِرَ الوِطاب
يقول : لو أدركتْه الخيلُ لقتلته ففرَغَت وِطابُ دَمِهِ وهي جُسمانه مِن دَمِه إذا سُفِك .
أبو حاتم عن الأصمعي قال : الصُّفارُ : الماءُ الأصفر .
وقال اللّيثُ : صَفَرُ : شهرٌ بعد المُحَرَّم ، وإذا جُمعا قيل لهما الصّفَران ، قال : والصُّفَارُ : صَفْرَةٌ تعلو اللَّونَ والبَشَرة من داءٍ .
قال : وصاحبُه مَصْفُور ، وأنشد :
قَضْبَ الطَّبيبِ نائِطَ المَصْفُور
وقال الليث : والصُّفْرَةُ : لونُ الأصفر . وفعله اللازمُ الاصفرار .
قال : وأما الاصفِيرارُ : فَعَرَضٌ يَعْرِض للإنسان ، يقال : يَصْفَارُّ مرَّةً ويحمارُّ أخرى . ويقال في الأول : اصْفَرَّ يَصْفَرّ .
قال : والصَّفِير من الصوت بالدواب : إذا سُقيت .
والصّفَّارةُ : هَنَةٌ جوفاءُ من نُحاس يَصْفِر فيها الغلامُ للحَمام ، ويصفِر فيها بالحِمار ليَشربَ .
قال : والصِّفرُ : الشيء الخالي ، يقال : صَفِرَ يَصفُر صُفُوراً فهو صِفْر ، والجميع والذّكَرُ والأنثى والواحدُ فيه سواء .
والصِّفْرُ في حساب الهِنْد : هو الدائرة في البيت يغني حسابه .
وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب قال : قولُهم ما في الدار صافِر .
قال أبو عُبَيدة والأصمعي : المعنى ما في الدار أحَدٌ يَصْفِرُ به ، وهذا مما جاء على لفظ فاعل ، ومعناه مَفْعول به ، وأنشد :
خَلَت المَنازِلُ ما بها
ممّن عَهِدْتُ بهنّ صافِرْ
قال : وقال غيرُهما : ما بها صافر ، أي :
ما بها أحد ، كما يقال : ما بها دَيَّار .
وقال الليث : أي ما بها أحدٌ ذو صَفِير . وبنو الأصفَر : مُلوكُ الرُّوم .
وقال عديُّ بنُ زيد :
وبنو الأصفر الكرامُ مُلُوكُ الر
وم لم يَبقَ منهمُ مأثُورُ
والصُّفْر : النُّحَاسُ الجيّد .
وأَبو صُفْرَة : كُنْيَةُ والدِ المُهلّب . والصُّفْرِيَّة : جنسٌ من الخوارج .
قال بعضهم : سُمُّوا صُفْرِيَّةً لأنهم نُسِبوا إلى صُفرة ألوانهم .
وروَى أبو حاتم عن الأصمعيّ أنه قال : الصوابُ في الخوارج الصِّفْرِيَّة ، بالكسر .
قال : وخاصَمَ رجل منهم صاحبَه في السجن فقال له : أنت والله صِفرٌ من الدين ؛ فسُمُّوا صِفْرِيَّة .
قال : وأما الصَّفريَّة فهم المهالبة ، نُسِبوا إلى أبي صفْرَة .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده :
يا رِيحَ بَيْنُونَة لا تَذْمِينا
جئتِ بألوان المُصْفَرِّينا
قال قوم : هو مأخوذ من الماء الأصفر ، وصاحبُه يَرشَح رَشحاً مُنْتِناً .
وقال قوم : هو مأخوذٌ من الصَّفَر ، وهي حَيَّاتُ البَطن .
وأخبرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصَّفَرِيَّة : من لَدُن طلوع سُهَيل إلى سُقوط الذراع ، تُسمَّى أَمطارُ هذا الوقت صَفَرِية .
وقال : يطلع سهيل والجبهة ليلة واحدة لاثني عشرة ليلة من آب .
وقال أبو سَعيد الصفَرِيَّة : ما بين تَوَلِّي القَيْظ إلى إقبال الشتاء .
وقال أبو زيد : أوّل الصفَرِيَّة طلوعُ سُهَيل وآخرُها طلوعُ السِّماك .
قال : وفي أوّل الصفَرِيّة أربعون ليلةً يختلف حرُّها وبردُها تسمَّى المعتدِلات .
وقال الليث : الصفَرِيّة : نباتٌ يكونُ في أوّل الخريف تَخضرّ الأرضُ ويورق الشجر .
وقال أبو نَصْرٍ : الصّقَعِيّ أولُ النّتاج ، وذلك حين تَصقَع الشمسُ فيه رؤوسَ البَهْم صَقْعاً . وبعضُ العَرب يقول له : الشمسيّ والقَيْظِي ، ثم الصفَرِيّ بعد الصقَعِيّ وذلك عند صِرامِ النخل ، ثم الشّتوِيّ وذلك في الربيع ، ثم الدفَئِيّ وذلك حين تَدفَأُ الشمس ، ثم الصيْفِيّ ثم القَيْظِيّ ، ثم الخَرَفيَّ في آخر القَيْظ .
وقال الفرّاء في قول الله جل وعز : ( كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ ) ( المرسلات : 33 ) ، قال : الصُّفر : سودُ الإبل ، لا تَرى أسوَدَ من الإبل إلاّ وهو مُشرَب صفْرةً ، ولذلك سَمَّت العربُ سودَ الإبل صفْراً ، كما
سَمّوا الظِّباء أُدْماً لما يعلوها من الظُّلمة في بياضِها .
وقال أبو عبيد : الأصفرُ : الأسوَد . وقال الأعشى :
تلكَ خَيلِي منه وتلك رِكابي
هن صفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ
وقال الليثُ : الصفَارُ : ما بَقيَ في أصول أسنان الدابَّة من التِّبْن والعَلَف للدوابّ كلها .
وقال ابن السكّيت : السَّحَم والصَّفار بفتح الصاد نَبْتان . وأَنشد :
إن العُرَيْمَة مانعٌ أرمَاحنا
ما كان من سَحَمٍ بها وصفَارِ
والصفْراء : نَبْتٌ من العُشْب . والصفْراء : شِعبٌ بناحية بَدْرٍ ، ويقال لها الأصافر .
وقال ابن الأَعرابي : الصفَارِيّة : الصَّعْوَة . والصافر : الجبان .

##### Türkçe

ص ر ف
**صرف** ، **صفر** ، **رصف** ، **رفص** ، **فرص** .

**صرف** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre o, Medine’yi anmış da şöyle demiştir: (Kim orada bir olay ihdas eder yahut bir muhdisi barındırırsa, ondan **صَرْفٌ** da **عَدْلٌ** de kabul edilmez).

Ebû Ubeyd dedi: Mekhûl’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: **الصَّرْفُ**: tevbe. **العَدْلُ**: fidye.

Ebû Ubeyd dedi: Ve denildi ki: **الصّرفُ**: nâfile,
**العدلُ**: farîza.

Yûnus’tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: **الصّرفُ**: hile. Ondandır ki “falanca **يتصرّف**” denildi; yani: hile yapar. Allah azze ve celle dedi: (فَمَا تَسْتَطِيعُونَ **صَرْفاً** وَلاَ نَصْراً) (الفرقان: 19). Dedim: Bu, Kur’an’ın te’vîline dair sözlerin en benzeridir. Hilekâr adama **صَيْرَفٌ** ve **صَيْرَفيّ** denir. Ondandır Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü:
قد كنتُ وَلاّجاً خَروجاً صَيْرَفاً
لم تَلْتَحِصنِي حَيصَ بَيص لحَاصِ

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o şöyle demiştir: **الصَّيْرَفُ** ve **الصَّيْرَفِي**: işlerinde hilekâr, dönüp dolaşan, onları tecrübe etmiş kimsedir.

**الصَّرْفُ**: dönüp dolaşma ve hile. Denir ki: falanca **يَصْرِفُ** ve **يتَصَرَّفُ** ve **يصطَرِفُ** ailesi için; yani: onlar için kazanç sağlar.

Ebû İdrîs el-Havlânî’nin hadîsinde o şöyle demiştir: (Kim hadîsin **صَرْفَ**ını ister de onunla insanların yüzlerinin kendisine yönelmesini gözetirse, cennetin kokusunu duymayacaktır).

Ebû Ubeyd dedi: Hadîsin **صَرْفُ**ı, onda artırma yapmasıdır ki insanların kalplerini kendisine meylettirsin; dirhemlerin **صَرْفِ**ından alınmıştır. **الصرفُ**: fazlalıktır. Denir: bunun, şunun üzerinde **صَرْفٌ**ı vardır; yani: fazlalık. Denir: falanca sözün **صَرْفَ**ını iyi yapmadı; yani: sözün bir kısmını bir kısmına üstün tuttu. Ve bunu ayırt edene **صَيْرَفٌ** ve **صَيرَفيّ** denildi.

Leys dedi: Rüzgârların **تصريفُ**i: onların bir yönden bir yöne **صَرْفُ**ıdır. Aynı şekilde sellerin, atların, işlerin ve âyetlerin **تصريف**i.

Dedi: Ve zamanın **صرف**ı: onun olayıdır. Kelimenin **صَرْفُ**ı: onu tenvîn ile yürütmektir. **الصَّرَفُ** ise, bir insanı, istediği bir yüz üzere, bunun dışındaki bir **مَصْرِف**e çevirmen( dir).

**الصَّرْفَةُ**: Aslanın iki **خَرَاة**sinin arkasında tek bir yıldızdır; fecrin önünde doğarsa o, güzün başlangıcıdır; fecrin doğuşuyla birlikte batarsa o, baharın başlangıcıdır; o, ayın menzillerindendir.

Araplar der ki: **الصَّرْفَةُ**: zamanın azı dişi; çünkü iki hâlde de (soğukta yahut sıcakta) hemen gevşer.

Zeccâc dedi: Âyetlerin **تصريفُ**i, onların açıklanmasıdır. “Andolsun âyetleri **صرّفْنا**”: onları açıkladık.

Amr, babasından: **الصَّرِيفُ**: gümüştür. Ve şu beyit okunmuştur:
بني غُدَانةَ حَقّاً لستُم ذَهَباً
ولا صَرِيفاً ولكن أنتم خَزَفُ

**الصَّرِيفُ**: azı dişlerinin ve kapıların sesidir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصَّرِيفُ**: memeden sıcak olarak ayrılıp onunla dönülen süttür; köpüğü sakinleşince o **الصَّريح**tir.

Leys dedi: **الصريفُ**: iyi şaraptır. A‘şâ’nın sözü hakkında dedi ki:
صَرِيفِيّة طَيِّبٌ طَعْمُها
لها زَبَدٌ بين كُوبٍ ودَنْ

Bazıları dedi: Onu **صَرِيفيّة** kıldı; çünkü o, o sırada küpten, süt **الصريف** gibi alınmıştı. Ve denildi ki: **صَرِيفِين**’e nisbet edildi; o, Fırat’tan ayrılıp kollara ayrılan bir nehirdir. **الصِّرفُ**: suyla karıştırılmamış şaraptır; aynı şekilde içinde karışım olmayan her şey.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصِّرفُ**: derinin tabaklandığı kırmızı bir şeydir. Ve şu beyit okunmuştur:
كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ ولكن
كلَوْن الصِّرِفِ عُلَّ به الأَدِيمُ

Yani: o, halistir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّرفانُ**: bir isimdir. Ölüm. Ve **الصَّرَفانُ**: hurmanın bir cinsidir. Ve **الصَّرَفان**: kurşundur. Ondandır râcizin sözü:
أمْ صَرَفاناً بارِداً شَدِيداً

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Yırtıcıların hepsi, erkeği istediğinde **تُجْعِل** eder ve **تَصْرفُ** eder; **صرَفت** **صِرافاً** etmiştir, o hâlde o **صارِفٌ**tir. En çok bu, dişi köpek için söylenir.

Leys dedi: Koyunların, köpeklerin ve sığırların **حِرْمةُ**si. Mütenahhil dedi ki:
إن يُمْس نَشْوانَ بمَصْرُوفة
منها بِرِيَ وعلى مِرْجَل

Dedi: **بمصروفة**; yani: **صِرْفاً** içilmiş bir kadehle. Ve **على مِرْجل**: yani, **مِرجل**de pişirilmiş et üzerinde; o da tencere olan kazandır.

Leys dedi: **الصَّيرِفيّ**i, seçkin develerden nisbetli (bir ad) olarak (işittim) ve onu bilmiyorum; **الصدفي**yi de **الدال** ile (bilmiyorum).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Şair, şiirini **أَصْرفَ** eder, onu **يُصْرِفه** **إصرافاً**; onda **أقْوَى** ederse. Ve şu beyit okunmuştur:
بغير مُصرَفة القَوافِي

Ve denir: “Falancayı **صَرَفْتُ**”; “**أصرفته**” denmez. Âyetlerin **تصريف**i onların açıklanmasıdır.

**رصف** : Asmaî: **الرَّصَفُ**: bir kısmı bir kısmına bitişik bir saf hâlinde; tekili **رَصَفه**dir.

Ebû Amr dedi: **الرَّصَفُ**: uzun bir saf; sanki döşenmiş gibidir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **الرَّصفُ**: “Oku **رَصَفْتُ**; onu **أرْصُفُه**”un masdarıdır; üzerine **الرِّصاف**ı sıktığın zaman. O, **الرَّعْط** üzerine bağlanan bir halkadır; **الرُّعْط** ise, ok ucunun **سنح**ının girişidir.

Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği üzere Asmaî dedi ki: O, **الرَّصفَة**dir; çoğulu **الرِّصاف**tır. Hadîste: sonra **الرِّصاف**a baktı da bir şey görür mü görmez mi diye tereddüt etti.

Leys dedi: **الرَّصَفَةُ**: **الفُوق** yerinin üzerine bükülen bir halkadır.

Dedim: Bu hatadır; doğru olan, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir.

**الرَّصَفُ**: taşlar; bir kısmı bir kısmına döşenmiş. A‘câc’dan şu beyit okunmuştur:
فشَنّ في الإِبْرِيق منها نُزَفا
من رَصفٍ نازعَ سيْلاً رَصفَا

Bâhilî dedi: Muradı, şarap ibriğine, bir **رَصف** suyundan döktüğüdür; o, bir **رَصَف** içinde olan bir sele karşı koymuştu da ondan bunda oldu; sanki onu ondan çekiştirip almış gibidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَرْصَف** etti; içkisini **الرَّصف** suyuyla karıştırdığı zaman. O, dağlardan kaya üzerine inip durulan sudur. Ve A‘câc’ın beytini okudu.

Ve dedi: Kadınlardan **الرَّصفْاء**: birleşme yerleri dar olan; o, **الرَّصُوف**tur.

Leys dedi: Ayakta duran kimse, ayaklarını saf hâline koyarsa ona “ayaklarını **رَصَف** etti” denir; bu, birini ötekine bitiştirdiği zamandır.

**فرص** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Develerden **الفَرْصاءُ**: bir yana duran; havuz boşalınca gelir de içer.

Dedim: Bu, **الفُرْصة**dan alınmıştır; o da **النُّهْزة**dir.

Asmaî dedi: Denir: “Kuyudan **فُرْصَتُك** geldiği zaman, kovayı sarkıt.” Ve **فُرُّصَته**: su çektiği saattir. Denir: “Falancanın oğulları kuyularında **يَتفارَصُون**”; yani: onu nöbetleşe kullanırlar. Dedim: Manası, ondan su çekmeyi nöbetleşe yapmalarıdır.

Leys dedi: **الفُرْصة** **النُّهْزَة** ve **النَّوْبة** gibidir. “Ey falanca, **فرصتك**ı, **نوبتك**ı ve **نهزتك**ı elde ettin” dersin; mana birdir. Fiil ise, “onu kap: **انتهزها** ve **افترضها**” demendir; ve “**افترضت** ve **انتهزت**” (dersin).

Hadîste, Peygamber aleyhisselâm, hayızdan gusletmesi emredilen kadına dedi ki: (Tutulmuş kokulu bir **فِرْصة** al da onunla temizlen). Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi ki: **الفِرْصة**: yün yahut pamuk yahut başkasından bir parçadır; ancak “şeyi **فَرصت**”ten alınmıştır; yani: onu kestin.

Gümüşü kesilen demire **مِقْراض** denir; çünkü onunla kesilir. Ve A‘şâ’dan bize şu beyit okundu:
وأَدْفَعُ عن أعراضكم وأُعيرُكم
لِساناً كمِفراصِ الخَفَاجِيّ ملْحَبَا

Başkası dedi: “Nalını **افْرِصْ** et”; yani: kayış için kulağında delik aç.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: (Ben, adamı, boynunun **فريص**i kabarmış, **مُرَيَّته**si üzerinde ayakta, onu döverken görmeyi kerih görürüm) dedi.

Ebû Amr dedi: **الفَرِيصة**: yan tarafta bulunan az bir et parçasıdır; hayvan korktuğunda ondan titrer. Çoğulu **فَرِيص**tir. Nâbiga dedi ki:
شك الفريصةَ بالمدْرى فأنقذه
شك المبيطر إذ يشفي من العضدِ

Ebû Ubeyd dedi: O, yan ile kürek arası et parçasıdır; hayvandan sürekli titrer.

Dedi: Hadîste olanın bunun dışında olduğunu sanırım; ancak boynun sinirini ve damarlarını kastetti; çünkü öfke anında kabaran onlar olur.

İbn Hâcik bana İbn Cebele’den haber verdi ki o, İbnü’l-A‘râbî’yi, **الفَرِيص**i Asmaî’nin tefsir ettiği gibi tefsir ederken işitmiş. Ona denildi: **الفَرِيص** kabarır mı? Dedi: Ancak **الفَرِيص** üzerindeki kılı kasteder; “falanca başı kabarmış” denildiği gibi; yani: başın kılı kabarmış.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adamı **فَرَصْت**; onu **أفْرِصه**: onun **فريصتَه**sini vurduğun zaman.

Amr, babasından dedi: **الفَرِيصةُ**: kürek ile göğüs arasındaki et parçasıdır. Ve **الفَرِيصة** Ümmü Süveyd’dir.

Ebû Turâb, Halîl’den rivayet etti ki o dedi: Adamın **فريصة**si: boyundur. Onun **فَرِيسُها**sı: damarlarıdır.

Kîle hadîsinde: Onun bir câriyesi vardı; onu **الفَرْصة** almıştı.

Ebû Ubeyd dedi: Avam ona **الفَرسة** (س ile) der; Araplardan işitilen ise **بالصاد** iledir; o, kamburun yelidir.

Dedi: **الفَرْسُ** (س ile): kırmadır. **الفَرْص**: yarmadır.

Leys dedi: **الفَرْصُ**: geniş uçlu bir demirle deriyi sıkmaktır; onunla onu **فَرْصاً** bir bastırma olarak **تَفْرِصُ** edersin; ayakkabıcının, kayış yapmak için, **المِفْرَص** ile nalın topukları yanındaki iki kulağını **يَفْرِص** etmesi gibi.

Ebû Amr dedi: **الفريصة**: kıçtır; o, dirseğin dönüş yeridir de. Ve şu beyit okundu:
جَوادٌ حين يَفْرِصُه الفَرِيصُ

Yani: ter, derisini yardığı zaman.

**تَفْرِيصُ** su kırbası nalının altı: demirin ucuyla onu nakşetmektir.

**رفص** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: O, **الفُرْصةُ** ve **الرُّفْصة**dır: kavim arasında su üzerinde nöbetleşe yaptıkları nöbettir.

Tırimmâh dedi ki:
كأَوْبِ يَدَيْ ذي الرُّفْصَةِ المُتَمَتِّحِ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Fiyat **ارْتَفَص** etti, **ارتفاصاً**; o hâlde o **مُرْتَفِص**tir: pahalandığı ve yükseldiği zaman.

Dedim: Sanki **الرُّفْصة**dan alınmıştır; o da nöbettir.

**صفر** : Hadîste: (Ne bulaşıcılık vardır, ne **هامَة** vardır, ne de **صَفَر**) .

Ebû Ubeyd dedi: Hadîsi rivayet eden, **الصَّفَر**i “karın hayvanları” diye tefsir etti.

Ebû Ubeyde dedi: Yûnus’u, Ru’be’ye **الصَّفَر** hakkında sorarken işittim; dedi ki: O, karında bulunan bir yılandır; davarlara ve insanlara isabet eder.

Dedi: O, bende, Araplar nezdinde uyuzdan daha bulaştırıcıdır.

Ebû Ubeyd dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onun bulaştırdığını iptal etti.

Dedi: Denir: İnsan acıktığında ona şiddetlenir ve ona eziyet eder.

A‘şâ Bâhile dedi ki:
ولا يَعَضُّ على شُرْسُوفِهِ الصَّفَر

Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الصفَر** hakkında ayrıca denir ki: Muharremi, haram kılmada, Safer’e ertelemeleridir. Bu hususta yön, birinci tefsirdir.

Başka bir hadîste dedi ki: (Allah yolunda bir **صَفْرَةٌ**, kırmızı develerden hayırlıdır); yani: bir açlık.

Temîmî dedi: **الصَّفَرُ**: açlıktır. Karını ısıran yılana **صَفَرٌ** denildi; çünkü insan acıktığında bunu yapar.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Adam **صَفِرَ** eder; **يَصْفَر** **تصفيراً**. Kap, yiyecek ve içecekten **صَفِرَ** etti. Sütün tazesi **يَصْفَر** **صَفَراً**; yani: boşaldı; o hâlde o **صَفِر**dir.

Ve denir: Şarkının **قرَع**ından ve kabın **صَفَر**ından Allah’a sığınırız. Ve şu beyit okundu:
ولو أَدْرَكْنَهُ صَفِرَ الوِطاب

Diyor ki: Atlar onu yakalasaydı onu öldürürdü; böylece onun kanının **وِطاب**ı boşalırdı; o, kanı döküldüğünde, onun kanından olan bedenidir.

Ebû Hâtim, Asmaî’den dedi ki: **الصُّفارُ**: sarı sudur.

Leys dedi: **صَفَرُ**: Muharrem’den sonra bir aydır; ikisi bir araya getirildiğinde onlara **الصّفَران** denir. Dedi: **الصُّفَارُ**: bir hastalıktan, renk ve derinin üzerine çıkan bir sarılıktır.

Dedi: Onun sahibi **مَصْفُور**dur. Ve şu beyit okundu:
قَضْبَ الطَّبيبِ نائِطَ المَصْفُور

Leys dedi: **الصُّفْرَةُ**: sarının rengidir. Onun lâzım fiili **الاصفرار**dır.

Dedi: **الاصفِيرار** ise, insana arız olan bir arazdır; denir: bir kere **يَصْفَارُّ**, başka bir kere **يحمارُّ**. Birincide denir: **اصْفَرَّ** **يَصْفَرّ**.

Dedi: **الصَّفِير** ses bakımından, hayvanlarda: sulandıkları zaman.

**الصّفَّارةُ**: bakırdan içi boş bir şeydir; oğlan onun içinde güvercin için **يَصْفِر** eder; eşek için de onun içinde **يصفِر** eder ki içsin.

Dedi: **الصِّفرُ**: boş şeydir. Denir: **صَفِرَ**; **يَصفُر** **صُفُوراً**; o hâlde o **صِفْر**dir; cemî‘, müzekker, müennes ve tekil onda eşittir.

Hind hesabında **الصِّفْرُ**: evdeki dairedir; hesabı (yerine) geçer.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi: Onların “Evde **صافِر** yok” sözleri.

Ebû Ubeyde ve Asmaî: Mana, evde onunla ıslık çalınacak kimse yoktur; bu, fâil lafzı üzere gelmiş olup manası “kendisiyle yapılan”dır. Ve şu beyit okundu:
خَلَت المَنازِلُ ما بها
ممّن عَهِدْتُ بهنّ صافِرْ

Dedi: Ve ikisi dışında olanlar dedi: “Orada **صافر** yok”; yani: orada kimse yok; “orada **دَيَّار** yok” denildiği gibi.

Leys dedi: Yani: orada **صَفِير** sahibi kimse yok. Ve **بنو الأصفَر**: Rum krallarıdır.

Adiyy b. Zeyd dedi ki:
وبنو الأصفر الكرامُ مُلُوكُ الر
وم لم يَبقَ منهمُ مأثُورُ

**الصُّفْر**: iyi bakırdır.

**أَبو صُفْرَة**: Mühelleb’in babasının künyesidir. **الصُّفْرِيَّة**: Hâricîlerin bir cinsidir.

Bazıları dedi: Onlara **صُفْرِيَّة** denildi; çünkü renklerinin sarılığına nisbet edildiler.

Ebû Hâtim, Asmaî’den rivayet etti ki o dedi: Hâricîlerde doğru olan **الصِّفْرِيَّة**dir; kesre ile.

Dedi: Onlardan bir adam, hapiste arkadaşına husumet etti de ona dedi ki: Sen vallahi dinden **صِفرٌ**sün; böylece **صِفْرِيَّة** diye adlandırıldılar.

Dedi: **الصَّفريَّة** ise Mühelleblerdir; **أبي صفْرَة**’ye nisbet edildiler.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Ona şu beyiti okuduğunu (nakletti):
يا رِيحَ بَيْنُونَة لا تَذْمِينا
جئتِ بألوان المُصْفَرِّينا

Bir kavim dedi: O, sarı sudan alınmıştır; sahibi, pis kokulu bir terleme ile terler.

Bir kavim dedi: O, **الصَّفَر**den alınmıştır; o da karın yılanlarıdır.

Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **الصَّفَرِيَّة**: Süheyl’in doğuşundan **الذراع**ın düşüşüne kadardır; bu vaktin yağmurlarına **صَفَرِية** denir.

Ve dedi: Süheyl ile **الجبهة** bir gecede, Ağustos’tan on iki gece için doğar.

Ebû Sa‘îd dedi: **الصفَرِيَّة**: yaz sıcağının dönüp gitmesi ile kışın yönelmesi arasındadır.

Ebû Zeyd dedi: **الصفَرِيَّة**nin başı Süheyl’in doğuşudur; sonu **السِّماك**ın doğuşudur.

Dedi: **الصفَرِيّة**nin başında kırk gece vardır; sıcağı ve soğuğu değişir; onlara **المعتدِلات** denir.

Leys dedi: **الصفَرِيّة**: güzün başında olan bir bitkidir; yer yeşerir ve ağaç yapraklanır.

Ebû Nasr dedi: **الصّقَعِيّ** doğumun başlangıcıdır; bu, güneşin onda kuzuların başlarını **صَقْعاً** yakması vaktidir. Arapların bir kısmı ona **الشمسيّ** ve **القَيْظِي** der. Sonra **الصفَرِيّ**, **الصقَعِيّ**den sonra; bu, hurmaların kesilmesi vaktindedir. Sonra **الشّتوِيّ**; bu, bahardadır. Sonra **الدفَئِيّ**; bu, güneşin ısıttığı vakittir. Sonra **الصيْفِيّ** sonra **القَيْظِيّ**, sonra **الخَرَفيَّ** yaz sıcağının sonunda.

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: (كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ) (المرسلات: 33) dedi ki: **الصُّفر**: develerin siyahlarıdır; develerden daha siyahını görmezsin, ancak sarılıkla karışmış olur; bu yüzden Araplar develerin siyahlarına **صفْراً** adını verdi; tıpkı, beyazlıklarındaki karanlıktan dolayı ceylanlara **أُدْماً** adını verdikleri gibi.

Ebû Ubeyd dedi: **الأصفرُ**: siyahtır. A‘şâ dedi ki:
تلكَ خَيلِي منه وتلك رِكابي
هن صفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ

Leys dedi: **الصفَارُ**: hayvanın dişlerinin köklerinde kalan saman ve yemdir; bütün hayvanlar için.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّحَم** ve **الصَّفار** (ص’nin fethiyle) iki bitkidir. Ve şu beyit okundu:
إن العُرَيْمَة مانعٌ أرمَاحنا
ما كان من سَحَمٍ بها وصفَارِ

**الصفْراء**: ottan bir bitkidir. **الصفْراء**: Bedr tarafında bir vadidir; ona **الأصافر** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصفَارِيّة**: **الصَّعْوَة**dır. **الصافر**: korkaktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve **ر** bâbı ve ikisini üçlü kılan şey)
(**فرز**) **الفاء والراء والزاء**; başka bir kök/asıl’dır; bir şeyin başka bir şeyden ayrılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ الشيءَ فرْزاً**; o da **مفروز**’dur; parça ise **فَِرْزة**([1]).
.*(**فرس**) **الفاء والراء والسين**; bir asıl’dır; şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ عنقَه**; onu ezdiği vakit. Bu, kesilmiş hayvandan boynun ezilmesinden olur([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ الأسدُ فريستَه**. Ve **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve **الفَرَس**’in bu kıyastan olması mümkündür; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o, **الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]) bakımından güzeldir. Bâbdan: şeyde **التفرُّس**; onda bakışı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.
(**فرش**) **الفاء والراء والشين**; sahih bir asıl’dır; şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** masdardır. Ve **الفَرْش**: döşenmiş olan da. Bâbın sair kelimeleri bu mânaya döner. Denir: **تفرَّشَ الطائرُ**; yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı vakit. Ve bundan hadîs: “Nebî صلى الله عليه وآله’in ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرةُ** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Ve bundan: **الفَرْش** hayvanlardan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**” bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: ve **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenendir; lâkin kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; nitekim zevciyet ve elbise hususunda ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Ve derler: **أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه**; onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği vakit. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) hikâye etti. Ve bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**’a benzetti. Bir kavim dedi: o, yer yüzündeki sudur; çekilmesinden az önce; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**’dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun ondan çekilip kuruduğu ve kabuk bağladığı şeydir.
Bâbdan: **افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه**. Ve derler: **افتَرَشَ الرّجُل لسانَه**; dilediği gibi konuştuğu vakit. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. Ve **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “**فلانٌ كريم المَفَارش**; soylu kadınlarla evlendiği vakit.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]); düz (dakka) olduğu vakit. Ve derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne kadar az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Ve bu kelime bâbın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl bâbından sanıyorum; sanki **أفْرج**’dir. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**’si. Ve **الفَرَاش**: uçan şu şey; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.
(**فرص**) **الفاء والراء والصاد**; sahih bir asıl’dır; bir şeyden bir şeyi koparıp ayırmaya delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün yahut pamuktan parça. Ve o, **فَرَصت الشّيءَ**’dendir; yani onu kestim. Bu sebeple gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra **النُّهزة**’ye **فرصة** denir; çünkü o, kapıp almaktır; sanki aceleyle bir şeyi koparıp ayırmaktır.
Bâbdan: **الفريصة**: yanın ortasından kürek kemiğinin oynak yeri yanında olan et parçası. Ve denir: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu da bâbdandır; sanki **فُرِص** olmuştur; yani şeyden ayrıştırılmıştır.
Bâbdan: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. Ve o, **الفُرافِصة**’dendir; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp ayırır. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri vakittir; sanki her bir içiş ondan **مُفتَرَصة**’dır; yani koparılıp alınmış. Ve **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. Ve **الفريص**: sana bu **الفُرصة**’yi **يُفارِص** eden kimsedir.
(**فرض**) **الفاء والراء والضاد**; sahih bir asıl’dır; bir şeyde, bir yarma yahut başka bir şeyden bir tesire delâlet eder. İşte **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ الخشبةَ**. Yayın **سِيَة**’sindeki yarık **فَرْضٌ**’dur; kirişin düştüğü yer. Ve **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki delik. Ve **المِفْرض**: onunla yarık açılan demirdir.
Bâbdan: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**’un اشتقاق’ı; ona, kendisi için alâmetler ve sınırlar bulunduğu için böyle adlandırıldı.
Bâbdan **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele/iniş yeridir; ve ona, şeydeki yarığa benzetilerek böyle ad verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. Ve **الفَرْض**: kalkan; ona, yanlarından **يُفرَض** edildiği için böyle ad verildi. Dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Bâbdan: hâkimin, eşe yahut başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şey olduğu için böyle ad verildi. Ve derler: **الفَرض**; karşılıksız sevap olmaksızın başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Ve bu asıldan şâz olanlardan **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. Ve **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.
(**فرط**) **الفاء والراء والطاء**; sahih bir asıl’dır; bir şeyi yerinden kaldırmaya ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **فرَّطت عنه ما كرِهَه**; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
İşte bu asıldır; sonra **أفْرَطَ** denir; işte haddi aştığı vakit. Derler: **إيَّاك والفَرَْط**; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden kaldırmış olur. Kezâ **التفريط**; o da kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebesinden geri bırakmış olur.
Bâbdan **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ve ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu ana-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Ve falan **فِراطاً** konuştu; sözün atakları ondan öne geçtiği vakit. Bu kelâmdan: **أفرَطَ في الأمر**: acele etti. Ve bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**: onu acele getirdi. Ve **فرّطتُ عنه**([16]) şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. Ve **فَرَس فُرُط**: atları geçer. Ve **الماء الفِراط**: canlılardan hiç kimsenin kendisine önce varmadığı su. Ve at **الفُرُط** hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
Ve **فُرَّاط القَطا**: vadiye doğru öne geçenleri. Ve **فُرَّاط القوم**: onların öne geçenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Ve derler: **أفْرَطت القربةَ**: onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. Ve **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Ve **أفرطتُ القومَ**; onları geçip önlerine geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın vakit. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: yani geri bırakılanlar.
Ve derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط**’ta gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânası, zamandan **مَا فَرَط** edendir. Ve **الفارطان**: **بَنات نَعْش**’ın önünde iki yıldız; öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırılmış gibidirler. Ve **أَفراط الصَّباح**: onun ilk belirtileri. Ve ondan **الفَرَط**; yani yeryüzünün alametlerinden, onunla yol bulunulan alamet([19]); çoğulu **أفراط**. Ve bunu, söz sahibi([20]) şu sözüyle murad etti:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Ve denir: ancak o **الفَرَط**’tır; kıyas birdir.
(**فرع**) **الفاء والراء والعين**; sahih bir asıl’dır; yücelik, yükselme, ululuk ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**; o, şeyin en üstüdür. Ve **الفَرْع**: **فَرعْتُ الشيء فَرعاً**’ın masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim vakit. Ve denir: **أفرَعَ بنو فلانٍ**; insanların evvelinde otlak aradıkları vakit. Ve **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. Ve **الأفرع**: saçı tam olan adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok olan. Ve erkeğe, büyük saçlı olduğu vakit **أفرع** demezler; ancak **رجلٌ [أفرعُ([23])]** derler; kelin zıddı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) **الكتف**; yani omzu çıkık; ve denir: geniş omuzlu.
Bâbdan: **افتَرَعت البكر**: onun bekâretini bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve * **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım([25]); böylece haberini bildim. Ve yolun **فَرْعَة**’si ve **فارعته**: ondan yükselen şey. Ve **تفرَّعْتُ بني فلانٍ**: onların kadınlarının hanımıyla evlendim. Ve **فَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف**: ona üstün geldim. Ve **فَرَعتُ الجبلَ**: onun zirvesine vardım.
Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardan: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ondan şâz olanlardan **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.
Yine şâz olanlardan **الفَرَع**: câhiliyede yapılan bir şeydi; bir yavrunun derisine yönelinir, başka bir yavruya giydirilirdi ki boğazlanmışın yahut ölünün anası ona acısın; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların sözü: **أفرَعْتُ في الوادِي**: indim; bu, ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “**لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً**.” Der ki: birimiz inen, diğeri çıkan.
(**فرغ**) **الفاء والراء والغين**; sahih bir asıl’dır; boşluğa [ve geniş] imkâna delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ فَراغاً وفُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Bâbdan **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü ağız. Ve **أفرَغْتُ الماءَ**: onu döktüm. Ve **وافترغْتُ**; suyu kendi üzerine döktüğün vakit. Ve kanı **فَِرْغاً** gitti; yani boşa, onunla talep olunmadı. Ve **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yürüyüşü geniş; ona böyle ad verildi; çünkü sanki her şeyden boş gibidir de koşması ve yürüyüşü hafifledi. Ve **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. Ve **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**; çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. Ve **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani kastederiz. Denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.
(**فرق**) **الفاء والراء والقاف**; sahih bir asıl’dır; iki şey arasında ayırmaya ve uzaklaştırmaya([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه فَرَقاً**. Ve **الفِرْق**: koyundan sürü. Ve **الفِرق**: şeyden parça; yarıldığı vakit. Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
Bâbdan: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki koyunun çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Bâbdan: hummalının hummasından **إفراق**’ı; bu ancak böyledir, çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. Ve **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. Ve **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: karanlık ondan ayrıştığı için. Ve **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Ve atlarda **الفَرَق**: iki sağrısından birinin ötekinden daha yüksek olması. Ve koçlarda **الفَرَقُ**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. Ve **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısının ağrısından dolayı yeryüzünde başıboş gider de nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارقُ** ve **فُرَّقٌ**. Ona böyle ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrıldığı vakit bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. Ve insanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran; onları fasleder. Ve **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile **فَلَقُه** birdir.
Bu bâbdan şâz olanlardan **الفَرَْق**: ölçeklerden bir ölçektir; fâ’sı fetha, sükûnlu. Kuteybî dedi: o, râ’sı fethalı **الفَرَق**’tır; hadîste gelen odur: “**ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام**”; ve denir: on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr’e okudu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
Ve **الفَرِيقة**: **حُلْبَة** ile pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. Ve **الفَروقة**: iki böbreğin iç yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
Ve **الفَروق**: bir yerdir; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır*.
(**فرك**) **الفاء والراء والكاف**; bir asıl’dır; şeyde gevşekliğe ve onun bükülmesine delâlet eder. Bundan: **فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً**; bu, şeyin **ينفَرِك** edinceye kadar onu bükmendir. Ve **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bâbdan: **فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه**; ona buğzettiği vakit. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
Ve **رجلٌ مفرَّك**: kadınların buğzettiği; ona **فِرْك** denilmesi ancak, ondan kıvrılıp büküldükleri içindir. Ve **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ صاحبي**” sözü; “**تاركته**” gibi; bu ibdâl bâbındandır.
(**فرم**) **الفاء والراء والميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o, **الاستفرام**’dır. Derler: o, kadının([38]) bir şeyi içine yerleştirmesidir; onunla [eteğinin altındakini([39])] daraltır. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama râciz([42])’in sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
Şüphesiz o, atlar ister. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların ferçlerine girer; çakılı **الفَرْمة**’ye benzetti. Ve **الفَرَماء**: bir yer([43]).
(**فره**) **الفاء والراء والهاء**; bir kelimedir; azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. Ve **الفَرِه**: azgın. Ve **الفارهة**: şarkıcı câriye. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ**; **الفُرْه** doğurduğu vakit.
(**فري**) **الفاء والراء والحرف المعتلّ**; bâbın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yaklaşan şeyler ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği vakit. Ve **أفريتُه**; onu bozmak için kestiğin vakit([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Bâbdan: **فلانٌ يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler yaptığı vakit; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
Yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Ve denir: **فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه**; onu uydurduğu vakit. Ve yer, pınarlarla **تفرَّت**: fışkırdı. Ve **الفَرَى**: korkak([47]); ona böyle ad verildi; çünkü atılganlıktan **فُرِي** olmuştur; yani kesilmiştir. Ve **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o da acayiptir. Ve **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ يَفْرَى فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Bâbdan: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: o, ancak başka bir kıyastandır; o da örtmedir; bu sebeple **فَرْوةُ الرّأس** adlandırıldı; o, onun derisidir. Ve ondan **الفَرْوة**; o da zenginlik ve servettir. Ve **الفَروةُ**: kuruduğu vakit bir araya toplanmış her bitki. Ve hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوةٍ** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, bâb iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.
Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o, **الفَرَأ**: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**’ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(**فرت**) **الفاء والراء والتاء**; tek bir kelimedir; o, **الماء الفُراتُ**’tır; o da tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.
(**فرث**) **الفاء والراء والثاء**; bir asıl’dır; ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ كَبِدَه**; onu ufaladı. Ve **الفَرْث**: işkembede olan şey. Ve istiâre mânasında denir: **أفْرَثَ فلانٌ أصحابه**; onlar hakkında çalıştığı ve onları belâya attığı vakit.
(**فرج**) **الفاء والراء والجيم**; sahih bir asıl’dır; şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Ve derler: **الفَرْجة**: gamdan yahut kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; lâkin onlar fetha ile ikisi arasında ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır geçitleri; **فُرُوجاً** diye adlandırıldı; çünkü yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Ve denir: İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **الفرجَين**: Türkler ve Sudanlılardır. Her korku yeri **فَرْج**’dir. Ve **قوسٌ فُرُجٌ**; onun **سِيَة**’si yarıldığı vakit. Dediler: ve **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. Ve **امرأةٌ فَرْجاء**. Ve ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. Ve **الفَرُّوج**: cübbe; içindeki açıklık sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen maktuldür; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**’dir. Bazı hadîste rivayet olundu: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; cim ile.
(**فرح**) **الفاء والراء والحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**; denir: **فَرِحَ يَفرَح فَرَحا**; o da **فَرِح**’tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. Ve **المِفراح**: **المِحْزان**’ın zıddı.
Ama diğer asıl **الإفراح**’tır; o da ağırlaştırmadır. Ve onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(**فرخ**) **الفاء والراء والخاء**; tek bir kelimedir; ve ona kıyas edilir. İşte **الفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir: **أفرَخَ الطَّائر**. Ve kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. Ve “**ليُفْرِخ رُوعك**”; dediler: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; nitekim yavru yumurtadan çıkar. Ve derler: **أفرَخَ الأمر**: karışıklığından sonra açığa çıktı. Ve **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir demirciydi; ok uçları yahut oklar ona nisbet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(**فرد**) **الفاء والراء والدال**; sahih bir asıl’dır; birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek (وتر) olandır. Ve **الفارد** ve **الفَرْد**: tek başına kalan öküz. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden kopmuş; keza **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrılmış. Ve yıldızların **أفراد**’ı: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. Ve **الفريد**: dizildiği ve arası başkasıyla ayrıldığı vakit inci. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر ص
أصبت فرصتك وأيامك فرص‏.‏
وافترص الأمر‏.‏
وأنا مفترص للقائك مفترض لزيارتك‏.‏
وفلان لا يفترص إحسانه وبره لأنه لا يخاف فوته‏.‏
وأفرصته الفرصة‏:‏ أمكنته‏.‏
وجاءت فرصتي من السّقى أي نوبتي‏.‏
ويقال‏:‏ إذا جاءت فرصتك من البئر فأدل‏.‏
قال‏:‏ تراها وقد زادت يداها قباضةً كأوب يدي ذي الفرصة المتمتح وهو يفارصني في الماء وهم يتفارصون الماء‏.‏
وتقول‏:‏ فلان إن فاتته الفرصة أخذته الفرصة‏.‏
وتقول‏:‏ فلان إن فقدت فرصته أرعدت فريصته وهي لحمة في الجنب ترتعد عن الفزعة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بين فكيه مفراص الخفاجيّ وهو ما يفرص به الذهب والفضة‏.‏
وفلان ضخم الفريص أي جريء شديد‏.‏

##### Türkçe

ف ر ص
**أصبت فرصتك**: fırsatını yakaladın; ve günlerin **فرص**(tır).
Ve **افترص الأمر**: işi fırsat bildi.
Ve ben, seninle buluşmana karşı **مفترص**(um), ziyaretine karşı **مفترض**(üm).
Ve falan, ihsanını ve iyiliğini **لا يفترص**; çünkü onun kaçıp gitmesinden korkmaz.
Ve **أفرصته الفرصة**: ona imkân verdim.
Ve benim **فرصتي** **من السّقى**(dan) geldi; yani nöbetim.
Ve denilir: **إذا جاءت فرصتك من البئر فأدل**: eğer fırsatın kuyudan gelirse, kovayı sarkıt.
Dedi:
Onu görürsün; hâlbuki iki eli bir tutuş daha artmıştır; **ذي الفرصة**’nin iki elinin dönüşü gibi; **المتمتح** (olanın); ve o, suda benimle **يفارصني**; ve onlar suyu **يتفارصون**.
Ve dersin: falan, eğer fırsatı onu kaçırırsa, fırsat onu yakalar.
Ve dersin: falan, eğer onun fırsatı kaybolursa, **فريصته** titredi; o, böğürde bir et parçasıdır; korkudan titrer.
Ve mecazdan: iki çenesi arasında **مفراص الخفاجيّ** vardır; o, altın ve gümüşün onunla **يفرص** edildiği şeydir.
Ve falan, **ضخم الفريص**(tir); yani cesur, şiddetli.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفُرْصةُ: النُّهْزَةُ والنَّوْبةُ، والسين لغة، وقد فَرَصَها فَرْصاً وافْتَرَصَها وتَفَرَّصها: أَصابَها، وقد افْتَرَصْتُ وانتَهَزْتُ. وأَفْرَصَتْكَ الفُرْصةُ: أَمْكَنَتْكَ. وأَفْرَصَتْني الفُرْصةُ أَي أَمكَنَتْني، وافْتَرَصْتُها: اغتَنَمْتُها.
ابن الأَعرابي: الفَرْصاءُ من النُّوقِ التي تقوم ناحيةً فإِذا خلا الحوضُ جاءَت فشربت؛ قال الأَزهري: أُخِذَت من الفُرْصة وهي النُّهْزَة. يقال: وجد فلان فُرْصةً أَي نهزة. وجاءت فُرْصَتُكَ من البئر أَي نَوْبَتُك. وانتَهَزَ فلانٌ الفُرْصةَ أَي اغتَنَمَها وفازَ بها. والفُرْصةُ والفِرْصةُ والفَرِيصة؛ الأَخيرة عن يعقوب: النوبة تكون بين القوم يتناوَبُونها على الماء. قال يعقوب: هي النوبة تكون بين القوم يَتَناوبونها على الماء في أَظمائهم مثل الخِمْس والرِّبْع والسِّدْس وما زاد من ذلك، والسين لغة؛ عن ابن الأَعرابي. الأَصمعي: يقال: إِذا جاءت فُرْصَتُكَ من البئر فأَدْل، وفُرْصَتُه: ساعتُه التي يُسْتَقَى فيها. ويقال: بنو فلان يَتَفَارَصُون بئرهم أَي يَتناوَبُونها. الأُموي: هي الفُرْصة والرُّفْصة للنوبة تكون بين القوم يَتناوَبونها على الماء. الجوهري: الفُرْصة الشِّرْبُ والنوبة.
والفَرِيصُ: الذي يُفارِصُك في الشِّرْب والنوبة.
وفُرْصةُ الفرس: سَجِيَّتُهُ وسَبْقُه وقوّته؛ قال:
يَكسُو الضّوَى كل وَقَاحٍ منْكبِ،
أَسْمَرَ في صُمِّ العَجايا مُكْرَبِ،
باقٍ على فُرْصَتِه مُدَرَّبِ
وافْتُرِصَتِ الوَرَقةُ: أُرْعِدَت. والفَرِيصةُ: لحمة عند نُغْضِ الكتف في وسط الجنب عند مَنْبِض القَلْب، وهما فَرِيصَتان تَرْتَعِدان عند الفزع. وفي الحديث: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: إِني لأَكْرَه أَن أَرَى الرجلَ ثائراً فَرِيصُ رَقَبَتِه قائماً على مُرَيَّتِه (* قوله
«مريته» تصغير المرأة استضعاف لها واستصغار ليري أن الباطش بها في ضعفها مذموم لئيم. أ. هـ. من هامش النهاية.) يَضْرِبُها؛ قال أَبو عبيد: الفَرِيصةُ المُضْغةُ القليلة تكون في الجنب تُرْعَد من الدابة إِذا فَزِعَت، وجمعها فَرِيصٌ بغير أَلف، وقال أَيضاً: هي اللحمة التي بين الجَنْب والكتف التي لا تزال تُرْعَد من الدابة، وقيل: جمعها فَرِيصٌ وفَرائِصُ، قال الأَزهري: وأَحْسَبُ الذي في الحديث غيرَ هذا وإِنما أَراد عَصَبَ الرقبة وعُروقَها لأَنها هي التي تَثُور عند الغضب، وقيل: أَراد شعَرَ الفَرِيصة، كما يقال: فلان ثائرُ الرأْس أَي ثائرُ شعر الرأْس، فاستعارَها للرقبة وإِن لم يكن لها فَرائصُ لأَن الغَضب يُثِيرُ عُروقَها. والفَرِيصةُ: اللحمُ الذي بين الكتف والصدر؛ ومنه الحديث: فجيءَ بهما تُرْعَدُ فرائِصُهما أي تَرْجُفُ. والفَرِيصةُ: المُضْغَةُ التي بين الثدي ومَرْجِع الكتف من الرجل والدابة، وقيل: الفَرِيصة أَصلُ مرجع المرفقين.
وفَرَصَه يَفْرِصُه فَرْصاً: أَصابَ فَرِيصَته، وفُرِصَ فَرَصاً وفُرِصَ فَرْصاً: شكا فَرِيصَتَه. التهذيب: وفُرُوصُ الرقبة وفَرِيسُها عروقها. الجوهري: وفَرِيصُ العنُقِ أَوداجُها، الواحدة فَرِيصة؛ عن أَبي عبيد؛ تقول منه: فَرَصْته أَي أَصبت فَرِيصَته، قال: وهو مقتلٌ. غيره: وفَرِيصُ الرقبة في الحدَبِ عروقُها.
والفَرْصةُ: الريح التي يكون منها الحدَبُ، والسين فيه لغة. وفي حديث قيلة: أَن جُوَيرِية لها كانت قد أَخَذَتْها الفَرْصةُ. قال أَبو عبيد: العامة تقول لها الفَرْسةُ، بالسين، والمسموع من العرب بالصاد، وهي ريحُ الحدَبة.
والفَرْسُ، بالسين: الكسرُ. والفَرْصُ: الشّقُّ. والفَرْصُ: القطعُ. وفَرَصَ الجِلْدَ فَرْصاً: قطَعَه. والمِفْرَصُ والمِفْراصُ: الحديدةُ العريضةُ التي يقطع بها، وقيل: التي يُقعطَع بها الفضةُ؛ قال الأَعشى: وأَدْفَعُ عن أَعراضِكم، وأُعِيرُكمْ
لِساناً، كمِفْراصِ الخَفاجيِّ، مِلْحَبا
وفي الحديث: رفَعَ اللّهُ الحَرَجَ إِلا مَنِ افْتَرَصَ مُسْلِماً ظُلْماً. قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ بالفاء والصاد المهملة من الفَرْصِ القَطْع أَو من الفُرْصَةِ النُّهْزَة، يقال: افْتَرَصَها انتَهَزَها؛ أَراد إِلا مَنْ تمكَّنَ من عِرْضِ مسْلمٍ ظُلْماً بالغِيبَة والوَقِيعة. ويقال: افْرِصْ نَعْلَكَ أَي اخْرِقْ في أُذُنِها للشِّرَاك. الليث: الفَرْصُ شَقُّ الجلد بحديدة عريضة الطَّرَف تَفْرِصُه بها فَرْصاً كما يَفْرِصُ الحَذَّاءُ أُذُنَي النعل عند عقبهما بالمِفْرَص ليجعل فيهما الشِّراك؛ وأَنشد:
جَوادٌ حِينَ يَفْرِصُه الفَرِيصُ
يعني حين يشُقُّ جلده العرَقُ.
وتَفْرِيصُ أَسْفل نَعْلِ القِرابِ: تَنْقِيشُه بطرف الحديد. يقال: فَرَّصْت النعلَ أَي خرَقْت أُذنيها للشراك.
والفرْصةُ والفَرْصة والفُرْصَة؛ الأَخيرتان عن كراع: القطعةُ من الصوف أَو القطن، وقيل: هي قطعة قطن أَو خرقة تَتَمسَّح بها المرأَة من الحيض. وفي الحديث: أَنه قال للأَنصارية يصف لها الاغتسال من المحيض: خُذِي فِرْصةً مُمَسَّكةً فتطهَّري بها أَي تتبَّعي بها أَثر الدم، وقال كراع: هي الفَرْصة، بالفتح، الأَصمعي: الفِرْصةُ القطعة من الصوف أَو القطن أَو غيره أُخِذَ من فَرَصْت الشيءَ أَي قطعته، وفي رواية: خُذِي فِرْصةً من مِسْك، والفِرْصة القطعة من المسك؛ عن الفارسي حكاه في البَصْرِيّات له؛ قال ابن الأَثير: الفِرْصة، بكسر الفاء، قطعة من صوف أَو قطن أَو خرقة. يقال: فَرَصت الشيء إِذا قطعته، والمُمَسّكَة: المُطَيّبَة بالمسك يُتْبَعُ بها أَثر الدم فيحصل منه الطيب والتنشيف. قال: وقوله من مِسْك، ظاهره أَن الفِرْصة منه، وعليه المذهب وقولُ الفقهاء. وحكى أَبو داود في رواية عن بعضهم: قَرْصةً، بالقاف، أَي شيئاً يسيراً مثل القَرْصة بطرف الأُصبعين. وحكى بعضهم عن ابن قتيبة قَرْضةً، بالقاف والضاد المعجمة، أَي قطعة من القَرْض القطع.
والفَرِيصةُ: أُمّ سُوَيد. وفِرَاصٌ: أَبو قبيلة. ابن بري: الفِراصُ هو الأَحمر؛ قال أَبو النجم.
ولا بِذَاكَ الأَحْمرِ الفِرَاصِ

##### Türkçe

**الفُرْصةُ**: **النُّهْزَةُ** ve **النَّوْبةُ**; **السين** (ile) bir lehçedir. Ve onu **فَرَصَها فَرْصاً** ve **افْتَرَصَها** ve **تَفَرَّصها**: ona isabet etti; ve (ben) **افْتَرَصْتُ** ve **انتَهَزْتُ**.

Ve **أَفْرَصَتْكَ الفُرْصةُ**: seni mümkün kıldı. Ve **أَفْرَصَتْني الفُرْصةُ** yani beni mümkün kıldı; ve **افْتَرَصْتُها**: onu ganimet bildim.

İbnü’l-A‘râbî: develerden **الفَرْصاءُ**, bir yana kalkıp duran; havuz boşalınca geldi de içti (olan)dır. el-Ezherî dedi: **الفُرْصة**’dan alınmıştır; o da **النُّهْزَة**’dir.

Denilir: falan kimse bir **فُرْصةً** buldu, yani bir **نهزة**. Ve “senin **فُرْصَتُكَ** kuyudan geldi” yani senin **نَوْبَتُك** (nöbetin).

Ve falan kimse **الفُرْصةَ**’yı **انتَهَزَ** etti, yani onu ganimet bildi ve onunla kazandı. Ve **الفُرْصةُ** ve **الفِرْصةُ** ve **الفَرِيصة**; sonuncusu Ya‘kūb’dan: kavim arasında su üzerinde birbirlerine nöbetleşe (olan) nöbettir.

Ya‘kūb dedi: o, kavim arasında su üzerinde, susuzluklarında **الخِمْس** ve **الرِّبْع** ve **السِّدْس** ve bundan fazla olan (paylar) gibi, birbirlerine nöbetleşe (olan) nöbettir; ve **السين** (ile) bir lehçedir; İbnü’l-A‘râbî’den.

el-Asma‘î: denilir: “kuyudan senin **فُرْصَتُكَ** gelince, kovayı sarkıt”; ve onun **فُرْصَتُه**: içinde su çekilen saati/vaktidir. Ve denilir: falan oğulları kuyularını **يَتَفَارَصُون** ederler, yani onu nöbetleşe kullanırlar.

el-Ümevî: o, **الفُرْصة** ve **الرُّفْصة**’dır; kavim arasında su üzerinde birbirlerine nöbetleşe (olan) nöbet için.

el-Cevherî: **الفُرْصة** **الشِّرْبُ** (içme payı) ve **النوبة**’dir.

Ve **الفَرِيصُ**: içme payında ve nöbette seninle **يُفارِصُك** (nöbetleşen/ortak olan)dır.

Ve atın **فُرْصةُ**’sı: onun huyu, öne geçişi ve kuvvetidir; dedi ki:
يَكسُو الضّوَى كل وَقَاحٍ منْكبِ،
أَسْمَرَ في صُمِّ العَجايا مُكْرَبِ،
باقٍ على فُرْصَتِه مُدَرَّبِ

Ve **افْتُرِصَتِ الوَرَقةُ**: titretildi/sarsıldı. Ve **الفَرِيصةُ**: kürek kemiğinin **نُغْض**’unda, böğrün ortasında, kalbin atış yerinde bir et parçasıdır; ikisi **فَرِيصَتان**dır, korku anında titrerler.

Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Ben, adamı, boynunun **فَرِيصُ**’u kabarmış, **مُرَيَّتِه**’sinin üzerinde dikilmiş olarak onu döverken görmeyi gerçekten kerih görürüm.”
(* “مريته” sözü, kadını zayıf sayma ve küçük görme için “المرأة”nın küçültmesidir; onunla, zayıflığında ona saldıranın yerilmiş, alçak (kimse) olduğunu göstermek ister. A. هـ. en-Nihâye’nin kenar notundan.)

Ebû ‘Ubeyd dedi: **الفَرِيصةُ**, böğürde bulunan az bir et parçasıdır; hayvan korktuğu zaman ondan titrer; çoğulu, elifsiz **فَرِيصٌ**’dur. Yine dedi: o, hayvandan sürekli titreyen, böğür ile kürek kemiği arasındaki ettir. Ve denildi: çoğulu **فَرِيصٌ** ve **فَرائِصُ**’tur.

el-Ezherî dedi: ve ben, hadiste olanın bunun dışında olduğunu sanıyorum; ancak o, boynun sinirini ve damarlarını kastetti; çünkü öfke anında kabaran onlar(ıdır). Ve denildi: **الفَرِيصة**’nın kılını kastetti; denildiği gibi: “falan **ثائرُ الرأْس**” yani baş saçının kabarmış (olan)ı; onu boyun için ödünç aldı, boynun **فَرائصُ**’ı olmasa bile; çünkü öfke onun damarlarını kabartır.

Ve **الفَرِيصةُ**: kürek kemiği ile göğüs arasındaki ettir; ondan hadiste: “ikisi getirildi, **فرائِصُهما** titriyordu” yani sarsılıyorlardı.

Ve **الفَرِيصةُ**: erkekten ve hayvandan, meme ile kürek kemiğinin dönüş yeri arasındaki et parçasıdır. Ve denildi: **الفَرِيصة** dirseklerin dönüş yerinin aslıdır.

Ve onu **فَرَصَه يَفْرِصُه فَرْصاً**: onun **فَرِيصَتَه**’sine isabet etti. Ve **فُرِصَ فَرَصاً** ve **فُرِصَ فَرْصاً**: **فَرِيصَتَه**’sinden şikâyet etti.

et-Tehzîb: ve boynun **فُرُوصُ**’u ve onun **فَرِيسُ**’i, onun damarlarıdır.

el-Cevherî: ve boynun **فَرِيصُ**’u, onun şah damarlarıdır; bir tanesi **فَرِيصة**; Ebû ‘Ubeyd’den. Ondan (türeyen) söz: “onu **فَرَصْته**” yani onun **فَرِيصَتَه**’sine isabet ettim; dedi: ve o, öldürme yeridir. Başkası: ve boynun kamburlukta olan **فَرِيصُ**’u, onun damarlarıdır.

Ve **الفَرْصةُ**: kamburluğun ondan olduğu rüzgâr; ve onda **السين** (ile) bir lehçedir. Ḳayle hadîsinde: onun bir câriyesi vardı; onu **الفَرْصةُ** almıştı. Ebû ‘Ubeyd dedi: avam ona **الفَرْسةُ** der, **السين** ile; Araplardan işitilen **الصاد** iledir; o, kamburluk rüzgârıdır.

Ve **الفَرْسُ** — **السين** ile: kırma. Ve **الفَرْصُ**: yarma/çatlak. Ve **الفَرْصُ**: kesme.

Ve deriyi **فَرَصَ الجِلْدَ فَرْصاً**: onu kesti. Ve **المِفْرَصُ** ve **المِفْراصُ**: onunla kesilen geniş demir; ve denildi: onunla gümüşün parça parça kesildiği (demir). el-A‘şâ dedi:
وأَدْفَعُ عن أَعراضِكم، وأُعِيرُكمْ
لِساناً، كمِفْراصِ الخَفاجيِّ، مِلْحَبا

Ve hadiste: “Allah, haracı kaldırdı; ancak bir Müslümanı zulmen **افْتَرَصَ** eden (müstesna).” İbnü’l-Esîr dedi: böylece **الفاء** ve ihmâl edilmiş **الصاد** ile geldi; **الفَرْص**’tan (yani) kesmeden; yahut **الفُرْصَة**’dan (yani) **النُّهْزَة**’den. Denilir: onu **افْتَرَصَها**: onu **انتَهَزَها**; muradı: ancak bir Müslümanın ırzına zulmen, gıybet ve çekiştirme ile, güç yetiren (kimse) müstesna.

Ve denilir: “**افْرِصْ نَعْلَكَ**” yani kayış için onun kulağında delik aç.

el-Leys: **الفَرْصُ**, geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فَرْصاً** olarak yararsın; tıpkı ayakkabıcının, kayış koymak için, **المِفْرَص** ile nalının iki kulağını topukları yanında yarması gibi. Ve şu beyiti okudu:
جَوادٌ حِينَ يَفْرِصُه الفَرِيصُ
yani ter, onun derisini yardığı zaman.

Ve su tulumlarının nalının altının **تَفْرِيصُ**’u: demirin ucu ile onu nakşetmektir. Denilir: “nalı **فَرَّصْت**” yani kayış için iki kulağını deldim.

Ve **الفرْصةُ** ve **الفَرْصة** ve **الفُرْصَة**; son ikisi Kurâ‘dan: yün yahut pamuktan bir parça. Ve denildi: o, kadının hayızdan (sonra) onunla silindiği bir pamuk parçası yahut bez parçasıdır.

Ve hadiste: Ensârî kadına, hayızdan guslü ona tarif ederken dedi ki: “**فِرْصةً مُمَسَّكةً** al, onunla temizlen” yani onunla kanın izini takip et. Kurâ‘ dedi: o, **الفَرْصة**’dır, fetha ile.

el-Asma‘î: **الفِرْصةُ**, yünden yahut pamuktan yahut başkasından bir parçadır; “şeyi **فَرَصْت**”ten alınmıştır, yani onu kestim. Ve bir rivayette: “miskten bir **فِرْصةً** al”; ve **الفِرْصة** miskten bir parçadır; el-Fârisî’den, el-Basriyyât’ında onu nakletti.

İbnü’l-Esîr dedi: **الفِرْصة** — **الفاء**’nın kesriyle — yünden yahut pamuktan yahut bezden bir parçadır. “şeyi **فَرَصت**” denilir, onu kestiğin zaman. Ve **المُمَسّكَة**: misk ile kokulandırılmış (olan)dır; onunla kanın izi takip edilir; böylece ondan koku ve kurutma حاصل olur. Dedi: ve “**مِسْك**’ten” sözü, zahiri itibarıyla **الفِرْصة**’nın ondan (yani miskten) olduğunu gösterir; mezhep ve fakihlerin sözü bunun üzerinedir.

Ebû Dâvûd bir rivayette bazılarından: **قَرْصةً** — **القاف** ile — nakletti; yani iki parmağın ucu ile (alınan) **القَرْصة** gibi az bir şey. Ve bazıları İbn Kuteybe’den **قَرْضةً** — **القاف** ve mu‘ceme **الضاد** ile — nakletti; yani **القَرْض**’dan bir parça; (o da) kesme (demektir).

Ve **الفَرِيصةُ**: Ümmü Süveyd. Ve **فِرَاصٌ**: bir kabilenin babası. İbn Berî: **الفِراصُ** o, **الأَحمر**’dir; Ebû’n-Necm dedi:
ولا بِذَاكَ الأَحْمرِ الفِرَاصِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ص * * الفُرْصةُ * النهزة يقال وجد فلان فرصة وانتهز فلان الفرصة أي اغتنمها وفاز بها و * افْتَرَصَها * أيضا اغتنمها و * الفَرْصُ * القطع و * المِفْراصُ * الذي تقطع به الفضة و * الفضريصةُ * لحمة بين الجنب والكتب لا تزال ترعد من الدابة وجمعا * فَرِيصٌ * و * فَرَائِصُ * وفي الحديث أن النبي ]ص[ قال ﴿اني لأكره أن أرى الرجل ثائرا * فَرِيصُ * رقبته قائما على مريَّته يضربها﴾ قال أبو عبيد كأنه أراد عصب الرقبة وعروقها لأنها هي التي تثور في الغضب

##### Türkçe

* ف ر ص * * **الفُرْصةُ** * fırsat; “falân **فُرْصةُ** buldu” denir. “falân **الفُرْصةَ** değerlendirdi” yani onu ganimet bildi ve onunla kazandı ve ona nail oldu. Ve **افْتَرَصَها** da: onu ganimet bildi.

Ve **الفَرْصُ**: kesme.

Ve **المِفْراصُ**: gümüşün onunla kesildiği şey.

Ve **الفضريصةُ**: böğür ile omuz arasında bir et parçası; hayvandan (ayrılmaz şekilde) titremeye devam eder. Çoğulu: **فَرِيصٌ** ve **فَرَائِصُ**.

Ve hadiste: Peygamber ]ص[ dedi ki: ﴿Ben, adamı, öfkelenmiş, **فَرِيصُ** boynu kabarmış olarak, aynası üzerinde ayakta, onu döverken görmeyi elbette kerih görürüm.﴾ Ebû Ubeyd dedi ki: Sanki boynun sinirini ve damarlarını kastetti; çünkü onlar, öfkede kabaran şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فرصه  ، يفرصه:  قطعه، و  قيل فرص الجلد:  خرقه وشقه  . ومنه برصت النعل، أي خرقت أذنيها للشراك. وقال الليث: الفرص: شق الجلد بحديدة عريضة الطرف تفرصه بها فرصا، كما يفرص الحذاء أذني النعل عند عقبهما، ليجعل فيهما الشراك، وأنشد:
  جواد حين يفرصه الفريص يعني حين يشق جلده العرق. فرصه:  أصاب فريصته  . وفي بعض نسخ الصحاح: فريصه، نقله الجوهري، قال: وهو مقتل.  والفرص: نوى المقل، واحدته بهاء  ، عن أبي عمرو.  والفرصة: الريح التي يكون منها الحدب  ، والسين فيه لغة. ومنه حديث قيلة:  قد أخذتها الفرصة  . قال أبو عبيد: العامة تقوله الفرسة، بالسين، والمسموع من العرب بالصاد، وهي ريح الحدبة. والفرصة،  بالضم: النوبة، والشرب  ، نقله الجوهري، والسين لغة. يقال: جاءت فرصتك من البئر، أي نوبتك، وكذلك الرفصة. وقال يعقوب: هي النوبة تكون بين القوم يتناوبونها على الماء في أظمائهم، مثل الخمس، والربع، والسدس، وما زاد عن ذلك، والسين لغة عن ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: يقال: إذا جاءت فرصتك من البئر فأدل. وفرصته: ساعته التي يستقي فيها.  والمفرص والمفراص  : كمنبر ومحراب:  الحديد يقطع به  ، ونص ابن دريد: هما اسم حديدة عريضة يقطع بها  الحديد، أو  الحديد الذي يقطع به  الفضة  . وهذا نص الجوهري، وزاد الزمخشري: والذهب. وقال ابن دريد: وقال قوم: بل هو إشفى عريض الرأس تخصف به النعال، يستعمله الحذاؤون، وأنشدوا للأعشى:
  وأدفع عن أعراضكم وأعيركم                      لسانا كمفراص الخفاجي ملحبا

   والفريص: من يفارصك في الشرب  والنوبة، كما في الصحاح. قال أيضا: الفريص  أوداج العنق، والفريصة واحدته  ن عن أبي عبيد. قال الأصمعي: ومنه الحديث:  إني لأكره أن أرى الرجل ثائرا فريص رقبته، قائما على مريئته يضربها  . وقال الجوهري: كأنه أراد عصب الرقبة وعروقها، فإنها هي التي تثور عند الغضب. قال الأزهري: وقيل لابن الأعرابي: هل يثور الفريص? فقال: إنما عنى شعر الفريص، كما يقال: ثائر الرأس أي ثائر شعر الرأس، فاستعارها للرقبة وإن لم تكن لها فرائص، لأن الغضب يثير عروقها، والسين لغة فيه. الفريصة: لحمة عند نغص الكتف، وفي وسط الجنب، عند منبض القلب، وهما فريصتان ترتعدان عند الفزع. وقال أبو عبيد: الفريصة: المضغة القليلة تكون في الجنب ترعد من الدابة إذا فزعت، وجمعها: فريص، بغير ألف. وقال أيضا: هي  اللحمة  التي  بين الجنب والكتف  ، التي  لا تزال ترعد  . وقال غيره: هي المضغة التي بين الثدي ومرجع الكتف من الرجل والدابة. وقيل: هي أصل مرجع المرفقين. الفريصة:  أم سويد  ، أي الاست، عن ابن دريد. عن ابن الأعرابي:  الفرصاء: ناقة تقوم ناحية، فإذا خلا الحوض  جاءت و  شربت  . قال الأزهري: أخذت من الفرصة، وهي النهزة. قال ابن دريد: فراص  ككتان: أبو بطن من باهلة  . قلت: واسمه سنان، وهو ابن معن بن مالك بن أعصر، وهو منبه، وإخوته أود، وجئاوة، وزيد، ووائل، والحارث، وحرب، وقتيبة وقعنب، قاله ابن الكلبي.  والفرصة، بالكسر: خرقة، أو قطنة  ، أو قطعة صوف،  تتمسح بها المرأة من الحيض  . وقال الأصمعي: هي القطعة من الصوف أو القطن، أخذ من فرصت الشيء، أي قطعته. ومنه الحديث:  خذي فرصة ممسكة فتطهري بها  أي تتبعي بها أثر الدم،  ج فراص  ، عن ابن دريد ونصه: يقولون فراص، كأنه جمع فرصة.  وأفرصته الفرصة: أمكنته. وافترصها: انتهزها  ، وقيل: اغتنمها. وفي الأساس: فلان لا يفترص إحسانه وبره، لأنه لا يخاف فوته. قال الأموي:  الفراص، بالكسر: الشديد. و  قال الزيادي: هو  الغليظ الأحمر  وأنشد ابن بري لأبي النجم:
  ولا بذاك الأحمر الفراص فراص:  جد لعمرو بن أحمر الشاعر  المعمر المخضرم، ومات في عهد عثمان، رضي الله عنه. مسلما، قيده الشاطبي في معجم المرزباني بالتشديد على الصواب، هو عمرو بن أحمر بن العمرد بن عمرو بن فراص بن معن الباهلي، وهذا هو الذي قال فيه آنفا: إنه أبو بطن من باهلة، فلذا لو قال هناك: ومنهم عمرو بن أحمر الشاعر لسلم من التكرار، فتأمل. قال الأموي: يقال:  ما عليه فراص  ، أي  ثوب  .  وتفريص أسفل النعل  نعل القراب:  تنقيشه بطرف الحديد  ، كما في العباب.  والمفارصة: المناوبة  ، يقال: هو فريصي ومفارصي.  وتفارصوا بئرهم  ، أي  تناوبوها  . ومما يستدرك عليه: الفرصة، بالضم: النهزة، وقد فرصها فرصا، وتفرصها: أصابها، كافترصها. والفرصة، بالكسر، والفريصة، كلاهما عن يعقوب بمعنى النوبة تكون بين القوم يتناوبونها على الماء. وفرصة الفرس: سجيته، وسبقه، وقوته قال:

  يكسو الضوى كل وقاح منكب
  أسمر في صم العجايا مكرب
  ياق على فرصتـه مـدرب وافترصت الورقة: أرعدت وفرص الرجل، كعني، فرصا: شكا فريصته.وافترص فلانا ظلما: اقتطعه، أي تمكن بالوقيعة في عرضه، وهو مجاز. وأيامك فرص. ويقال: بين جنبيه مفراص الخفاجي، وهو مجاز. والفرصة، بالفتح، والفرصة، بالضم: لغتان في الفرصة، بالكسر، لخرقة أو قطنة، عن كراع. والفرصة، بالكسر: قطعة من المسك، عن الفارسي، حكاه في البصريات له. وجاء في بعض الروايات: خذي فرصة من مسك. وحكى أبو داوود في رواية عن بعضهم: فرصة، بالقاف، أي شيئا يسيرا مثل القرصة بطرف الإصبعين. وحكى بعضهم عن ابن قتيبة: قرضة، بالقاف والضاد المعجمة، أي قطعة. ومن المجاز: هو ضخم الفريصة، أي جريء شديد. وفراص، ككتان: موضع في ديار سعد العشيرة. وككتاب: فراص بن عتيبة بن عوف بن ثعلبة: شاعر جاهلي، نقله الحافظ.

##### Türkçe

**فرصه** , **يفرصه**: parçaladı; ve denildi ki: **فرص الجلد**: onu deldi ve yardı. Bundan: **برصت النعل**; yani, kayış için onun iki kulağını deldim. Leys dedi: **الفرص**: geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فرصا** olarak yararsın; tıpkı ayakkabıcının, kayış koymak için, topukları yanında nalın iki kulağını yarması gibi. Ve şu beyit okundu:
  “Cevâd, **الفريص** onu **يفرصه** ettiği vakit”
yani, ter onun derisini yardığı vakit. **فرصه**: onun **فريصته**’sine isabet etti. Ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: **فريصه**; onu Cevherî nakletti; dedi ki: o, öldürme yeridir. Ve **الفرص**: **المقل** çekirdeğidir; bir tanesi **هاء** iledir; Ebû Amr’dan. Ve **الفرصة**: kamburluğun ondan olduğu rüzgârdır; içindeki **السين** bir lehçedir. Bundan, Kîle hadisi: “Onu **الفرصة** almıştır.” Ebû Ubeyd dedi: avam onu **الفرسة** der, **السين** ile; Araplardan işitilen ise **الصاد** iledir; o, kamburluk rüzgârıdır. Ve **الفرصة** , **بالضم**: sıra, içme nöbeti; Cevherî nakletti; ve **السين** bir lehçedir. Denilir: “Kuyudan **فرصتك** geldi”; yani, nöbetin; ve aynı şekilde **الرفصة**. Yakub dedi: o, kavim arasında, susuzluklarında su üzerinde birbirlerine nöbetle devrettikleri nöbettir; beşli, dörtlü, altılı ve bundan fazla olan gibi; ve **السين** İbnü’l-A‘râbî’den bir lehçedir. Asmaî dedi: denilir: “Kuyudan **فرصتك** geldiğinde, kovayı sarkıt.” Ve **فرصته**: onun, su çektiği saati.

Ve **المفرص** ve **المفراص**: **منبر** ve **محراب** gibi: onunla kesilen demirdir. İbn Düreyd’in nassı: ikisi, geniş bir demirin adıdır; onunla demir kesilir; yahut, onunla gümüş kesilen demirdir. Bu, Cevherî’nin nassıdır; Zemahşerî artırdı: ve altın. İbn Düreyd dedi: ve bir kavim dedi: bilakis o, başı geniş bir **إشفى**’dır; onunla nalınlar yamalanır; ayakkabıcılar onu kullanır. Ve A‘şâ’dan şu beyit okudular:
  “Sizin ırzlarınızdan savarım ve size ödünç veririm
  Hicâzî’nin **مفراص**’ı gibi alevli bir dili”

**الفريص**: içmede ve nöbette seninle **يفارصك** olan kimsedir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yine dedi: **الفريص** boynun şahdamarlarıdır; **الفريصة** onun bir tanesidir; Ebû Ubeyd’den. Asmaî dedi: bundan hadis: “Ben, adamı, boynunun **فريص**’i kabarmış olarak, yemek borusu üzerinde ayakta, onu döverken görmeyi elbette kerih görürüm.” Cevherî dedi: sanki boynun sinirini ve damarlarını kastetti; çünkü öfke anında kabaranlar onlardır. Ezherî dedi: ve İbnü’l-A‘râbî’ye denildi: **الفريص** kabarır mı? Dedi: ancak **الفريص**’in kılını kastetti; “kabarık baş” denildiği gibi, yani başın kılı kabarık; onu boyna ödünçledi, her ne kadar onun **فرائص**’i olmasa da; çünkü öfke onun damarlarını kabartır; ve içindeki **السين** bir lehçedir.

**الفريصة**: kürek kemiğinin çentiği yanında ve böğrün ortasında, kalbin atım yeri yanında bir et parçasıdır; ikisi iki **فريصتان**’dır; korku anında titrerler. Ebû Ubeyd dedi: **الفريصة**: böğürde bulunan az bir lokmacıktır; hayvan korktuğunda ondan titrer; onun çoğulu: **فريص**’tir, **ألف** olmaksızın. Yine dedi: o, böğür ile kürek arasında olan ettir; sürekli titrer. Başkası dedi: o, erkek ve hayvanda meme ile kürek dönüş yeri arasındaki lokmacıktır. Ve denildi: o, iki dirseğin dönüş yerinin aslıdır.

**الفريصة**: **أم سويد**’dir; yani makat; İbn Düreyd’den. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفرصاء**: bir tarafta duran bir dişi devedir; havuz boşalınca gelir ve içer. Ezherî dedi: **الفرصة**’dan alınmıştır; o da **النهزة**’dir. İbn Düreyd dedi: **فراص** , **كتان** gibi: Bâhile’den bir karın kolunun babasıdır. Dedim: ve onun adı Sinân’dır; o, Ma‘n b. Mâlik b. A‘sar’ın oğludur; o da Munebbih’tir; kardeşleri: Eved, Ci’âve, Zeyd, Vâil, Hâris, Harb, Kuteybe ve Ka‘neb; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi.

Ve **الفرصة** , **بالكسر**: bir bez parçası; yahut bir pamuk parçası; yahut bir yün parçası; kadın onunla hayızdan temizlenir. Asmaî dedi: o, yünden veya pamuktan bir parçadır; **فرصت الشيء**’den alınmıştır; yani onu kestim. Bundan hadis: “**خذي فرصة ممسكة فتطهري بها**”; yani onunla kanın izini takip et; onun çoğulu **فراص**’tır; İbn Düreyd’den; ve onun nassı: “**فراص** derler; sanki **فرصة**’nın çoğulu.” Ve **أفرصته الفرصة**: ona imkân verdi. Ve **افترصها**: onu fırsat bildi; ve denildi: onu ganimet bildi. **الأساس**’ta: falan, ihsanını ve iyiliğini **يفترص** etmez; çünkü onun kaçmasından korkmaz. Ümeyyî dedi: **الفراص** , **بالكسر**: şiddetli olandır. Ziyâdî dedi: o, kalın kırmızıdır. İbn Berrî, Ebû’n-Necm için şu beyiti okuttu:
  “Ve o kalın kırmızı **الفراص** ile değil”

**فراص**: uzun ömürlü, muhadram şair Amr b. Ahmer’in dedesidir; Osman devrinde öldü—Allah ondan razı olsun—Müslüman olarak. Şâtıbî, Merzübânî’nin Mu‘cem’inde doğru olarak şeddeli kaydetti: o, Amr b. Ahmer b. el-‘Umurd b. Amr b. **فراص** b. Ma‘n el-Bâhilî’dir. Ve bu, az önce “Bâhile’den bir karın kolunun babasıdır” dediği kimsedir; bu sebeple orada “ve onlardan Amr b. Ahmer şair” deseydi tekrardan selâmette olurdu; düşün. Ümeyyî dedi: denilir: “Onun üzerinde **فراص** yoktur”; yani elbise yoktur.

Ve **تفريص أسفل النعل** **نعل القراب**: demirin ucu ile onu nakşetmektir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **المفارصة**: nöbetleşmedir; denilir: o benim **فريصي**’mdir ve **مفارصي**’mdir. Ve “Onlar kuyularını **تفارصوا**”; yani onu nöbetleşe kullandılar.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفرصة** , **بالضم**: **النهزة**’dir; onu **فرصها فرصا** etti; ve **تفرصها**: ona isabet etti; **كافترصها** gibi. Ve **الفرصة** , **بالكسر** ve **الفريصة**: ikisi de Yakub’dan, kavim arasında su üzerinde nöbetleşe devrettikleri nöbet mânâsında. Ve **فرصة الفرس**: onun tabiatı, öne geçmesi ve kuvveti. Dedi ki:
  “Zayıflığa, her omuzlu arsız birini giydirir
  Sert yaşlı develerin içinde, esmer, sıkı bağlanmış
  **فرصته** üzerinde çevik, eğitilmiş”

Ve **افترصت الورقة**: titredi. Ve **فرص الرجل** , **كعني** , **فرصا**: **فريصته**’sinden şikâyet etti. Ve **افترص فلانا ظلما**: onu koparıp aldı; yani onun ırzına dil uzatmakla imkân buldu; bu mecazdır. Ve “Senin günlerin **فرص**’tur.” Ve denilir: “Onun iki böğrü arasında **مفراص الخفاجي** vardır”; bu mecazdır. Ve **الفرصة** , **بالفتح** ve **الفرصة** , **بالضم**: **الفرصة** , **بالكسر** için iki lehçedir; bez parçası veya pamuk parçası mânâsında; Kurâ‘dan. Ve **الفرصة** , **بالكسر**: miskten bir parçadır; Fârisî’den; onu kendi **البصريات**’ında hikâye etti. Ve bazı rivayetlerde geldi: “Miskten bir **فرصة** al.” Ebû Dâvûd, bazılarından bir rivayette hikâye etti: **فرصة** , **بالقاف**; yani iki parmağın ucu ile bir **القرصة** gibi az bir şey. Bazıları, İbn Kuteybe’den hikâye etti: **قرضة** , **بالقاف والضاد المعجمة**; yani bir parça.

Ve mecazdandır: o, **ضخم الفريصة**’dır; yani cesur, şiddetlidir. Ve **فراص** , **كتان** gibi: Sa‘d el-‘Aşîre diyarında bir yerdir. Ve **ككتاب** gibi: **فراص بن عتيبة بن عوف بن ثعلبة**: câhiliye şairidir; Hâfız nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَصَهُ
1 فَرَصَهُ ذ , (M, K,) aor. فَرُصَ , (TA,) or فَرِصَ , (O in art. فرس,) inf. n. فَرْصٌ, (S, M,) He cut it; (S, M, K;) namely, skin, or a skin, (M,) [and metal; (see مِفْرَصٌ;)] or it signifies, (TA,) or signifies also, (S, K,) sometimes, (S,) he slit it, or cut or divided it lengthwise: and he made a hole in it: (S, K, TA:) namely, skin, or a skin: (TA:) or he slit it, namely, a skin, with an iron instrument having a wide end, like as the maker of sandals slits the two ears of the sandal at the heel, to put into them the شِرَاك [or the two arms of the شراك]: (Lth, TA:) or فَرَصْتُ النَّعْلَ signifies I made a hole in each of the two ears of the sandal, for the شراك [or for the two arms of the شراك]. (S.) -A2- Also, (S, M, K,) aor. فَرِصَ , [so in a copy of the M, but accord. to a rule of the K it should rather be فَرُصَ ,] inf. n. as above, (M,) He hit, or hurt, his فَرِيصَة [q. v.]; (M, K; and so in a copy of the S;) or, accord. to [other copies of] the S, his فَرِيص [q. v.]; (TA;) which is a place where a wound causes death. (S.) ― -b2- And فَرِصَ, [aor. فَرَصَ ,] inf. n. فَرَصٌ; and فُرِصَ, inf. n. فَرْصٌ; He had a complaint of his فَرِيصَة. (M.) -A3- فَرَصَ الفُرْصَةَ: see 8.

تَفْرِيصُ نَعْلِ القِرَابِ
2 تَفْرِيصُ نَعْلِ القِرَابِ ذ , (L,) or تفْرِيصُ أَسْفَلِ النَّعْلِ (O, K, TA) [i. e.] نَعْلِ القِرَابِ, (TA, [in the O بَعْدَ القِرَابِ, which is an evident mistranscription,]) signifies The ornamenting, or engraving, (تَنْقِيش, O, L, K, TA,) of the نعل [i. e. shoe of iron or silver, at the bottom of the scabbard of a sword] (L,) or of the lower part of the نعل (O, K, TA) of the scabbard, (O, * TA,) with the extremity of the [instrument of] iron. (O, L, K, TA.)

فَارَصَنِى فِى المَآءِ
3 فَارَصَنِى فِى المَآءِ ذ , (A,) inf. n. مَفَارَصَةٌ, (K,) He took of the water with me, each of us taking his turn. (A.) The inf. n. signifies The doing, or taking, with another, each in his turn. (K.)

أَفْرَصَتْهُ الفُرْصَةُ
4 أَفْرَصَتْهُ الفُرْصَةُ ذ The opportunity gave him power or ability [to do a thing]. (M, A, K.)

تفرّص الفُرْصَةَ
5 تفرّص الفُرْصَةَ ذ : see 8.

تفارصوا المَآءَ
6 تفارصوا المَآءَ ذ They shared the water among themselves by turns. (M, A, * Msb.) And تفارصوا بِئْرَهُمْ They took, or drew, of the water of their well by turns. (S, K.)

افترص الفُرْصَةَ
8 افترص الفُرْصَةَ ذ He took, or seized, the opportunity; or he arose and hastened to be before another, or others, in taking, or seizing, the opportunity; syn. اِنْتَهَزَهَا; (O, K;) or اِغْتَنَمَهَا: (TA:) or he got, or took, the opportunity; as also ↓ تفرّصها; and ↓ فَرَصَهَا, (M, TA,) aor. فَرِصَ , (so in a copy of the M,) inf. n. فَرْصٌ. (TA.) You say also, افترص الأُمُورَ [He took, or seized, opportunities to do things]. (A.) And فُلَانٌ لَا يُفْتَرَصُ اـَحْسَانُهُ وَبِرُّهُ [Such a one's beneficence and kindness are not caught at]; because there is no fear that his beneficence and kindness will become beyond one's reach. (A, TA. [See also 8 in art. فرط.]) ― -b2- مَنِ افْتَرَصَ مُسْلِمًا, occurring in a trad., is an instance of the verb derived from فَرْصٌ signifying the “ act of cutting, ” or from فُرْصَةٌ signifying “ an opportunity; ” and the meaning is [Such as] detracts, or, literally, cuts off, somewhat [from the honour of a Muslim wrongfully]: or assumes authority over the honour of a Muslim wrongfully, by speaking evil of him behind his back, or otherwise, or defaming him. (IAth, L, TA. *) -A2- افترصت الوَرَقَةُ [from الفَرِيصَةُ, “ the quivering muscle ” so called,] The leaf was caused to quiver. (M, TA.)

فَرْصٌ
فَرْصٌ ذ The stones of the مُقْل [or fruit of the Theban palm]: n. un. with ة. (AA, O, K.)

فَرْصَةٌ
فَرْصَةٌ ذ : see فِرْصَةٌ. -A2- Also, الفَرْصَةُ, The رِيح [or flatus] from which results gibbosity [of the back] (الحَدَبُ): (S, M, O, K:) and الفَرْسَةُ is a dial. var. thereof: (M, TA:) or, accord. to A 'Obeyd, the latter [q. v.] is vulgar. (TA.)

فُرْصَةٌ
فُرْصَةٌ ذ A turn; a time at which, or during which, a thing is, or is to be, done, or had, in succession: (S, A, K:) or a turn, or time, for persons' coming to water in succession, (Yaakoob, S, * M, A, * Msb, K, *) in the cases of the periodical drinkings of their camels, such as the خِمْس and the رِبْع and the سِدْس &c., (Yaakoob, M,) when the water is little; (Msb;) as also ↓ فِرْصَةٌ (M) and ↓ فَرِيصَةٌ: (Yaakoob, M:) a dial. var. of the same is with س; (IAar, M;) and رُفْصَةٌ is another: (TA:) pl. فُرَصٌ. (M, Msb.) You say, جَآءَتْ فُرْصَتُكَ مِنَ البِئْرِ Thy turn, or time, for watering from the well has come. (As, S, * Msb. *) ― -b2- A portion, or share, of what falls to one's lot, of water; syn. شِرْبٌ. (S, K.) ― -b3- An opportunity; a time at which, or during which, a thing may be done, or had; syn. نُهْزَةٌ; (S, M, TA;) and فُرْسَةٌ is a dial. var. of the same. (M.) You say, اِنْتَهَزَ الفُرْصَةَ, i. e. اِغْتَنَمَهَا [expl. above: see 8]. (S.) And أَيَّامُكَ فُرَصٌ [Thy days are opportunities]. (A, TA.) -A2- See also فِرْصَةٌ. -A3- Also The temper (سَجِيَّة), and outstripping, and strength, of a horse. (M.)

فِرْصَةٌ
فِرْصَةٌ ذ A piece of wool, (As, M,) or of cotton, (As, S, M, O, Msb, K,) or of rag, (S, O, Msb, K,) with which a woman wipes herself, to purify herself from the catamenia; (S, M, * O, Msb, K;) as also ↓ فَرْصَةٌ and ↓ فُرْصَةٌ: (Kr, M:) from فَرَصَ meaning “ he cut ” a thing: (As, TA:) pl. فِرَاصٌ: (K:) or they say فِرَاصٌ, as though pl. of فِرْصَةٌ. (IDrd, O.) ― -b2- And, accord. to AAF, A piece, or bit, of mush. (M.) -A2- See also فُرْصَةٌ.

فَرْصَآءُ
فَرْصَآءُ ذ A she-camel that remains aside, and when the trough for watering is vacant, comes and drinks: (O, K, * TA:) from فُرْصَةٌ signifying نُهْزَةٌ. (Az, TA.)

فِرَاصٌ
فِرَاصٌ ذ Strong; (O, K;) as expl. by El-Umawee: (O:) and thick and red; (O, K;) as expl. by Ez-Ziyلdee. (O.) -A2- مَا عَلَيْهِ فِرَاصٌ, (O,) or مِنْ فِرَاصٍ, (K,) means There is not upon him a garment: (O, K:) so says El-Umawee. (O.)

فَرِيصٌ
فَرِيصٌ ذ One who shares in water with another, each taking of it in turn. (S, K.) You say, هُوَ فَرِيصِى [He is my sharer in water, each of us taking thereof in turn]; and in like manner, ↓ مُفَارِصِى. (TA.) -A2- فَرِيصٌ is also, like فَرَائِصُ, pl. of فَرِيصَةٌ; (S;) [or, rather, فَرِيصٌ is a coll. gen. n., whereof the n. un. is ↓ فَرِيصَةٌ;] which signifies The portion of flesh [or muscle] between the side and the shoulder-blade which incessantly trembles, or quakes, (As, S, K,) in a beast: (As, S:) or the portion of flesh which is in the part extending from the مَرْجِع [or lower part, next the armpit,] of the shoulder-blade to the arm, on either side, and which trembles, or quakes, when the man, or beast, is frightened: (Zj, in his “ Khalk el-Insلn: ”) or the portion of flesh which is by the نَغْض of the كَتِف, [which may app. be here rendered with sufficient exactness the cartilage of the shoulder-blade; or the part of it where it moves to and fro;] in the middle of the side, by the place where the heart beats: there are two such portions, each of them thus called, which tremble, or quake, on an occasion of fright: and the piece of flesh that is between the breast (ثَدْى) and the مَرْجِع [expl. above] of the shoulder-blade, of a man and of a beast: or, as some say, the lower part (أَصْل) of the مَرْجِعُ المِرْفَقَيْنِ [or place to which either elbow returns, in a beast, when, having been removed from the usual place, it is brought back thereto]: (M:) or a small piece of flesh which is in the heart, and which trembles, or quakes, by reason of a calamity, when one is frightened: (A 'Obeyd:) or a piece of flesh [or muscle] in the side, which trembles, or quakes, when one is frightened. (A.) [Hence the saying,] ↓ هُوَ ضَخْمُ الفَرِيصَةِ (tropical:) He is bold and strong. (A, TA.) ― -b2- فَرِيصُ العُنُقِ The external jugular veins (أَوْدَاج) of the neck: n. un. with ة: (A 'Obeyd, S, K:) or the tendons, or sinews, (عَصَب,) and veins, of the neck: so, app., says A 'Obeyd, in the following words of a trad.: اـِنِّى لَأَكْرَهُ أَنْ أَرَى الرَّجُلُ ثَائِرًا فَرِيصُ رَقَبَتِهِ قَائِمًا عَلَى مُرَيْئَتِهِ يَضْرِبُهَا [Verily I hate to see the man having the tendons, or sinews, and veins, of his neck swelling with anger, rising against his little wife, beating her]: for these are what swell out in anger: (S:) or, accord. to IAar, the meaning is, the hair of the فريص, which term is metaphorically used in relation to the neck, though it [really] has no فَرَائِص, because anger causes its veins to swell out [like as fright causes the فَرِيص properly so called to tremble or quake]: (Az, TA:) فَرِيسٌ is a dial. var. of the same. (TA.) [See فَرَصَهُ, last signification.]

فَرِيصَةٌ
فَرِيصَةٌ ذ : see فَرِيصٌ, in two places. ― -b2- الفَرِيصَةُ i. q. أُمُّ سُوَيْدِ, (IDrd, O, K,) i. e., الاِسْتُ. (TA.) -A2- See also فُرْصَةٌ.

أَفْرَصُ
أَفْرَصُ ذ Humpbacked; as also أَفْرَزُ and أَفْرَسُ. (Fr in TA voce أَعْجَرُ.)

مِفْرَصٌ
مِفْرَصٌ ذ : see what next follows.

مِفْرَاصٌ
مِفْرَاصٌ ذ (IDrd, S, M, A, O, K) and ↓ مَفْرَصٌ (IDrd, S, O, K) A thing with which silver is cut, (S, A,) and gold: (A:) or a broad iron instrument with which one cuts: (M:) or the iron with which iron is cut, or silver: (K:) or a broad iron instrument with which iron is cut: (IDrd, O:) or the iron with which silver is cut: (O:) [see also مِقْرَاضٌ:] or, as some say, i. q. اـِشْفًى [q. v.] with a broad head, with which sandals are sewed. (IDrd, O.) El-Aashà says,
وَأَدْفَعُ عَنْ أَعْرَاضِكُمْ وَأُعِيرُكُمْ
لِسَانًا كَمِفْرَاصِ الخَفَاجِىِّ مِلْحَبَا
[And I defend your honours, and lend to you a tongue like the مفراص of the Khafلjee, sharp]. (S.) And you say, بَيْنَ جَنْبَيْهِ مِفْرَاصُ الخَفَاجِىِّ (tropical:) [Between his two sides is an intellect sharp as the مفراص of the Khafلjee]. (A.) [Hence it seems that among the tribe of Khafلjeh were expert workers with the instrument thus called.]

هُوَ مُفَارِصِى
هُوَ مُفَارِصِى ذ : see فَرِيصٌ, second sentence.

##### Türkçe

فَرَصَهُ
1 **فَرَصَهُ** ذ , (M, K,) muzâri‘ı **فَرُصَ** , (TA,) yahut **فَرِصَ** , (O in art. **فرس**, ) mastarı **فَرْصٌ**, (S, M,) onu kesti; (S, M, K;) yani, deri, yahut bir deri, (M,) [ve metal; (**مِفْرَصٌ**’a bak;)] yahut şu mânâya gelir, (TA,) yahut ayrıca mânâya gelir, (S, K,) bazen, (S,) onu yardı, yahut onu uzunlamasına kesti yahut böldü: ve onda bir delik yaptı: (S, K, TA:) yani, deri, yahut bir deri: (TA:) yahut onu yardı, yani bir deriyi, ucu geniş bir demir âletle; tıpkı nalın yapanın, topukta nalının iki kulağını, onların içine **شِرَاك**’ı [yahut **شراك**’ın iki kolunu] koymak için yarması gibi: (Lth, TA:) yahut **فَرَصْتُ النَّعْلَ** şu mânâya gelir: nalının iki kulağından her birinde, **شراك** için [yahut **شراك**’ın iki kolu için] bir delik yaptım. (S.) -A2- Ayrıca, (S, M, K,) muzâri‘ı **فَرِصَ** , [M’nin bir nüshasında böyledir; fakat K’nin bir kaidesine göre daha ziyade **فَرُصَ** olmalıdır,] mastarı yukarıdaki gibi, (M,) onun **فَرِيصَة**’sine [bk. o] vurdu, yahut onu incitti; (M, K; ve S’nin bir nüshasında da böyledir;) yahut S’nin [diğer nüshalarına] göre, onun **فَرِيص**’ine [bk. o]; (TA;) ki bu, yaranın ölüm meydana getirdiği bir yerdir. (S.) ― -b2- Ve **فَرِصَ**, [muzâri‘ı **فَرَصَ**,] mastarı **فَرَصٌ**; ve **فُرِصَ**, mastarı **فَرْصٌ**; onun **فَرِيصَة**’sinde bir şikâyeti oldu. (M.) -A3- **فَرَصَ الفُرْصَةَ**: 8’e bak.

تَفْرِيصُ نَعْلِ القِرَابِ
2 **تَفْرِيصُ نَعْلِ القِرَابِ** ذ , (L,) yahut **تفْرِيصُ أَسْفَلِ النَّعْلِ** (O, K, TA) [yani] **نَعْلِ القِرَابِ**, (TA, [O’da **بَعْدَ القِرَابِ** olup bu açık bir yanlış yazımdır,]) şu mânâya gelir: **نعل**’ın [yani kılıcın kınının altındaki demir yahut gümüş ayakkabının] (L,) yahut kının **نعل**’ının alt kısmının (O, K, TA) nakışlanması yahut oyulması (**تَنْقِيش**, O, L, K, TA), demir [âlet]in ucu ile. (O, L, K, TA.)

فَارَصَنِى فِى المَآءِ
3 **فَارَصَنِى فِى المَآءِ** ذ , (A,) mastarı **مَفَارَصَةٌ**, (K,) suyu benimle birlikte aldı; her birimiz sırayla alıyorduk. (A.) Mastar, bir başkasıyla, her biri kendi sırası ile, yapmayı yahut almayı ifade eder. (K.)

أَفْرَصَتْهُ الفُرْصَةُ
4 **أَفْرَصَتْهُ الفُرْصَةُ** ذ Fırsat ona güç yahut kudret verdi [bir şeyi yapmaya]. (M, A, K.)

تفرّص الفُرْصَةَ
5 **تفرّص الفُرْصَةَ** ذ : 8’e bak.

تفارصوا المَآءَ
6 **تفارصوا المَآءَ** ذ Suyu kendi aralarında nöbetle paylaştılar. (M, A, * Msb.) Ve **تفارصوا بِئْرَهُمْ** Kuyularının suyundan nöbetle aldılar yahut çektiller. (S, K.)

افترص الفُرْصَةَ
8 **افترص الفُرْصَةَ** ذ Fırsatı aldı yahut yakaladı; yahut fırsatı almak yahut yakalamakta bir başkasından yahut başkalarından önce olmak için kalktı ve acele etti; eş anlamlısı **اِنْتَهَزَهَا**; (O, K;) yahut **اِغْتَنَمَهَا**: (TA:) yahut fırsatı elde etti yahut aldı; bunun gibi ↓ **تفرّصها**; ve ↓ **فَرَصَهَا**, (M, TA,) muzâri‘ı **فَرِصَ** , (M’nin bir nüshasında böyledir,) mastarı **فَرْصٌ**. (TA.) Yine şöyle dersin: **افترص الأُمُورَ** [işleri yapmak için fırsatları aldı yahut yakaladı]. (A.) Ve **فُلَانٌ لَا يُفْتَرَصُ اـَحْسَانُهُ وَبِرُّهُ** [böylesinin ihsanı ve iyiliği yakalanıp kapılmaz]; çünkü onun ihsan ve iyiliğinin erişilmez hâle gelmesinden korku yoktur. (A, TA. [Ayrıca **فرط** maddesinde 8’e de bak.]) ― -b2- Bir hadiste geçen **مَنِ افْتَرَصَ مُسْلِمًا**, fiilin, “kesme fiili”ni ifade eden **فَرْصٌ**’tan yahut “fırsat”ı ifade eden **فُرْصَةٌ**’tan türetilmiş olmasına bir örnektir; ve mânâ şudur: [böyle kimse] bir Müslümanın [haksız yere] şerefinden bir şeyi eksiltir, yahut lafzen, kesip koparır: yahut bir Müslümanın şerefi üzerinde haksız yere yetki taslar; onun arkasından kötü konuşmakla yahut başka suretle, yahut onu ayıplamakla. (IAth, L, TA. *) -A2- **افترصت الوَرَقَةُ** [**الفَرِيصَةُ**’den, “titreyen kas”tan; böyle adlandırılmıştır,] yaprak titreştirildi. (M, TA.)

فَرْصٌ
**فَرْصٌ** ذ **مُقْل**’ün [yahut Tebâ hurmasının meyvesinin] çekirdekleri: tekili ة ile. (AA, O, K.)

فَرْصَةٌ
**فَرْصَةٌ** ذ : **فِرْصَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca, **الفَرْصَةُ**, sırt kamburluğunun (**الحَدَبُ**) meydana geldiği **رِيح** [yahut yel]: (S, M, O, K:) ve **الفَرْسَةُ** bunun lehçe varyantıdır: (M, TA:) yahut A ‘Obeyd’e göre, ikincisi [bk. o] avamîdir. (TA.)

فُرْصَةٌ
**فُرْصَةٌ** ذ Bir nöbet; bir şeyin ardışık olarak yapılacağı yahut elde edileceği bir vakit yahut zaman: (S, A, K:) yahut kişilerin suya ardışık olarak gelmeleri için bir nöbet yahut zaman, (Yaakoob, S, * M, A, * Msb, K, *) develerinin dönemli içişleri hâllerinde, **خِمْس** ve **رِبْع** ve **سِدْس** vb. gibi, (Yaakoob, M,) su az olduğunda; (Msb;) bunun gibi ↓ **فِرْصَةٌ** (M) ve ↓ **فَرِيصَةٌ**: (Yaakoob, M:) bunun bir lehçe varyantı **س** iledir; (IAar, M;) ve **رُفْصَةٌ** bir başkasıdır: (TA:) çoğulu **فُرَصٌ**. (M, Msb.) Şöyle dersin: **جَآءَتْ فُرْصَتُكَ مِنَ البِئْرِ** Kuyudan sulama için senin nöbetin yahut vaktin geldi. (As, S, * Msb. *) ― -b2- Kişinin payına düşen sudan bir parça yahut hisse; eş anlamlısı **شِرْبٌ**. (S, K.) ― -b3- Bir fırsat; bir şeyin yapılabileceği yahut elde edilebileceği bir vakit yahut zaman; eş anlamlısı **نُهْزَةٌ**; (S, M, TA;) ve **فُرْسَةٌ** bunun lehçe varyantıdır. (M.) Şöyle dersin: **اِنْتَهَزَ الفُرْصَةَ**, yani **اِغْتَنَمَهَا** [yukarıda açıklanmıştır: 8’e bak]. (S.) Ve **أَيَّامُكَ فُرَصٌ** [günlerin fırsatlardır]. (A, TA.) -A2- Ayrıca **فِرْصَةٌ**’ye bak. -A3- Ayrıca bir atın huyu (**سَجِيَّة**), ve öne geçmesi, ve kuvveti. (M.)

فِرْصَةٌ
**فِرْصَةٌ** ذ Bir yün parçası, (As, M,) yahut pamuk parçası, (As, S, M, O, Msb, K,) yahut bez parçası, (S, O, Msb, K,) ki kadın onunla, hayızdan temizlenmek için kendini siler; (S, M, * O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **فَرْصَةٌ** ve ↓ **فُرْصَةٌ**: (Kr, M:) **فَرَصَ**’tan, “bir şeyi kesti” mânâsından: (As, TA:) çoğulu **فِرَاصٌ**: (K:) yahut **فِرَاصٌ** derler; sanki **فِرْصَةٌ**’nin çoğulu imiş gibi. (IDrd, O.) ― -b2- Ve, AAF’ye göre, lapa parçası yahut lokması. (M.) -A2- Ayrıca **فُرْصَةٌ**’ye bak.

فَرْصَآءُ
**فَرْصَآءُ** ذ Kenarda kalan; ve sulama oluğu boş olunca gelip içen dişi deve: (O, K, * TA:) **فُرْصَةٌ**’den, **نُهْزَةٌ** mânâsında. (Az, TA.)

فِرَاصٌ
**فِرَاصٌ** ذ Güçlü; (O, K;) El-Umawee’nin açıkladığı üzere: (O:) ve kalın ve kırmızı; (O, K;) Ez-Ziyلdee’nin açıkladığı üzere. (O.) -A2- **مَا عَلَيْهِ فِرَاصٌ**, (O,) yahut **مِنْ فِرَاصٍ**, (K,) “Onun üzerinde bir elbise yoktur” demektir: (O, K:) El-Umawee böyle der. (O.)

فَرِيصٌ
**فَرِيصٌ** ذ Suyu bir başkasıyla paylaşan; her biri sırayla ondan alan. (S, K.) Şöyle dersin: **هُوَ فَرِيصِى** [o benim su ortağımdır; her birimiz ondan sırayla alırız]; ve aynı şekilde, ↓ **مُفَارِصِى**. (TA.) -A2- **فَرِيصٌ** ayrıca, **فَرَائِصُ** gibi, **فَرِيصَةٌ**’nin çoğuludur; (S;) [yahut daha doğrusu, **فَرِيصٌ** bir cins isimdir; bunun tekili ↓ **فَرِيصَةٌ**’dir;] ve şu mânâya gelir: bir hayvanda, yan ile kürek kemiği arasındaki, durmaksızın titreyen yahut sarsılan et parçası [yahut kas]; (As, S, K,) (As, S:) yahut kürek kemiğinin **مَرْجِع**’inden [yahut koltuk altına yakın alt kısmından] kola kadar uzanan kısımda, iki yanda bulunan ve insan yahut hayvan korktuğunda titreyen yahut sarsılan et parçası: (Zj, “Khalk el-Insلn”ında:) yahut **كَتِف**’in **نَغْض**’u yanında bulunan et parçası, [burada yeterince tam olarak “kürek kemiğinin kıkırdağı; yahut onun ileri geri hareket ettiği kısmı” diye çevrilebilir;] yanın ortasında, kalbin attığı yerin yanında: böyle iki parça vardır; her biri böyle adlandırılır; korku anında titrer yahut sarsılır: ve insanın ve hayvanın, göğüs (**ثَدْى**) ile kürek kemiğinin **مَرْجِع**’i [yukarıda açıklanmıştır] arasındaki et parçası: yahut bazılarına göre, **مَرْجِعُ المِرْفَقَيْنِ**’in [yahut bir hayvanda, dirseklerden her birinin, alışılmış yerinden çıkarılıp tekrar oraya getirildiğinde döndüğü yerin] alt kısmı (**أَصْل**): (M:) yahut kalpte bulunan küçük bir et parçası; bir musibet sebebiyle, korkulduğunda titrer yahut sarsılır: (A 'Obeyd:) yahut yanda bulunan bir et parçası [yahut kas]; korkulduğunda titrer yahut sarsılır. (A.) [Bundan dolayı şu söz,] ↓ **هُوَ ضَخْمُ الفَرِيصَةِ** (mecazen:) O cesur ve güçlüdür. (A, TA.) ― -b2- **فَرِيصُ العُنُقِ** Boynun dış şah damarları (**أَوْدَاج**): tekili ة ile: (A 'Obeyd, S, K:) yahut boynun sinirleri (**عَصَب,**) ve damarları: görünüşe göre A 'Obeyd, bir rivayetteki şu sözlerde böyle der: **اـِنِّى لَأَكْرَهُ أَنْ أَرَى الرَّجُلُ ثَائِرًا فَرِيصُ رَقَبَتِهِ قَائِمًا عَلَى مُرَيْئَتِهِ يَضْرِبُهَا** [Şüphesiz ben, adamı, boynunun sinirleri ve damarları öfkeyle kabarmış, küçük karısının üzerine kalkmış, onu döverken görmeyi hoş görmem]: zira bunlar öfkede kabaran şeylerdir: (S:) yahut IAar’a göre mânâ, **فريص**’in kılıdır; bu terim boyun hakkında mecazen kullanılır; hâlbuki onun [gerçekte] **فَرَائِص**’i yoktur; çünkü öfke onun damarlarını kabartır [tıpkı korkunun, asıl mânâdaki **فَرِيص**’i titretmesi yahut sarsması gibi]: (Az, TA:) **فَرِيسٌ** bunun lehçe varyantıdır. (TA.) [**فَرَصَهُ**’a, son mânâya bak.]

فَرِيصَةٌ
**فَرِيصَةٌ** ذ : iki yerde **فَرِيصٌ**’e bak. ― -b2- **الفَرِيصَةُ** , **أُمُّ سُوَيْدِ** ile aynı mânâdadır, (IDrd, O, K,) yani, **الاِسْتُ**. (TA.) -A2- Ayrıca **فُرْصَةٌ**’ye bak.

أَفْرَصُ
**أَفْرَصُ** ذ Kambur; bunun gibi **أَفْرَزُ** ve **أَفْرَسُ**. (Fr in TA voce **أَعْجَرُ**.)

مِفْرَصٌ
**مِفْرَصٌ** ذ : hemen sonra gelen şeye bak.

مِفْرَاصٌ
**مِفْرَاصٌ** ذ (IDrd, S, M, A, O, K) ve ↓ **مَفْرَصٌ** (IDrd, S, O, K) Gümüşün kesildiği şey, (S, A,) ve altının: (A:) yahut kendisiyle kesilen geniş bir demir âlet: (M:) yahut demirin yahut gümüşün kesildiği demir: (K:) yahut demirin kesildiği geniş bir demir âlet: (IDrd, O:) yahut gümüşün kesildiği demir: (O:) [ayrıca **مِقْرَاضٌ**’a da bak:] yahut bazılarına göre, geniş başlı **اـِشْفًى** ile aynı mânâdadır [bk. o]; onunla nalınlar dikilir. (IDrd, O.) El-Aashà der ki,
وَأَدْفَعُ عَنْ أَعْرَاضِكُمْ وَأُعِيرُكُمْ
لِسَانًا كَمِفْرَاصِ الخَفَاجِىِّ مِلْحَبَا
[Ve sizin ırzlarınızı savunurum ve size, Khafلjee’nin **مِفْرَاص**’ı gibi keskin bir dil ödünç veririm]. (S.) Ve şöyle dersin: **بَيْنَ جَنْبَيْهِ مِفْرَاصُ الخَفَاجِىِّ** (mecazen:) [Onun iki yanı arasında, Khafلjee’nin **مِفْرَاص**’ı gibi keskin bir akıl vardır]. (A.) [Bundan, Khafلjeh kabilesi içinde bu adla anılan âletle mahir işçiler bulunduğu anlaşılıyor.]

هُوَ مُفَارِصِى
**هُوَ مُفَارِصِى** ذ : **فَرِيصٌ**’e, ikinci cümleye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَصَ
فَرَصَ U ( n. ac. فَرْص 1 ),
a.  Cut; slit; bored; wounded ( horse ).

b.  I ( n. ac. فَرْص 1 ), Seized the opportunity.

فَرَّصَ
فَرَّصَ II ,
a.  Engraved, embossed ( scabbard ).

فَاْرَصَ
فَاْرَصَ III ,
a.  Took, did in turn.

أَفْرَصَ
أَفْرَصَ IV ,
a.  Enabled; favoured ( opportunity ).

تَفَرَّصَ
تَفَرَّصَ V ,  اِفْتَرَصَ VIII ,
a.  see I (b) .

اِسْتَفْرَصَ
اِسْتَفْرَصَ X
a.  [ coll. ],  see I (b) .

فَرْصَة
فَرْصَة 1t ,
a.  Fruit ( of the theban palm ).

فَرْصَة
فَرْصَة 1t ,
a.  Flatus.

b.  see )  فِرْصَة 2t ( a ).

فِرْصَة
فِرْصَة 2t , ( pl. فِرَاْص 23 ),
a.  Wool; cotton; rag.

b.  Piece of musk.

فُرْصَة
فُرْصَة 3t , ( pl. فُرَص 9 ),
a.  Opportunity, chance.

b.  A time, turn.

c.  Temperament.

d.  see )  فِرْصَة 2t ) ( a ).

e.  [ coll. ], Vacation-time.

أَفْرَصُ
أَفْرَصُ 14 ,
a.  Humpbacked.

مِفْرَص
مِفْرَص 20 , ( pl. مَفَاْرِصُ 44 ),
a.  Punch, puncher ( tool ).

فِرَاْص
فِرَاْص 23 ,
a.  Strong.

فَرِيْص
فَرِيْص 25 ,
a.  Muscles near the shoulderblade & neck.

b.  Sharer.

فَرِيْصَة
فَرِيْصَة 25t , ( pl. فَرَاْئِصُ 46 ),
a.  see 25 (a) .

مِفْرَاْص
مِفْرَاْص 45 , ( pl. مَفَاْرِيْصُ 65 ),
a.  see 20 .

اِرْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُ
اِرْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُ
a.  He trembled with fear.

##### Türkçe

**فَرَصَ**
**فَرَصَ** U ( n. ac. **فَرْص** 1 ),
a. Kesti; yardı; deldi; yaraladı (at).

b. I ( n. ac. **فَرْص** 1 ), fırsatı yakaladı.

**فَرَّصَ**
**فَرَّصَ** II ,
a. Oydu, kabarttı (kın).

**فَاْرَصَ**
**فَاْرَصَ** III ,
a. Sırasıyla aldı, yaptı.

**أَفْرَصَ**
**أَفْرَصَ** IV ,
a. İmkân verdi; (fırsatı) lütfetti.

**تَفَرَّصَ**
**تَفَرَّصَ** V ,  **اِفْتَرَصَ** VIII ,
a. I (b)’ye bak.

**اِسْتَفْرَصَ**
**اِسْتَفْرَصَ** X
a. [ topl. ], I (b)’ye bak.

**فَرْصَة**
**فَرْصَة** 1t ,
a. Meyve (theban hurmasının).

**فَرْصَة**
**فَرْصَة** 1t ,
a. Yellenme.

b. )  **فِرْصَة** 2t ( a )’ya bak.

**فِرْصَة**
**فِرْصَة** 2t , ( pl. **فِرَاْص** 23 ),
a. Yün; pamuk; paçavra.

b. Misk parçası.

**فُرْصَة**
**فُرْصَة** 3t , ( pl. **فُرَص** 9 ),
a. Fırsat, şans.

b. Bir vakit, sıra.

c. Mizaç.

d. )  **فِرْصَة** 2t ) ( a )’ya bak.

e. [ topl. ], tatil vakti.

**أَفْرَصُ**
**أَفْرَصُ** 14 ,
a. Kambur.

**مِفْرَص**
**مِفْرَص** 20 , ( pl. **مَفَاْرِصُ** 44 ),
a. Zımba, zımbalayıcı (alet).

**فِرَاْص**
**فِرَاْص** 23 ,
a. Güçlü.

**فَرِيْص**
**فَرِيْص** 25 ,
a. Kürek kemiği ve boyun yakınındaki kaslar.

b. Paylaşan.

**فَرِيْصَة**
**فَرِيْصَة** 25t , ( pl. **فَرَاْئِصُ** 46 ),
a. 25 (a)’ya bak.

**مِفْرَاْص**
**مِفْرَاْص** 45 , ( pl. **مَفَاْرِيْصُ** 65 ),
a. 20’ye bak.

**اِرْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُ**
**اِرْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُ**
a. Korkudan titredi.
